Dla Jennifer Atchison, Caroline Olinger i Kerry Olinger

Wkładajcie w pracę całe swoje serce i wymagajcie maksymalnego zaangażowania również od innych. Nie pozwólcie, by wasze wyjątkowe cechy, wartości i prawdy – sekret znany tylko wam... Nie pozwólcie, by utonęły w samozadowoleniu.

Fragment przemówienia wygłoszonego przez Meryl Streep w 1983 roku na uroczystości rozdania dyplomów w Vassar College

No, jestem utrapieniem! Nie da się ukryć.

Meryl Streep w rozmowie z Terrym Grossem w radiu NPR, 6 lutego 2012

WPROWADZENIE

Przepasać biodra!

To prawdziwa historia, choć zakrawa na legendę, a ja dopuściłabym się zaniedbania, gdybym nie opowiedziała jej po raz kolejny.

Oto młoda aktorka zgłasza się na casting do remake’u King Konga z 1976 roku, organizowany przez producenta Dina De Laurentiisa. Poza nowojorskimi kręgami teatralnymi jest właściwie nieznana i ma zerowe doświadczenie w pracy przed kamerą. Długie blond włosy, porcelanowa cera, wysokie kości policzkowe i orli nos składają się na piękność nie z tej ziemi, współczesną tajemniczą muzę renesansowego malarza, Monę Lisę lat 70. Ci, którzy oglądali ją na scenie, mogliby zaświadczyć o jej niezrównanym talencie. De Laurentiis widzi tylko twarz.

„Co za brzydactwo. Po co mi ją pokazujesz?” – skarży się po włosku synowi Federicowi.

Brzydactwo ma imię i nazwisko: Meryl Streep. Na nieszczęście De Laurentiisa uczyło się włoskiego w Vassar College i rozumie, co powiedział.

„Przykro mi, że nie jestem odpowiednio urodziwa, ale sam pan rozumie: jest jak jest i lepiej nie będzie” – odpowiada w jego ojczystej mowie i kieruje się ku drzwiom.

Przypuszczalnie De Laurentiis dwa razy się zastanowił, zanim znów coś chlapnął. Nie on jeden nie docenił potencjału Meryl, ale ta krótka wymiana zdań pozwala dostrzec kilka jej atutów: zimną krew, błyskotliwą inteligencję i kategoryczną niezgodę na obłaskawianie hollywoodzkich mizoginów, którym przyszło do głowy ją obrazić. Ponad sześćdziesiąt filmów fabularnych, wzloty i upadki, dziesiątki wcieleń, czworo dzieci, jeden mąż – Meryl Streep na przestrzeni minionych czterech dekad stała się najwyżej cenioną aktorką, mężnie stawiając czoła dyskryminacji uderzającej w starsze przedstawicielki jej zawodu. A nie powiedziała jeszcze ostatniego słowa! W każdą rolę wchodzi bez reszty – czy to ucząc się polskiego do Wyboru Zofii, czy rekonstruując radosne życie Julii Child w filmie Julie i Julia. Nigdy nie wciela się dwukrotnie w podobne bohaterki. Przeciwnie, wykorzystuje swój wyjątkowy status, by grać nietuzinkowe, złożone postaci, takie jak Margaret Thatcher, Karen Silkwood czy Florence Foster Jenkins, zamiast przyjmować niesatysfakcjonujące role, jakimi muszą zadowalać się inne aktorki: wspierających żon, wspierających matek, wspierających (i raczej małomównych) kochanek głównego bohatera.

Meryl nie zamierzała się z tym godzić.

Urodzona i wychowana w New Jersey, dorastała w okresie drugiej fali feminizmu i otwarcie głosiła swoje przekonania nawet wówczas, gdy było to niemodne. Po wystąpieniu w 1990 roku na pierwszym Krajowym Kongresie Kobiet, zorganizowanym przez amerykańskie Stowarzyszenie Aktorów Filmowych (SAG), podczas którego wydrwiła Pretty Woman i inne popularne wówczas produkcje, przylepiono jej na jakiś czas łatkę „trudnej” i „nieprzyjemnej”. Zauważyła wówczas: „Ról kobiecych jest bardzo mało, a kiedy już się pojawiają, jesteśmy wynagradzane za nie znacznie gorzej niż nasi partnerzy na planie. Zaś oferowane ostatnio zlecenia są doprawdy osobliwe”. Zakpiła, że rzuciwszy okiem na najnowsze propozycje, można nabrać podejrzeń, że „podstawowym zajęciem Ziemianek jest puszczanie się. I nie myślę o ćwiczeniach na drążku”.

Tą uwagą nie zaskarbiła sobie sympatii wielbicieli Pretty Woman. Zawsze bardziej interesowało ją uczłowieczanie „niesympatycznych” postaci odsłaniających prawdziwą naturę kobiet niż wpasowywanie się w płytkie stereotypy odpowiadające mężczyznom, niemniej była poważnie zaniepokojona. Wytwórnie filmowe inwestowały coraz większe pieniądze w aktorów największego formatu, pomijając aktorki. Czy dla Meryl zapowiadało to trudności z pozyskiwaniem wartościowych ról? W 1989 roku skończyła czterdzieści lat, a w tym wieku bohaterki pierwszoplanowe przeobrażały się we wspierające matki (patrz: Sally Field w filmie Forrest Gump). Czy zatem jej dni jako gwiazdy były policzone?

Któregoś roku odrzuciła trzy propozycje zagrania roli czarownicy. „Zupełnie jakby świat albo wytwórnie filmowe chciały mi zakomunikować: Nie wiemy, co z tobą zrobić” – powiedziała.

Zamiast bez sprzeciwów rozpocząć następny etap kariery, absolwentka Yale School of Drama, dla której aktorstwo było nie hobby, lecz powołaniem, skoczyła na głęboką wodę, wybierając role, które ją faktycznie interesowały, i zgarniając po drodze mnóstwo nagród. Zdobyła rekordową liczbę nominacji do Oscara, dwukrotnie odebrała statuetkę za najlepszą rolę pierwszoplanową (Wybór Zofii i Żelazna Dama), otrzymała też Oscara dla najlepszej aktorki drugoplanowej (Sprawa Kramerów).

