Redakcja i korekta: Anna Witek

Skład i łamanie:

„Radon” Radosław Kierełowicz vel Kieryłowicz

Projekt okładki: Ewa Majewska

Na okładce wykorzystano ilustrację autorstwa Henryka Hryniewskiego.

Copyright © by Jerzy Rohoziński and Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2018

Zdjęcia i ilustracje wykorzystane w książce pochodzą z archiwów autora oraz domeny publicznej.

Zdjęcie M. Gałęzowskiego (s. 132) wykorzystano dzięki uprzejmości Izby Historii Skierniewic.

ISBN 978-83-8002-781-7

Wydawnictwo Akademickie DIALOG Sp. z o.o.

00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./faks: 22 620 87 03

e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

http://www.wydawnictwodialog.pl

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Patrycji, Darci, Deborce i Rodzicom

ZAMIAST WSTĘPU, CZYLI WRESZCIE SAM NA SAM Z GRUZJĄ

„HISTORIA GRUZJI JAWI SIĘ jako nieprzerwany ciąg trwających od wielu wieków wojen. Niemniej jakże piękny i cudowny jest blask tego ludu, blask, którego gwiazdą jest Święta Nino. Jakąż aurę roztacza szczyt chwały, z którego widać takich monarchów jak Dawid i Tamara. (…) Czy rola, jaką pełniła Gruzja, kończy się wraz z przyłączeniem do Rosji? Nie, albowiem zrodziła ona pokolenia bohaterów, poetów i geniuszy. W ten sposób uczyniła ona swoje tradycje nieśmiertelnymi, bo jej dusza składa się z szaleńczej odwagi i poezji. Jej rolą będzie przeto błyszczeć niezrównanym blaskiem, gdyż jest ona najpiękniejszym klejnotem w carskiej koronie. Klejnot ten – jak się zdaje – wykonano z rubinów. Łączą one w swych barwach jasnoczerwony blask wina i tętniące życiem szlachectwo krwi dzieci Iberii. To krew pokoleń, która płynęła i zawsze będzie płynąć w żyłach wojowników, bohaterskich obrońców ziemi ojczystej i poetów opiewających chwałę i piękno swego kraju. A wino gruzińskie, najstarsze na świecie, wynalazł jeszcze Noe, gdy opuścił swą arkę na górze Ararat. Na niebie Gruzji zaś rozbłysnęła pierwsza tęcza. Odtąd jej żyzna i błogosławiona ziemia porośnięta jest winoroślą. A zamieszkują ją najpiękniejsze z ludzkich dzieci” – pisał rozegzaltowany francuski archeolog i podróżnik Amour Auguste Louis Joseph Berthelot, baron de Baye (1853–1931) w swych wspomnieniach z misji po Imeretii odbytej pod koniec XIX w. Baron miał niegdyś obsesję: klejnoty Merowingów. Szukał ich po całym świecie, do czasu aż w Rosji zainteresował się ceramiką. Od lat 90. do wybuchu Wielkiej Wojny wiele podróżował po państwie carów, dokumentując swoje wojaże wspaniałymi fotografiami. I tak oto baron odnalazł klejnot nie w koronie Merowingów, ale Romanowów. Najpiękniejszy klejnot w carskiej koronie – Gruzję¹.

Synagoga w Oni (Racza), wzniesiona w 1895 r. na wzór jednej z bożnic warszawskich (której?)
fot. J. Rohoziński

Klejnot ów kryje w sobie także ślady polskości. Natrafia się na nie w najmniej spodziewanych momentach, w miejscach zupełnie egzotycznych. Podam kilka przykładów. Przechadzam się po słynnej piwnicy do składowania wina w kachetyjskim Cinandali, którą sprawił sobie ojciec gruzińskiego romantyzmu, książę Aleksander Czawczawadze (1786–1846). Pierwsza taka w Gruzji. I co widzę? Najstarszym alkoholem jest… polski miód pitny, rocznik 1814. A teraz coś z zupełnie innej beczki. Jadę do Oni, stolicy przepięknego regionu Racza. Na końcu miasta synagoga. Stoi dumnie u podnóży ośnieżonych szczytów Kaukazu. Żydów zostało tu już tylko kilku. Idę do miejscowego muzeum, i co słyszę? Bożnicę postawiono w 1895 r. na wzór jednej z warszawskich. A gdzie urodził się w 1885 r. Władysław Raczkiewicz, pierwszy Prezydent RP na uchodźstwie? W Kutaisi. Tak, proszę Państwa, ojciec przyszłego prezydenta – sędzia Józef Raczkiewicz – był synem powstańca styczniowego, któremu po zakończeniu zsyłki nakazano osiedlić się na terenie Kaukazu. Historia Gruzji zatem to także historia Polski, czy też ściślej rzecz biorąc, historia Polaków.

Akt chrztu urodzonego w Kutaisi prezydenta RP na uchodźstwie Władysława Raczkiewicza,
Narodowe Archiwa Gruzji

Kutaisi, katedra pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, gdzie chrzczony był prezydent Władysław Raczkiewicz (obecnie jest tam świątynia prawosławna).
fot. J. Rohoziński

Po książce Bawełna, samowary i Sartowie. Muzułmańskie okrainy carskiej Rosji 1795–1916 moim obowiązkiem było napisać o Gruzji pod panowaniem rosyjskim. Zwłaszcza że w międzyczasie miałem szczęście mieszkać i pracować w tym kraju. Co tu dużo mówić? Mnóstwo niesamowitych przeżyć, przebogata gama estetycznych doznań i głębokich wzruszeń. Tamta publikacja pomijała gruzińską historię, koncentrując się przede wszystkim na muzułmanach, a także Ormianach (ale już nie tyfliskiej burżuazji) i rosyjskich siektantach. Miasta, regiony i ziemie gruzińskie pojawiały się czasem na jej kartach jedynie jako dopełnienie ilustracji szerszych zjawisk w skali ogólnozakaukaskiej. Niektóre problemy strukturalne, takie jak charakter rosyjskiej ekspansji na południe, jej geopolityczne uwarunkowania, rosyjski model administracji i „misji cywilizacyjnej” na okrainach opisane są w Bawełnie… i nie ma sensu tutaj tego wszystkiego powtarzać. Ale już takie kwestie jak styl zarządzania poszczególnych namiestników i głównodowodzących, urzędujących przecież (przynajmniej w teorii) w Tyflisie – stolicy całego Kaukazu, czy też rola kompleksu górniczo-metalurgicznego w aneksji Gruzji (czynnik nieobecny w przypadku innych rejonów „podbrzusza” Imperium Rosyjskiego), wymagały przyjrzenia im się bliżej.

Ze źródłami jest podobnie jak w Bawełnie – to rosyjskie dokumenty, memuarystyka, opisy etnograficzne i statystyczne, dla zbalansowania narracji oddaję czasem głos miejscowym albo przyjezdnym cudzoziemcom. Nieocenione są „Akty zebrane przez Kaukaską Komisję Archeograficzną” – wydawnictwo ciągłe i seryjne, publikujące najważniejsze dokumenty oficjalne Gruzji rosyjskiej i przedrosyjskiej. Korzystam oczywiście też z badań historyków gruzińskich, abchaskich, rosyjskich i polskich, czasem zachodnioeuropejskich i amerykańskich. Wśród tych ostatnich należy wymienić dwóch herosów historiografii Gruzji: Ronalda Grigora Suny’ego (ormiańskiego pochodzenia) i Stephena F. Jonesa. Na szczególną uwagę zasługują też Brytyjczycy: John Frederick Baddeley, którego praca The Russian Conquest of the Caucasus z 1908 r. wciąż pozostaje bezkonkurencyjna, i dwaj wielcy znawcy przedrosyjskiej Gruzji – David Marshall Lang oraz William Edward David Allen. W Polsce warto przede wszystkim zaglądać do wydawanego przez Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego periodyku Pro Georgia, którego redaktorem naczelnym jest Dawid Kolbaja. Jednym z ojców założycieli tego czasopisma jest nestor badań nad związkami polsko-gruzińskimi, etnograf, prof. Andrzej Woźniak.

Książka ta jest w pewnym sensie uzupełnieniem Bawełny, samowarów i Sartów. Gorąco zachęcam zatem także do lektury tamtej. Jeśli kogoś przerażą jej pokaźne rozmiary, niech wyszuka sobie jakiś fragment i resztą się nie przejmuje. Najpiękniejszy klejnot w carskiej koronie zaś, jako – było nie było – uzupełnienie, do „cegły” nie miał już prawa się rozrosnąć. Gruzini ze swą wspaniałą cywilizacją, której narodziny staram się przybliżyć w niewielkiej książeczce Początki państw. Gruzja (Wydawnictwo Poznańskie, 2016) zasługują, by potraktować ich osobno, nie wrzucać do jednego worka z innymi narodami zakaukaskimi, czy też – tym bardziej – środkowoazjatyckimi. Gruzja wszak to „najpiękniejszy klejnot w carskiej koronie”. Wyciągam go z niej, obracam w palcach, oglądam i podziwiam. Nie chcę się rozpraszać, kierować uwagi na inne rzeczy. Wolę zostać sam na sam z tym szlachetnym kamieniem. Czytelnik też niech pozostanie z nim tête-à-tête. Oczywiście, rosyjskie trolle, buszujące po naszym internecie, nie podarują. Będą zbierać „haki”, dziergać swoje „kompromaty”. Zrobią wszystko, żeby obrzydzić to intymne obcowanie z prawdziwą historią Gruzji. Nie dajmy im się!

W TURECKO-PERSKICH KLESZCZACH

W EPOCE NOWOŻYTNEJ GRUZJA – tak jak w późnej starożytności – staje się wielkim polem nigdy nierozstrzygniętej bitwy między dwoma mocarstwami regionalnymi: tym razem Turcją Osmanów i szyicką Persją Safawidów. Pokój podpisany w 1636 r. między rywalami ustala ostatecznie podział stref wpływów. Gruzja wschodnia (Kartlia i Kachetia) przypada Persji, a Gruzja zachodnia (Imeretia, Megrelia, Guria i Meschetia) – Turcji. Granicę stanowią Góry Suramijskie (Lichi). Turcy zamykają Morze Czarne i wprowadzają tam monopol handlowy, co mocno odizoluje zachodnią Gruzję od Europy i świata. Kartlia z Kachetią dostają się zaś w orbitę perskiego systemu kaspijskiej strefy wolnego handlu i znacznie lepiej na tym wychodzą.

Ale panowanie perskie miewało także swoje mroczne strony: „dyscyplinujące” najazdy urządzane przez szacha Abbasa I i jego następców, po których najechane ziemie z trudem dochodziły do siebie. Gdy w latach 40. XVII w. odwiedzili je dwaj carscy wysłannicy – książę Jewfim Mieszecki i diak Iwan Kliuczariew – zastali kraj w stanie ruiny: „W części swych włości przylegających do Tyflisu król Tejmuraz włada tylko dwoma zamieszkanymi miejscami, to Kyzik i Marthop, a gdzie indziej jest ich bardzo mało. (…) w ziemi gruzińskiej nie ma miast. Może były tam wcześniej, ale szach wszystkie je zniszczył. (…) Ziemie uprawne porosły lasem. (…) Szach toczył wojnę przeciw Gruzinom wielce bezwzględnie. Dosłownie zrównał z ziemią kościoły i klasztory, miasta i wsie, domy z drewna i z kamienia. Pałace są teraz w ruinie i nie można ich odbudować. Król Tejmuraz długo nie zabawi w jednym miejscu, lecz przenosi się z jednej wsi do drugiej”.

Ów monarcha-tułacz dramatycznie rozglądał się na wszystkie strony za jakąś pomocą zewnętrzną. Wysłał z tajnym poselstwem do Rzymu, Neapolu i Madrytu mnicha bazylianina Nikolosa Irubakidze-Czolokaszwili, nazywanego potem Nikiforem Irbachem albo don Niceforo Irbakisse. Gruzin usiłował namówić papieża Urbana VIII i króla Filipa IV do wspólnych działań przeciw Wielkiej Porcie, do „sojuszu dwóch Iberii”, czarując swych rozmówców, że Tejmuraz jest katolikiem. Sam zresztą Nikifor, do tej pory katolicki mnich obrządku greckiego, przyjął w Hiszpanii rzymski katolicyzm, bo już w tej sytuacji nie wypadało mu inaczej. Do wojny nikogo nie namówił, ale w efekcie jego poselstwa katolicka Europa zbliżyła się do Gruzji, a Gruzja do Europy. W Rzymie wydano pierwsze książki po gruzińsku (1629), a misjonarze teatyńscy pojawili się u podnóży Kaukazu.

Tęsknym wzrokiem spoglądał Tejmuraz na „bratnią w wierze” Moskwę. Do cara Aleksego pisał: „Ja, sługa Twój, Tejmuraz król ziemi iwerskiej, biję mnóstwo pokłonów przed najwyższym Twym carskim tronem i modlę się do Pana naszego Jezusa Chrystusa o opiekę i ochronę wielkiego Twego królestwa. Oby Pan Bóg ukorzył przed podnóżkiem nóg Twych wroga Twego wszelakiego i odstępcę”. W 1658 r. Tejmuraz udał się nawet do Moskwy szukać pomocy u cara Aleksego. Ale wielki car nie pomógł biednemu Tejmurazowi. W końcu sponiewierany i uwięziony w Astarabadzie przez szacha Abbasa II, odrażającego zboczeńca i pijaka, nota bene po matce pół-Czerkiesa (oto jak kaukaskie cnoty degenerowały się na orientalnym dworze!), umarł w mniszych szatach (1663), a rodacy sprowadzili jego ciało do katedry w Alawerdi i tam je pochowali.

W drugiej połowie XVII w., gdy w Persji słabła władza centralna, Kartlia i Kachetia zarządzane (1656–1722) przez dziedzicznych namiestników szacha z rodu muchrańskiego (odgałęzienia Bagratydów, prastarego rodu królewskiego, zajmującego zamek Muchrani nad rzeką Aragwi) osiągnęły znaczny stopień niezależności. Lata wewnętrznego pokoju i stabilizacji zaowocowały tam pomyślnym rozwojem gospodarczym. Wschodnia Gruzja złapała drugi oddech. Ród namiestniczy przyjął islam, uczestniczył w dworskich intrygach i sporach teologicznych w łonie perskiego szyizmu, ale jednocześnie fundował kościoły i klasztory. Stołeczny Tyflis niewiele się wtedy różnił od miast perskich i innych ośrodków muzułmańskich na wschodnim Zakaukaziu.

Irakli II, anonimowy portret

Upadek dynastii Safawidów w Persji (1722) zachwiał jednak bipolarną równowagą na Kaukazie i pociągnął za sobą prawdziwą erupcję anarchii. Turcy walczyli z Persami, Bagratydzi kachetyjscy z muchrańskimi, wojna domowa toczyła się także w Imeretii, na Kachetię najeżdżali Lezgini i inni górale, a jakby tego było mało, Piotr Wielki podjął awanturniczą wyprawę na wybrzeże kaspijskie. Kontrakcja Persji za Nadira Szaha (1688–1747) okazała się tylko krótkim epizodem, który nie położył kresu anarchii w samej Persji, za to dla Gruzji był niezwykle bolesny i kosztowny.

Na szczęście druga połowa XVIII w., a zwłaszcza panowanie króla Herakliusza (Iraklego) II z kachetyjskiej linii Bagratydów (1762–1798) to czas udanego zaleczenia ran, ba, nawet chwilowego odrodzenia. To był „one-man show” wedle określenia brytyjskiego historyka Williama Edwarda Davida Allena. „Moi en Europe, et en l’Asie l’invincible Hercule” – miał ponoć stwierdzić pruski monarcha Fryderyk Wielki. To nie będzie co prawda tak do końca państwo gruzińskie, a raczej wielonarodowa federacja zakaukaska, próba odtworzenia wspaniałego dzieła Dawida Budowniczego z wieków średnich. Geopolityczny sens miało bowiem tylko opanowanie całego Kaukazu, nie jego części, doliny czy wąwozu zamieszkanego przez dane plemię. Irakli, tak jak Dawid, doskonale rozumiał, że tylko cały Kaukaz pod względem handlowo-gospodarczym i militarno-strategicznym stanowił określoną całość. Jego poszczególne części przedstawiały niewielką wartość. Wystarczy, że którąś z krain zaczną omijać szlaki handlowe, przesuną się gdzieś na północ albo na południe i już region ten popada w izolację, marnieje. Wielcy tego świata, Bizancjum i Persja, potem Bizancjum i Kalifat, jeszcze później osmańska Turcja i safawidzka Persja, zwarci w klinczu, nie mogli zapanować nad całym Kaukazem, dlatego interesowało ich głównie, by nie opanował go rywal. Budowali tam twierdze, organizowali strefy buforowe i nic ponadto, bo posiadanie części tak naprawdę niewiele dawało. A dla kaukaskich monarchii rozszerzenie granic do brzegów Kury i Araksu na południu i przedkaukaskich równin na północy stwarzało nadzieję na ograniczenie do minimum zależności własnych systemów komunikacyjnych od warunków zewnętrznych. Dawało nadzieję pomyślnego rozwoju na swoich warunkach. Irakli zdołał sobie podporządkować tereny od Gór Suramijskich (Lichi) do Dagestanu i od Wąwozu Darialskiego do Nachiczewania, a sercem jego państwa stał się Tyflis, gdzie wciąż dominował żywioł ormiański, perski i azerbejdżański. Gruzińsko-abchaskie ziemie na zachód od Gór Lichi, targane permanentną wojną domową, pozostawały poza jego kontrolą, choć starał się tam kiedy tylko się dało interweniować. Dochody czerpał nowy Dawid Budowniczy głównie z kontroli nad szlakami handlowymi, porządkując system monetarny. Przeznaczał je potem na tworzenie i rozwój nowoczesnej armii na wzór europejski, choć złożonej głównie z najemników czerkieskich, kałmuckich, nogajskich, osetyjskich, chewsurskich, lezgińskich i pszawo-tuszyńskich. Szło nowe – regimenty, artyleria, próby wprowadzenia stałego, okresowego zaciągu ludności. Siłami tymi Irakli starał się trzymać w ryzach kurdyjskich koczowników i górali kaukaskich, ale nie był w stanie do końca opanować procesów dezintegracji społecznej i feudalnej anarchizacji. Musiał także stawiać czoła intrygom odsuniętych od władzy muchrańskich Bagratydów. Udało mu się jednak przekonać do swych pomysłów pochodzącego z tej linii katolikosa Antona oskarżanego o sympatie prokatolickie, który powrócił z emigracji w Rosji i pomógł odbudować uniwersytety w Tyflisie i Telawi. Sprawne zarządzanie i dyplomację zapewniali mu zaś licznie skupieni na dworze Ormianie.

Traktat georgijewski, ilustracja z Życia Gruzji, wyd. B.S. Esadze, druk Kancelarii Namiestnika J.C.W. na Kaukazie, 1913

Wszystko to pięknie – powie ktoś – ale monarcha ten przecież utorował drogę Rosji do przejęcia ziem wschodniej Gruzji. To prawda. Lecz czy miał inne wyjście? Irakli miał całkiem bogatą, zdywersyfikowaną wizję potencjalnych sojuszy: Austria, Francja, Wenecja, Sardynia. Jednak nic z tego nie wyszło. Niektórzy z jego posłów w ogóle nie dotarli tam, gdzie powinni, innych potraktowano jak kosmitów, a wieści o samych próbach zabiegów dyplomatycznych dotarły na dwór osmański i perski. I wtedy pozostała już w zasadzie tylko Rosja. Irakli kusił Katarzynę gruzińskimi winami, rudami metali, zastrzykiem nowych podatków dla rosyjskich finansów, byle tylko wzięła go „pod opiekę”. Wreszcie w 1783 r. caryca łaskawie wyraziła zgodę na przyjęcie Kartlii i Kachetii pod swoje opiekuńcze skrzydła. Traktat podpisano w twierdzy georgijewskiej 24 lipca 1783 r. Na dokumencie podpisy złożyli generał Paweł Potiomkin (1743–1796), który otrzymał szerokie pełnomocnictwa od monarchini, oraz ze strony gruzińskiej generał adiutant króla książę Garsewan Czawczawadze (1757–1811) i zięć króla Ioane Bagration-Muchrański (1755–1801). Kartlia i Kachetia na mocy traktatu rezygnowały z samodzielnej polityki zagranicznej, zgadzając się także, by następców Iraklego zatwierdzał car rosyjski. Kraj utrzymał natomiast prawo do rządzenia się po swojemu w polityce wewnętrznej i do zachowania niektórych atrybutów niezawisłego państwa, np. do bicia własnej monety z godłem Kartlii-Kachetii, ponad którym widniał jednakże dwugłowy orzeł rosyjski. Rosja zobowiązywała się zaś do ochrony niepodległości Gruzji przed atakami ze strony Persji, Turcji i górali kaukaskich. Na terenie kraju miały przebywać oddziały rosyjskie w sile 4 tys. ludzi i czterech dział. Owszem, wkroczyły do Gruzji w listopadzie 1783 i pomogły w odparciu kolejnego najazdu Lezginów. Jednakże w 1787 r. chyłkiem je wycofano².

Anonimowy portret księcia Garsewana Czawczawadze

* * *

Tłamszona w XVII i XVIII w. przez Imperium Osmańskie i Persję Gruzja łaknie kontaktów ze światem zewnętrznym. Pragnie się modernizować. Pożąda wszelkich nowych impulsów, nauk, inspiracji. Co istotne zaczyna ich szukać także w świecie katolickim, na Zachodzie. W Rzymie z pras Drukarni Kongregacji Propagandy Wiary schodzą pierwsze książki drukowane (częściowo) w alfabecie gruzińskim: Słownik gruzińsko-włoski oraz Gruziński alfabet z modlitwami. Obie przeznaczone dla misjonarzy. Kto wie, czy w XVII stuleciu nie była realna unia Gruzji z Rzymem?

