Tadeusz Sławek

Na okrężnych drogach.

Tłumaczenie literackie i jego światy

Karakter

Instytut Kultury Miejskiej

Kraków–Gdańsk 2021

Spis treści

„Jak wieża Babel”

Świat czytający

Babel 1

Babel 2

Babel 3

Babel 4

Babel 5

Babel 6. Imię

Babel 7. Ruiny

Babel 8

Babel 9

Babel 10

Babel 11

Litery. 1

Litery. 2

Litery. 3

Litery. 4

Litery. 5

Achilles i żółw

(Za) szybkie nogi Achillesa

Patroklos – Hektor – Achilles. Fałszywe pchnięcie

Prorocy i tłumacze

Patroklos – Hektor – Achilles. Splot słoneczny

Achilles i Atalanta

Achilles i Atalanta. Cięcie

Achilles i Atalanta. Ciało

Gładki lód 1. Powierzchnia

Gładki lód 2. Samowiedza

Gładki lód 3. Dzielność

Splot lektur 1

Splot lektur 2. Sieć pajęcza

Splot lektur 3. Olinowanie/olinkowanie

Splot lektur 4.  „ah/ach// oh/ech”

Splot lektur 5. Wielość

Splot lektur 6. Wielość

Splot lektur 7. Co mamy na myśli?

Splot lektur 8. Podchodzenie i nasłuchiwanie

Splot lektur 9. Wyrzeczenie

Stop lektur(om) 1

Stop lektur(om) 2. Niedopełnienie

Stop lektur(om) 3. Co opuścić?

Stop lektur(om) 4. Droga do języka

Droga do języka 1. Gąszcz

Droga do języka 2. Budzenie

Droga do języka 3. Syreny

„Nie ma nic poważniejszego od przekładu” 1. Okruchy

„Nie ma nic poważniejszego od przekładu” 2. Człowiek bez ust

„Nie ma nic poważniejszego od przekładu” 3. Tektonika

„Nie ma nic poważniejszego od przekładu” 4. W górę rzeki Kongo

„Nie ma nic poważniejszego od przekładu” 5 i 6. Guliwer

„Nie ma nic poważniejszego od przekładu” 7. Labirynt

„Nie ma nic poważniejszego od przekładu” 8. Złamane serce

„Nie ma nic poważniejszego od przekładu” 9. Lekce-ważenie

„Nie ma nic poważniejszego od przekładu” 10. Babel

„Nie ma nic poważniejszego od przekładu” 11. Anioł

„Język czysty” 1. Twarz/pole do popisu

„Język (nie)czysty” 1. Na okrężnej drodze

„Język czysty” 2. Babel/symbol

„Język czysty” 3. Włosy Wenery

„Język czysty” 4. Kok

„Język czysty” 5. Rozbitek

Alexander Pope. Zaklęcie i wyswobodzenie

Alexander Pope. Herezja

Alexander Pope. Ogień i duch 1

Alexander Pope. Ogień i duch 2

Alexander Pope. Ogień i duch 3

Alexander Pope. Przedmieścia

Alexander Pope. Co czytać?

Alexander Pope. De-tonacja

Auden. Włóczy się stary człowiek

Nabokov. Archeologia

Pope. Charakter – duch – ogień

Nabokov. Przypisy

Kartezjusz. Przypisy

Obrazy świata

Język oj-nie-czysty 1. Językołówstwo

Język oj-nie-czysty 2. To, co źródłowe

Język oj-nie-czysty 3. Późne dojrzewanie

Język oj-nie-czysty 4. Katabaza

Język oj-nie-czysty 5. Bez spojeń – niedopasowanie

Język oj-nie-czysty 6. Przełożenie

Język oj-nie-czysty 7. Przeciwko antykwaryczności

Język oj-nie-czysty 8. Translacja

Język oj-nie-czysty 9. Na progu

Indeks osób

Gładki lód 1

Powierzchnia

Przekład nie może się więc „ślizgać po powierzchni”, jego język nie może być „wypożyczony”, a tłumacz musi nieustannie pracować nad swoją „samowiedzą”. Przyjrzyjmy się pierwszemu warunkowi. To przestroga przed nadmiernym zaufaniem do słownika, ale także składni, które często stwarzają wrażenie zwodniczej prostoty. Zwodniczość ta bierze się również stąd, że fraza tekstowa odnosi się nie tylko do sąsiednich zdań, lecz przede wszystkim sytuuje się w pejzażu racji i emocji tych, którzy słowa te wypowiadają. Towarzyszy im niewidoczna choreografia gestów, mimiki, poruszeń ciała. Słowo staje się ciałem: ta formuła, będąca sercem chrześcijaństwa, odnosi się także do tłumactwa, czyli tłumaczenia, które zrozumiało swoją powagę. Tłumacz waży słowo: przygląda mu się troskliwie, zatrzymuje je, obejmuje, przytrzymuje, pochyla się nad nim (powtarza gest Atalanty, która schyla się, by podnieść złote jabłka), nie pozwala, żeby poniósł go dalej wiatr wiejący przez cały tekst, którego imię jest „co dalej?”. Zatem nie „ślizgać się”, lecz zatrzymać się i rozważnie chodzić. Zygmunt Kubiak, zabraniając sobie „ślizgania się po powierzchni”, nieustannie poprawia swoje opublikowane już przekłady. Jego pracy przyświeca zasada, którą sam formułuje słowami: „Ale jeszcze będę to rozważał i roztrząsał”130.