Co ciekawe, im była starsza, tym więcej zarabiały filmy z jej udziałem. Diabeł ubiera się u Prady, w którym jako pięćdziesięciosześciolatka zagrała nieugiętą redaktor naczelną czasopisma o modzie, zarobił na całym świecie 326 milionów dolarów. Cieszące się ogromną popularnością komedie Mamma Mia! uzyskały wynik prawie trzykrotnie wyższy. Jak na ironię, Meryl sporo ryzykowała, odmawiając sprzeniewierzenia się artystycznym ideałom, tymczasem jako siedemdziesięciolatka stała się równie kasowa co Jennifer Lawrence.

W przeciwieństwie do wielu artystów, którzy z biegiem lat przestali się rozwijać, Meryl wciąż jak dziecko cieszy się z każdej okazji wcielenia się w nową postać. Do każdego filmu podchodzi tak, jakby był jej pierwszym. Z pozoru wydaje się majestatyczna i władcza, nieprzystępna i nieodgadniona niczym doświadczona, szanowana polityczka. Przy bliższym poznaniu ujawnia szelmowską osobowość, którą jej miłośnicy namiętnie uwielbiają, a przeciwnicy równie namiętnie piętnują. Pod wyrafinowaną, arystokratyczną powłoką kryje się psotna wichrzycielka, ambitna i niestroniąca od ryzyka twórczyni, moralny autorytet niewahający się skrytykować Donalda Trumpa, który w tweecie wysłanym o czwartej nad ranem, zapewne z toalety, nazwał Streep „najbardziej przereklamowaną aktorką Hollywood”.

Meryl Streep, podobnie jak przemocowiec z Gabinetu Owalnego, z upodobaniem wzbudza kontrowersje: bez wątpienia lubi wyrażać własne zdanie i wypowiadać się w kwestiach politycznych. O ile jednak Trump zachęca swój twardy elektorat do podążania za nim drogą podziałów i nienawiści, o tyle Meryl jest orędowniczką równości i empatii. W tych brutalnych czasach jest ucieleśnieniem Rózi Nitowaczki na miarę amerykańskich przedmieść XXI wieku, coraz częściej zmuszanej do zakasywania rękawów i stawania w obronie słusznej sprawy. Mówi, co myśli, lecz często woli zabrać głos za pośrednictwem swoich filmów. Młodszym aktorkom, w tym jednej ze swoich córek, utorowała drogę do złożonych ról, które dotąd proponowano tylko aktorom takim jak Robert De Niro. Lecz przede wszystkim stanowi ucieleśnienie jednego z celów stawianych sobie przez kobiety: odwagi, by pozbyć się kompleksów i żyć śmiało, autentycznie i z rozmachem.

To opowieść o inteligentnej dziewczynie z niewyparzoną gębą, która już w szkole średniej zaczęła doskonalić umiejętności aktorskie, by na oczach całego świata przeobrazić się w królową balu, pierwszoplanową aktorkę, która przetrwała w branży filmowej dłużej niż Jack Nicholson, Dustin Hoffman, Robert De Niro czy Robert Redford (i nic nie wskazuje na to, by szykowała się do emerytury), matkę, która podbiła fabrykę snów, mieszkając w prowincjonalnym Connecticut. To opowieść o największej żyjącej aktorce. Meryl Streep jest znana z umiejętnego wcielania się w postaci diametralnie od siebie różne i odmienne od jej wizerunku publicznego, przy czym każda z nich odzwierciedla jakąś istotną część jej osobowości, taką jak niezależność Joanny Kramer czy porażający profesjonalizm Mirandy Priestly.

Zanim przewrócicie stronę, Drodzy Czytelnicy, pozwólcie mi zacytować Stanleya Tucciego obwieszczającego przybycie Mirandy w Diable: „Przepasać biodra![1]”.

ROZDZIAŁ 1

Meryl prymuska

Chciałam się nauczyć, jak być atrakcyjna, więc analizowałam cechy postaci, którą obmyśliłam sobie zostać: bezpretensjonalnie ładnej licealistki.

Meryl Streep miała sześć lat, gdy odkryła swój talent do wcielania się w różne postaci. Pierwsza rola: Święta Panienka. Scena: duży pokój w domu państwa Streep, przygotowania do jasełek. Jej młodsi bracia, Harry Trzeci i Dana, rozstawiani zwykle przez małą Meryl po kątach, zostali obsadzeni w rolach, odpowiednio, Józefa i bydlątka ze stajenki. Zamotawszy sobie na głowie półhalkę matki i wziąwszy w ramiona Jezuska (czyli siusiającą lalkę Betsy Wetsy), Meryl roztoczyła wokół siebie aurę cichej świętości, która niczym dobra nowina dotarła do jej braci, by mogli pójść za uroczystym przykładem siostry. Kiedy Harry Drugi, ojciec dzieci, kręcił tę scenę analogową kamerą Super 8, Meryl odebrała ważną lekcję: nie musi wrzeszczeć na partnerów z planu, by uzyskać od nich to, co chce.

Przenieśmy się kilka lat naprzód. Meryl chciała poczuć, jak to jest być jej ukochaną babcią, więc włożyła sweter, podwędziła matce ołówek do brwi i narysowała sobie na całej twarzy zmarszczki, żeby przeobrazić się w starszą wersję samej siebie. Dla dopełnienia metamorfozy zgarbiła się i dała upust radości przepełniającej zwykle starszą panią, której ciało odczuwało upływ czasu, lecz duch nie pozwalał się stłamsić. Na życzenie córki Mary uwieczniła ten moment na zdjęciu. Meryl zauważyła później: „Jesteśmy tym, kim staniemy się jako starcy, zaś jako starcy wracamy do tego, kim byliśmy w wieku lat ośmiu”.