W swych dążeniach modernizacyjnych nie odwraca się jednak Gruzja od świata prawosławnego. Pozbawiony tronu i nominalnie nawrócony na islam król Imeretii Arczil II (1647–1713), zdolny historyk i poeta, dwoi się i troi, by założyć pierwszą na ziemiach gruzińskich drukarnię. O pomoc zwraca się najpierw do patriarchy Jerozolimy Dosyteusza II (1641–1707), który reagował alergicznie na wszelkie wpływy katolickie i protestanckie. Prosi też o nią podróżującego po Rosji burmistrza Amsterdamu Nicolaesa Witsena (1641–1717), znanego speca od sztuki drukarskiej i kartografii. Dostaje wreszcie zezwolenie na osiedlenie się w Moskwie i tam uzyskuje pozwolenie Piotra I, by otworzyć przy Moskowskoj sinodalnoj tipografii drukarnię gruzińską. Przydaje się wszechobecny wówczas w Rosji zagraniczny know-how i porady Witsena. Jednak w 1688 r. Arczil opuszcza Moskwę, by odzyskać tron imeretyński. Zabiera z sobą w charakterze nadwornego lekarza Niemca Dreschera, który sporządzi słowniczek języków kaukaskich i podaruje Witsenowi, a ten z kolei opublikuje go w drugim wydaniu swej relacji Północna i wschodnia Tataria. Arczilowi tymczasem nie powiedzie się próba odzyskania tronu. W 1699 r. wraca do Rosji, gdzie może znowu zająć się sprawą drukarni. W 1705 r. ukazuje się wreszcie drukiem pierwsza gruzińska książka w Rosji: Dawitin („Psalmy Dawida”).

Na razie więc to Moskwa staje się ważnym ośrodkiem kultury gruzińskiej. Ale już trzy lata później z inicjatywy króla Kartlii Wachtanga VI powstanie pierwsza drukarnia na ziemiach gruzińskich, ba, na Kaukazie. Tutaj pomoc okazuje prawosławne duchowieństwo Wołoszczyzny, gdzie metropolitą był Gruzin Antimoz Iwerieli (Antym Iberyjczyk, 1650–1716), człowiek licznych talentów i wielkiej wiedzy, jako 16-latek wzięty do niewoli przez Turków i sprzedany na bazarze w Konstantynopolu, gdzie wykupił go Dosyteusz II. To właśnie głównie dzięki Antymowi w roku 1709 miało miejsce wiekopomne wydarzenie: wydano pierwszą drukowaną książkę w Gruzji – Ewangelię. Typografia działała do najazdu tureckiego w 1723 r. Jej nakładem ukazało się 20 książek (z czego cztery dwukrotnie), w tym arcydzieło Szoty Rustawelego Witeź w tygrysiej skórze (1712), obłożone potem kościelną cenzurą. Na szczęście udało się ukryć przed najeźdźcami sprzęt i gdy kraj trochę odetchnął, drukarnia w 1749 r. wznowiła działalność.

Stało się tak głównie dzięki wysiłkom króla Iraklego II i reformatorsko nastawionego katolikosa Antona I (1720–1788), ogłoszonego później przez sobór Gruzińskiego Kościoła Prawosławnego heretykiem za sprzyjanie katolickim misjonarzom (głównie kapucynom). Rosyjski konsul w Enzeli z satysfakcją odnotowywał w marcu 1756 r. powstanie gruzińsko-ormiańskiego sojuszu zwróconego przeciwko katolickim misjonarzom (czy nie była to przypadkiem intryga samej Rosji?). „Przybyły tu niedawno z Tyflisu Gruzin Dawid Zugrabow oznajmił mi, że gruziński patriarcha Anton (…) został pozbawiony swego stanowiska i zesłany do jednego z klasztorów jako zarażony papieską herezją (…). Tejmuraz-chan i syn jego Irakli, dowiedziawszy się o tym (…) zebrali wszystkich archiejerejów z okolicy i oddali całą sprawę ich sądowi, ci zaś zgodnie z relacjami swych zwierzchników, że Anton na pytanie o swe związki z rzymskim Kościołem nie okazał żadnego wstydu, (…) wspólnym wyrokiem pozbawili go patriarszego stolca, a sprzyjających mu biskupów, hieromonachów i ormiańskiego księdza obłożyli klątwą. Rzymskich zaś ojców, ilu ich nie było, (…) wyprowadzili do tureckich granic, ażeby pod żadnym pozorem nie mogli oni ani żadni inni już w Gruzji osiedlić się i rozpusty żadnej w prawach gruzińskich i ormiańskich czynić, i zawarli z Ormianami pod sankcją anatemy traktat o nie wpuszczaniu ich. A co do nawróconych na rzymską religię ludzi z obu tych nacji, to dla Gruzinów wyznaczono duchownych gruzińskich, a dla Ormian – ormiańskich, by sprowadzili ich z powrotem na łono dawnej wiary”.

W efekcie u progu rosyjskiego panowania bilans otwarcia dla katolicyzmu w Gruzji nie wyglądał imponująco. W styczniu 1802 r. generał Iwan Łazariew raportował głównodowodzącemu na Kaukazie generałowi Karlowi von Knorringowi: „Obecnie w Gruzji są dwa kościoły katolickie – jeden w Tyflisie, drugi w Gori, które zbudowali w 1735 r. obecni tu wcześniej ojcowie (…) na miejscach należących do katolików, ale król Tejmuraz odebrał im je pod zarzutem, że były patriarcha gruziński Anton jakoby pod wpływem ojców zamierzał przyjąć wiarę katolicką. Od tej pory katolicy nie mają tu żadnych kościołów, choć wielokrotnie poprzedni królowie obiecywali im je oddać, i swoje nabożeństwa odprawiają po domach. Zgodnie z wyliczeniami ojców, katolików żyje teraz w Gruzji pięciuset, z czego trzystu w Tyflisie i dwustu w Gori. Poza tym jest jeszcze trochę rodzin zamieszkujących pobliskie wsie, ale nie wiadomo ile. Większość tutejszych katolików wywodzi się z Ormian, którzy po przyjeździe pierwszych Partów do Gruzji (co było około 1200 lat temu) przyjęli wiarę katolicką. Druga część to Ormianie, którzy wyjechali z Turcji, osiedlili się tutaj i część z nich przyjęła wiarę katolicką”.

Tymczasem to właśnie w siedzibie „zarażonego papieską herezją” patriarchy Antona stanęły początkowo prasy drukarskie. Anton opracował podręcznik gramatyki języka gruzińskiego i ustalił zasady gruzińskiej ortografii. Przetłumaczył także na gruziński jeden z europejskich podręczników fizyki, wprowadzając tym samym do swej ojczystej mowy fachową terminologię naukową. Nakładem drukarni, w której sukcesywnie wymieniano stare prasy i czcionki na nowsze, do 1795 r. ukazało się ponad 20 kunsztownie wydanych tytułów. Po najeździe perskim drukarnia właściwie już się nie podniosła. Niby wznowiła działalność po przyłączeniu wschodniej Gruzji do Rosji, ale drukowano tam coraz mniej i w 1819 r. zaprzestała działalności. Przed Persami zbiegł z Tyflisu do Kutaisi doświadczony drukarz, kierujący przed pożogą 1795 r. pracą typografii, Giorgi Pajczadze. Został on przyjęty na dworze króla imeretyńskiego Solomona II, który w 1799 r. wysłał go do Moskwy, by przywiózł ile się da sprzętu z działającej tam już drukarni gruzińskiej. W rezultacie rok później w Kutaisi ukazują się drukiem, jak niegdyś w Moskwie, Psalmy Dawida. W 1809 r. drukarnię przeniesiono z Kutaisi do wsi Cechi, a stamtąd do Saczchere, posiadłości książąt Zuraba i Grigola Ceretelich, skąd w 1820 r. prawdopodobnie znów powróciła do stolicy Imeretii³.

Gdy mówimy o kulturalnych osiągnięciach tego okresu, grzechem byłoby nie wspomnieć o księciu Wachusztim Bagrationim (1695/6–1758), nieślubnym synu króla Wachtanga VI, edukowanym m.in. przez włoskich teatynów (zakon misjonarzy), największym chyba erudycie w gruzińskich dziejach. W latach 1744–1745 na emigracji w Moskwie, gdzie wraz z carycą Elżbietą, Michaiłem Łomonosowem i „mecenasem rosyjskiego Oświecenia” Iwanem Szuwałowem zakładał Uniwersytet Moskiewski, książę ukończył swe opus magnum – Historię (Życie) Gruzji (Sakartwelos cchowreba). Dzieło to składa się z dwóch części: historycznej i geograficznej. Ta pierwsza stanowi pierwszą w dziejach Gruzji próbę krytycznych badań nad historią kraju. Znalazły się w niej tablice chronologiczne i genealogiczne, obszerny wybór źródeł składających się na Życie Kartlii, wreszcie wspaniałe mapy, które zebrane potem w atlas okazały się prawdziwą sensacją w Europie i wielu podróżnikom służyły jako przewodniki. Część druga nosi tytuł Geograficzne opisanie królestwa Gruzji i dzieli się na pięć części nawiązujących do administracyjno-regionalnych podziałów, poprzedzonych wstępem na temat gruzińskich obyczajów. Rozdrobnienie polityczne Gruzji – to właśnie nie dawało spać spokojnie Bagrationiemu – a próba jego przezwyciężenia stanowi myśl przewodnią pracy. Dzieło gruzińskiego królewicza przełożył na francuski orientalista znad Sekwany Marie-Félicité Brosset, działający najpierw w Petersburgu, a potem w Tyflisie⁴.

***

Epoka ta w dziejach Gruzji miała także swoje ciemne strony. W XVII i XVIII w. ziemie gruzińskie wyludniały się, a ich mieszkańcy trafiali do krajów muzułmańskich. W zasadzie nie było to nic nowego. Ludźmi handlowano na Kaukazie od niepamiętnych czasów. Już biblijny prorok Ezechiel (Ez 27,13) wypomina, że Tubal i Mesech, od którego wywodzą swoje pochodzenie Gruzini i Ormianie, „dostarczali Tyrowi niewolników”. Grecki historyk Herodot wspomina o daninie z młodych chłopców i dziewcząt składanej Persji przez Kolchów. Bizancjum zaś gustowało i w abchaskich eunuchach, i w żołnierzach. W VI w. eunuch Eufrates Abasgos zrobił imponującą karierę na dworze w Konstantynopolu jako działacz kościelny, z czasem wręcz główny finansista państwa, który także otworzył szkołę dla dzieci z abchaskiej arystokracji, a potem „pilotował” chrystianizację Abchazji. Osobista ochrona Justyniania składała się m.in. z abchaskich łuczników, w Egipcie z kolei od początku V w. stacjonuje oddział jazdy abchaskiej – „pierwsze skrzydło Abchazów” (Ala prima Abasgorum).

Co potem? Mijały kolejne stulecia, zmieniały się dynastie, organizmy polityczne i religie panujące. Nie zmieniało się tylko jedno: nie malał popyt na kaukaskich niewolników. Don Juan de Persia (Orudż Bek Bajat, 1560–1604), perski poseł na dwór króla hiszpańskiego, który przyjął katolicyzm, podaje np., że szach Abbas I po objęciu tronu sformował od razu swoją gwardię osobistą złożoną z 12 tys. „gruzińskich renegatów”. Tak, bywały za jego panowania błyskotliwe kariery dworskie i wojskowe Gruzinów, którzy przyjęli islam. W żyłach wielu przedstawicieli dynastii safawidzkiej płynęła przecież gruzińska krew. Pozostałością po pięciu falach perskich deportacji z Kachetii i Kartlii zapoczątkowanych przez Abbasa będzie społeczność Gruzinów-szyitów z irańskiego Fereydunshahr w górach Zagros, 150 km na zachód od Isfahanu i niewielkie jej skupiska w Chorasanie i Mazandaranie. Przyjęli oni islam w wersji szyickiej, ale zachowali swój język (dialekt gruzińskiego nazywany fereidnuli). Co ciekawe, ci Gruzini, którzy się nie zislamizowali i pozostali chrześcijanami – jak wszystko na to wskazuje – zatracili swój język i ulegli armenizacji, asymilując się z ormiańskimi sąsiadami, też przymusowymi przesiedleńcami.

Wielkim symbolem gruzińskiego oporu wobec przymusowej islamizacji stanie się męczeństwo królowej Kachetii Ketewan w 1624 r., fakt znany w katolickiej Europie dzięki relacji portugalskich augustianów, z którymi prawosławna monarchini pozostawała w bardzo dobrych stosunkach. Temat uwieczni w swym dramacie Katharina von Georgien (1657) wybitny przedstawiciel śląskiej szkoły poetyckiej, urodzony w Głogowie Andrea Gryphius (1616–1664). Okrutna ta historia rozegrała się w Szyrazie, stolicy prowincji Fars. Gubernatorem był tam wtedy Imam Kuli Chan (zm. 1632) z gruzińskiej rodziny Undiladze. Portugalscy mnisi nocą wykradli szczątki męczennicy. Trzy lata później trafią one do kaplicy klasztoru św. Augustyna w indyjskim porcie Goa, gdzie pod koniec pieriestrojki badali je natchnieni renesansem narodowej świadomości gruzińscy archeologowie. Część relikwii powędrowała też do soboru katedralnego w Alawerdi i do Rzymu. Na ziemiach gruzińskich cnoty królowej wychwalał w pismach hagiograficznych i hymnach mnich z kachetyjskiego klasztoru Dawida Garedży Grigol Doderkeli-Wachwachiszwili. W Europie historię jej męczeństwa na dobre rozpropaguje przede wszystkim francuski podróżnik kawaler Jean Chardin, który w latach 70. XVII w. odwiedził Persję. To na jego opisie bazował szkocki poeta William Forsyth (1818– –1879) w swym wzniosłym poemacie The Martyrdom of Kelavane (1861). Drugim słynnym męczennikiem za szacha Abbasa I był kartlijski król Luarsab II (1622), którego żywot spisał na początku XVIII w. katolikos Besarion (zm. 1738). Monarcha ten poddał się sam, by uchronić swe królestwo przed perskim najazdem. Nic nie pomogły tu mediacje cara Michała I Fiodorowicza. Abbas był nieubłagany: islam albo śmierć.

Gruzińscy władcy starali się jakoś chronić substancję narodową na podległych sobie terenach. Król Kartlii Simon I Wielki (1537–1603/1611) miał nałożyć na każde gospodarstwo chłopskie specjalny podatek przeznaczony na wykup Osetyjczyków, Czerkiesów i innych górali kaukaskich, by ich potem posyłać „w zastępstwie” jako wymagany kontyngent niewolników do Persji. Gdy w 1599 r. Simon zakuty w łańcuchy trafi przed oblicze Mehmeda III w Stambule, by umrzeć potem w murach twierdzy Yedikule, szczęśliwy sułtan wyda ponoć rozkaz: „Nakazuję rozłożyć dywany we wszystkich moich włościach, od Maroka po Morze Kaspijskie i od Kaukazu po Zatokę Perską, by przez trzy dni świętować uwięzienie króla Simona”. Później obowiązkiem dostarczania niewolników na dwór perski monarchowie kartlijscy obłożyli także tureckich nomadów koczujących w stepach borczalińskich. Prawa gruzińskiego Kościoła włączone do Kodeksu Wachtanga nakładały ekskomunikę na każdego, kto sprzedawał niewolników muzułmanom. Sam zresztą Wachtang VI miał sprzedawać do Persji zamiast Gruzinów „niewolników zastępczych” z innych nacji.

Scena z dramatu „Katarzyna z Gruzji”, barokowego pisarza Andreasa Gryphiusa, wydanego w 1657 r.
Ilustracja pochodzi z: Johann Using, Illustrierte Geschichte der Deutschen Literatur von Anselm Salzer, 1938

Michaił Sabinin, Król Luarsab II z Kartlii, XIX w.

Giovanni Orlandi, Simeon prencipe de Giorgiani, ok. 1590–1640.
Biblioteka Watykańska

Upadek dynastii Safawidów w 1722 r. sprawi, że wschodnia Gruzja stanie się z kolei rezerwuarem siły ludzkiej dla osmańskich Turków. Pod koniec XVIII stulecia gruzińscy mamelucy (niewolnicy) zdominują personel administracji w arabskich prowincjach Porty Ottomańskiej. Gruzini zarządzali w Damaszku, Basrze i Bagdadzie. Gdy w 1798 r. na Egipt najechał Napoleon, na czele tamtejszej administracji stał Ibrahim Bej (Abram Sindżikaszwili, 1735–1816/17). Urodzony w Marthopi, syn kachetyjskiego duchownego, w dzieciństwie został porwany przez handlarzy niewolników i sprzedany w Egipcie. Tam przyjął islam i zrobił błyskotliwą karierę mameluckiego dowódcy, sprawując de facto kontrolę nad całym krajem wespół z urodzonym w Tyflisie Muradem Bejem (ok. 1750–1801). Obaj flirtowali z wysłannikami Rosji, którym przewodził ówczesny kochanek Katarzyny II hrabia Grigorij Orłow (1734–1783) sączący słowianofilskie hasełka na osmańskich Bałkanach, a w Egipcie dla odmiany wspierający muzułmańskich konserwatystów – typowy kameleon rosyjskiej agentury, w jakiejś mierze także zapowiedź radzieckich doradców wojskowych u prezydenta Nasera. Gruzińscy mamelucy rozmowy z Rosją prowadzili, nota bene, za pośrednictwem króla Iraklego, korespondując z nim po gruzińsku. Obaj dowodzili armią egipską w przegranej bitwie pod Piramidami i pod Heliopolis, co uwiecznił na swym płótnie Bitwa pod piramidami z 1896 r. Wojciech Kossak. Wielu gruzińskich mameluków Napoleon wywiezie potem do Francji. Mameluk Rustam Raza (1782–1845) sam przeszedł na służbę do Napoleona, zostając jego osobistym „ochroniarzem”. Był synem niezbyt bogatego kupca ormiańskiego z Tyflisu, w dzieciństwie został porwany i sprzedany do niewoli w Egipcie. Ormianie instynktownie wiedzieli od razu, z kim trzymać i kiedy zmienić „barwy”! Wielu zakaukaskich mameluków trafi tak do Francji i dzięki temu przeżyje masakrę janczarów urządzoną w 1811 r. przez Mohammeda Alego Paszę. Ibrahim Bej ucieknie zaś wtedy do Sudanu i tam kilka lat później umrze. Ach, jakże przydaliby się wtedy tacy ludzie w Gruzji⁵!

Twierdza Siedmiu Wież (Yedikule).
Alain Manesson Mallet, Description de l’Universe, 1685

Portret Murada Beja
Abel Hugo, Histoire des armées françaises de terre et de mer de 1792 à 1833

Wojciech Kossak, Bitwa pod piramidami, 1896.
Muzeum Narodowe w Warszawie

Najbardziej z powodu handlu niewolnikami wyludniały się wszakże tereny zachodniej Gruzji. Francuski hugenot, kupiec, jubiler i podróżnik, znany nam już kawaler Jean Chardin (1643–1713), który penetrując szlaki do Indii, w latach 70. XVII w. odwiedził Megrelię, tak relacjonuje zgubne skutki tego zjawiska: „Megrelia jest też słabo zaludniona i liczy nie więcej niż 20 tys. mieszkańców. A jeszcze 30 lat temu jej ludność dochodziła do 80 tys. Te ubytki mają swoje źródło w wojnach z sąsiadami i w fakcie, że w ostatnich latach szlachta sprzedała mnóstwo ludzi obu płci. Od dawna z Megrelii wywożono co roku na handel i wymianę po 12 tys. ludzi. Wszyscy wpadają w ręce mahometan – Persów i Turków, bo u nich jest na to zapotrzebowanie. Co roku trzy tysiące trafia prosto do Konstantynopola. Wymienia się ich na broń, tkaniny i inne przedmioty sprowadzane do Megrelii. (…) Megrelowie przejawiają niewiarygodne okrucieństwo i bezduszność wobec swoich rodaków, a niektórzy – nawet krewnych. Szukają tylko okazji, żeby mieć jakiś pretekst do sprzedania swoich podwładnych razem z żonami i dziećmi. W tym celu właśnie odbierają dzieci sąsiadom. Sprzedają nawet własne żony, dzieci i matki. I nie robią tego z zemsty czy ze złości, ale wyłącznie z przyrodzonego im okrucieństwa. Pokazywano mi kilku takich panów, co doszli już do takiego stopnia braku ludzkich uczuć. Jeden z nich sprzedał raz dwunastu duchownych. (…) Szlachcic ten zakochał się w dziewczynie szlachetnego rodu i postanowił ją poślubić, choć był już żonaty. Oświadczył jej się, a ona się zgodziła. W Megrelii panuje wszakże obyczaj, że żonę się kupuje, a (…) człowiek ów mógł zdobyć środki na swą ukochaną i wesele jedynie sprzedając swoich niewolników. Ci zaś, poznawszy jego zamiary, pouciekali razem z żonami i dziećmi. Zdesperowany wymyślił nikczemny plan przekraczający wszelkie granice podłości. Zaprosił do siebie dwunastu kapłanów, by odprawili uroczystą mszę i ofiarę, a ci, niczego nie podejrzewając, zgodzili się. Do głowy im nie przyszło, że mogą zostać sprzedani Turkom, bo w Megrelii czegoś takiego jeszcze nikt nie widział. Szlachcic przyjął ich bardzo uprzejmie, kazał odprawić mszę i zarżnął byka na ofiarę, a potem poczęstował ich jego mięsem. Dobrze ich spiwszy, kazał swoim ludziom ich pojmać, zakuć, obciąć wąsy i brody, a następnej nocy zawiózł ich na turecki statek i tam wymienił na różne naczynia domowe. Ale jako że uzyskanych tak pieniędzy i tak mu nie starczyło na kupno ukochanej i wydatki weselne, to ten dziki zwierz sprzedał też i swoją żonę na tym tureckim statku”. W innym miejscu Chardin z obrzydzeniem wspomina o miejscowym zwyczaju mordowania nowo narodzonego dziecka, gdy ktoś uznał, że nie będzie w stanie go utrzymać. Tłumaczono wtedy, że oszczędza im się w ten sposób cierpienia na tym łez padole. Bez wątpienia cywilizacja gruzińska, zwłaszcza tu na zachodzie, straciła swój impet, instynkt przetrwania. Jak widać mocno targały nią wtedy tendencje autodestrukcyjne⁶.