Aby tak mogło się stać, niezbędne jest coś, co stawia nam opór – nie gładkość, lecz chropawość powierzchni. Znamienny fragment u Wittgensteina: „Im dokładniej przyglądamy się rzeczywistemu językowi, tym silniejszy staje się rozdźwięk między nim a [kryształową czystością logiki, która wydaje się teraz czymś pustym – T.S.] […]. Weszliśmy na gładki lód, gdzie brak tarcia i gdzie warunki są zatem w pewnym sensie idealne; ale z tego właśnie powodu nie umiemy tam chodzić. Chcemy chodzić, a więc potrzeba nam tarcia. Zatem z powrotem na szorstki grunt!”131.

Tłumactwo odkrywa szorstkość tekstu, a to właśnie ta szorstkość sprawia, że tekst jest żywy, niezależnie od tego, jak odległy będzie od nas czasowo. To te pęknięcia i szczeliny, które zwalniają ruch chyżonogiego tłumacza-Achillesa i szybkonogiej tłumaczki-Atalanty, umożliwiają nam ruch w stronę znaczenia. Inaczej pozostawałoby nam tylko „ślizganie się” po powierzchni, a tekst zachowywałby martwe milczenie. Czytając inną uwagę Wittgensteina, myślę, że dla tłumacza tekst musi być mniej kamieniem, a bardziej muchą. Wspomniawszy gładkość powierzchni kamienia, uniemożliwiającą samą myśl o przypisaniu mu odczuwania bólu, filozof każe nam spojrzeć na muchę: „A teraz spójrz na trzepoczącą muchę i trudność znika natychmiast; ból ma tu o co zahaczyć, podczas gdy przedtem wszystko – by tak rzec – było dla niego gładkie”132. Tłumactwo zaczyna się w miejscach trudnych, szorstkich, bolesnych.

Gładki lód 2

Samowiedza

Wróćmy, nie spiesząc się w naszym ruchu przez szorstką i spękaną powierzchnię, do trzech zaleceń tłumaczki: przekład nie może się więc „ślizgać po powierzchni”, jego język nie może być „wypożyczony”, a tłumaczka musi nieustannie pracować nad swoją „samowiedzą”. Wszystkie te wskazówki mają jeden wspólny wektor: tłumaczenie jest ruchem zgłębiającym. Schodzi – a może raczej wpada – pod powierzchnię znaczeń odnotowanych w słowniku, wykazując się przy tym samodzielnością i samowystarczalnością: tłumaczka nie zaciąga kredytu w banku dykcjonarzy. Owszem, zasięga informacji, ale zachowuje wobec nich ostrożność, wie bowiem, że zbytnia łatwowierność może oznaczać zaciągnięcie trudnego do spłacenia długu na poczet zupełnie nietrafionej inwestycji w znaczenia, których wartość okaże się złudna. Dlatego musi dbać o samowiedzę. Jest ona nieodzowna, aby zachować samowystarczalność i nie zadłużać się bez pokrycia i bez umiaru. Jest jeszcze jeden powód, dla którego ten zgłębiający ruch jest konieczny: samodzielność zmniejsza prawdopodobieństwo tego, że tłumaczka źle potraktuje tekst tłumaczony. Bez tej samodzielności źle zainwestuje środki oryginału, sprawi, że stracą na wartości, będą walorami o tendencji spadkowej. Nie będąc samo-dzielnym i samo-świadomym, można łatwo zapomnieć o zobowiązaniu, które w 1936 roku postawili przed sinologami Pound i Fenollosa. Muszą pamiętać, że celem przekładu poetyckiego jest „poezja, a nie przytoczenie definicji zawartych w słowniku”133.

Ale samodzielność i samowiedza oznaczają również krytyczny dystans wobec samego siebie i swoich wyborów. Pracując nad samowiedzą, tłumacz samodzielnie ocenia propozycje przekładu, jakie przychodzą mu na myśl. Tym sposobem jest tłumacz jednocześnie dzielny i nieśmiały. Dzielny – zdaje sobie bowiem sprawę, że musi wybrać jedną z możliwości bez gwarancji powodzenia; nieśmiały – gdyż wie, że każdy wybór może być nietrafiony, wobec tego waha się i rozważa. Myśl o tej nieśmiałości podsuwa mi Jerzy Jarniewicz, tłumacz i krytyk znamienity. Komentując wiersz Philipa Larkina, natrafia na słowo self-conscious i zapisaną w nim aporię: z jednej strony self-conscious oznacza świadomość siebie, z drugiej – słownik podpowie usłużnie, że ktoś, kogo tak nazywamy, to człowiek „skrępowany, nieśmiały”. I tak – błyskotliwa uwaga Jarniewicza – świadomość, „w kulturze Zachodu obiekt bez mała bałwochwalczego kultu, została sprowadzona do obezwładniającego uczucia”134. Między samoświadomością a niepewnością przebiega praca tłumacza. Jej patronem mógłby być Montaigne ze swoim mądrym sceptycyzmem. Wszak świadomość, pisze Jarniewicz, „to także krytyczny stosunek do świata, sceptycyzm wobec nadziei i oczekiwań, który każe wątpić we wszystko, w swoje przekonania, odczucia, emocje”135.