Jako nastolatka Meryl nosiła okulary i trwałą na brązowych włosach, a jej poważny wygląd i bezkompromisowość odrzucały rówieśników – w ich oczach nie różniła się niczym od nauczycieli. „Dzieci zapędzały mnie na drzewo i waliły po nogach kijami aż do krwi” – wspominała w wywiadzie udzielonym tygodnikowi „Time” w 1979 roku. W podmiejskim domu w zielonym New Jersey Meryl reżyserowała filmy z życia rodziny, przebierając braci w kostiumy i skłaniając ich do tańczenia przed kamerą. Harry opisał ją kiedyś jako „koszmarną” dziewczynkę, a ona sama chyba przyznała mu rację, wspominając „brzydkie dziecko, któremu buzia się nie zamykała i które uwielbiało się wstrętnie popisywać”.

Urodziła się 22 czerwca 1949 roku jako Mary Louise Streep. Jej ojciec Harry był dyrektorem w firmie farmaceutycznej; matka Mary przed urodzeniem dziecka pracowała w reklamie, zaś w okresie drugiej wojny światowej przez jakiś czas również jako kierowniczka artystyczna w firmie Bell Labs oraz redaktor artystyczna w czasopiśmie wnętrzarskim „Home Furnishings”. „Założyła rodzinę jako trzydziestopięciolatka, co się wówczas właściwie nie zdarzało – wspominała Meryl. – Wszystkie jej przyjaciółki miały wówczas po dwadzieścia parę lat”. Chociaż Mary wciąż pracowała na zlecenie, wychowanie trojga dzieci wybiło się na pierwszy plan. „Zapytałam ją kiedyś, jak pokierowałaby swoim życiem, gdyby miała nieograniczony wybór. Odparła, że chciałaby śpiewać w hotelowych barach. Podejrzewam, że nie kłamała. Była naprawdę zabawna. Błyskotliwa”.

Przystojny Harry Streep nazywał swoją córkę Meryl, bo podobało mu się to imię (choć dorastająca Meryl wolałaby nazywać się Kathy albo Patty). Imię Louise dziewczynka otrzymała po najlepszej przyjaciółce swojej matki. Mary umiała szybko podejmować decyzje i miała zawsze na wszystko odpowiedź, tymczasem Meryl – w porównaniu z nią introwertyczna – bywała bardzo nieśmiała, skłonna raczej obserwować, niż ściągać na siebie uwagę. W wywiadzie dla „Los Angeles Times” udzielonym w 1990 roku Meryl, zwykle nieskłonna do dzielenia się szczegółami z prywatnego życia, pozwoliła sobie na rzadkie zwierzenie: „Moja matka była w swojej rodzinie tą najładniejszą. Ja nie”.

Meryl chciała upodobnić się do matki, która bez oporów stawała w centrum zainteresowania, ośmielając w ten sposób córkę – początkującą artystkę. Dzięki temu Meryl pojęła, że dobry aktor musi nie tylko wejść w rolę, ale i odegrać swoją postać. Dotrzeć do widza, zawładnąć nim, wystąpić tak, by jego popis przeszedł do historii, a widzowie zachowali w domowych archiwach programy i bilety na dowód, że byli przy tym obecni.

„Matka była moją mentorką – powiedziała Meryl, wyraźnie dumna z Mary, która zmarła w 2001 roku. – To ona przekonała mnie: »Meryl, masz potencjał. Jesteś wspaniała«. Powtarzała mi bez końca: »Możesz osiągnąć wszystko, tylko nie wolno ci się obijać. Wszystko jest w zasięgu ręki, tylko musisz się przyłożyć«. Uwierzyłam jej”. Pozytywne myślenie, powtarzane do upadłego jak mantra „Możesz wszystko!”, wzbudziło w Meryl nadnaturalną pewność siebie, która pomogła jej bezpiecznie przepłynąć zdradliwe wody, gdzie utonęło tylu naiwnych adeptów sztuki aktorskiej. „Matka powtarzała mi to od maleńkości, wbijając mnie w pychę”.

Podobnie jak Julia Child, którą Meryl wyposażyła w cechy Mary w filmie Julie i Julia, matriarchini rodziny Streep emanowała radością życia i nie załamywała się w obliczu przejściowych trudności. „Niechętnie zabieram głos publicznie – powiedziała kiedyś Meryl – lecz kiedy staję w świetle reflektorów, powtarzam sobie: »Mary dałaby radę«. Bardzo się przydaje wizualizacja tego, co pozornie przerasta nasze możliwości. Ćwiczę ją na co dzień, bo gdyby zależało to tylko ode mnie, chyba wolałabym zostać w domu i zastanawiać się, co na obiad”.

Harry, ojciec Meryl, również miał naturę aktora. Wedle jej słów pisał piosenki i był znakomitym tancerzem: „Tańczyliśmy w dużym pokoju z nim i jednym z moich braci. Ojciec jako młody chłopak świetnie grał na fortepianie, dostał nawet stypendium na Uniwersytecie Browna, ale rodzina była niezamożna, więc kiedy nastał wielki kryzys, musiał zrezygnować ze studiów. Studiował raptem przez rok i nigdy nie ukończył uczelni. To były trudne czasy. Wszyscy musieli zarabiać na życie. A Harry miał przecież ogromny potencjał, tyle że na każdym kroku trafiał na mur nie do przebicia. Niełatwe były również jego relacje z rodzicami. Jego matka miała głęboką depresję, a on sam dojmującą skłonność do melancholii”.

PRZODKOWIE MERYL

Lekcja historii! W archiwach można znaleźć informację, że Anglik Lawrence Wilkinson, prapraprapraprapraprapradziadek Meryl, urodził się około 1620 roku w Anglii. Jako młody człowiek przybył do wybrzeży Rhode Island, gdzie zeskoczył (dosłownie!) ze statku. W 1645 roku ten sam Lawrence podpisał się na konstytucji obywatelskiej kolonii Rhode Island i nabył ponad 400 hektarów ziemi w okolicach Providence, zostając tym samym jednym z kolonizatorów wypierających rdzennych mieszkańców. Metacom, przywódca plemienia Wampanoagów, wypowiedział kolonizatorom wojnę i zaatakował miasteczka osadników, ale Wilkinson przeżył atak przypuszczony wiosną 1675 roku; takie wyniki przyniosły badania autorów programu dokumentalnego telewizji PBS Faces of America (Twarze Ameryki). „Przykro mi to słyszeć – powiedziała Meryl gospodarzowi programu Henry’emu Louisowi Gatesowi Juniorowi, po czym dodała: – W jakimś sensie czuję się współwinna, ale też odczuwam emocjonalną łączność z tymi wydarzeniami. Pierwsze spotkania tych dwóch kultur musiały być brutalne i przerażające”.