***

Polski wątek? W kontaktach gruzińsko-rosyjsko-perskich uczestniczył najsłynniejszy Gruzin Rzeczypospolitej tamtych czasów, rotmistrz wojsk królewskich Bogdan (Parsadan) Gurdziecki, któremu za zasługi dla Polski Sejm przyznał w 1673 r. szlachectwo i dobra ziemskie. Wiedzę o XVII- i XVIII-wiecznej, „przedrosyjskiej” Gruzji rozpowszechniali także w Europie polscy jezuici działający na placówkach misyjnych. Zaprzyjaźniony z szachem perskim Franciszek Ignacy Zapolski pod koniec XVII w. przebywał w Gandży i Tyflisie. Prawie pół wieku spędził w Imeretii Jan Gostkowski, zyskując szacunek i sympatię miejscowych. Zmarł tam podczas epidemii w 1738 r. Obaj pozostawili po sobie nieznane u nas listy z uwagami na temat sytuacji politycznej i obyczajów panujących w Gruzji. Juda Tadeusz Krusiński (1675–1757) został w 1720 r. prokuratorem generalnym misji katolickiej w Isfahanie, a jako że Gruzini piastowali wówczas wiele wysokich stanowisk w perskiej armii i administracji, czerpał od nich wiele informacji o kraju. To bez wątpienia postać najwybitniejsza z tego grona. Wszechstronnie wykształcony poliglota, bystry obserwator, człowiek śmiały i przedsiębiorczy stworzył wielkie dzieło Historia rewolucji w Persji traktujące o upadku panowania dynastii Safawidów w tym kraju, zawierające także podrozdział O Gruzinach – bodaj pierwszy polski opis historyczno-etnograficzny Gruzji. Wreszcie Józef Suryn, który jako superior misji jezuickiej w Astrachaniu odbył w 1816–1817 r. podróż duszpasterską z Mozdoku do Tyflisu, pozostawiając po niej jednak niezbyt wnikliwą relację (skupiał się w niej głównie na polskich żołnierzach). Uderza w niej jakiś zabobonny niemal lęk przed górami. Zamyka on już właściwie epokę naszych misjonarzy na tych terenach, a otwiera – zesłańców⁷.

TAJEMNICZY PROROK I UKRYTE SKARBY OSETII

ŚMIAŁE PROJEKTY MISYJNE dojrzewały także w środowiskach prawosławnych Rosji, a pierwotne impulsy wychodziły z grona gruzińskiej diaspory. W 1743 r. biskup Józef, przebywając na emigracji w Moskwie, zaproponował Synodowi Świętemu, by wykorzystywać gruzińskich duchownych jako kaukaskich misjonarzy. W przedsięwzięciu tym wsparł go archimandryta monastyru znamieńskiego w Moskwie Nikołaj, także Gruzin. Przed carycą Elżbietą obaj roztaczali wizję liczącego prawie 200 tys. ludu nazywanego „Osetyjczykami” – żył w pobliżu Kizlaru, a „niegdyś wyznawał wiarę prawosławną, której wspomnieniem są kamienne chramy i ikony”. Synod wyraził zgodę i przy aprobacie monarchini w 1746 r. powołano do życia Misję Osetyjską (przemianowaną w 1752 r. na Osetyjską Komisję Duchowną) z centrum w Kizlarze, a potem w Mozdoku. Misja już u progu swej działalności zaliczyła niemały skandal, o którym donosił pruski etnograf i podróżnik Julius Heinrich Klaproth (1783–1835), znajomy hrabiego Jana Potockiego. Jeden z misjonarzy z klasztoru misyjnego uwiódł żonę pewnego bogatego Osetyjczyka. W odwecie jego ludzie napadli i zniszczyli klasztor (sto lat później komisja będzie musiała ustanowić specjalny fundusz na utrzymanie nieślubnych dzieci księży z misji…). Misjonarze powrócili do Mozdoku. W 1775 r. założyli tam szkołę dla osetyjskich dzieci (istniejącą do 1792 r.). Do końca XVIII w. udało jej się nawrócić na prawosławie około 9 tysięcy osób. Ten na pozór imponujący wynik jest jednak zwodniczy. Każdy nawrócony Osetyjczyk otrzymywał bowiem belę grubego płótna, a wielu „nawracało się” po kilka razy. Nie był to więc jakiś oszałamiający sukces⁸.

Tylko czy o to tak naprawdę chodziło? Celem była „duchowa” pacyfikacja Osetyjczyków mieszkających wzdłuż Przesmyku Darialskiego, a potem wzdłuż Wojennej Drogi Gruzińskiej – to oczywiste. Zresztą pierwotnie – jak się wydawało – leżało to w obopólnym interesie Rosji i monarchii gruzińskich. Król Irakli tuż przed podpisaniem traktatu w Georgijewsku (1783) zachęcał rosyjskich dowódców do wspólnej troski o bezpieczeństwo szlaku handlowego wiodącego przez „drogę osetyjską” do Mozdoku. Wyrażał też zaniepokojenie możliwością powstania „zielonego pasa islamu” na północnym Kaukazie, który mógłby w ten sposób oddzielić chrześcijaństwo gruzińskie od siostrzanej w wierze Rosji. Pisał np. w liście do generała majora Fabriziana: „Sądzę, że Wasza Wielmożność powinieneś wiedzieć, że wszyscy Dagestańczycy wyznają prawo mahometańskie i starają się przyciągnąć doń inne okoliczne narody. Wcześniej wprowadzili to prawo w Kabardzie i niektórych Osetyjczyków przeciągnęli na tę stronę. Mahometanie dążą do tego, by rozciągnąć swoją religię na wszystkie narody zamieszkujące góry Kaukazu. I jeśli uda im się do tego doprowadzić, przyniesie to niemałą szkodę chrześcijaństwu”.

Prorocze słowa! Przecież jakieś trzy lata po napisaniu listu (1781) na północnym Kaukazie zacznie dojrzewać, a potem wybuchnie święta wojna pod wodzą szejka Mansura. Czyżby Irakli coś przeczuwał? Albo może wiedział, że coś się święci? I że to „coś” ma źródło w Dagestanie? Ale czy nie wiedziało o tym rosyjskie dowództwo z kaukaskiej linii umocnień, żeby trzeba je było informować? A może wiedziało, tylko udawało, że nie wie? Oczywiście Dagestan był bodaj najgłębiej zislamizowanym regionem Kaukazu, słynął ze znajomości arabskiego i głębokiej uczoności muzułmańskiej, więc musiał promieniować światłem wiary na inne kaukaskie krainy. Ale jaką formę przyjęło to promieniowanie? Bo sam Szejk Mansur wciąż pozostaje postacią tajemniczą i nieodgadnioną. Kim był tak naprawdę? Do Europy najszybciej trafi – jak się wydaje – wersja Jacoba Reineggsa: szejk Mansur naprawdę był Czeczenem i nazywał się Muhammed, od dzieciństwa miał melancholijny temperament i nauczył się na pamięć Koranu. Ale kimże był sam Reineggs? Awanturnikiem i hochsztaplerem, jakich pełno było w tamtych czasach. Posłował dla Rosji, na dworze Iraklego zainstalował się jako nadworny lekarz (być może szpiegując dla Petersburga). Czy sobie to wszystko dośpiewał? Czy jednak coś wiedział?

Ale on to jeszcze pół biedy, bo potem legenda obrosła już zgoła fantastycznymi mitami. A przebił wszystkich niejaki profesor Ottino z Turynu, który w turyńskich archiwach odkrył jakoby w 1881 r. listy owego szejka Mansura pisane do ojca… notariusza z Monferratu, co podchwyciła i rozpropagowała szybko prasa francuska. Płomienny kaznodzieja z gór Kaukazu miał się naprawdę nazywać Giambatista Boetti, w wieku lat piętnastu uciec z domu, gdzie go szykowano na medyka, po wielu przygodach zostać dominikaninem i jako misjonarz trafić na Bliski Wschód. Przemierza tedy nasz piemoncki miłośnik przygód bezdroża Anatolii, Palestynę, Cypr, trzy miesiące spędza w Petersburgu, gdzie usilnie namawia księcia Potiomkina do wyprawy na Konstantynopol, aż wreszcie objawia się w Kurdystanie jako muzułmański prorok i tam już idzie na całego! Porywa rozpalone do czerwoności religijnym entuzjazmem tłumy, które zdobywają i łupią Kars, Bitlis, Achałcyche, wreszcie Tyflis, potem święta wojna przenosi się na Kaukaz, aż w końcu Szejk Mansur, schwytany przez Rosjan, zostaje zesłany do monastyru na Wyspach Sołowieckich, gdzie umiera. Ostatni jego list pisany stamtąd do ojca – twierdził profesor – nosił datę 15 września 1798 r.

Mirza Kazem-Bek, rosyjski ekspert od kaukaskiego islamu, przekonywał z kolei, że szejk był Tatarem z Orenburga, który pobierał nauki religijne w Bucharze i Dagestanie. Niektórzy badacze wysuwają przypuszczenie, że mógł być związany z sufickim bractwem nakszbandijja. Większość źródeł rosyjskich podaje jednak jako miejsce urodzenia chłopca o imieniu Uszurma / Szurma, przyszłego Szejka Mansura („Zwycięskiego”), czeczeński auł Ałdy, wykazując pod tym względem zgodność z czeczeńskim folklorem i tradycją (zapewne głównie dlatego, że stamtąd czerpały te informacje). Jedna z kronik dagestańskich podaje, że Szejk Mansur przybył na Kaukaz wysłany z Imperium Ottomańskiego, ale tureckie archiwa o tym milczą. Owszem, jest tam trochę na jego temat, w tym listy i odezwy sygnowane „Szejk Mansur”, pisane po turecku, arabsku i czerkiesku w alfabecie arabskim. Kto je w rzeczywistości pisał? Sekretarze? Kancelaria niepiśmiennego pasterczyka? Generalnie jednak nad Bosforem o działalności kaukaskiego proroka dowiedziano się dość późno i podchodzono doń z pewną nieufnością. Jakiś „heretyk” z „dzikiego Kaukazu”. W jednym z dokumentów ma 15–16 lat. Nie znajdziemy też nic w archiwach brytyjskich. Nie był więc on tajnym agentem Korony Brytyjskiej, gdyby ktoś chciał szukać nad Tamizą potencjalnych mocodawców szejka Mansura. Ale bez wątpienia napsuł sporo krwi Rosji.

A ja mam pytanie: czy ktoś w ogóle widział kiedykolwiek Szejka Mansura? Bo za każdym razem, gdy jego oddziały doznawały porażki, szejk wymykał się, aż w końcu przeszedł na stronę turecką i został pojmany podczas zdobycia przez Rosjan Anapy w 1790 r. Ale tu znowu nikt go nie widzi, przesłuchuje go w odosobnieniu Tajna Ekspedycja, po czym wysyła błyskawicznie konwojem do twierdzy szlisselburskiej (inne wersje mówią o Wyspach Sołowieckich). Traktowany jest jak buntownik (tak pisali o nim niektórzy – buntowszczik, brodjaga), a nie jeniec wojenny. Gdzież tu celebra, jaka otoczy ponad pół wieku później Imama Szamila! W twierdzy szejk miał zabić jednego ze strażników i spędzić resztę życia (do 1794 r.) w celi o zaostrzonym rygorze, a pochowany został potajemnie na Górze Prieobrażeńskiej. Kto to był, na Boga?! Może faktycznie jakiś europejski awanturnik? Sporo się działo w Dagestanie. I wiedział o tym król Irakli. Może zatem to w źródłach gruzińskich szukać należy klucza do rozwikłania zagadki?

A może z tym wszystkich miała związek właśnie Osetyjska Komisja Duchowna? Może jej działalność była katalizatorem histerycznej reakcji islamu? Czy nie całkiem uzasadnionej? Bo – jak się okazuje – całe przedsięwzięcie miało drugie dno. Zajrzyjmy do odtajnionego dopiero przez Sowietów raportu komendanta fortu w Kizlarze generała majora Potapowa do Kolegium Spraw Zagranicznych z 4 marca 1766 r. Rekomenduje on powołanie w miejsce zmarłego archimandryty Pachomiusza, Gruzina życzliwego osetyjskiej starszyźnie, igumena Grigorija, obecnego na misji od samego początku. Tenże igumen Grigorij zachęcał komendanta oraz pułkownika Hacka, by pod płaszczykiem duchownego przysłać na misję jakiegoś specjalistę od metali (pod widom duchownoj piersony narocznogo mietałłow). „Zapewniał mnie, że zna określone miejsca, gdzie są metale, ale nie w tych górach, skąd brano je poprzednio i że są lepsze”. Więcej szczegółów przynosi nam raport wysłany przez Potapowa rok później. „Przebywając w Osetii, pułkownik Hack słyszał od wielu osób, że w całej Osetii (…) jest całkiem sporo rud mineralnych i dlatego do pobliskich wsi (…) wysłano od archimandryty Pachomiusza ojca Christofora (…) Pułkownik Hack wyjaśniał mu, że gdyby Bierg-kolliegia, czyli ówczesne ministerstwo górnictwa, przysłała jakiegoś człowieka, co zna rosyjski i zna się na wydobyciu kopalin, a udawałby misjonarza, to można by go w tym celu wykorzystać. Na koszt państwa postawiono by szkołę dla nauki dzieci starszyzny i innych, w niedługim czasie przeniosłoby się tam wielu Osetyjczyków i Kisztyńców [tu: Czeczeni – J. R.], a przez to wzmocniłby się i kraj miejscowy, i odkrycie minerałów z wielkim pożytkiem dla państwa by było”. Potapow zapewniał poza tym, że osetyjskie rudy „nie są gorsze od nerczyńskich”. Katarzyna i Bierg-kolliegia zastanawiali się tymczasem, kto się najbardziej nadaje na „ochroniarzy” szlaków wiodących do bogactw Osetii. Samych Osetyjczyków jest za mało, choć wydają się „perspektywiczni”. Może więc Kozacy dońscy, grebieńscy albo Kałmucy?

Jak się dowiadujemy z dalszej korespondencji, nowy archimandryta Grigorij nie zasypiał gruszek w popiele i z powodzeniem prowadził dalszą gieorazwiedkę. Od nowo ochrzczonego przedstawiciela miejscowej starszyzny Dawida Mamijewa dowiedział się „jakoby już świętej pamięci król gruziński Wachtan, co zmarł w Rosji [Wachtang VI, 1675–1737 – J. R.], gdy władał Gruzją, wydobywał stamtąd rudy srebra w wielkiej liczbie, ale potem przez długi czas nikt o tym nie wiedział aż do minionego lata, wtedy to obecnemu królowi Gruzji Iraklemu udało się znaleźć takiego człowieka, który i zna to miejsce, i biegły jest w sztuce dobycia metali, (…) a archimandryta Grzegorz słyszał od tego starca, że tamtejsze rudy obfitują nie tylko w srebro, ale i w złoto”. Grigorij wyrusza w 1768 r. na dwór Iraklego, podróżuje po Kartlii, Imeretii i Gurii, obławia się podarkami, złotem i pieniędzmi od monarchów (co im poobiecywał?), po czym ginie w tajemniczych okolicznościach, zabity w drodze powrotnej „przez Tatarów”.

Gubernator astrachański generał major Beketow wpada tymczasem na nowy pomysł. Teraz nie misje, a polowanie. Do Osetii przybywa w eskorcie 12 Kozaków i trzech specjalistów od górnictwa ze sprzętem. Ma z sobą serdeczne pismo do osetyjskiej starszyzny, w którym prosi o uprzejme przyjęcie gości. Chcą oni rozejrzeć się po okolicy i wybadać, gdzie najlepiej urządzić łowy na tura, bo Jego Ekscelencja nabrał strasznej ochoty, a wiele już o tym słyszał. Wysłannicy otrzymali instrukcję z zaleceniami, by powypytywać miejscowych, czy nie przyjęliby chrześcijaństwa i poddaństwa Jej Najmiłościwszej Imperatorskiej Mości, porozglądać się, czy ludzie są bogaci czy biedni i czym ewentualnie można by ich „kupić”. Miejscowi oczywiście – jak donosił potem raport – byli jak najbardziej za: i za chrześcijaństwem, i za Miłościwą Panią. Spryciarz ten Beketow! A i misja ewangelizacyjna była kontynuowana! Przewodzący grupie „myśliwych” wysoki urzędnik górniczy Stiepan Woniawin (1738–1806) snuł przy tym plany przesiedlenia Osetyjczyków na stepy Małej Kabardy i budowy tam odlewni. „W okolicy nie żyją żadne inne narody zdolne do takiej pracy i dlatego dobywać tych metali poza Osetyjczykami z niewielkim dodatkiem naszych rosyjskich ludzi nikt inny nie może” – rozwodził się dalej. W sąsiednich zaś ludach, Kabardyjczykach i Inguszach, upatrywał pomysłowy inżynier-geolog dobrych klientów odlewni. Rosyjscy rzemieślnicy wyrabialiby dla nich broń – pistolety, noże, kindżały, a oni by je z radością kupowali, bo uwielbiają takie cacka i nie burzyliby się przeciw odlewni. Bezpośrednim następstwem relacji Woniawina nadsyłanych jesienią 1768 r. będzie wyprawa hrabiego Tottlebena w następnym roku. Oczywiście „na pomoc Gruzinom”. Zajmiemy się nią w następnym rozdziale⁹.

Operację „rozpoznanie bogactw mineralnych Osetii” kontynuowano. W 1771 r. zorganizowano 32-osobową ekspedycję pod dowództwem eksperta po gornomu diełu Aleksandra Kirchnera i rotmistrza Wojska Tereckich Kozaków Afanasija Batyriewa, która przywiozła sporo próbek rud srebra i ołowiu z Wąwozu Ałagirskiego (lub Uadżirskiego – nazwy używane zamiennie) i Kurtatyńskiego. Trzy lata później wyrusza kolejna wyprawa z Batyriewem na czele. Poza metalami zbiera informacje o wlijatielnych licach, tj. osobach, które mogłyby pełnić rolę „agentów wpływu” Rosji w terenie. W 1781 r. udał się ze specjalną misją z Mozdoku do Gruzji urodzony w Prusach podpułkownik Leontij Szteder (Städer). Stwierdzi on potem: „Osetia obfituje w minerały, co czyni ją miejscem obiecującym. Mogę wskazać miejsca bogatych złóż srebra i ołowiu”. Przy okazji poczyni ciekawe obserwacje dotyczące kontekstu „działań ewangelizacyjnych” Komisji Osetyjskiej rozdającej nowo ochrzczonym bele płótna. Ciekawe ze względu na pewien fanatyzm oświeceniowego racjonalizmu żywcem przypominający agitprop w wykonaniu Związku Wojujących Bezbożników jakieś 150 lat później (sowiecka organizacja utworzona do walki z religią). Pisze on o wpływach chrześcijaństwa i dechrystianizacji regionu wskutek licznych najazdów. „Ostatnie rodziny kapłańskie starały się zachować dla siebie służbę w Kościele z powodu korzyści, jakie niosło dziedziczenie funkcji kapłańskich. (…) Ale obrzędy kościelne zastąpiły pogańskie ofiary. (…) By skryć oszustwa, ciemnotę i przewagę, jaką dawała im zabobonność narodu, osobom postronnym zakazano wstępu do miejsc świętych pod groźbą śmierci albo nieszczęścia. Odwiedziłem takie miejsce i zapewniałem Ossów, że to wszystko nieprawda. Uznali mnie za wyjątek i dobrego chrześcijanina, który może wchodzić do takich miejsc”.

„Osetia obfituje w minerały”… Osetyjczycy z dawien dawna wydobywali prymitywnymi metodami rudy ołowiu, srebra oraz miedzi w Wąwozie Ałagirskim i Digorskim. W Rosji dość wcześnie wiedziano o bogactwach Osetii dzięki kontaktom z kabardyjską arystokracją. Już w 1628 r. car Michaił Fiodorowicz wysłał dwóch saksońskich górników, Samuela Fritza i Johanna Herolda, by zbadali na miejscu, co kryją góry Osetii. Niemcy przesiedzieli rok w forcie Terk założonym przez Kozaków grebieńskich. Oglądali tam rudy przywożone przez kabardyjskich książąt. Zebrany materiał zabrali z sobą do Moskwy, ale potem przez kolejne sto lat nikt się tematem nie interesował. „Russkij archiw” w 1915 r., na fali antyniemieckich nastrojów wywołanych wojną, oskarża Fritza i Herolda, że zamiast interesować się bogactwami Osetii, szpiegowali „czy wielka jest siła Rosji na Kaukazie”.

W końcu jednak Rosja zainteresowała się kopalinami pogranicza gruzińsko-osetyjskiego. Historyk Nikołaj Dubrawin podaje, że o „konieczności” bezpośredniego wcielenia wschodniej Gruzji do Rosji ostatecznie przekonała cara Pawła notatka przedstawiciela kompleksu górniczo-metalurgicznego hrabiego Apołłosa Musina-Puszkina (1760–1805) rozpatrywana na posiedzeniu Rady Państwa. Wysłany przez Pawła do Kartlii-Kachetii „jako podróżnik” (w widie putieszestwiennika) jeszcze w październiku 1799 r. „na poszukiwanie złóż i metali szlachetnych” – jak podaje historyk Michaił Cheltupliszwili – od początku mamił monarchę mirażami wielorakich korzyści, jakie uzyska Rosja po przyłączeniu tego kraju. Chce bić tam srebrną monetę. Szykuje umowy z miejscowymi właścicielami ziemskimi, by odkupić od nich tereny pod kopalnie. Od głównodowodzącego armią generała von Knorringa domaga się dla ochrony gornogo dieła „pułku Kozaków i jednego batalionu regularnych wojsk”, a potem jeszcze więcej, gdy na jedną z kopalń napadną Lezgini. Na Kaukaz bierze z sobą dwóch Brytyjczyków z huty żelaza w Ługańsku. Ściąga też ludzi, by niczym mityczni Argonauci w Kolchidzie poszukiwali złota. Poza tym z jego rekomendacji do założonej przez króla Irakliego kopalni miedzi w Alawerdi nowa administracja rosyjska zaczyna sprowadzać Greków pontyjskich jako dobrych górników.