Gładki lód 3

Dzielność

Doskonale wiedział o tym wszystkim Leopardi, polihistor i poliglota, skoro stawiał przed tłumaczem trudne zadanie: w swojej pracy językowej miał dorównać dzielności oryginału. Aby sprostać temu wyzwaniu, musiał odrzucić pokusę bezpieczeństwa, jaką stwarza słownik. Ten bowiem zawsze przywołuje słowa do porządku: alfabetycznego, składniowego, semantycznego. Tekst literacki zaś często zwalnia słowa z tych rygorów, każe rzucać wyzwanie porządkowi. Anarchizmowi takich słów i kontekstów słownik przeciwstawia swój hierarchiczny ancien régime. Przekład nie powinien oswajać tego, co na swój sposób dzikie lub – ostrożniej – co autor, w akcie odwagi, uwolnił z ograniczeń standardowego znaczenia. Tak pisze o tym Leopardi, nawiązując do przekładów z greki: „Nader często natrafiamy w tekście, który przyszło nam tłumaczyć, na słowo, które autor zamierzył jako śmiałe, a przekładając je, znajdujemy ku swojemu zadowoleniu jego odpowiednik. Lecz często nie tylko samo słowo było śmiałe, ale także autor uczynił je takim celowo, tak by szczególnie oddziałało na greckiego czytelnika i wyodrębniało się w jego pismach na sposób słów nowych, a ty, tłumacząc, sięgasz do słownika i znajdujesz tam najzwyklejsze tego słowa objaśnienie, oddajesz je więc w najzwyklejszy sposób, nie sprawdziwszy najpierw, czy autor był jedynym, który posłużył się tym słowem, ani tego, czy był pierwszy”136.

Przypisy

130. Zygmunt Kubiak, O tłumaczeniu wierszy Kawafisa, „Literatura na Świecie” 1996, nr 1–2, s. 389.

131. Ludwig Wittgenstein, Dociekania filozoficzne, przeł. Bogusław Wolniewicz, Warszawa 1972, s. 71.

132. Ludwig Wittgenstein, Dociekania filozoficzne, przeł. Bogusław Wolniewicz, Warszawa 1972, s. 142.

133. Ernest Fenollosa, Ezra Pound, The Chinese Written Character as a Medium for Poetry, San Francisco 1969, s. 5.

134. Jerzy Jarniewicz, Larkin. Odsłuchiwanie wierszy, Kraków 2006, s. 175–176.

135. Jerzy Jarniewicz, Larkin. Odsłuchiwanie wierszy, Kraków 2006, s. 176.

136. Giacomo Leopardi, Zibaldone, przeł. Kathleen Baldwin, Richard Dixon, David Gibons, Ann Goldstein, Gerard Slovey, Martin Thom, Pamela Williams, New York 2013, nota 12.

Redakcja: Magda Heydel

Opieka redakcyjna: Ewa Ślusarczyk

Korekta: Marcin Grabski, Paulina Bieniek

Indeks: Maja Gańczarczyk

Projekt graficzny: Przemek Dębowski

Konwersja do formatów EPUB i MOBI: Małgorzata Widła

Książka powstała w ramach Gdańskich Spotkań Literackich „Odnalezione w tłumaczeniu” 15–17 kwietnia 2021 roku, http://odnalezionewtlumaczeniu.pl/

© Copyright by Wydawnictwo Karakter, Kraków 2021

© Copyright by Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2021

© Copyright for the text by Tadeusz Sławek, 2021

© Copyright for the Wieża Babel II by Krzysztof Skórczewski, 1990

Ilustracje na stronach 39, 225: domena publiczna

148. książka wydawnictwa Karakter

ISBN 978-83-66147-72-0

Wydawnictwo Karakter

ul. Grabowskiego 13/1,

31-126 Kraków

karakter.pl

Instytut Kultury Miejskiej

ul. Długi Targ 39/40

80-830 Gdańsk

ikm.gda.pl

Zapraszamy instytucje, organizacje oraz biblioteki do składania zamówień hurtowych z atrakcyjnymi rabatami.

Dodatkowe informacje dostępne pod adresem sprzedaz@karakter.pl oraz pod numerem telefonu 511 630 317