Potomek Lawrence’a, John Wilkinson, był farmerem, kwakrem, ojcem pięciorga dzieci zamieszkałym w hrabstwie Bucks w stanie Pensylwania. Co ciekawe, z pacyfistycznej wspólnoty religijnej kwakrów wykluczono go podczas wojny o niepodległość. Dlaczego? Ten patriota wraz z Benjaminem Franklinem zamanifestował poparcie dla działań zbrojnych, podpisując dokument znoszący status Pensylwanii jako kolonii brytyjskiej. Kilka wieków później Mary Wolf Wilkinson poślubiła Harry’ego Streepa; para doczekała się córki Mary Louise (nazywanej Meryl) oraz dwóch synów: Harry’ego Trzeciego i Dany.

„Wszyscy krewni ze strony matki byli kwakrami – wyjaśniła Meryl. – W domu dziadka obowiązywały bardzo tradycyjne zwroty grzecznościowe”.

Inny angielski przodek ze strony matki Meryl, Silas Crispin, jako jeden z pierwszych nabył od Williama Penna udziały w kolonii Pensylwania. W 1682 roku podpisał akt prawny, płacąc Delawarom za przejmowaną od nich ziemię (inaczej niż Lawrence Wilkinson, który ją zwyczajnie zagarnął). Ten historyczny dopisek bardzo ucieszył Meryl.

Rodzina ojca Meryl wywodziła się z Niemiec i Szwajcarii, a nie z Niderlandów, o czym Meryl była długo przekonana; mówiono jej, że w żyłach Streepów płynie krew Holendrów i Żydów sefardyjskich, ale okazało się to niezgodne z prawdą. Jej prapradziadek ze strony ojca, Gottfried Streeb, przybył do Stanów Zjednoczonych mniej więcej w połowie XIX wieku (po niemiecku „b” w nazwisku Streeb wymawia się jak „p”, stąd Streep). Sto lat wcześniej jej prapraprapraprapradziadek Johann Georg Streeb był burmistrzem miejscowości Loffenau, gdzie w 2010 roku, kiedy to PBS badała genealogię Meryl, mieszkało jeszcze kilkanaścioro Streebów. Johann był również „najwyższym sędzią”. „Pewnie dlatego jestem taka władcza” – powiedziała Meryl.

Jej szwajcarski pradziadek, Balthazar William Huber, dotarł do Stanów Zjednoczonych w 1869 roku na pokładzie statku City of Paris, bez wątpienia z nadzieją na dostatnie życie.

„Jesteśmy niczym więcej niż naszymi przodkami, sumą tych wszystkich, którzy żyli wcześniej. Dlatego jako aktorka zawsze staram się ożywić ludzkie losy – powiedziała Meryl, najsłynniejsza ze wszystkich Streepów. – Pomyślcie tylko, ilu ludzi w sobie nosimy. Wszystko, czego się nauczyli, co ich zraniło, wzmocniło, uradowało... Wszystko to zawiera się w naszej cielesnej powłoce. To mnie napędza i motywuje do działania. Ja i członkowie mojej rodziny to jedno – ze wszystkimi dobrymi i złymi cechami”.

Jako dwunastolatka Meryl wprawiła w zachwyt publiczność szkolnego koncertu, śpiewając solo po francusku kolędę O Holy Night. Wkrótce utalentowana nastolatka dysponująca sopranem koloraturowym zaczęła jeździć do Nowego Jorku na regularne lekcje głosu u wybitnej nauczycielki Estelle Liebling. Miała znakomite towarzystwo. Liebling zaplanowała lekcje swojej młodej podopiecznej tak, by ta mogła przysłuchiwać się umówionej na wcześniejszą godzinę wytrawnej sopranistce Beverly Sills. Meryl w ogóle tego nie zauważyła. Zorientowała się dopiero wtedy, gdy zobaczyła Sills w operze Skrzydła gołębicy i rozpoznała w niej „miłą panią, która pobierała przed nią lekcje”.

Jak się okazało, Meryl nie miała dość zamiłowania do opery, by śpiewać zawodowo. Po czterech latach porzuciła lekcje u Liebling, by skupić się na rzeczach istotniejszych: Beatlesach, Bobie Dylanie, chłopakach i kibicowaniu szkolnej drużynie. Jako uczennica szkoły średniej Bernards zabrała się do nadrabiania dziwacznego okresu dojrzewania, naznaczonego między innymi upodobaniem jej matki do domowej trwałej „Bobbi”, co wyjaśniało niemodne loki Meryl. Zainscenizowała zatem swoją transformację w nastoletnią amerykańską piękność, co uznała później za pierwszą znaczącą rolę swego życia. „Chciałam się nauczyć, jak być atrakcyjna – wyznała absolwentom Bernardsa podczas uroczystości rozdania dyplomów w 2010 roku. – Chodziło mi o to, by stać się pociągającą dla chłopców i zyskać akceptację dziewcząt. Bardzo skomplikowany układ”.

Jak zwykle doskonale się przygotowała, nie zaniedbując lektury magazynów „Vogue”, „Seventeen” i „Mademoiselle”. Zaczęła radośnie chichotać i prostować tlenione włosy żelazkiem. Głodziła się, jedząc „jedno jabłko dziennie i na tym koniec”. Mimo protestów matki domagała się „markowych ubrań”, próbowała też malować usta i rzęsy jak perfekcyjne ślicznotki z sąsiedztwa w latach 60. Ale jak trzepotać rzęsami, kiedy się nosi okulary? Rozwiązaniem okazały się soczewki.