Dla Gruzinów rudy nie stanowią aż takiej wartości jak dla Rosji. Następca tronu Kachetii Julon obiecywał carowi Aleksandrowi I, że jak pozostanie na tronie, to przekaże Rosji wszystkie kopalnie na terenie kraju. Tymczasem do kopalni trafiają na pół roku towarzysze królewicza i jego brata, którzy zbiegli do dżamaatu dżaro-biełokańskiego (wolnej społeczności górali z pogranicza gruzińsko-azerbejdżańsko-dagestańskiego). Widać do prac pod ziemią zsyłano jeńców. Warunki musiały być ciężkie. Latem 1803 r. w trakcie epidemii w kopalniach Musina-Puszkina umiera 120 osób, co prawda trzy razy mniej niż w Tyflisie, ale za to kilkadziesiąt razy więcej niż w Gori czy Duszeti.

W przypadku Imeretii o jej bezpośrednim wcieleniu do państwa carów – jak się wydaje – zadecydował hrabia Musin-Puszkin i „kompleks górniczo-metalurgiczny”. Jak podaje kapitan Aleksandr Sokołow, tuż po pokonaniu sił Omar-chana Awarskiego nad rzeką Iori przez generała Iwana Łazariewa (1763–1803) Tajny Radca przysłał do imeretyńskiego monarchy Salomona II (1772–1815) gornogo oficera, „żeby negocjował z Jego Wysokością kwestię odstąpienia kopalni, które przed tym oglądał sam hrabia Puszkin. Wtedy po raz pierwszy król uroczyście ogłosił, że on nie tylko kopalnie, ale całe królestwo odstępuje na zawsze Jego Cesarskiej Mości i prosi tylko o środki utrzymania dla siebie i swoich dzieci”. Gruzja jest więc w dziejach rosyjskiego kolonializmu przypadkiem szczególnym: to nie żądna orderów i awansików soldateska parła do podboju i aneksji (a przynajmniej nie tylko), ale schowani z boku strażnicy i łowcy skarbów ukrytych w ziemi.

Początków rosyjskiego kompleksu metalurgiczno-wydobywczego należy upatrywać w reformach Piotra Wielkiego, który w 1700 r. utworzył Prikaz rudokopnych dieł, przemianowany w 1717 r. na Bierg-Kollegiju. Na czele kolegium stanął szkocki wolnomularz i alchemik Jacob Bruce, nazywany „rosyjskim Faustem” albo „rosyjskim Newtonem”. Urząd urzędem, ale potrzebne były wykwalifikowane kadry. W 1773 r. w Petersburgu powstaje Gornoje Ucziliszcze (potem kolejno nazywane: Gornyj Kadetskij Korpus, Korpus Gornych Inżenierow, wreszcie Gornyj Institut). Cel: kształcić elitę inżynierów-geologów. Elita ta zasilona cudzoziemskimi specjalistami stanie się wkrótce zamkniętą korporacją rodzinnych klanów i dziedzicznych dynastii. Geologia jako nauka znajdzie się także w polu zainteresowania innej instytucji powołanej przez Piotra – Imperialnej Akademii Nauk i Sztuk, która organizuje cykl wypraw naukowych mających zidentyfikować bogactwa naturalne Rosji (zwłaszcza jej nowych zdobyczy terytorialnych). W 1768 r. na polecenie Katarzyny II Akademia zaprosi urodzonego w Rydze doktora medycyny Johanna Antona Güldenstädta (1745–1781) do udziału w ekspedycji naukowej na Kaukaz. Powróci on w 1775 r. do Petersburga z systematycznym do bólu (w oświeceniowym duchu) opisem regionu. Czego tam nie ma! Fauna, flora, połączenia komunikacyjne, języki, obyczaje, religie. A także – last but not least – minerały, kopaliny, górnictwo. Tym badacz mocno się interesował. I co stwierdził? Oto w przeciwieństwie do Imeretii, gdzie „nie ma kopalni”, król wschodniej Gruzji Irakli „posiada nieduży przemysł górniczy z warsztatami odlewniczymi, gdzie obrabia się żelazo, miedź, ołów i srebro, ale produkcja odbywa się na tak niedużą skalę, a sposób obróbki jest tak niedoskonały, że wszystko to nie zasługuje na wzmiankę, choć w tej dziedzinie można by wiele zdziałać i osiągnąć, gdyby zastosować właściwe środki”. Poza tym w Kachetii znajdować się miały m.in. złoża „nafty i węgla kamiennego”, w Imeretii nad rzeką Rioni – miki, pod Tyflisem – węgla kamiennego, ochry żelaznej i zeolitów, w Raczy – ołów, a w Swanetii i Osetii – ołów i srebro. A zatem to wszystko jednak zasługiwało na wzmiankę!

Rosji jednak brakowało woli, konsekwencji, kapitałów i niezbędnego know-how. Cóż to za wizje snuto, jakich przymiarek nie dokonywano, szpiegowano, wykradano próbki minerałów, potem podbijano, oblegano, oplatano fortyfikacjami… I co? Pierwsi systematycznie zaczną dobywać osetyjskie rudy pontyjscy Grecy z rejonu Trapezuntu, którym przewodził niejaki Spirydon Czekałow. Ten górnik i kamieniarz, pracując przy budowie Gruzińskiej Drogi Wojennej, dowiedział się od miejscowych o kopalinach skrywanych przez okoliczne góry i postanowił rozkręcić własny biznes. Gdy w latach 50. XIX w. przybywać zaczęli pierwsi rosyjscy górnicy z Uralu i Rudnego Ałtaju (staroobrzędowcy?), w kopalni sadońskiej założonej przez Czekałowa pracowało już stu sprowadzonych przezeń Greków.

Eksploatacja na szerszą skalę stała się możliwa dopiero dzięki rozbudowie Osetyjskiej Drogi Wojennej w II połowie XIX w. Podróżnym jednak trudno było się po niej poruszać: od Ałagiru do Oni nie było ani jednej stacji pocztowej. Osetyjskie srebro posłuży co prawda jako surowiec do naczyń liturgicznych cerkwi w Peterhofie i w Soborze Isakiewskim, ale na przełomie XIX i XX stulecia profity z osetyjskich bogactw czerpać będzie głównie belgijskie Ałagirskie Towarzystwo Górnicze i Chemiczne dzierżawiące miejscowe kopalnie. Owszem, do konkurencji z nim włączy się Tereckie Towarzystwo Górnicze z kapitałem rosyjskim. Na dyrektora zatrudni wszakże Niemca, co nie było najlepszym pomysłem. Przyjedzie tu bowiem jego syn, żeby – jak się potem okaże – szpiegować dla Niemiec. Co zawarł potem w swym raporcie? Trudno powiedzieć. Może to samo, co widzieli Rosjanie odbywający tu wyprawy naukowe: że np. w okolicy – jak twierdzą Osetyjczycy – są jeszcze bogate złoża grafitu i rud manganu, których na razie nikt nie wydobywa. Tak naprawdę więc Rosji nie stać było na jakieś sensowne inwestycje w miejscowe górnictwo i metalurgię¹⁰.

„WIELKODUSZNA OCHRONA” ROSJI

„Rosyjska ochrona! Cóż za złowieszcze zapewnienie bezpieczeństwa narodowi! Cóż za obietnica prowadząca do rozczłonkowania, wyniszczenia i ruiny! Krym już oddano pod tę troskliwą opiekę, a każda z tych prowincji doświadczyła kolejno tego miażdżącego wpływu, który już ubezwłasnowolnił niepodległość Gruzji, królestwa, którego niepodzielność Katarzyna II zagwarantowała na wieki królowi Iraklemu i jego następcom w pełnym wdzięczności uznaniu ich przeszłych zasług. I ledwie zatrzasnęło się wieko jej trumny, jakby w pogardzie dla wiary i traktatów Paweł wydaje ukaz wiążący nierozerwalnie Gruzję z Imperium Rosyjskim”.

Edmund Spencer, Travels in the Western Caucasus…, London 1838, t. 2, s. 62.

„Główna zasługa rosyjskiego żołnierza, słusznie wywołująca uznanie Gruzinów, polega na bohaterskim wybawieniu Gruzji od nieporządków wewnętrznych i bezprawnych pretensji sasiadów”.

G. Kazbek, Wojennaja istorija Gruzinskogo grienadierskogo J. I. W. Wielikogo Kniazia Konstantina Nikołajewicza polka w swiazi s istorijej Kawkazskoj wojny, Tiflis 1865, s. 24.

PIERWSZA ROSYJSKA INTERWENCJA W GRUZJI – i od razu kompletny niewypał! W 1769 r. słynny saski awanturnik i obieżyświat generał hrabia Gottlob Curt Heinrich von Tottleben (1715–1773) z 400 ludźmi i czterema działami przechodzi przez Wąwóz Darialski i łączy się tam z oddziałami króla Kartlii-Kachetii Iraklego II. Wspólna wyprawa miała scementować „przyjaźń rosyjsko-gruzińską” i „braterstwo w wierze”… Skutek odniosła wręcz odwrotny. Ale jak mogło być inaczej, skoro na Kaukazie pojawiła się pozbawiona zupełnie wdzięku pierwowzoru, kanciasta i ponura wersja barona Münchhausena?

Tottleben miał wszelkie dane, by dojść do Erzurumu, jak uczynił to Paskiewicz w 1828 r., ale musiałby być odrobinę mądrzejszy. Zamiast dobrego dowódcy przybył bowiem do Gruzji nadęty bufon, który wkrótce wszystkich do siebie zraził. Niemal od razu pokłócił się z królem Iraklim, jego dowódców nazywał „wschodnimi ciemniakami” i domagał się ich usunięcia ze wspólnego sztabu. Przeciw niemu zaczynają z kolei spiskować jego oficerowie, wśród nich sekretarzujący mu w trakcie kampanii kapitan Grailly de Foix, autor relacji odnalezionej przez Davida Marshalla Langa we francuskich archiwach. Tottleben twierdził potem, że to Gruzini stoją za spiskiem. Tymczasem dowodzone przezeń oddziały łupiły i plądrowały mijane wsie. Raz, gdy schwytano w okolicach Cchinwali Lezginów, którzy – jak się okazało – byli na żołdzie Iraklego, Tottleben rozkazał ich zamordować, a okoliczne wsie rozgrabić. Podczas wspólnego oblężenia tureckiej twierdzy w Achałcyche porzuca sojusznika na polu bitwy. Irakli błaga, by został, zaklina, że mu się w pełni podporządkuje, a ten – wzrusza ramionami, odwraca się na pięcie i odchodzi jak gdyby nigdy nic. Dociera potem do Tyflisu – jak będzie później twierdził, żeby osobiście przygotować prowiant dla wojska – gdzie sprzymierza się ze stronnictwem chcącym obalić króla. Nie udaje się to, bo Irakli pokonuje Turków pod Aspindzą. Tottleben wkracza więc do Imeretii i 6 sierpnia 1770 r. pomaga tamtejszemu monarsze Salomonowi I odzyskać Kutaisi. Większość ofiar w twierdzy – jak się okazało nazajutrz – stanowiły kobiety i dzieci. Żołnierzy jak na lekarstwo. Jednak podczas wspólnego oblężenia Poti ten saski mąciwoda zaczyna spiskować z książętami Megrelii i Gurii przeciw Salomonowi. Jego armia zaś jest głodna, bosa i obdarta (tak to szykował ten prowiant). Zupełny dramat!

W styczniu 1771 r. Tottleben zostaje w końcu odwołany (w Petersburgu dawano początkowo więcej wiary jego wersji niż skargom monarchów gruzińskich, ale swoje zrobiły raporty rosyjskich oficerów) i skierowany do Warszawy, gdzie miał tłumić tlącą się jeszcze partyzantkę konfederatów barskich. Tam jednak szybko umiera na gorączkę. Choć luteranin, pochowany zostaje ze wszystkimi honorami wojskowymi – ku oburzeniu miejscowych Niemców – w cerkwi. Znaczy: zasłużył się. A przecież nie usiłował go później wybielać nawet taki hagiograf rosyjskiej ekspansji militarnej jak Wasilij Potto. Tymczasem w Gruzji pozostały bandy rosyjskich dezerterów, łupiąc okoliczną ludność. Licząca trzysta osób szajka niejakiego Semitrijewa przebiła się nawet nad Morze Kaspijskie¹¹.

Zawarty w 1774 r. w Küczük Kajnardży pokój pomiędzy Rosją i Imperium Osmańskim kładzie kres dominacji tureckiej w Imeretii, ustalając granicę rosyjsko-turecką na rzece Kubań. Z Persji dochodzą sygnały, że zamierza ona wykorzystać osłabienie Imperium Osmańskiego, swego odwiecznego arcyrywala. Przerażony Irakli II oddaje się 24 lipca 1783 r. pod protektorat Rosji. W tym samym roku głównodowodzący siłami rosyjskimi na Kaukazie generał lejtnant hrabia Paweł Potiomkin, kuzyn słynnego faworyta Katarzyny, wznosi twierdzę Władykaukaz (wówczas nazwa ma jeszcze posmak zaklęcia magicznego) i rozpoczyna, z siłami 800 żołnierzy, budowę 145-milowej Gruzińskiej Drogi Wojennej mającej połączyć przez Przełęcz Darialską – prastare „Wrota Alanów” – nowy fort z Tyflisem. W październiku tego roku pokonuje ją karetą zaprzęgniętą w osiem koni. Zaraz po tym trasę tę przebywają dwa rosyjskie bataliony z czterema działami, by 3 listopada tryumfalnie wkroczyć do Tyflisu. Przynoszą z sobą fatalną pogodę. Jest zimno i ponuro, a miejscowi zachodzą w głowę, czy teraz będzie już tak zawsze, skoro „obrońcy” mają tu na dłużej pozostać. No, ale co tam pogoda, byleby teraz było bezpiecznie. 25 stycznia 1784 r. odczytano uroczystą proklamację Katarzyny o objęciu królestwa Kartlii-Kachetii rosyjskim protektoratem. Niestety, kilka dni później rosyjskie oddziały opuszczają Tyflis i „opieka” pozostaje na papierze.

Dla Persji jest oczywiste: skoro tak, to Gruzja wraca pod perskie skrzydła. Nowy szach perski z dynastii Kadżarów Aga Mohammad Chan (1742–1797) przymierza się więc do ponownego zdobycia Zakaukazia. Monarcha gruziński otrzymuje od szacha ostre ultimatum: „Ze zdziwieniem pozwalamy sobie powiedzieć, że sprzymierzyliście się Panie z Rosjanami, którzy nie mają innych celów w Iranie, jak tylko handlować, bo ich jedyne zajęcie to handel. (…) Chociaż różnimy się co do wiary, zawsze mieliście związki z Iranem. W Iranie żyje wielu Tatarów, Gruzinów, Ormian, niewiernych i ludzi innych religii. (…) Naszą wolą jest, byście Panie zerwali z Rosjanami, a jeśli tego nie wypełnicie, wkrótce podejmiemy wyprawę na Gruzję, przelejemy krew gruzińską razem z rosyjską i uczynimy z nich rzeki na podobieństwo Kury”. Miejscowi władcy są mocno wystraszeni. W 1794 r. Irakli II przyłącza się do antyperskiego sojuszu razem z chanem erywańskim, karabaskim i tałyskim. Połączonym siłom gruzińsko-karabaskim udaje się pokonać 8-tysięczny oddział perski. Ale wszyscy zerkają z niepokojem, co zrobi Rosja. Czy wesprze? Na razie nie robi nic. Tymczasem szach, rozdrażniony „wiarołomstwem” Iraklego i brakiem chęci Katarzyny II do uznania go prawowitym monarchą Persji, w 1795 r. wkracza z wielotysięczną armią do Chanatu Karabaskiego i przez miesiąc oblega bez powodzenia jego stolicę – Szuszę. Nie zdobywszy miasta, konnica perska ku zaskoczeniu Iraklego wykonuje błyskawiczny zwrot i rusza na wschodnią Gruzję. Irakli II śle rozpaczliwe listy do Katarzyny z prośbą o pomoc, która jednak nie nadchodzi. Owszem, Katarzyna wydaje 4 września Najwyższy rozkaz o wsparciu dwoma batalionami króla Iraklego jako wasala Rosji przeciw wrogim wobec niego knowaniom, tyle że dwudniowa bitwa pod Krcanisi (dziś dzielnica Tbilisi) rozgrywa się już 10–12 września. Gruzini bronią się dzielnie bez niczyjej pomocy. I znów niecierpliwy szach wycofałby się niechybnie spod murów miasta przekonany o sile wroga, gdyby dwaj zdrajcy nie przemknęli się chyłkiem do jego obozu i nie zdradzili słabych punktów gruzińskiej obrony.

Borys Romanowski, Bitwa pod Krcanisi w 1795 roku, 1939.

***

Tymczasem skierowany niespodziewanie na Kaukaz generał Iwan Gudowicz (1741–1820) dostaje rozkaz Katarzyny… 1 października. Ród Gudowiczów herbu Odrowąż wywodził się, nota bene, z polsko-litewskiej szlachty. Pradziadek Iwana Andrzej na początku XVIII w. przeniósł się z Litwy na Ukrainę i zaczął służyć w pułkach kozackich. W nagrodę za wsparcie księcia Mienszykowa otrzymał tam dobra. Błyskotliwy i gruntownie wykształcony Iwan Gudowicz, opromieniony chwałą zdobywcy Hadżibeju, Kilii i Anapy podczas wojny przeciw Turcji, nie miał w sobie nic z militarnego hochsztaplera pokroju Tottlebena. Ale na początku 1796 r. dowództwo nad linią kaukaską otrzymuje nieopierzony młokos, ale już generał porucznik Walerian Zubow (1771–1804), któremu marzyło się opanowanie szlaku handlowego do Indii. Gudowicz jest wściekły. Z początku usiłuje intrygować, ale gdy to nie przynosi upragnionego skutku, wciela w życie plan „B”: „zwolnienie lekarskie”. Czarował potem w swych wspomnieniach: „Po przebytej ciężkiej chorobie ileż to ja się wstrzymywałem od próśb o odpoczynek, choć byłem w złym stanie zdrowia, ale w końcu zmuszony byłem prosić Jej Wysokość o dwuletni urlop. Z początku nie dostawałem zgody, aż wreszcie na moją powtórną prośbę z początkiem listopada tegoż 1796 r. przyznano mi dwuletni urlop zdrowotny”. „Schorowany” Gudowicz nie zdąży jeszcze dojechać do guberni woroneskiej, jak carski kurier wręczy mu rozkaz od Pawła, by wrócił, przejął dowództwo od Zubowa (wiadomo: brat faworyta znienawidzonej matki) i zawarł w imieniu nowego Cara Imperatora pokój z Persją. Zatem i tak się Gudowicz nie nawojuje.

Wróci na Kaukaz ponownie w 1806 r. Oblegał Achalkalaki, oblegał Erywań, ale i tu, i tam nic nie zdziałał. A tu jeszcze w międzyczasie ministrem wojny został Aleksiej Arakczejew (1769–1834), którego Gudowicz szczerze nie cierpiał. Znów więc trzeba było się ratować urlopem zdrowotnym, choć tym razem faktycznie generał wrócił bez oka. Raczy nas przy tym Gudowicz dramatyczną, duszeszczipatielną opowieścią. „Podczas przeprawy przez silnie zaśnieżone góry dostałem tak silnego ataku reumatyzmu, że ostatniego odcinka do Tyflisu nie byłem już w stanie pokonać konno. Od tego reumatyzmu straciłem w końcu jedno oko. Przybywszy do Tyflisu 20 grudnia [1808 r. – J. R.], byłem już tak chory, że nie mogłem w ogóle chodzić, musiałem leżeć w łóżku albo siedzieć. (…) nie widząc poprawy zdrowia, zmuszony byłem wbrew mej woli prosić kornie Jego Cesarską Mość o zwolnienie mnie ze służby”. Biedaczysko.

Z Achalkalaki Rosjanie zresztą mieli pecha. Wprawdzie w 1811 r. generał Piotr Kotlarewski (1782–1851), wojskowy cyborg znany ze straceńczej odwagi i szalonych pomysłów, zarządził forsowny marsz dwóch batalionów Pułku Gruzińskich Grenadierów przez ośnieżone Góry Trialeckie. Dnia 9 grudnia podszedł niespodziewanie pod mury twierdzy, a o świcie dnia następnego już ją zdobył, ze stratą zaledwie 30 poległych i rannych łącznie. Wychwalał go za to pod niebiosa w swym raporcie do cara głównodowodzący w Gruzji markiz Filip Paulucci (1779–1849). Jednakże wysiłek ten i brawura okazały się daremnymi. Pół roku później traktat bukareszteński oddawał Achalkalaki Turkom. Na otarcie łez pozostał tylko szalony awans kapitana Osipa Szultena (zm. 1848), który powiódł atakujących na mury twierdzy: w wieku zaledwie 29 lat został generałem majorem. Kolejna okazja zdobycia miasta przyjdzie dopiero podczas następnej wojny rosyjsko-tureckiej w lipcu 1828 r. Liczący tysiąc żołnierzy garnizon turecki ślubował co prawda raczej zginąć niż poddać się, ale wściekły ostrzał murów zarządzony przez generała Iwana Paskiewicza (1782–1856) robi swoje. Turcy rzucają się do panicznej ucieczki, spuszczając się po linach z murów. Kogo nie zabiły granaty, tego zakłuli bagnetami rosyjscy żołnierze, którzy skorzystają potem z lin. Trzystu pozostałych przy życiu obrońców zdaje broń 24 lipca. Trzy dni później konnica pułkownika Nikołaja Rajewskiego (1771–1829) zdobywa pobliską twierdzę Chertwisi, otwierając tym samym Paskiewiczowi drogę do udanego szturmu na Achałcyche i wiadomo już, że tym razem Rosjanie nie wypuszczą z rąk Achalkalaki.

***

Ale pozostawmy już Achalkalaki, pozostawmy cierpiącego na łożu boleści Iwana Wasiliewicza i wróćmy do bitwy pod Krcanisi. Rankiem następnego dnia Persowie z furią nacierają na nieprzyjaciela. Do boju zagrzewają ich strofy Szachname Ferdousiego, które na rozkaz szacha recytował jeden z żołnierzy. Dlaczego słuchają akurat słów tego wielkiego eposu irańskiego? Idą przecież na chrześcijańskich Gruzinów. Nie wystarczyłaby któraś z sur medyneńskich nawołująca do mordowania niewiernych? Wypad na Kartlię był przecież częścią większej kampanii przeciw chanatom azerbejdżańskim, szyickim współbraciom w wierze. Tu wątek religijny po prostu nie pasował. Temat odwiecznej walki Iranu z Turanem stanowiący literackie tło Szachname jest o wiele bardziej na miejscu. Kadżarowie, nota bene dynastia tureckiego pochodzenia, stawiając na nieobecny dotąd w sferze militarnej irański protonacjonalizm, pozbawiała się istotnej spuścizny – wszak Turcy, „ludzie miecza”, zakładali w Iranie nowe dynastie, stanowiąc czynnik państwowotwórczy. Później panturkizm stanie się ekskluzywną narracją państwa osmańskiego. Szachname mogli też recytować Gruzini. Epos wielokrotnie tłumaczony i przyswojony przez miejscowe elity stał się częścią kultury i literatury gruzińskiej, choć bliższy sercu większości był na pewno Witeź w tygrysiej skórze Szoty Rustawelego. Tym niemniej rzut oka na ikonografię epoki nie pozostawia wątpliwości: Irakli, jego żona Daredżan i cały dwór nosili się z irańska. Potwierdzają to też obserwacje kapitana Jazykowa: „Król Irakli jest średniego wzrostu, nosi niedużą brodę, (…) lubi przepych, ma wielu dworzan i urzędników. Długo żył pod rządami władcy Persji Nadir Szacha [to akurat przesada i nieścisłość – J. R.] i we wszystkim stara się go naśladować, a podczas wojny z szablą w rękach rzuca się na wroga. (…) Irakli ubiera się po persku i nosi wspaniałą czapę z futrzaną obszywką”.

Gruzini ustępują pod naporem najeźdźcy, ale król Irakli, nie bacząc na swój podeszły wiek, staje do rozpaczliwej walki z Persami. I zginąłby niechybnie otoczony przez wroga, gdyby nie straceńcze kontruderzenie trzystu śmiałków z wąwozu rzeki Aragwi, czczonych potem jako „trzystu Aragwijczyków”. Bohatersko polegli, a droga do Tyflisu stanęła przed wrogiem otworem. Zwycięzcy nie będą mieć litości dla miasta. Ośmiodniowa orgia gwałtów, rzezi i rabunków była prawdziwą apokalipsą. Jeszcze w 1820 r. francuski konsul w Tyflisie Jean-François Gamba (1763–1833) będzie oglądał w starej części miasta gruzy i ruiny – pozostałość po perskim szale niszczenia. Ciężarnym kobietom rozcinano brzuchy, wyciągano płody i ucinano im głowy, duchownych mordowano, a kościoły burzono. Najeźdźcy wystawili też na moście jedną z ikon Matki Bożej i zmuszali Gruzinów, by z niej szydzili. Gdy ktoś odmawiał tego aktu bluźnierstwa, wrzucano go do Kury. Rzeka zapełniła się trupami. Jakieś 15–25 tysięcy ludzi uprowadzono do niewoli, drugie tyle mogło zginąć w rzeziach. Jeden z perskich kronikarzy napisze, że w ten sposób „dano niewiernym przedsmak dnia Sądu Ostatecznego”. A jeszcze na domiar złego okoliczną ludność grabili ponoć w drodze powrotnej także sojusznicy z Imeretii, po tym jak przerażeni uciekli przed armią perską.

W całym tym morzu nieszczęścia do rangi bolesnego symbolu urasta pewien jednostkowy dramat. Oto Sajat Nowa, Ormianin z Awlabaru (ormiańska dzielnica Tbilisi), niegdyś nadworny aszug (minstrel) dworu królewskiego, komponujący wspaniałe gazele po ormiańsku, gruzińsku i azerbejdżańsku, wygnany do klasztoru za uczucie do królewskiej siostry, na wieść o pochodzie wroga śpieszy do miasta, by bezpiecznie wyprawić czwórkę swych dzieci do Mozdoku. Udaje mu się, ale sam nie zdąży już wyjechać. Persowie – jak głosi tradycja – zastają go w modlitwie przed drzwiami kościoła. Wkoło rozlega się płacz grabionych i jęki mordowanych. Chcą go zmusić, by wyrzekł się wiary, ale słyszą stanowcze: nie. Mnich-trubadur ginie w męczarniach, a wraz z nim umiera wspaniała kultura dworska dawnej Gruzji (przepełniona perskimi motywami).

Ale w 1797 r. sprawcę gruzińskich nieszczęść dosięgnie zemsta. Obozując w Szuszy, szach Aga Mohammed Kadżar ginie z rąk własnego sługi. Władca perski złupił jeszcze wcześniej wschodnią Gruzję, pozostawiając za sobą głód, pożogę, ogromne wyludnienie (nawet o ok. 20 proc.) i epidemię dżumy. Nie zdążył uczynić tego po raz drugi z Tyflisem. Sługa ów – jak głosi tradycja podana przez ojca Grzegorza Peradze – był Gruzinem, a po zabójstwie schronił się ponoć w jednym z klasztorów pustelni kachetyjskiej, przyjmując tam śluby zakonne.

A gdzież był wtedy rosyjski „wybawca”, gdy Persowie siali spustoszenie w Tyflisie? Nie zdążyli, choć Irakli alarmował Gudowicza. Dwa tysiące rosyjskich żołnierzy zameldowało się w Tyflisie dopiero w grudniu 1795 r., kiedy straszni Persowie zdążyli już sobie dawno pójść. I bardzo biedowali – jak głosiła rosyjska narracja – bo Gruzini mimo obietnic nie przygotowali im prowiantu. Gudowicz po drodze postawił za to dwanaście mostów na Tereku (rzeczywiście aż tyle trzeba było dla przeprawy?!), chwaląc się potem, że wyniosło go to tylko 8 tys. rubli, podczas gdy hrabiego Pawła Potiomkina (1743–1796), który niedawno pustoszył Czeczenię, aż 500 tys. Pięćset tysięcy! Toż to prawdziwy „miś na skalę naszych możliwości”! I co, nic po tych mostach nie zostało?

Katarzyna II wypowie oficjalnie wojnę Persji dopiero wiosną roku następnego. Armia rosyjska pod dowództwem generała Waleriana Zubowa skierowała się jednak wtedy do… Dagestanu¹². Skąd my to znamy, proszę Państwa? Tak, tak, Warszawa – sierpień roku 1944… Pozwolić, by ci „źli” najpierw odwalili mokrą robotę, a potem będzie można na spokojnie wprowadzać swoje porządki bez większego oporu….

Franz Roubaud, Wkroczenie rosyjskich oddziałów do Tyflisu 26 listopada 1799 r., 1886

W odróżnieniu od chwiejnej i nieco awanturniczej polityki prowadzonej przez swoją matkę car Paweł I miał dość klarowną wizję strategii wobec Gruzji. W kwietniu 1799 r. wyłożył jej istotę w reskrypcie adresowanym do starszego radcy stanu Piotra Kowaleńskiego: „Nasze interesy wobec tego kraju sprowadzają się do tego, żeby nigdy w nim nie zakorzeniła się jakakolwiek mocna władza w imieniu szacha perskiego, albo kogokolwiek innego, tak, byśmy tym sposobem nie przysporzyli sobie silnego sąsiada, który nawet jeśli sam nie zdoła sprowadzić na nas niepokojów, to będzie chociaż szkodzić władcom nam oddanym”. Tymczasem król Giorgi XII otrzymał propozycję nie do odrzucenia od szacha Fatha Alego: albo wyśle do Teheranu jako zakładnika swego najstarszego syna, albo armia perska zaatakuje Gruzję. Kowaleński jako specjalny wysłannik cara do Gruzji podburzał gruzińskiego króla, by nie ulegał perskim żądaniom, jednocześnie zaś w swej notatce analitycznej o wewnętrznej i zewnętrznej sytuacji Gruzji do cara w sierpniu 1800 r. konstatował: „Doświadczenie (…) pokazuje, że obecnie jedyną i licząca się podporę Gruzji, zważywszy na wszystkie niedostatki jej położenia, stanowi opieka Rosyjskiego Cara, tyle że miejscowe władze ograniczają się jedynie do proszenia Go o przysłanie dodatkowych wojsk”. W lipcu na stronę perską przechodzi królewski brat, królewicz Aleksander. Armia perska zaczyna się grupować na granicy i przekracza Araks. Od północy Gruzję atakuje władca awarski Omar Chan. Paweł rozkazuje generałowi Karlowi von Knorringowi zbierać siły na północnym Kaukazie, by były gotowe wkroczyć do Gruzji, i tym uspokaja króla Giorgiego. Persowie roztropnie wstrzymują swój pochód, nie chcąc ryzykować starcia z Rosją. Omar Chan nie jest już na tyle roztropny i w październiku zostaje rozbity przez generała Iwana Łazariewa (1763–1803).

Mapa Kraju Kaukaskiego w 1799 r.
Wasilij Potto, Istoriczeskij oczerk kawkazskich wojn ot ich naczała do prisojedinienija Gruzii, 1899.

Sytuacja wygląda na opanowaną, ale schorowany i umierający król Giorgi uspokoić już się nie da. W reskrypcie z listopada 1800 r. car informuje von Knorringa: „Gruziński król Giorgi Iraklewicz, widząc swoje królestwo zagrożone tak licznymi nieprzyjacioły, a może jeszcze bardziej przez spory o dziedzictwo tronu w łonie jego własnej rodziny, poruczył swym posłom przebywającym na miejscu ogłosić Nam swoje życzenie ujrzeć ziemie gruzińskie bezpośrednio Nam poddane. Uznając wagę tej sprawy, tak ze względu na samą tę ziemie, jak i troskę o spokój na Naszych granicach, nakazuję Panu przedstawić niezwłocznie pańskie zdanie: ile z powierzonych Panu wojsk można wydzielić dla zajęcia Gruzji i stacjonowania ich tam razem z wojskami już tam obecnymi, nie osłabiając tym kordonu przeciw narodom górskim. Pogarszający się stan zdrowia króla daje asumpt, by spodziewać się jego odejścia. Dlatego też wyślijcie tak szybko jak to możliwe rezolucję w Naszym Imieniu, żeby bez naszej zgody nie przystępowano nawet do wyboru następcy tronu gruzińskiego”. Manifest Pawła zostaje ogłoszony w grudniu 1800 r. Dziesięć dni później Giorgi umiera, nie zdążywszy go ratyfikować. Ceremonię pogrzebową odprawił monarszy brat, patriarcha-katolikos Anton II, w tyfliskiej katedrze Sioni. Następnie orszak pogrzebowy z ciałem króla ruszył do Mcchety. Na przedzie szli książęta, za nimi diakoni z ikonami i świecami. Dalej niesiono królewskie insygnia: Order Świętego Aleksandra Newskiego, Order Świętego Andrzeja Apostoła Pierwszego Powołania, szablę, berło, koronę i sztandar św. Jerzego. Każdą z tych rzeczy trzymał książę z dwoma pomocnikami. Za nimi podążało duchowieństwo: gruzińskie z prawej strony, ormiańskie – z lewej. Grupy te zamykali odpowiednio katolikos Anton i ormiański patriarcha Josif. Z tyłu szli pozostali książęta. Za dostojnikami podążali dworzanie i książęta wybrani do niesienia trumny z baldachimem, którym towarzyszyli następca tronu królewicz Dawid oraz dwaj inni synowie króla – Bagrat i Joann w asyście reszty dworzan i książąt. Jak widać stare mieszało się z nowym, przy czym to nowe ustawiało się na przedzie¹³.

Paweł I szybko odszedł z tego świata, a jego syn – jak wiadomo – gdzie tylko mógł, to zmieniał politykę swojego ojca. Tak też będzie w przypadku Gruzji. „Miękki” protektorat Pawła odszedł bezpowrotnie w przeszłość. Teraz stanęło na aneksji. Wiemy, że niemałą rolę w tej wolcie odegrał „kompleks górniczo-metalurgiczny”, ci alchemicy rosyjskiej kolonizacji Kaukazu. Aleksander I w swym manifeście z 12 września 1801 r. uroczyście obwieszczał narodowi gruzińskiemu, że w trosce o jego bezpieczeństwo i nienarażanie na wewnętrzną anarchię i zewnętrzną agresję, Rosja bierze Gruzję pod skrzydła swej „wielkodusznej ochrony”, a w reskrypcie z tego samego dnia informował Knorringa: „Rozpatrzywszy dokładnie Pańskie doniesienie o wewnętrznym i zewnętrznym stanie państwa gruzińskiego, o nastawieniu tamtejszego narodu i o projekcie statutu administracyjnego, jak nim zarządzać, sporządzonym przez Pana po dokonaniu przeglądu sytuacji na miejscu (…), dając pełną wiarę takim (…) wnioskom i nie wątpiąc, że położenie tego kraju rzeczywiście jest takie, że sam swoimi siłami nie może on ani przeciwstawić się zewnętrznej agresji, ani opanować wewnętrznych waśni, grożących wojną domową, uznajemy, że wszystkie stany narodu miejscowego, wyjąwszy małą część kierującą się własnym interesem, widzą w przyłączeniu Królestwa Gruzińskiego do Imperium Rosyjskiego swe jedyne wybawienie”. Tego samego dnia wchodził w życie nowy podział administracyjny kraju na trzy powiaty (ujezdy) w Kartlii – goryjski, loryjski i duszecki oraz dwa w Kachetii – telawski i signachski. Najwyższa władza na miejscu spoczywać miała odtąd w rękach głównodowodzącego armią (gławnokomandujuszczyj), a nad sprawami cywilnymi nadzór miał mieć gubernator (prawitiel’). Siedzibą władz zostawał Tyflis¹⁴.

***

Nieco inaczej potoczą się losy Imeretii. Z tym że finał będzie identyczny: „wielkoduszna ochrona Rosji”. Już pod koniec 1794 r. monarcha imeretyński Solomon II za pośrednictwem generała Gudowicza prosił Katarzynę II o pomoc przeciw Turcji i Persji. Nie otrzymał jej, caryca niedługo potem zmarła, a Rosja miała inne problemy na głowie. Ale co się odwlecze, to nie uciecze. „Pomoc” nadejdzie. Solomon wiódł także spór terytorialny o region Leczchumi z księciem (mtawarem) Megrelii Grigolem Dadianim (1770–1804). Zdołał te tereny odwojować. Jednak w tej sytuacji megrelski książę zwrócił się o pomoc do Rosji i w grudniu 1803 r. zawarł z nią sojusz przeciwko Imeretii. To postawiło w niezwykle kłopotliwej sytuacji Solomona, jego kraj znalazł się bowiem w izolacji. Z jednej strony była wroga Megrelia sprzymierzona z Rosją, z drugiej wybrzeże pozostające wciąż w rękach tureckich. Nie było wyjścia. W kwietniu 1804 r. Solomon podpisuje z Rosją traktat, którego postanowień żadna ze stron nie będzie przestrzegać, i oddaje swój kraj pod jej protektorat. Ale nie otrzymuje z powrotem Leczchumi, co przecież obiecywał mu generał Paweł Cycjanow (1754–1806). Co robi w tej sytuacji? Zwraca się o pomoc do Porty Ottomańskiej, której niespecjalnie się uśmiecha otwarty konflikt z Rosją. Tymczasem umiera Grigol Dadiani. Jego najstarszy syn i następca Lewan przebywał wówczas na dworze abchaskim jako honorowy zakładnik w zamian za wcześniejsze poparcie w konflikcie z Megrelią. Władca Abchazji Kelesz Bek zaczyna się domagać od wdowy po Grigolu – Nino, córki Giorgiego XII – sporego okupu za syna. Co czyni Nino? – Zwraca się o pomoc do Rosji. Cycjanow pisze do Kelesz Beka ostry list i wysyła generała Ryckhofa, by trochę poprężył muskuły. Jego oddział zostaje jednak ostrzelany przez niewielki abchaski garnizon w Anaklii, twierdzy nominalnie tureckiej. Ryckhof zajmuje fortecę, przekraczając w ten sposób otrzymane instrukcje. Władze tureckie są zaszokowane i Cycjanow musi się gęsto tłumaczyć. Rosja jeszcze wtedy chce mieć poprawne stosunki z Turcją.

Ale sytuacja zmienia się diametralnie w roku 1807, kiedy Aleksander I wypowiada Porcie wojnę. Na początku Rosjanie odzyskują Anapę, ale nie udaje im się zdobyć Poti. W kwietniu 1809 r. głównodowodzącym na Kaukazie zostaje generał Aleksandr Tormasow (1752–1819), który w bitwie pod Maciejowicami dowodził lewym skrzydłem wojsk rosyjskich, i sytuacja na froncie znacznie się poprawia na rosyjską korzyść. Błyskotliwy atak księcia Tamaza Orbelianiego (1769–1815) przynosi Rosjanom w końcu tę cenną zdobycz – Poti. Los Imeretii, Megrelii i Abchazji był już przypieczętowany… 20 lutego 1810 r. Tormasow wydaje w Kutaisi uroczystą proklamację pełną propagandowych manipulacji w duchu „zły król, dobry car, nic się nie zmieni, ale trzymajcie się z dala od Solomona”. Miejscowa szlachta została w niej poinformowana o „przyjęciu całego królestwa Imeretii pod bezpośrednie i wyłączne samodzierżawne rządy Najmiłościwszego Monarchy Rosyjskiego wraz z pozbawieniem władzy królewskiej po wsze czasy władającego do tej pory króla Imeretii Solomona i jego potomstwa. Za jego upór, naruszenie traktatu i złamanie przysięgi na wierność Jego Imperatorskiej Wysokości złożonej przed obliczem samego Boga na świętą Ewangelię z pocałowaniem życiodajnego Krzyża i za jawne jego nieprzyjazne poczynania przeciw wojskom rosyjskim odtąd władza jego nad imeretyńskim duchowieństwem, szlachtą i ludem zniesiona będzie, a dla dobra Imeretii utworzony zostanie teraz tymczasowy zarząd rosyjski, odpowiadający stanowi umysłów, prawom i obyczajom narodu imeretyńskiego, złożony z najszacowniejszych członków imeretyńskiej szlachty pod kierownictwem rosyjskiego urzędnika wojskowego, którzy, podążając za niewysłowionym miłosierdziem serca najpraworządniejszego Monarchy Rosji, zajmą się wyłącznie tworzeniem porządku i dobrobytu narodu, zapewniając każdemu bezstronny sąd i prawdę (…). Najdostojniejsze duchowieństwo Imeretii, książęta, szlachta i lud pozostaną przy wszystkich swoich prawach, przywilejach i w posiadaniu swojej własności i ani jedna ręka rosyjskiego żołnierza nie tknie mieszkańców Imeretii, dopóki pozostaną oni spokojnie w swoich domach i uznają bez słowa sprzeciwu zwierzchnią i jednorazową władzę Samodzierżcy Wszechrusi, i pozostaną wierni Jego Imperatorskiej Wysokości, i odrzucą na zawsze poprzednią zależność swoją od byłego króla Salomona, i zerwą wszelkie z nim związki i stosunki jako przeciwnikiem Rosji i nieposłusznym woli J. I. W. (…) A kto ze ślepego przywiązania do byłego króla Imeretii, dążąc do swej zguby, oddali się od swojej siedziby i połączy się z nim na szkodę wojsk rosyjskich, nie ujawniając się na czas po tym obwieszczeniu w najbliższym miejscu rosyjskim urzędnikom, dowodzącym wojskami przemierzającymi wszystkie zakątki Imeretii, by ukarać byłego króla Solomona, to niech będzie wiadomo wszem i wobec, że tacy niepokorni świętej woli J. I. W. zostaną uznani za nieprzyjaciół Rosji, ich domy, chłopi, majątek trafią pod bezpośredni zarząd skarbu państwa, a niepokornym ziemianom odebrane zostaną na zawsze prawa nad ich chłopami, których rząd rosyjski, przyjąwszy pod swoją opiekę i ochronę, uszczęśliwi dobrobytem i pokojem. A duchowieństwo imeretyńskie, przenajświętsi metropolici, arcybiskupi, biskupi i archimandryci władający swymi eparchiami, jak i najdostojniejsi igumeni kierujący klasztorami oraz wszyscy przenajświętsi członkowie duchowieństwa, wszyscy podług rangi, wezwani są tym ogólnonarodowym obwieszczeniem, by, jak przystało na duchowych pasterzy, widząc dziś tę widoczną zewsząd łaskę niebiańską spływającą na naród imeretyński dzięki miłosierdziu J. I. W., starali się wedle powinności wiary i obowiązków swych przekonywać swą owczarnię, by podporządkowała się zwierzchniej władzy Samodzierżcy Rosji, tchnęli w nią pokój i łagodność, by przywodzili ją do przysięgi na wiekuistą wierność Imperatorowi Aleksandrowi Pawłowiczowi (…). W przeciwnym razie także same osoby duchowne, nie wypełniające tego swojego chrześcijańskiego obowiązku, zostaną uznane za wspólników byłego króla Solomona ściągającego na siebie gniew Boży i sprawiedliwą karę rosyjskiego Imperatora”.