To była całkowita przemiana, zewnętrzna i wewnętrzna. Meryl nie miała wówczas świadomości, że wymyśla się na nowo. Po prostu to zrobiła. „Skorygowałam wrodzony temperament, charakteryzujący się pewną władczością, uporem i arogancją. Pohamowałam skłonność do szumnych deklaracji i stawania okoniem – wspominała. – Świadomie pielęgnowałam miękkość i zgodność, radość życia i naturalną słodycz, może wręcz nieśmiałość. W przypadku chłopców okazało się to bardzo skuteczne”. Po czym dodała:

Dziewczyny się nie nabrały. Nie lubiły mnie. Wyczuły, że gram. I pewnie miały rację, ale byłam zdeterminowana. To nie była cyniczna mistyfikacja, tylko próba wykształcenia choćby szczątkowych umiejętności godowych warunkujących przetrwanie. W nowym wcieleniu dopiero w ostatniej klasie poczułam się swobodnie. Przekonałam samą siebie, że ta osoba to ja, a ja to ona: śliczna i utalentowana, ale nie nadęta. Wiecie, taka dziewczyna, która śmieje się z głupot opowiadanych przez chłopaka, a we właściwym momencie spuszcza oczy i milknie, bo nauczyła się ustępować pola, gdy mężczyźni przejmują stery. Pamiętam to bardzo wyraźnie i przekonałam się, że działa. Irytowałam chłopców znacznie mniej niż wcześniej. To było prawdziwe aktorstwo.

Tym, czego musiała się nauczyć nastoletnia aktorka odgrywająca rolę popularnej dziewczyny, było nieafiszowanie się z nadmiernym zapałem do nauki, zwłaszcza w obecności płci przeciwnej. Lecz chociaż Meryl nie znosiła niektórych przedmiotów i nauczycieli (na przykład biologii i nauczyciela geometrii o ksywce Kieł), miała talent do języków obcych i umiała naśladować wymowę, nie opanowawszy perfekcyjnie gramatyki, dzięki czemu na lekcjach francuskiego trafiła do grupy zaawansowanej. Miała słuch językowy i przez jakiś czas marzyła nawet o karierze tłumaczki w ONZ (najlepiej takiej, która mieszka w zamku ze swoim mężem, księciem Walii). Przyznała jednak, że zamiast zgarniać same piątki, „znana była głównie z robienia kawałów, naśladowania odgłosów zwierząt i terroryzowania nauczycieli”.

Po powrocie ze szkoły do domu śpiewała piosenki z albumów Barbry Streisand należących do jej ojca. Znała je na pamięć. Piosenki Streisand bez wątpienia pozwalały jej wyrazić wszystkie skrywane uczucia oraz przekonania, które nie spodobałyby się chłopcom z Bernardsa. „Uuu-jee! Uuu-jee!” – zawodziła groteskowym falsetem, obwieszczając swój powrót do domu, na co Mary odwrzaskiwała, zakrywając uszy: „Meryl, skarbie, jeśli jeszcze raz usłyszę ten falset, to cię uduszę!”.

Meryl nie byłaby sobą, córką swojej matki, gdyby naturalną koleją rzeczy nie trafiła na scenę. Jako piętnastolatka zagrała główną rolę w szkolnym spektaklu The Music Man, wcielając się w bibliotekarkę Marian, którą w broadwayowskiej wersji tego musicalu fantastycznie zagrała Barbara Cook. „Gdybym miała wskazać moment, w którym naprawdę mnie wzięło, to chyba właśnie wtedy – wspominała Meryl. – Kiedy po zakończeniu spektaklu wyszłam na scenę, cała publiczność wstała z miejsc”.

Dla aktora aplauz bywa jak narkotyk, a owacja na stojąco daje maksymalny odlot. Dlatego tylu młodych ludzi z zacięciem teatralnym próbuje kariery aktorskiej, a instagramowe konta słynnych aktorów kipią od autoportretów, nagrań wideo i cytatów motywacyjnych. Królestwo za lajki. (Meryl, jeśli to czytasz, prosimy, załóż konta w mediach społecznościowych. Podpisano: Wszyscy).

Pracująca w Bernardsie nauczycielka angielskiego Jean Galbraith była oszołomiona, widząc „uczennicę siedzącą w pierwszym rzędzie pod oknem”, która ćwiczyła piosenkę Till There Was You jak zawodowa aktorka, śpiewając czystym, wysokim głosem. Potem przyszła rola Daisy Mae w musicalu Li’l Abner i Laurey w musicalu Oklahoma!, w którym wystąpiła również najlepsza przyjaciółka Meryl, Sue Castrilli, i jej brat Harry Trzeci, nazywany przez siostrę po prostu Trzecim. Znalazłszy się w centrum zainteresowania, Meryl stała się obiektem zazdrości. Żeby jeszcze nie była tak piekielnie utalentowana! Zawiść prześladowała Meryl przez całą jej karierę: zawiść rozgoryczonych wykładowców szkoły teatralnej, którzy nie potrafili jej złamać, recenzentów czekających na każde potknięcie, wreszcie pospolitych ślicznotek, które traciły oscarowe role na rzecz gwiazdy, której nikt nie wróżył kariery.

Jedną z metod uśmierzania zazdrości jest pogoń za aprobatą.

„Sądziłam, że jeśli będę ładnie wyglądać i postępować jak trzeba, wszyscy mnie polubią – wspominała Meryl w 1980 roku na łamach »Ladies’ Home Journal«. – W szkole średniej miałam tylko dwie przyjaciółki, z czego jedna była moją kuzynką, więc się nie liczy. Do tego w okresie dojrzewania doszła ta okropna rywalizacja o chłopców. Potwornie mnie to unieszczęśliwiało. Co dzień najważniejszą decyzją było to, co włożyć do szkoły. To był jakiś absurd”.