Równocześnie Tormasow prowadzi przebiegłą grę dyplomatyczną. Dochodzą go sygnały, że Solomon za pośrednictwem archimandryty klasztoru w Gelati wysyła balon próbny pod tytułem „jestem gotów się ukorzyć”. Tymczasem (ormiańscy) wywiadowcy donoszą, że Turcja rozważa możliwość desantu w Megrelii z myślą o wsparciu Solomona. Pięć dni po proklamacji Tormasow wysyła do księcia Zuraba Ceretelego, aktywnie uczestniczącego w negocjacjach, pismo, w którym zapewnia: „Jeżeli Jego Wysokość wypełni bezzwłocznie świętą wolę Cara Imperatora, to nie poniesie najmniejszej szkody i pozostanie spokojnie na tronie do swojej śmierci pod opieką silnego i miłościwego Imperatora”. W lutym 1810 r. oddziały rosyjskie zajęły Imeretię, a Solomon musiał się ratować ucieczką do tureckiego Trebizondu (Trapezuntu). Gruzja zachodnia poszła więc śladem wschodniej i padła łupem rosyjskiej ekspansji. Pardon, dostała się pod opiekuńcze skrzydła „wielkodusznej ochrony Rosji”.¹⁵

ROSJA CHRONI GRUZJĘ PRZED „DZIKIMI GÓRALAMI”

ROSJA MIAŁA PRZED KIM BRONIĆ GRUZJI. Można tak powiedzieć, że odnajdywała w gruzińskiej duszy lęki, które jak ulał pasowały do szat Wielkiego Obrońcy.

Osianoba (osoba) i lekoba – grabieżcze najazdy Osetyjczyków i Lezginów. Łupienie, palenie, grabienie, mordowanie, sprzedawanie ludzi do niewoli. Dwa koszmary nowożytnej historii Gruzji, a ściślej rzecz biorąc, Kartlii i Raczy oraz Kachetii. Władze rosyjskie od początku o tym wiedzą, rejestrują kolejne napady, pozują na stróży porządku. Zjawiska te demonizowane w historiografii gruzińskiej, w osetyjskiej zyskują już inny wymiar: osianoba to po prostu okres od XV do XVIII w., gdy Osetyjczycy nikomu nie podlegali, nie uznawali żadnej władzy i rządzili się według swoich praw. Tyle że ze szkodą dla sąsiadów. Ale to tylko jedna strona medalu: bo te dwie grupy urządzające co i rusz jakieś rozróby w Kartlii i Kachetii co jakiś czas zamieniały się w stróżów porządku publicznego. Król Irakli – jak pisał w swym raporcie kapitan Jazykow – „często wojuje z nieprzyjacielem swoimi wojskami, a państwo powierza Lezginom i Osetyjczykom”. I wtedy mogli już łupić w majestacie prawa. Nadreprezentacja Osetyjczyków w szeregach radzieckiej milicji na terenie Gruzińskiej SRR ma więc długą tradycję…¹⁶

***

Lezgini (w istocie zbiorcze określenie wszystkich górali z dagestańskiego pogranicza – Awarów, Cachurów, Dargijczyków i „właściwych” Lezginów) funkcjonowali od dawna w społecznej wyobraźni mieszkańców kachetyjskich równin jako szwarccharaktery i w takiej też roli spotykamy ich w literaturze hagiograficznej miejscowego monastycyzmu. XVIII-wieczna Kronika klasztoru św. Jana Chrzciciela jako jeden z cudów igumena Serapiona wymienia np. jego tryumf nad góralskimi rabusiami. „Lezgini okradli służących w monasterze, zabrali im cały dobytek i wywieźli go na mule. Serapion dogonił ich i odebrał im dobro monasteru. Później, kiedy nastał czas zawarcia pokoju pomiędzy rozbójnikami i chrześcijanami, rzekli oni zdziwieni: »Kim był ów kapłan, który nas dogonił, trzymał ostry miecz, który błyszczał i ujrzeliśmy ogień wychodzący z jego miecza?«”. Rewersem cudownego tryumfu była męczeńska śmierć. Tak oto kronika opisywała dużo późniejszy najazd górali: „Pewnej nocy monaster przeżył najście bezbożnych Lezginów, którzy go spustoszyli. Kościół ograbiono z bogactw, a chrześcijańskich mieszkańców uprowadzono. Wśród nich byli mnisi – kapłani Maksym i Joachim, a także mnich Onopre oraz czterech diakonów – lecz Onopre był starszy od nich i wyglądał jak starzec, więc umyślili go zamordować. I męczyli go za wiarę”. Jednak góralom tym nie był całkowicie obcy „duch praw”. Król Irakli II zawierał np. z niektórymi dżamaatami („wolnymi społecznościami”) umowy, które gwarantowały pokój i zobowiązywały się karać zuchwalców, którym przydarzyłaby się jakaś napaść. Górale zresztą nie tylko napadali na mieszkańców równin, ale również z nimi handlowali. Zoolog i botanik Johann Anton Güldenstädt (1745–1781) zaobserwował na początku lat 70. XVIII w., że dżarscy Lezgini przyjeżdżali do Kachetii, żeby sprzedawać ryż, którego u nich nie uprawiano¹⁷.

Rosja od początku zaczyna w Gruzji stroić się w szaty obrońcy przed „dzikimi Lezginami”. Dlaczego „dzikimi”? Awarowie i Cachurowie byli przecież dalekimi dziedzicami Albanii Kaukaskiej, trzeciej po Gruzji i Armenii chrześcijańskiej kulturze Kaukazu, która zatraciwszy swoją wyrazistość, rozpłynęła się z czasem w otoczeniu. Wiele wskazuje na to, że Awarowie przed pojawieniem się Arabów na Kaukazie znali piśmiennictwo albańskie i gruzińskie. Toponimika kryjąca wiele brzmień gruzińskich i ormiańskich czy ruiny kościołów otaczane czcią przez okoliczną ludność nie pozostawiają wątpliwości co do chrześcijańskiej przeszłości tych dagestańskich górali. Piśmiennictwo arabskie z kolei pojawia się najpierw u Cachurów. Pierwsze inskrypcje po arabsku pochodzą z X–XI w. Od XI–XII w. działają tam już medresy, w których usiłowano tłumaczyć dzieła arabskojęzycznych uczonych na język rodzimy (zapisywany w alfabecie arabskim). Piśmiennictwo awarskie z użyciem arabskich liter pojawia się później: najstarsze zachowane dzieła zapisywane w ten sposób pochodzą z XVI w. Dżarscy Lezgini nie byli więc w żadnym razie dzikimi góralami bez historii. Ich kontakty z cywilizacjami wielkich religii liczyły sobie parę ładnych stuleci.

Rosja jednak za wszelką cenę chciała wyzwalać Kachetię od „najeźdźców”. W rzeczywistości, wbrew mitom rosyjskiej narracji kolonialnej, nie było nigdy żadnego jednorazowego, wielkiego „najazdu Lezginów” z Dagestanu na Kachetię. Miał jedynie miejsce proces powolnego i stopniowego, raczej pokojowego, przenikania na te tereny pasterskich społeczności Awarów i Cachurów. Nazywano ich tam gulchadar. Pochodzenie tego określenia stanowi pewną zagadkę. Usiłowano je wywieść z tureckiego kuldur – ‘rozbójnik’, kul – ‘niewolnik’ albo hadarci – ‘włóczęga’, ale robi to wrażenie dość łopatologicznego etymologizowania „pod tezę”. Wspólnoty te z czasem stawały się elementem miejscowej feudalnej struktury społecznej. Ciążyła na nich np. powinność dostarczania lodu z górskich szczytów na dwór królewski. Od XVI w. daje się zaobserwować proces konsolidacji grupek przybyszy w większe formacje – tzw. dżama’aty (‘wolne społeczności’) oparte jeszcze na organizacji rodowej, które w następnym stuleciu zaczęły się coraz bardziej emancypować spod władzy kachetyjskich feudałów, przejmując niekiedy ich ziemie i chłopów, czemu przyklaskiwali perscy szachowie. Proces tego przegrupowania warstwy feudalnej i wyłonienia się „kolektywnej seniorii” dżama’atów dokonał się w pełni na początku XVIII w. Miejscowe chłopstwo nie zawsze popadało w zależność od nowych feudałów. Niekiedy było przyjmowane do awarsko-cachurskich rodów (tochumów). Od połowy XVIII w. dominującą rolę w regionie zaczął odgrywać dżama’at dżarski, a zawdzięczał ją w głównej mierze organizowaniu wypraw po niewolników. Terenem łowów były głównie ziemie gruzińskie, stąd w języku awarskim na określenie „jeńca” czy „niewolnika” zakorzeniło się słowo gorgi. To z kolei da asumpt do wysuwania argumentu przez ojców rosyjskiej ekspansji kolonialnej na Kaukazie, że każda wyprawa na któryś z dżama’atów odbywa się w celu obrony „nowych poddanych Rosji przed najazdami grabieżców”. W istocie od początku chodziło o to, by pozbawić Persję i Turcję potencjalnego sojusznika. A także, by zapobiec sojuszowi dagestańskich górali z siłami gruzińskimi niechętnymi Rosji. To przecież właśnie z dżaro-biełokańskimi „Lezginami” usiłowali się sprzymierzyć w 1802 r. zbuntowani gruzińscy królewicze Aleksander i Julon, by zrzucić rosyjską „opiekę”. Poza tym tereny zajmowane przez górali miały kluczowe znaczenie strategiczne i pod względem militarnym, i handlowym. To tędy wiodła najlepsza droga z Gruzji nad Morze Kaspijskie, o czym przekonywał Aleksandra I Cycjanow. Z kolei do górali, uważając, że „Azjata” przelęknie się tylko „groźnej siły”, słał pisma z pogróżkami skąpanymi w orientalnym krasomówstwie: nazywał ich np. „niewiernymi nikczemnikami”, straszył, że spali ich siedziby, a ich samych „wytępi z oblicza ziemi”.

Cycjanow postraszył, postraszył i na początku 1803 r. wysłał na podbój terytoriów dżama’atu dżaro-biełokańskiego generał majora Wasilija Guljakowa (1751–1804). Miał on odciąć najkrótszą drogę z Dagestanu do tureckiego wówczas jeszcze Achałcyche. Oficjalna narracja: „Lezgini” (w rzeczywistości Awarowie) zrzeszeni w dżama’acie ciągle najeżdżali na Kachetię, więc trzeba jej „bronić przed dzikimi góralami”. A przy okazji pochwycić dwóch niechętnych Rosji gruzińskich królewiczów Aleksandra i Julona, którzy schronili się tam ze swoimi ludźmi. Fakt – na napływających przez Kachetię do paszałyku Achałcyche „Lezginów” skarżył się jeszcze w 1788 r. królowi Irakliemu sprawujący tam władzę Sulejman Pasza. Tyle że teraz Guljakow sam zaatakował, bo nie mógł się doczekać kolejnego „najazdu”. Biełokan zostaje rozgrabiony, spalony i zrównany z ziemią. Mieszkańcy Dżaru, chcąc uniknąć takiego losu, poddają się sami. W nagrodę pada propozycja nie do odrzucenia: pokój na warunkach praktycznie nie do spełnienia. Gdy pokonani ociągają się z zapłatą astronomicznej daniny w jedwabiu, zimą 1803/04 r. Guljakow postanawia przywołać górali do porządku. Dżar zostaje ponownie zajęty bez walki. Jednak tym razem cała ludność ucieka. Guljakow rusza w pogoń, ale opuszczony przez żołnierzy i otoczony ze wszystkich stron, ginie w wąwozie zakatalskim.

Więcej szczęścia miał prawie trzy lata później Iwan Gudowicz, który wraz z generałem majorem Piotrem Niebolsinem wziął w dwa ognie oddział „Lezginów”. Opuszczeni przez wojska chana Kazi-Kumuchu „nie tracąc ani jednego człowieka, ukorzyli się i przysłali mi na zakładników (amanatów) swoich dwudziestu najlepszych ludzi z szablami powieszonymi na szyi na znak ich niewolniczej pokory” – wspominał generał. Ot, maleńki sukcesik kaukaskiego nieudacznika. Ale i tak ostateczny podbój wolnych społeczności awarskich zajmie Rosji jeszcze długie lata.

Kiedy perspektywa szybkiego podboju się oddalała, to i ton się zmieniał. Apokaliptyczna bufonada Cycjanowa ustępowała miejsca dyplomatycznej galanterii jego następców. Generał Aleksandr Tormasow już grzecznie prosi „szacowną starszyznę, duchowieństwo i całą społeczność dżama’atu dżarskiego” o pilnowanie się nawzajem, by nikt nie urządzał wypraw łupieżczych na sąsiadów. A gdy dżama’at udzielił schronienia nieprzyjaznemu Rosji chanowi szekińskiemu Mamed Hasanowi, „mimo całej swojej sympatii, nie mógł nie wyrazić swojego niezadowolenia”. Poza tym generał stale zapewniał adresatów o nieustającej trosce, jaką przejawia wobec nich monarcha i władze rosyjskie. No cóż, mógł zachować trochę więcej szacunku dla inteligencji czytelnika. Ale cały ten Wersal słowny to jeszcze nic. Bo oto gdy starszyzna dżaro-biełokańska sprawia coraz więcej kłopotów wychowawczych, to mikołajowska Rosja, w Europie stróż i podpora ładu, porządku i legitymizmu, tu, na dalekim Kaukazie chce robić rewolucję i podburza chłopstwo w dżama’acie, by wystąpiło przeciw swoim panom. Nic z tego nie wyszło poza nieudolnie podejmowanymi co jakiś czas akcjami misjonarskimi. Władze carskie wpadły bowiem na pomysł, by nawracać na prawosławie Ingilojców (nazwa wywodzi się od tureckich słów yeni – ‘nowy’ i yol – ‘droga’), czyli zislamizowaną w XVII w. ludność gruzińską zamieszkującą tereny dżama’atu. O ostatnim bodaj takim nawróceniu w 1860 r., jakoby spektakularnym i masowym, wspomina historyk, dziennikarz, a wcześniej wykładowca Tyfliskiego Seminarium Duchownego Płaton Ioseliani (1810–1875). Potem temat ten całkiem znika z rosyjskiej agendy cywilizacyjnej¹⁸.

***

Z Osetyjczykami było inaczej. Oni nie mogli być „źli”. Musieli stać się „dobrzy”, bo przez terytoria osetyjskie miała przechodzić Gruzińska Droga Wojenna, a tamtejsza ziemia skrywała cenne metale. Dla Rosji utrzymanie kontroli nad „Wrotami Alanów” stało się kwestią kluczową. „Trakt ten, stanowiąc jedyną trasę z Rosji na środkowe Zakaukazie, zawsze odgrywał ogromną rolę pod względem militarnym i handlowym, stąd w pełni zrozumiała staje się uwaga, jakiej udzielał mu nasz rząd” – pisał Aleksandr Andriejew, autor monografii poświęconej Gruzińskiej Drodze Wojennej. „Pierwszy raz przyszło oczyścić tę drogę bagnetami oddziałom hrabiego Tottlebena (…). Za nim przeszły tym wąwozem oddziały pułkowników Burnaszewa (1783) i Syrochniewa (1795) oraz generałów Łazariewa (1799) i Guliakowa (1800). (…) Szczególnego znaczenia droga ta nabrała podczas Wojny Krymskiej, kiedy przestało dla nas istnieć Morze Czarne. (…) Nie tylko z samą przyrodą przyszło walczyć naszym władzom przy budowie Gruzińskiej Drogi Wojennej; drugim wrogiem – i to wrogiem wyjątkowo upartym – byli górale, z którymi wojnę zakończono dopiero w połowie lat sześćdziesiątych”. Ot, historia Kaukazu w pigułce. Odtąd kamieniem węgielnym rosyjskiej strategii militarnej na Kaukazie będzie uznanie Drogi za najlepsze lądowe połączenie Zakaukazia z resztą Imperium. Oczywiście warunkiem koniecznym było spacyfikowanie bądź przeciągnięcie na swoją stronę Osetyjczyków. Trasę modernizowano wielokrotnie, kosztowało to sporo wysiłku i pieniędzy, choć miejscowej przyrody nie udało się do końca ujarzmić i podróżującym zalecano ostrożność. Jeden z nich nie krył swojego rozczarowania, gdy w latach 80. XIX w. przemierzał szlak. „W Osetii do tej pory nie ma ani jednej porządnej drogi, nawet ta szumnie nazywana ‘Gruzińską Drogą Wojenną’ (…) wciąż jest nieukończona. Choć buduje się ją dziesiątki lat, to nadal do niczego się nie nadaje. A dopóki nie będzie tu dróg, to nie będzie ani przemysłu, ani handlu, ani oświaty, ani dobrego zarządzania”.

Mieszkańcy Osetii staną się jednak w końcu „dobrzy”. Nasz przewodnik po Gruzińskiej Drodze Wojennej będzie pod koniec XIX stulecia wychwalać (spacyfikowanych) Osetyjczyków jako ludzi może nie tak pięknych jak Gruzini czy Ormianie i niepozbawionych pewnej „dzikości serca”, ale tak czy inaczej wspaniałych: „Co się zaś tyczy duchowych zalet, to wszystkie osoby dobrze znające Kaukaz uznają Osetyjczyków za plemię obdarzone najliczniejszymi przymiotami spośród górali kaukaskich. Są weseli, dobroduszni, czuli, ich gościnność nie zna granic, podobnie jak ich radosny nastrój i bystry umysł”.

Ale droga ku temu była długa i wyboista. Gdy astrachański gubernator generał major Piotr Kreczetnikow (ur. 1727) przebierał nogami, by przyłączyć Osetię do Rosji, w czerwcu 1774 r. Irakli II wydał surowe rozporządzenie: „Osetyjczycy, mieszkający wzdłuż rzeki Aragwi, wszyscy słuchajcie! Wasze rozboje w Kartlii już się tak namnożyły, że skarży się na was cały kraj. (…) Ci, którzy są nam wierni i nie chcą zostać przez nas uspokojeni siłą, niech wychodzą i dają nam zakładników. Przysięgnijcie i niczego nie niszczcie! A jeśli jużeście co złego zrobili, to uczyńcie zadość, a nie doznacie naszego gniewu. A jeśli kto z was okaże się wiarołomny i nie wyjdzie do naszych wysłanników, nie da zakładników i nie naprawi wyrządzonej szkody, to wiedzcie wszyscy o tym i gotujcie się jak możecie, a my poczynimy nasze przygotowania. A kto z was będzie niewierny i nie podporządkuje się temu rozkazowi, to taką karę wam wymierzymy, jak nigdy wcześniej, i nie wpuścimy waszych ziomków w nasze władztwa”.¹⁹

Osetyjczycy rozrabiali jednak nadal. Książę Dawid Eristawi z Raczy wyprawiony w 1786 r. z misją do monarchy kartlijskiego Iraklego przez króla Imeretii Dawida II, w drodze powrotnej, nocą, został uprowadzony we wsi Awnewi. „Tej nocy napadli na mnie Osetyjczycy. Było ich z pięćdziesięciu. Dostałem się do niewoli. Przez trzy dni prowadzili mnie do swojej wsi Chcewa i tam trzymali dziesięć dni” – wspominał później. Sprzedawany, wymieniany, oddawany zwiedził część osetyjskich wsi położonych w niedostępnych górach, aż w końcu wykupił go misjonarz z Komisji Osetyjskiej i przedstawił Gudowiczowi. Porwany pozostawił po sobie bodaj najwartościowszy opis ludności osetyjskiej. Frapujące są zwłaszcza obserwacje dotyczące ścierania się wpływów chrześcijaństwa, islamu i starych wierzeń. We wsi Chcewa np. – jak pisał – ludzie „świń nie jedzą i uważają siebie za chrześcijan. Przestrzegają Wielkiego Postu i nie jedzą mięsa. Chrztu wszakże nie znają, duchowieństwa u nich nie ma i się nie chrzczą. Po śmierci starszego brata młodszy poślubia jego żonę. A niektórzy to mają u nich i po dwie, i po trzy żony. Czasem żenią się i z macochami. A nabożeństwo u nich jest takie: zarżną kozę, zedrą z niej skórę, zostawiwszy przy skórze głowę, po czym wypchają tę skórę trawą i napchają jej jeszcze do pyska. Nasadziwszy to na pikę, umieszczają na podwyższeniu, oddając cześć i modląc się doń jako do św. Ilii. Jeśli ktoś zabije tam człowieka, to krew ofiary dopiero będzie pomszczona, gdy za nią zginie ktoś inny”. W innej wsi nasz porwany zaobserwował z kolei: „jest jeszcze u nich taki obyczaj: kiedy się żenią, dają rodzicom [dziewczyny – J. R.] wiele bydła i wykupują od nich pannę młodą, jakby z niewoli, wywożą i poślubiają. Gdy ktoś umrze, zabijają byka, krowę, owce i dają jeść całej wsi jako pominki po zmarłym (…), a jeśli ktoś coś straci, to wieszają kotkę, a osłu obcinają ucho, wtedy już skradzionego nie zdoła ukryć [złodziej – J. R.], takie u nich zaklęcie”. W innych wsiach widoczne były wpływy północno-kaukaskiego (głównie kabardyjskiego) islamu. W Makale ludzie „modlili się po tatarsku i ubierali jak Czerkiesi”, z kolei w Ozdonie bogatsi „modlą się po tatarsku, a naród po staremu trzyma się [dawnych – J. R.] obyczajów osetyńskich”.

W porównaniu z tą relacją blado będzie się prezentować europejska „nauka” (w służbie Rosji). Z początku będzie głownie straszyć. Peter Simon Pallas (1741–1811), pruski botanik, zoolog i etnolog prowadzący rozległe badania w całej Rosji, po swych wojażach na północnym Kaukazie (1793–1794) charakteryzował Osetyjczyków jako „barbarzyńską, oddaną grabieżom, nieszczęsną rasę ludzi, którzy zawsze niepokoili drogę publiczną do Gruzji przez góry, gdzie mieszkali”. (A widziałżeś Pan chociaż jednego Osetyjczyka?) Usiłuje pozować na profesjonalnego etnografa saski awanturnik Jacob Reineggs (1744–1793), co się napodróżował po Kaukazie jako rosyjski dyplomata i nadworny lekarz króla Iraklego. Czaruje erudycją, poddaje analizie język osetyjski i przytacza analizy etnograficzne, ale w gruncie rzeczy niewiele ma konkretnego do powiedzenia o Osetyjczykach, poza tym, że dzielą się na siedem plemion. Pisze, że mężczyźni są dobrze zbudowani, silni, żwawi, oddają się rabunkowi, a nie można ich do pracy zagonić, nie znają bowiem wcale handlu i rzemiosła. Co do wierzeń religijnych podaje, że większość z nich to poganie, część to muzułmanie i tylko garstka ochrzczonych, przy czym zarówno chrześcijanie, jak i wyznawcy islamu skrywają w tajemnicy swe obrzędy przed poganami. Na synkretyzm osetyjskich wierzeń zwraca też uwagę jakieś pół wieku później pruski agronom August von Haxthausen (1792–1866), dopatrując się w nich jednocześnie wpływów żydowskich. „Półchrześcijańscy Osetyjczycy surowo przestrzegają najważniejszych postów chrześcijańskich i przynoszą swoje ofiary podczas Wielkiego Tygodnia. (…) Widać u nich pomieszanie chrześcijaństwa z judaizmem, na co wskazuje nazywanie przez nich soboty szabatem. Tego dnia, podobnie jak w niedzielę, nie nakrywają głowy. (…) Szczególnie zaś czczą czterech świętych: Proroka Ilię, Archanioła Michała, św. Jerzego i św. Mikołaja. (…) także groby swoich przodków otaczają ogromnym szacunkiem”. Zaprzecza natomiast von Haxthausen temu, że dzielą się oni na osobne plemiona. A przecież chrześcijaństwo musiało tu trafić dużo wcześniej, skoro – jak podawał mniej więcej w tym samym czasie kapitan Edmund Spencer, przedstawiciel całej rzeszy brytyjskich podróżników-szpiegów – Osetyjczycy nazywali Elbrus (ale zapewne „Mały Elbrus”, czyli Kazbek) „Górą Chrystusa” (Zeresti-zub). Taka interpretatatio christiana sakralnej topografii nie mogła być przecież kwestią świeżej daty²⁰.

Badania nad językiem i folklorem osetyjskim ruszą na dobre dopiero w latach 40. XIX w. Towarzyszą temu próby swoistej „bantustanizacji” (używając terminu znanego z późniejszej rzeczywistości rasistowskiej RPA) Osetyjczyków i innych górali: Tuszynów, Pszawów, Chewsurów i Mtiulów jako stojących „niżej cywilizacyjnie” od reszty populacji wschodniej Gruzji. Z rekomendacji komisji rewizyjnej pod przewodnictwem ministra Czernyszowa powstają w 1842 r. dwie jednostki administracyjne z wojenno-grażdanskim uprawlijeniem: Osetinskij okrug (w 1859 r. włączony do ujezdu gorijskiego) i Tuszino-Pszawo-Chewsurskij okrug (od 1859 r. Tianecki). Niezależnie od administracyjnych przepychanek badania kontynuowano. Ogromne zasługi w rozwoju osetynistyki będzie mieć później przewodniczący Kaukaskiej Komisji Archeograficznej Adolf Bergé (1828–1886). Rozwiał on np. w końcu wątpliwości dotyczące podziału ludności osetyjskiej na plemiona. Wymienia cztery: Digori, Waladżir, Kurtaty i Tagur, ale zaraz śpieszy z wyjaśnieniem: „Nazwy te właściwie nie oznaczają plemion, które odróżniałyby się między sobą obyczajami i narzeczami, tylko miejsca”. Lepiej zaczyna być też rozumiana rodowo-lokalna natura osetyjskiego „pogaństwa”. Widzimy to np. w opisie pisarza, podróżnika i etnografa, Jewgienija Markowa (1835–1903): „W każdym osetyjskim aule stoi wieża nazywana wszędzie Arwjagd, gdzie na stałe ma przebywać duch opiekuńczy aułu. (…) Dlatego czasem i ducha tego nazywają Arwjagd. (…) Co roku każde domostwo w aule zarzyna jagnię w ofierze temu patronowi. Funkcję opiekuna dla górskich aułów pełni także inne bóstwo Chucaudzuar (‘boży święty’). Do niego także modlą się i przynoszą ofiary jedynie członkowie rodów, mieszkańcy aułu, nie dopuszczając obcych. (…) Żaden Osetyjczyk nie zbliża się doń inaczej jak pieszo, a najczęściej boso. Rolę kapłana tego bóstwa wypełnia zazwyczaj starszy rodu. Nikt nie ma prawa przejść przez niziutkie drzwi kapliczki, dokąd wnosi się ofiary przyniesione przez mieszkańców”.

Z czasem pojawią się też bardziej wnikliwe opisy osetyjskich rytuałów. Podczas ceremonii poświęcenia konia zmarłemu – zgodnie z zanotowanym opisem etnograficznym – starzec kierujący rytuałem wygłaszał np. taką mowę, a właściwie całą opowieść, oprowadzając trzy razy konia wokół grobu i na koniec obcinając mu prawe ucho, które rzuci następnie na mogiłę: „Panie Boże! Dziś zmarł dobry człowiek. To był bardzo dobry człowiek. Taki, którego w niebiesiech przypomina tylko jedna osoba. Teraz wszyscy, którzy tu są, po nim płaczą. To był bardzo dobry człowiek, chleb i sól, wszyscy go kochali, a on wszystkich godził. Jemu przysięgał św. Jerzy w braterskiej przyjaźni. A teraz św. Jerzy jest na niebiesiech i któż da mu znać, że umarł jego przyjaciel? Nikt tak szybko nie pośpieszy do nieba powiadomić św. Jerzego jak jaskółka (…). I jak tylko jej o tym powiedzieli, od razu podskoczyła i powiadomiła św. Jerzego. W tym czasie wszyscy święci i anioły byli na uczcie u jednego świętego (…), który nawarzył wielki kocioł piwa, zaprosił ich, usługiwał im i podawał piwo, i wtedy przyleciała jaskółka, usiadła na prawym ramieniu św. Jerzego i rzecze mu: umarł twój przyjaciel! On potrzebuje konia, broni, szabli i pistoletu”. Dalej ciągnie się opowieść, jak to św. Jerzy chciał zejść na ziemię, by to wszystko przynieść, ale ucztujące towarzystwo nie chciało go puścić. Inni święci, wśród nich m.in. św. Ilia i „syn słońca Mahomet” (sic!) „zrzucili się” na zmarłego, a jaskółka poleciała „do Turcji wybrać najlepszego konia, jaki tylko jest”. Wreszcie zmarły na koniu po wielu perypetiach dotrze szczęśliwie do „świętej ziemi Nartów”²¹.

Te wnikliwie opisy folkloru osetyjskiego rosyjska etnografia zawdzięczała jednak głównie bezwzględnej pacyfikacji tego ludu za czasów Paskiewicza. W maju 1830 r. feldmarszałek zarządził ekspedycję karną, by „powstrzymać rozbój i grabieże dokonywane przez plemiona osetyjskie w Kartlii i na Gruzińskiej Drodze Wojennej”. Czyli stawiamy w końcu na „retorykę lezgińską”. Będziemy bronić Gruzji przed „osetyjskimi najeźdźcami”. Na czele ekspedycji staje generał Paweł Rennenkampff (1790–1857). W jednej z wsi zacięty opór w swej rodowej wieży z kamienia stawiał niejaki Bega Koczijew z krewnymi. Wieżę w końcu podpalono, zmuszając obrońców, by wyszli. Ci rzucili się z furią na żołnierzy, znajdując śmierć na ich bagnetach. Dalszy opór krwawo stłumiono. O bohaterskim Bedze Koczijewie lud wyśpiewywał potem pieśni. Nie wiadomo zresztą tak do końca, czy zginął on razem z innymi obrońcami, czy też trafił do niewoli. Jak podsumowywał potem  jeden z uczestników ekspedycji: „Wszystkie nasze środki ostateczne, a zwłaszcza konsekwencja, z jaką hrabia Paskiewicz dążył do poskromienia tego niepokornego plemienia, ostatecznie nauczyły rozumu Osetyjczyków i w niedługim czasie nastąpiła ich znacząca przemiana, tak że mieliśmy prawo uważać ich za całkowicie ujarzmionych i dostatecznie uległych. Poza wydarzeniami roku 1830 Osetyjczycy nie mają więcej historii. Ci z południa zlali się z Gruzinami i stopniowo tracili swą odrębność narodową do tego stopnia, że dziś trudno usłyszeć u nich nawet własny język, a ci z północy szybko się asymilowali. (…) Towarzystwo Odnowienia Chrześcijaństwa i zabiegi byłego najjaśniejszego głównodowodzącego w kierunku szerzenia religii i rugowania narodowych odrębności (slijania narodnostiej) dopełniły dzieła ostatecznego zbliżenia północnych Osetyjczyków z narodem rosyjskim”²².

Z tą „asymilacją” i „ostatecznym zbliżeniem” Osetyjczyków to jednak nie było takie proste.  Owszem, nie szczędzono wysiłków w celu sprowadzenia tego ludu na łono chrześcijaństwa. W 1861 r. z inicjatywy archimandryty Iosifa kierującego „osietinskimi prichodami” wydano np. osetyjski elementarz i przekład liturgii św. Jana Chryzostoma, który rozesłano po wszystkich miejscowych parafiach. W dalszej kolejności drukiem ukazały się osetyjskie tłumaczenia Pisma Świętego i innych podstawowych tekstów liturgicznych prawosławia. Ale efekty były raczej mizerne. Bo gdy w 1886 r. wprowadzano obowiązek służby wojskowej na Kaukazie, okazało się, że – jak pisała jedna z fachowych publikacji wydanych przez Sztab Generalny – „wielu Osetyjczyków wyznających chrześcijaństwo zachowało niektóre wierzenia i obyczaje mahometańskie, jak i to, że są rodziny, gdzie jedna część członków to mahometanie, a druga – to chrześcijanie”. W rezultacie i jednych, i drugich potraktowano na równi, obejmując regularną służbą wojskową (a muzułmanie budzili pod tym względem nieufność) i przypisując do Wojska Kozaków Tereckich²³.

Tak, wierzono w cudowną moc integracyjną armii, ale pojawiały się też propozycje z zakresu – jakby to się dziś powiedziało – „zrównoważonego rozwoju”: „By dać Osetii szansę wstąpienia na prawidłową drogę rozwoju cywilizacyjnego, konieczne są: 1) reforma podatkowa, która stworzyłaby większą równowagę między rozmiarem podatków a zdolnościami finansowymi płatników, 2) rozdział ziem na równinie między górali, 3) otwieranie szkół ogólnokształcących i specjalistycznych wraz z innymi instytucjami kultury” – rozwodziła się jedna z fachowych publikacji w 1892 r. „Tylko przy spełnieniu tych warunków rozwój i postęp ludności osetyjskiej będzie można uznać za zapewniony”. Po tylu latach rosyjskiego panowania tak odkrywcze pomysły! Nie łupić podatkami, dać ziemię i posłać do szkoły.

Tak naprawdę, to co miała do zaoferowania rosyjska „cywilizacja” Osetyjczykom? Niewiele. Tak jak i całemu Kaukazowi. Jewgienij Markow przywołuje znamienną rozmowę, jaką odbył z pewnym osetyjskim starcem: „Widywałem wielu Rosjan. Wszędzie bywałem, i w Moskwie, i w Petersburgu, i w Warszawie, – dodawał ów osetyński filozof – i powiem prawdę: niewielu wśród nich widziałem ludzi spokojnych i szczęśliwych. Wszyscy dosłownie boją się sami siebie i nikt nie wierzy w jutro – wszyscy chorzy, niezadowoleni, znudzeni, rozbici – wszyscy dokądś spieszą, tylko nikt nie wie, dokąd. A my, Osetyjczycy, dożywamy w swoich aułach do stu lat, a czasem i więcej. I nie wiemy co to choroba, co to nuda…”²⁴.

TWIERDZA ACHAŁCYCHE I „ODKUPIENIE” DEKABRYSTÓW

ROSJI PRZYJDZIE NIE TYLKO „BRONIĆ” Gruzji, ale jeszcze – jakby mało miała już „obowiązków” – „zbierać ziemie gruzińskie”.

I to jakie! Były wśród nich terytoria dawnego Tao-Klardżeti, krainy, która odegrała kluczową rolę w formowaniu się średniowiecznej państwowości gruzińskiej, co w latach 1907–1910 unaoczni serią wypraw archeologicznych profesor Ekwtime Takaiszwili (1863–1953). Położone na tych terenach księstwo Samcche-Saatabago w XVI stuleciu stanowiło przedmiot rywalizacji persko-tureckiej, a panujący tam ród Dżakelich musiał nieustannie lawirować między Osmanami a Safawidami. Wreszcie w roku 1590 księstwo zajmują ostatecznie Turcy, wprowadzając w Wilajecie Gurdżistanu” – jak się teraz nazywało – (wilajet – jednostka administracyjno-terytorialna, Gurdżistan (tur.) – Gruzja) własną administrację i system własności ziemskiej. Przed miejscowymi feudałami staje wybór: albo przyjęcie islamu i zachowanie włości, albo pozostanie przy religii chrześcijańskiej i ich utrata. Na miejscową ludność Turcy nakładają wysokie podatki, ludzie uciekają, wsie zaczynają pustoszeć. Na miejsce uciekinierów Turcy sprowadzają muzułmanów z innych części Imperium Osmańskiego. Zachodzi zatem proces odwrotny do tego, z jakim mieliśmy do czynienia przed wiekami, gdy ludność kartwelsko-meschijska kolonizowała wyludnione obszary, tworząc coś w rodzaju gruzińskiej Asturii – gniazda przyszłej rekonkwisty.

Odwrócić bieg historii! Odebrać Turkom tereny księstwa Samcche-Saatabago! To był w pewnym sensie element testamentu politycznego króla Iraklego II. „Zbieranie pradawnych ziem gruzińskich”. Tyle że przez Rosję. Namawiał na to Katarzynę II jeszcze podczas swych zabiegów wokół podpisania Traktatu Georgijewskiego. „Należy do ziemi gruzińskiej, naród mówi tam po gruzińsku, wielu jest chrześcijan, a i sporo takich, co dopiero niedawno przeszli na mahometanizm” – klarował monarchini²⁵.

Szalom Koboszwili, Żydowski bazar w Achałcyche,
Muzeum Narodowe w Gruzji

Odebrać Turkom paszałyk achałcyski! – podchwytuje to wezwanie w 1828 r. założony przez Nikołaja Karamzina Wiestnik Jewropy, najstarszy rosyjski tołstyj żurnał, wyjaśniając opinii publicznej w Rosji (czy też jej koszarowo-salonowym namiastkom) „dziejową sprawiedliwość” aneksji tych nowych terytoriów. „Kraina ta, nazywana przez geografów Turecką Gruzyą, znana teraz jak i od czasów głębokiej starożytności w Gruzyi pod imieniem ‘Dżawachetii’, od Dżawachosa – wnuka Kartlosa, założyciela czy też twórcy Gruzyi. W kronikach gruzińskich obszar ten nazywano jeszcze Samcche. Imię to można objaśnić jako sami ciche (czyli ‘trzy twierdze’) albo też tym, że mieszkańcy sami siebie nazywają ‘Meschami’, lub także tym, że była ona zależna od Mcchety, pradawnej stolicy Gruzyi, założonej przez Mcchetosa, syna Kartlosa i ojca Dżawachosa”. Przytoczywszy nieco tej ludowej mitologii, po krótkim rysie historycznym artykuł przechodzi do czasów późniejszych. „Kraina Saatabago (…) zachowała wiarę chrześcijańską do połowy XVII stulecia, a język gruziński – nawet do dziś. Ale kraj ten długo nie cieszył się samodzielnością. Jego władcy, mając za najbliższego sąsiada Turcję, nie mogli inaczej utwierdzić swoich praw wobec rywali należących do tego samego rodu, jak przy wsparciu Porty, której musieli znosić znaczące dary. (…) Aż w końcu niejaki Beka (…) przybył do Konstantynopola, przyjął islam, otrzymawszy od Sułtana imię Safar Paszy i (…) podporządkował sobie cały obszar Saatabago. W 1625 r. powierzył opiekę nad twierdzami janczarom i zaczął ciemiężyć chrześcijan. Najpierw obłożył ich charadżem, (…) kościołom i monasterom odebrał ziemię z chłopami, którą dostały one od poprzednich królów i zaczął prześladować duchowieństwo. Wspaniałe chramy i monastery z grobami szlachetnych królów zamienił w meczety i pobudował jeszcze nowe. I takim sposobem islamizm szerzył się wszelkimi środkami przymusu. Co znaczniejsze osoby, z duchowieństwa albo szlachetnych rodów, pragnące nie zdradzać swej wiary, musiały ratować się ucieczką i znajdowały schronienie w krajach sąsiednich – zwłaszcza w Kartalinii i Imeretii, gdzie osiedlały się na niewielkich kawałkach ziemi, jakie podarowali im tamtejsi władcy. Po Safar Paszy jego syn Jusuf od 1635 r. i wnuk Rostom od 1647 r., a także ich następcy, nawet do ostatniego z rodu, pozostawali w zależności od paszy arzrumskiego. Prześladowali oni chrześcijan z jeszcze większą zawziętością. Nikt nie śmiał otwarcie wypełniać obrzędów prawosławia, po tym jak Rostom Pasza niczym nieokiełznanym okrucieństwem mąk zmusił swoją żonę do przyjęcia mahometanizmu. Naród zaś dalej w skrytości odprawiał obrzędy chrześcijańskie, kiedy osoby duchowne znajdowały środki, by odwiedzać kraj przezeń zamieszkiwany. Ale ta gorliwość wielu ludzi kosztowała życie, jak tylko władzom tureckim udało się dowiedzieć o tym. Jeszcze do niedawna niektórzy przedstawiciele duchowieństwa greckiego i gruzińskiego znajdowali w Achałcyche laury męczeństwa. I przez to kraj ten, onegdaj pod wieloma względami najlepszy w całej Gruzji, stał się dla niej ostatnimi czasy zgubą: nie tylko służył jako schronienie dla wszystkich półdzikich górali, którzy, podżegani przez Turków, szerzyli zabójstwa i grabieże na ziemiach gruzińskich i prowadzili obróconych w niewolę mieszkańców do Turcji, ale dawał jeszcze dowódców armii tureckiej, która wielokrotnie wkraczała, by pustoszyć Imeretyę i Gruzyę”. To tyle dlaczego Rosja „musiała położyć kres takim okropieństwom”.

A teraz trochę o konfiturach czekających na strażaka Kaukazu. „Paszałyk achałcyski wyróżnia się swym znakomitym położeniem na południowym brzegu morza, sporym obszarem i żyzną ziemią. Winorośl, śliwy, cytrynowce, drzewa morwowe, granatowe, gaje pomarańczowe i figowe rosną tu w nieprzebranym bogactwie i dają lepsze owoce niż na północy Gruzji u podnóży Kaukazu, gdzie jest tego mało i czasem nawet trudno dostrzec. Pola rodzą wiele ziarna wszelakiego rodzaju, bawełnę i inne. Góry i lasy, oferując wspaniałe pastwiska dla bydła, obfitują też w dziczyznę, a rzeki i jeziora pełne są rozmaitych gatunków smakowitych ryb. Pszczoły dają cudowny miód i wosk. W całej prowincji są także wody mineralne o właściwościach leczniczych. Mieszkańcy wybrzeża mają zaś pod dostatkiem drzewa budowlanego, z którego robią nieduże statki używane do handlu”. Achałcyche warte było odrobiny militarnego wysiłku!²⁶

Rosyjskie podboje zmienią dość istotnie stosunki etniczne i wyznaniowe na tych terenach. W powiecie achalkalackim i achalcyskim osiedlono od razu 30 tys. tureckich Ormian i niewielką liczbę Greków, którzy szybko się z nimi zasymilowali. Miejscowi muzułmanie przenosili się do Turcji, a Gruzinom z zachodniej części kraju Paskiewicz zabronił zajmować ziemie przez nich opuszczane. Ormianie już w 1831 r. zaczęli stawiać Paskiewiczowi warunki: nie chcą tu innych, żądają przywilejów w handlu i własnego sądownictwa. Paskiewicz odmówił, rzecz jasna, poirytowany zapewne „niewdzięcznością” niedawno „wyzwolonych”. Słowiańska kolonizacja natomiast przybierze tu charakter sekciarski z powodu dobrowolnych i przymusowych przesiedleń sekty duchoborców na przełomie lat 30. i 40. XIX w. (ok. 4 tys. osób). Rodzić to będzie często sytuacje konfliktowe. Sekciarze zamieszkujący wsie Goriełoje i Spasskoje w powiecie achalkalackim wieść będą ze swymi ormiańskimi sąsiadami spory o ziemie, a ci z Rodionowki kłócić się będą z azerbejdżańskimi i kurdyjskimi koczownikami o pastwiska. Jednocześnie duchoborcy najmowali czasem do pracy na swych polach i pastwiskach Ormian i muzułmanów z okolicy. A gdy w grudniu 1899 r. trzęsienie ziemi w powiecie achalcyskim, achalkalackim i goryjskim wyrządzi zniszczenia w 21 wsiach, głównie ormiańskich, rosyjscy „heretycy” pośpieszą bez wahania z bezinteresowną pomocą. Zaiste, prawdziwie chrześcijańska postawa²⁷.