Meryl miała chłopaka, niejakiego Mike’a Bootha, który sam określał się mianem „przeciętnego piłkarza i nieprzeciętnie słabego ucznia”. Dwa razy z rzędu poszła z nim na studniówkę, byli też razem na koncercie Beatlesów na Shea Stadium (ich ulubiona piosenka: If I Fell). Z wielkimi, wyrazistymi oczami i kwadratową szczęką Mike przypominał na zdjęciach młodego Harrisona Forda. Później zdradził w czasopiśmie „Us”, że Meryl uważała swój śpiew za „piskliwy” i rysowała autokarykatury „z owłosionymi nogami i wydatnym nosem”. Na lunch serwowała mu kawałki placka, który opisywała żartobliwie jako „zleżały niczym wykwintny ser”. Weszła w rolę wspierającej dziewczyny, ale nie wystarczało jej kibicowanie zza linii bocznej. W tej relacji to ona świeciła jaśniejszym blaskiem, a Mike przyznał później: „Nie odniosłem nawet części jej sukcesów, ale pisałem do niej wiersze i jakoś udało mi się utrzymać jej zainteresowanie”.

Ich związek nie trwał długo. Mike, który marzył o tym, by uciec z Bernardsville, rozstał się z Meryl i wstąpił do wojska. Meryl przed upływem dwóch tygodni znalazła sobie nowego chłopaka. Bruce Thomson był napakowanym i pewnym siebie futbolistą, dzięki któremu mierna drużyna Bernards High Mountaineers zapewniła sobie niespotykane zwycięstwo nad Bound Brook podczas meczu otwierającego sezon jesienią 1965 roku. Jak pisze Michael Schulman, biograf Meryl Streep: „Jego dziewczyna dowodziła pocztem sztandarowym. Podobnie jak Mike chodziła do ostatniej klasy i nie ufała Meryl, tak samo jak część pozostałych dziewcząt. Meryl miała w zwyczaju zdobywać to, czego pragnęła. A teraz pragnęła Bruce’a[2]”.

W ostatniej klasie, zgodnie z oczekiwaniami, Meryl ukoronowano na królową dorocznych uroczystości uświetniających zjazd absolwentów, a Bruce’a na ich króla. Po czterech latach niewychylania się i odgrywania roli, którą miała wkrótce porzucić (choć i później zdarzało jej się po nią sięgać w razie potrzeby), ten film dobiegł wreszcie końca.

Żegnaj, Bernardsville. Witaj, Vassar.

Meryl zamierzała złożyć papiery do Bennington College w stanie Vermont, ale odstraszył ją nieprzyjemny epizod podczas wizyty na kampusie. Wspominała później na łamach czasopisma „Ms.”: „Kobieta przeprowadzająca ze mną rozmowę kwalifikacyjną zapytała, jakie książki przeczytałam latem. W ogóle nie zrozumiałam, o co pyta. Nie czytałam latem żadnych książek. Byłam w drużynie pływackiej”.

Lecz potem przypomniała sobie, że któregoś deszczowego dnia poszła do biblioteki i znalazła na półce Analizę marzeń sennych Carla Junga, ojca psychologii analitycznej. Przeczytała tę fascynującą pozycję jednym tchem. Kiedy rekruterka Bennington College zapytała o nazwisko autora, Meryl odparła: „Carl Jung”, na co usłyszała: „Proszę wymawiać Jung przez jot, a nie przez dż”. Meryl nie mogła tego znieść. „Na litość boską, nikt nigdy nie przeczytał latem nic równie ambitnego, a ta mnie obsztorcowuje za nieprawidłową wymowę nazwiska!”.

Wyszła z sali, w której przesłuchiwano kandydatów, i poprosiła ojca, żeby ją odwiózł do domu.

W 1967 roku Meryl rozpoczęła naukę w Vassar College, prywatnym żeńskim college’u humanistycznym w miejscowości Poughkeepsie, i jej świat nagle się poszerzył, podobnie jak jej horyzonty. Wolna od konieczności przypochlebiania się mężczyznom, wreszcie odetchnęła. Nigdy nie była równie szczęśliwa. Bycie sobą okazało się wyzwalające. Nie musiała być zawsze „ładna” ani przejmować się tym, co powiedzą chłopcy. Mogła myśleć! A nawet bez konsekwencji powiedzieć o kimś „dupek”. Otoczona kobietami, które się przyjaźniły, przysłuchiwała się szczerym dyskusjom o feminizmie. „Czułam, jak wyłania się coś, co jest moją prawdziwą osobowością, moim prawdziwym głosem (...). Zrozumiałam, że jestem zabawna. Mogłam być głośna i obcesowa, z czego korzystałam bez umiaru”. W efekcie przestała mieć opory przed wcielaniem się na potrzeby roli w osobę brzydką lub pospolitą. Vassar wyplenił z niej próżność.

Na drugim roku podczas wprowadzenia do zajęć teatralnych poproszono ją o przeczytanie fragmentów sztuki Tramwaj zwany pożądaniem. Nic nie łączyło jej z Blanche DuBois, południową pięknością, która traci kontakt z rzeczywistym światem, lecz wcieliła się w tę postać ze zdumiewającą łatwością. Jej pełna niuansów kreacja, którą stworzyła instynktownie, czerpiąc z pokładów wyobraźni, skłoniła wykładowcę Clinta Atkinsona do obsadzenia jej w tytułowej roli w dramacie Augusta Strindberga Panna Julia, który wystawiano w szkole. To była pierwsza poważna sztuka, jaką Meryl oglądała, a teraz miała zagrać w niej główną rolę. Po tym występie młoda adeptka próbująca swych sił na deskach teatru stała się uczelnianą gwiazdą. Przyjaciele dopytywali się, jak to zrobiła, ale nie umiała im odpowiedzieć. Wiedziała tylko, że to uwielbia. Atkinson rozpływał się nad jej zdolnością sięgania do „wewnętrznego wulkanu” i dogłębnego analizowania postaci tragicznych dramatu klasycznego. Jak powiedział, zagrała pannę Julię, szwedzką arystokratkę namówioną przez kochanka do popełnienia samobójstwa, „ze zmysłowością wręcz wstrząsającą u kogoś w jej wieku”. Na ostatnim roku podczas wiosennej przerwy Atkinson wyreżyserował off-broadwayowski debiut Meryl Zwodziciel z Sewilli i kamienny gość w eksperymentalnym Cubiculo Theatre. 16 kwietnia 1971 roku Meryl zagrała rybaczkę Tisbeę u boku Don Juana, w którego wcielił się Michael Moriarty. W gazetce studenckiej wydawanej w Vassar chwalono ją za „perfekcyjną gestykulację”.