***

Jak doszło do tej „sprawiedliwości dziejowej?” 31 lipca 1828 r. 8-tysięczny oddział rosyjski po wodzą Paskiewicza opuścił Achalkalaki i ruszył w stronę Achałcyche, wybierając nie główną drogę na Ardahan, ale pokonując 40-milowy odcinek po górskich, silnie zalesionych bezdrożach. Trzy dni później o zachodzie słońca Rosjanie stanęli pod murami twierdzy bronionej przez 10-tysięczny garnizon, przekonany, że strzeże umocnień nie do zdobycia. Na domiar złego ku Achałcyche wyruszyła także 30-tysięczna armia turecka pod wodzą Kios Mahometa Paszy. Co prawda 7 sierpnia Rosjanie otrzymali posiłki w liczbie 2 tysięcy żołnierzy, ale i tak zadanie wydawało się niemal niewykonalne. Co robić? – Wpieriod! Podczas nocnej narady rosyjskiego dowództwa zapada decyzja o ataku na obóz turecki Kios Mahometa Paszy. Starcie trwało cały następny dzień od świtu do zmierzchu. Pokonany w polu osmański dowódca wraz pięcioma tysiącami piechurów schronił się w murach twierdzy, reszta jego żołnierzy zaś rozpierzchła się drogą na Ardahan. 15 sierpnia na rozkaz Paskiewicza Rosjanie przystąpili do oblężenia. Data nie była przypadkowa. Gruzini w tych dniach obchodzą didgorebę, rocznicę bitwy pod Didgori (1121 r.), kiedy to Dawid Budowniczy odniósł „cudowne zwycięstwo” (dzlewa sakwirweli) nad Turkami seldżuckimi. Swoje święto miał także uczestniczący w kampanii Pułk Szyrwański. Mało tego! Oto dzień szturmu przypada na święto Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy. Logiczną konsekwencją tej metafizyki po zdobyciu twierdzy będzie przeto zamiana XVI-wiecznego meczetu Ahmeda Paszy z ciosanego kamienia na cerkiew pod takim właśnie wezwaniem.

Dramatyczne sceny szturmu na Achałcyche opisuje pułkownik Iwan Burcow (1794–1828), dekabrysta, który „odkupywał swoje winy” podczas wojny z Turcją. Jak wielu sobie podobnych „szlacheckich rewolucjonistów” afirmował rosyjskie podboje i ujarzmianie Kaukazu. Wychwalał perfidię carskiej generalicji i bestialstwo oficerów. A wszystko w tle z miejscowym kościołem katolickim, który o mało co nie wyleciał w powietrze. „W tej chwili hrabia Paskiewicz-Erywański przysłał rozkaz przystąpić do podłożenia ognia pod domy w mieście, gdzie uporczywie trzymał się nieprzyjaciel. Ten naprawdę przedni pomysł wcielono w życie dzięki słomie, którą przywiózł pułkownik Rajewski. Od razu zapalono w wielu miejscach łąki zajmujące przedmieścia, a silny wiatr okazał się naszym potężnym sojusznikiem. Tysiące kobiet wybiegło na nasze baterie, a uzbrojeni Turcy ginęli w płomieniach, nie poddając się. Po dziewiątej wieczorem we wszystkich punktach, a nawet w centrum ogień zrobił się już słabszy, choć płonął jeszcze do północy. Pełniący obowiązki naczelnika korpusowego sztabu G. (…) wyraził swoją opinię: włączyć przez noc do naszych prac także kościół katolicki. Gdy doniesiono o tym osobiście dowódcy korpusu, otrzymałem rozkaz przystąpić do tego bez zbędnej zwłoki. (…) Budynek kościoła i wszystkie pozostałe części ogrodzono kopcami, na których leżały worki z ziemią, (…) a w najlepszym miejscu ustawiono baterię (…). W nocy wartownicy stojący u drzwi kościoła zauważyli kilku Turków starających się tam podkraść i potraktowali ich tak, jak zasługiwało na to takie zuchwalstwo. Jednakże gdy wysłani przez Jego Ekscelencję generał majora barona Osten-Sackena oficerowie dokładnie zlustrowali wnętrze kościoła, znaleźli tam proch i pociski artyleryjskie, które nieprzyjaciel planował wysadzić, wyrządzając nam tym ogromne szkody. O świcie całą amunicję wyniesiono”.

W wielkim dziele historycznym Wasilija Potto Wojna kaukaska znajdziemy już zgoła inny opis wydarzenia. Całość spowita jest mocno sakralną aurą, charakterystyczną dla rosyjskiej hagiografii militarnej. Kościół katolicki stanowi ostatni bastion obrony tureckiej, trwa tam dramatyczny bój, do walki rzucają się też „kobiety w męskich strojach z twarzami uczernionymi sadzą”. Aż wreszcie zdobywają go Rosjanie. „Teraz kościół katolicki cały we krwi i zawalony trupami został za nami, a przed nami rozciągało się rozległe miasto bez placów i ulic. Gdzie nie było żadnej możliwości walczyć zwartym szykiem, a każdy dom przychodziło wyrywać obrońcom atakiem. Była siódma wieczór, zapadał zmierzch (…) I nagle jakiś dobroczynny granat zapalił zabudowania na placu przed kościołem. Pożar rozszerzał się prosto w kierunku twierdzy. Myśl, by wykorzystać pożar do wyparcia nieprzyjaciela nie umknęła Paskiewiczowi”. No proszę, „przedni pomysł” Paskiewicza zamienia się w cudowną interwencję, w ów „dobroczynny granat”. Przenajświętsza Bogurodzica czuwała! Liturgiczny wymiar końcowym walkom nadaje kapelan 41. Pułku Jegrów, ojciec Stefanos, Grek z Adrianopola, który „z krzyżem w rękach sam prowadzi żołnierzy do ataku na ostatnie domy, rozpalając ich męstwo, ale jednocześnie powstrzymując ich dzikie, niszczycielskie instynkty, rodzące się pod wpływem krwi, pożaru i szturmu. Wielu Turków, zwłaszcza kobiety i ranni, zawdzięczało mu życie”. ²⁸

Polskie wątki zdobycia Achałcyche? Przede wszystkim malarska kariera Januarego Suchodolskiego (1795–1875), polskiego malarza-powstańca. W 1838 r. wziął on bowiem udział w Wystawie Publicznej Wyrobów Krajowych i Sztuki, pokazując tam m.in. swoje płótno Wzięcie miasta Achałcyku. Okrzyknięty „polskim Vernetem” otrzymał członkostwo Imperatorskiej Akademii Sztuk Pięknych i zaproszenie do Petersburga. Wystawił tam na wystawie Akademii ten obraz i posypały się zamówienia z samej góry. Wykręciwszy się od sportretowania ukorzenia Warszawy podczas Powstania Listopadowego przez armię rosyjską, na zamówienie cara Mikołaja I malował obrazy z tureckiej i perskiej kampanii wojsk rosyjskich, a dla feldmarszałka Paskiewicza m.in. Wzięcie twierdzy Erzerum w 1829 r., Zwycięstwo wojsk rosyjskich pod komendą Paskiewicza nad Abbaz-Mirzą pod Elizawietpolem w 1826 r., Przejście rzeki Araks oraz Portret konny feldmarszałka Paskiewicza (1841). Też „odkupił swoje winy”.²⁹

January Suchodolski, Wzięcie miasta Achałcyku, 1839

***

Uznany przez potomnych za człowieka „całkiem utalentowanego i niezwykle gruntownie wykształconego” Iwan Burcow, uczestnik wielkiej wojny ojczyźnianej 1812 roku, w ciągu 12 lat zrobił błyskotliwą karierę od chorążego (praporszczika) do pułkownika, której nie zahamuje udział w spisku dekabrystów. Owszem, Burcow przesiedzi pół roku w twierdzy bobrujskiej, ale na Kaukaz trafi z zachowaniem dotychczasowego stopnia. A tam, ciesząc się względami Paskiewicza, będzie się mógł wykazać, realizując wiele odpowiedzialnych zadań. Także piórem. Na łamach Tiflisskich wiedomosti cały swój polemiczny oręż kieruje w obronie rzetelności opisu oblężenia Achałcyche. Bo ci w Petersburgu nic nie wiedzą! Jak mogli napisać w Russkom inwalidzie, że baterię ustawiono 1000 sążni od twierdzy, jak to było 400 sążni! Albo ci z Siewiernoj pczieły. Jak śmieli przypisywać zasługi bohaterskiego szturmu Gruzińskiemu Pułkowi Grenadierów albo Erywańskim Karabinierom?! A to był przecież Szyrwański Pułk Piechoty! Takie to boje toczył nasz „szlachecki rewolucjonista”. „Korespondent wojenny”, co zachwala palenie żywcem nieprzyjaciela. A wcześniej? Fanatyk w mundurze, co to dla „dobra ojczyzny” chciał robić zamach stanu. I rozwodził się, że „dobry obywatel dobro ojczyzny powinien uczynić swym najwyższym celem”.

January Suchodolski, Portret konny feldmarszałka Paskiewicza, 1841,
Muzeum Narodowe w Warszawie

Mniej szczęścia miał inny dekabrysta szturmujący Achałcyche – Jewdokim Łaczinow: na Kaukaz trafił zdegradowany do stopnia szeregowego. Ale „odkupi swe winy” udziałem w tureckiej kampanii i otrzyma z powrotem stopień chorążego (praporszczika). Równie zdolny i wyedukowany jak Burcow, zostawia po sobie zapiski literackie Moja spowiedź – typowa dla epoki forma listów z komentarzami sentymentalno-filozoficznymi powleczonymi cieniutką warstewką erotyzmu. Nie brak tam też „politologicznej analizy krajobrazu” z wątkami osobistymi. „Kiedy się przekroczy linię kaukaską, próżno szukać przejawów życia osiadłego. Rzadko uraduje nasze serce rzucające się w oczy bogactwo zamożnych wsi rosyjskich. Wsie bardziej przypominają tu wciąż stojący obóz niż miejsca od wieków zamieszkane. Tu z konieczności od stuleci skrywa się swój dostatek. Przywyknąwszy, że jeden drugiego grabi, że wszyscy się siebie nawzajem boją, mieszkańcy tych nieszczęsnych krain tak też urządzają swoje gospodarstwa. Ziemia służy tam jako kryjówka dla skarbów wszelakich (…) O wy, dzikie narody, jeszcze nie skażone życiem obywatelskim (grażdanstwiennost’ju) i wykształceniem! Możecie być pewne, że przyjdzie i wasza kolej, by zabłysnąć na deskach światowego teatru! (…) Przecież człowiek rodzi się, dorasta, żyje, niedołężnieje, aż śmierć uniesie go w wieczność bez nadziei na powrót do dawnego życia. Taką też drogą podążają społeczeństwa z pojęciami obywatelskimi (grażdanskije obszcziestwa). Ale niektóre nie całkiem jeszcze znikły z oblicza ziemi i wiodą dalej swój żywot w cieniu stanu dawnego. Czy mogą one żywić jeszcze nadzieję, że na powrót zbliżą się do kwiecia swego wieku? Prawa przyrody (…) przekonują mnie, że do odrodzenia nie dojdzie. Ale wspaniała śmierć po nędznej, pełnej upokorzeń starości może stać się udziałem ludzi onegdaj znamienitych. Tak, człowiek dostojny (…) kończy czasem swe życie polityczne, ale miłe dlań okoliczności nierzadko wzywają go z powrotem na tę ścieżkę, po której tak dumnie kroczył i ostatnie chwile jego ziemskiego bytowania często błyszczą jaśniej od tych poprzednich. A dlaczego tak nie miało by się stać z całym narodem? Tyle że taki bohater nigdy nie wraca od lat starczych do pełni męstwa. Jego siły już osłabły i winien ukorzyć się przed niezmiennymi prawami, na których oparł swe stworzenie Wszechmądry Stwórca. I tak powinno dziać się z państwami – a przynajmniej tak mi się wydaje…” Cóż, istny darwinizm przed Darwinem. Kaukascy górale nadają się albo do wytępienia, albo do przerobienia na rosyjską modłę. Czyli przerobienia na wytresowanych sługusów. Żadnej tam „grażdanstwiennosti”! Nie wiadomo, co lepsze… Na zlecenie dowództwa zajmuje się Łaczinow etnografią Ormian, jakże różnych od „dzikich narodów” z sąsiedztwa, dla których Rosjanie mieli być – w oficjalnej narracji – wybawicielami. Tak, wybawicielami… „Tutaj bardziej niż kiedykolwiek wcześniej miałem powody, by dziękować Bogu, że urodziłem się Rosjaninem (russkim). Jestem Rosjaninem i serce moje raduje się. Jestem Rosjaninem i z dumą widzę, jak narody patrzą z szacunkiem na rosyjską wielkość”. I takie to wrażenia z Kaukazu wynosili ci dekabryści…³⁰

A znalazło się ich tu w tym momencie dziejowym całkiem sporo. Puszkin, Puszczin, Bestużew-Marliński – prawdziwy dream team. Niektórzy nawet – jak Burcow – dowodzili pułkami. Służyli wiernie, z zapałem, potem podostawali ordery. Car wybaczył, car okazał łaskę. Owszem, trafiały się tu i ówdzie małe „skandaliki”. Oto adiutant ministra wojny Czernyszowa, niejaki Buturlin, doniósł swemu pryncypałowi w Petersburgu, że generał Nikołaj Rajewski (1771–1829), potomek polskiej szlachty, śmiał jeść śniadanie z dekabrystą (nota bene też Polakiem). No i na Rajewskiego nałożono dwudniowy areszt domowy. A ściślej rzecz biorąc, „namiotowy”.

Tymczasem zimą 1829/1830 r. wielu dekabrystów znajdzie się w Tyflisie „pod różnymi legalnymi i nielegalnymi pretekstami” – jak to określił we wspomnieniach jeden z przedstawicieli tego środowiska. „Schodziliśmy się wieczorami, to do tego, to do tamtego, najczęściej do mnie, czasem po dwa i więcej razy na tydzień. (…) Wist, szachy, wśród najrozmaitszych plotek, anegdot i opowieści – (…) nie było temu końca”. Ale któregoś dnia ta wesoła atmosfera pryska. „Nagle wchodzi Bestużew, bardzo zdenerwowany, a za nim żandarm. W rękach aresztowanego niewielki kufer, do niego przywiązana szabla. Na pierwsze moje pytania usłyszałem w odpowiedzi: ‘Wiozą mnie do Derbentu, tam za oknem stoi mój wóz. Pozwolili mi tylko na minutę zajść do mojego mieszkania’. (…) Potem się pożegnaliśmy, a on odjechał. Tego dnia żandarmi porozwozili wszystkich dekabrystów, którzy się zatrzymali w Tyflisie, w różne miejsca, co w mieście zrobiło ogromne wrażenie”.³¹

Dekabryści nie przyjechali na Kaukaz, by nieść miejscowym ludom wolność, ale ich pobyt tutaj zasiał pewien ferment. W tym samym czasie bowiem w Tyflisie pojawił się książę Okropir (1795–1857), wnuk króla Iraklego deportowany w dzieciństwie do Rosji, i założył tam tajne stowarzyszenie stawiające sobie za cel przywrócenie tronu Bagratydom. Do stowarzyszenia przystąpił kwiat gruzińskiej arystokracji: książę Elizbar Eristawi, Iase Palawandaszwili, Dmitri Kipiani, Giorgi Eristawi (1811–1864) – późniejszy tłumacz na polski arcydzieła gruzińskiej literatury Witeź w tygrysiej skórze, książę Aleksander Czawczawadze (1786–1846) i Grigol Orbeliani (1800–1883). Nie mieli jasnego programu, poza tym, że nikt nie chciał dawać wolności chłopom. Jedni chcieli feudalnej monarchii po staremu, drudzy – monarchii konstytucyjnej, jeszcze inni – republiki. Plan mieli prosty: zaprosić rosyjskich oficerów na bal, a potem ich aresztować albo pozabijać. Mocno rozochoceni rewolucją lipcową we Francji i powstaniem listopadowym w Polsce, chcieli zaprosić na tron gruziński księcia Aleksandra Batoniszwili (1770–1844), syna Iraklego, przebywającego od 1812 r. na emigracji w Persji.

Nie wiadomo, jak by się to wszystko potoczyło – o sukces raczej było trudno – gdyby Iase Palawandaszwili nie wydał swych towarzyszy. Finał był łatwy do przewidzenia. 10 grudnia 1832 r. doszło do fali aresztowań, 18 osób trafiło pod sąd, dziesiątkę skazano na śmierć, ale karę zamieniono na zsyłkę. Na szczęście w Rosji zabójstwo szlachcica wciąż budziło opór. Zresztą po 1837 r. większość z zesłanych będzie mogła powrócić. I tak jak dekabryści pod Achałcyche, „odkupią swoje winy”, polując na miurydów Szamila, dostaną wygodne posady, a w 1848 r. zamerdają ogonkami przed carem wiernopoddańczą deklaracją lojalności na wieść o rewolucyjnych niepokojach w Europie. „Zmądrzeli”. „Dojrzeli”.

Administracja rosyjska także wyciągnęła wtedy pewne wnioski. Namiestnik Kaukazu baron Grigorij Rozen zwrócił się do ministra oświaty księcia Siergieja Uwarowa (1786–1855), tego od triady „prawosławie, samodzierżawie, ludowość”, by wprowadził dla dzieci rosyjskich urzędników stacjonujących na Kaukazie wymóg nauki miejscowych języków. Sam Rozen także promował naukę gruzińskiego wśród gruzińskiej szlachty. Czy jednak kolonialni czynownicy i ich szefowie zdolni byli do jakiejś śmielszej wizji reform, do stworzenia efektywniejszego systemu zarządzania? Czy potrafili tylko reagować z opóźnieniem na kolejne czerwone kartki? Przyjrzyjmy się, jak wyglądało to rosyjskie administrowanie w Gruzji³².

PARADA NAMIESTNIKÓW I GŁÓWNODOWODZĄCYCH

„Wyuczyliśmy się tylko tytułu i niektórych urywków z wielkiej księgi europejskiej cywilizacji, ale sami nie zdążyliśmy jeszcze ogarnąć jej treści, pojąć jej duchowej istoty, jeszcze nas ona nic nie nauczyła. Wiemy, że konieczna jest administracja i wszędzie ją wprowadzamy, ale nie potrafimy jeszcze zarządzać. Słyszeliśmy, że prawo powinno stać ponad wszystkim, ale nie przywykliśmy jeszcze żywić dlań w sercu uwielbienia. (…) Uważając się za misjonarzy cywilizacji na dzikim Wschodzie (…) zaszczepiamy jedynie na Kaukazie łapownictwo naszej próżnej klasy urzędniczej i karczmy”.

Jewgienij Markow, Oczerki Kawkaza. Kartiny kawkazskoj żizni, prirody i istorii, St. Pietierburg – Moskwa 1887, s. 201n.

JAK PISZE KAPITAN ALEKSANDR SOKOŁOW, w kwietniu 1802 r. do Tyflisu wjechał uroczyście generał Karl von Knorring (1746–1820), „by wprowadzić wewnętrzny zarząd. Głównodowodzący miał z sobą krzyż św. Nino. Naród gruziński i Ormianie powitali go ze wspaniałymi honorami, tyleż dla jego stanowiska, co i ze względu na ten święty krzyż. Za bramą miejską Tyflisu Głównodowodzącego witały wojska, a w samej bramie katolikos Gruzji z duchowieństwem i królewicz Antoni. Wielce uroczyście odprowadzili go do soboru katedralnego Sioni, gdzie podczas liturgii oddawano cześć krzyżowi”. Krzyż św. Nino wywiózł w 1723 r. do Rosji król Wachtang VI, a Aleksander I w specjalnym reskrypcie „przekazał narodowi gruzińskiemu”. Nie podaje już jednak taktownie kapitan Sokołow, że von Knorring kazał spędzić do katedry miejscową szlachtę, gdzie odebrał od niej przysięgę na wierność carowi. Katedra otoczona była przez wojsko, a opornych pozamykano w więzieniu. Wielu ze zgromadzonych w katedrze pożegna się ze stanowiskami mourawich (szefów lokalnej administracji) na rzecz rosyjskich czynowników, bowiem jeszcze w dniu nominacji Knorring otrzymał od Aleksandra I wyraźną instrukcję, żeby likwidować wszystkie miejscowe urzędy dziedziczne.

To zrodzi permanentny konflikt między rosyjską administracją a gruzińską szlachtą. Następcy Knorringa zapewniać będą co prawda, że już więcej mourawich nie straci swych stanowisk, ale praktyka wyglądała inaczej. Jeśli tylko się dało, Gruzinów pozbawiano urzędów. Poza tym dochodziło do sytuacji, że gruziński szlachcic musiał dowodzić swego szlachectwa przed jakimś parszywym raznoczyńcem, który wypuścił się do tak odległych peryferii w nadziei na zrobienie kariery. A tu w Gruzji wszystko opierało się niemal na tradycji ustnej, nie na papierku. Spryciarze fałszowali dokumenty, zbyt dumni na to pozostawali bezradni i długo im przyszło nieraz czekać na potwierdzenie swego statusu. Na domiar złego szefem administracji cywilnej został, dość szybko znienawidzony powszechnie, Piotr Kowaleński, złowieszczy archetyp niewydolnej i pazernej na łapówki biurokracji rosyjskiej na południowych okrainach imperium. Ten opryskliwy i nadęty arogant wdał się w jakieś ciemne interesy na okolicznych bazarach, a urzędy zaludnili krewni i znajomi królika. O tych mafijno-przestępczych układach dowiedział się car, któremu to i owo szepnął na ucho zaufany współpracownik, minister spraw wewnętrznych hrabia Wiktor Koczubej (1768–1834). Duet von Knorring–Kowaleński musiał się więc zwijać³³.

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

specjalizuje się w publikacji książek dotyczących języków, zwyczajów, wierzeń, kultur, religii, dziejów i współczesności świata Orientu.

Naszymi autorami są znani orientaliści polscy i zagraniczni, wybitni znawcy tematyki Wschodu.

Wydajemy także przekłady bogatej i niezwykłej literatury pięknej krajów Orientu.

Redakcja: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/219
tel. (22) 620 32 11, (22) 654 01 49
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

Biuro handlowe: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (22) 620 87 03
e-mail: biurohandlowe@wydawnictwodialog.pl
www.wydawnictwodialog.pl

Serie Wydawnictwa Akademickiego DIALOG:

• Języki orientalne

• Języki Azji i Afryki

• Literatury orientalne

• Skarby Orientu

• Teatr Orientu

• Życie po japońsku

• Sztuka Orientu

• Dzieje Orientu

• Podróże – Kraje – Ludzie

• Mądrość Orientu

• Współczesna Afryka i Azja

• Vicus. Studia Agraria

• Orientalia Polona

• Literatura okresu transformacji

• Literatura frankofońska

• Być kobietą

• Temat dnia

• Życie codzienne w…

Prowadzimy sprzedaż wysyłkową