Chcąc trochę przewietrzyć głowę, wzięła udział w programie wymiany akademickiej i przez jeden semestr studiowała projektowanie kostiumów, dramatopisarstwo i taniec w męskim Dartmouth College. Na terenie uczelni widywano ją w pelerynie. Zanurzona w bańce przywilejów należnych białym mężczyznom, których wykładowcy wydawali się szafować ocenami celującymi, zaobserwowała wiele różnic pomiędzy Vassar a Dartmouth. „Wiele się tam nauczyłam. W Vassar po każdym pytaniu wykładowcy zapadała cisza, w której studentki formułowały sobie w myślach odpowiedzi, i dopiero po chwili unosiło się ostrożnie kilka dłoni. W Dartmouth nauczyciel nie skończył jeszcze mówić, a już wszystkie ręce były w górze. Faceci odpowiadali bez namysłu, czasem niepoprawnie. To mnie nauczyło, że nie ma na co czekać”.

Dartmouth zaczął przyjmować studentki dopiero w 1972 roku, ale Vassar otworzył swoje podwoje dla mężczyzn już w 1969 roku. Jednak Meryl – ta sama Meryl, którą w albumie jej rocznika absolwentów szkoły średniej opisano słowami: „Zawsze tam, gdzie chłopcy” – chyba uznała koedukację za inwazję, niepożądany napływ testosteronu, który zburzył dwa błogosławione lata siostrzeństwa. Jesienią pojawiło się około 40 studentów i uczelnia straciła swój charakter. Na oczach Meryl intruzi zawłaszczyli kontrkulturowy ferment 1600 studentek, które mimo liczebnej dominacji przegrywały w starciu ego. „Jestem wyczulona na teatralność, a ci chłopcy zwyczajnie grali swoje role. Każdy z nich był takim miniaturowym Abbie Hoffmanem w tłumie wielbicielek. Dla mnie to była jakaś farsa”. Wskutek tego, co mogło przypominać pokaz machismo na wiecu zwolenników Berniego Sandersa w 2016 roku, Meryl nie wzięła udziału w antywojennych protestach na swojej macierzystej uczelni.

Po ukończeniu jej w 1971 roku przez jeden sezon prowadziła teatr letni w Vermont. To doświadczenie było dla niej niełatwą próbą, zwłaszcza gdy tupot butów narciarskich bez skrupułów zakłócał sztuki Czechowa, które reżyserowała w schronisku górskim. Ale to dowiodło również, ile znaczy dla niej teatr. Jej niekłamane zamiłowanie do aktorstwa chyba przeważyło nad wątpliwościami co do „absurdalności” zarabiania w ten sposób na życie. Czy powinna spróbować dostać się na prawo? Niezależnie od tego, co podpowiadał jej głos rozsądku, Meryl zdecydowała się podążać niepewną drogą artystki. Starała się o przyjęcie do National Shakespeare Company, ale jej kandydaturę z nieznanych powodów odrzucono. Speszona odmową, postanowiła zawalczyć o lepsze papiery. Złożyła podania o przyjęcie do dwóch elitarnych wylęgarni aktorskich talentów, Juilliard School i Yale School of Drama, ale kręciła nosem na opłatę, jaką należało uiścić w pierwszej ze wspomnianych szkół. „Juilliard wymagał złożenia jakiegoś drogiego, fikuśnego wniosku, za który należało w sumie zapłacić 50 dolarów – krzywiła się. – Złożenie wniosku do Yale kosztowało 15 dolarów, a ja zarabiałam 48 dolarów tygodniowo. Napisałam do Juilliarda suchy list, że to dowodzi jedynie, jakim przekrojem populacji są zainteresowani. Ostatecznie złożyłam podanie do Yale. Przyjęli mnie i jeszcze zaoferowali stypendium”.

Studia na uczelni należącej do Ligi Bluszczowej przypłaciła wrzodami żołądka. W ciągu trzech lat naznaczonych żelazną dyscypliną zagrała czterdzieści ról, dorabiając przy tym kelnerowaniem, przepisując sztuki teatralne na maszynie i znosząc wielu wykładowców, z których każdy miał inną metodę. Jeden z nauczycieli, Tom Haas, już na pierwszym roku wpisał Meryl zagrożenie z wykładanego przez siebie przedmiotu. „Powiedział mi, że powściągam talent ze strachu przed rywalizacją z pozostałymi studentami – wspominała później. – Miał trochę racji, ale nie było powodów sięgać po tak drastyczne środki. Próbowałam być miła, zrobić magisterkę i skończyć szkołę”.

Lata 1972–1975 przeszły do legendy. Wystarczy spojrzeć na wybitnych absolwentów: Christopher Durang, dramaturg, laureat nagrody Tony, Wendy Wasserstein, która ochrzciła uczelnię mianem Yale School of Trauma i wspominała, że Meryl często chodziła w ogrodniczkach, Sigourney Weaver, która nim odniosła sukces w takich przebojach jak Obcy czy Pogromcy duchów, z trudem znosiła typowe dla tej uczelni rozpolitykowanie. No i oczywiście Meryl, nieoficjalna maskotka Yale i wabik, przeciwwaga dla wybitnych absolwentów Juilliarda (Robin Williams, Viola Davis i Adam Driver).

Robert Brustein, rektor do spraw programowych i założyciel Yale Repertory Theatre, znanego ze śmiałych, innowacyjnych spektakli, był na zwolnieniu, kiedy Meryl rozpoczęła studia wraz z ośmiorgiem innych studentów występujących w spektaklach. Olśniewała na prowadzonych przez Haasa zajęciach Dramat 118, które opierały się na improwizacji i odgrywaniu scen z wykorzystaniem masek. Pierwszego dnia Haas – trzydziestoczterolatek, o którym plotkowano, że zostawiła go żona – polecił studentom zaimprowizować własną śmierć. Jaką śmierć wybrała Meryl? Zrobiła sobie aborcję. Było to śmiałe nawiązanie do sprawy Roe vs. Wade, która kilka miesięcy później miała doczekać się rozstrzygnięcia w Sądzie Najwyższym Stanów Zjednoczonych. Jeden z jej kolegów odegrał samobójstwo z użyciem broni palnej, ona tymczasem wyszła na scenę, by zwrócić uwagę na to, co grozi kobietom wobec braku dostępu do bezpiecznej, legalnej aborcji. Właśnie tak. Zrobiła to. I natychmiast podniosła poprzeczkę pozostałym.

Umiejętności Meryl wprawiały jej koleżanki i kolegów w osłupienie. Na jej przykładzie nauczyli się „streepować”, czyli „zawładnąć sceną, wejść w skórę odgrywanej postaci i przyciągnąć wzrok publiczności”, jak wyjaśnił studiujący razem z Meryl William Ivey Long. Ralph Redpath, inny student Yale, który przeżył tę szkołę przetrwania, wspominał: „Była elastyczna, o wiele zwinniejsza od całej reszty, świetnie panowała nad ciałem”.

Z nadejściem wiosny Haas odsunął Meryl na margines w bardzo upokarzający sposób, który wprawił jej przyjaciół w konsternację. „Nasza grupa nazwała się rocznikiem Meryl Streep, a ten dupek daje jej warunek! – powiedział Long Michaelowi Schulmanowi. – Oczywiście wszyscy zakładaliśmy, że po prostu jej zazdrości. Każdy się buntował przeciwko tej decyzji[3]”.

Czy powodem była zazdrość, czy też Haas wyczuł sceptyczne nastawienie Meryl do jego metod?

„Uwielbiam aktorów, którzy nie pozwalają widzom traktować swoich postaci instrumentalnie – powiedziała Meryl. – Tom Haas miał całkiem odmienne podejście. Mówił: »Gdy tylko wyjdziecie na scenę, publiczność powinna zrozumieć, kim jesteście«. Wydaje mi się, że gdy tylko zejdzie się ze sceny, połowa publiczności powinna wiedzieć, kim się było, a druga połowa powinna się z nią absolutnie nie zgadzać”.

Gdy Haas porzucił pierwszorocznych, by reżyserować własną sztukę, na scenie pojawił się Allan Miller, którego podejście do aktorstwa rodem z lat 50. wymagało od studentów sięgania do traum z własnego życia, co Meryl uważała za odstręczające, podobnie jak zaproszenie Millera do wspólnego obejrzenia spektaklu w Yale Rep, które odrzuciła. Miller, który przed erą #metoo startował do wszystkich studentek po kolei, złożył propozycję chętnej Laurze Zucker i zaczął się z nią spotykać, co dodatkowo skomplikowało układ w klasie, w której Miller był wykładowcą, a Zucker studentką. Choć Miller powierzył Meryl główną rolę w trzymającej w napięciu sztuce George’a Bernarda Shawa Major Barbara, sprawiał wrażenie, że chce ją zmarginalizować, zamiast wykorzystać jej silne strony. Ochrzcił ją „Lodową Księżniczką”.

Wyjaśnił później: „Powiedziałem jej: »No dalej, Meryl, wyrzuć to z siebie«. Smagnęła mnie tym swoim niesamowitym spojrzeniem, które wyrażało jednocześnie ból i pragnienie, po czym przestała. Przestała dawać upust emocjom. Nie chciała się odsłaniać. Stąd ten przydomek – Lodowa Księżniczka”.

„Szperał w naszym prywatnym życiu w sposób, który uznałam za ohydny” – powiedziała Meryl.

Mimo to sięgnęła szczytów swoich możliwości, kreując złożone postaci bez potrzeby rozdrapywania starych ran. Najwspanialsza kreacja dla Yale Rep: Constance Garnett, nowatorska tłumaczka klasycznych rosyjskich powieści na angielski, bohaterka sztuki The Idiots Karamazov Christophera Duranga i Alberta Innaurata. Meryl, rozkoszując się okazją do ukrycia swojej młodzieńczej urody, zasiadła na wózku inwalidzkim i zagrała starzejącą się dziwaczkę. „Uwielbiałam rolę Constance! Właściwie kogokolwiek na wózku! – zachwycała się. – Taka rola to gwarancja sukcesu. Wózek ogranicza, ale i wyzwala”.

Robert Brustein powiedział, że występ Meryl „nie pozostawiał wątpliwości, że jest ona wielką aktorką”. Robert Lewis, który założył Actors Studio i również wykładał w Yale, powiedział, że nigdy nie widział tak znakomitej i pomysłowej interpretacji.

Haas, który reżyserował The Idiots Karamazov, poradził Meryl „grać oszczędniej”, jak wspominał Durang. „Więc grała oszczędniej. Ale kiedy wywołano ją oklaskami, zaczęła improwizować. Jeździła na wózku po scenie, krzycząc: »Idźcie do domu, do domu!«. A potem udała atak serca. To było przekomiczne. Byli kwita”.

Meryl tak często obsadzano w spektaklach Yale Rep, które pochłaniały resztki jej wolnego czasu, uszczuplonego już normalnymi zajęciami na uczelni i pracą dorywczą, że wreszcie odbiło się to na jej zdrowiu. Nabawiła się wrzodów, więc udała się do psychiatry, ten zaś powiedział jej: „Skończysz Yale i wszystko wróci do normy”.

Przepowiednia się spełniła. Wrzody zniknęły.

WYBITNI ABSOLWENCI YALE SCHOOL OF DRAMA

Lupita Nyong’o (dyplom w 2012 roku). Dwa lata po ukończeniu prestiżowego programu aktorskiego Nyong’o otrzymała Oscara dla najlepszej aktorki drugoplanowej za przejmującą rolę Patsey w filmie Zniewolony.

Liev Schreiber (dyplom w 1992 roku). Zdobywca nagrody Tony zagrał syna Meryl w nakręconym w 2004 roku remake’u Kandydata, w którym sama Meryl wystąpiła jako bezwzględna senator Eleanor Prentiss Shaw.

Sigourney Weaver (dyplom w 1974 roku). „W swojej klasie natychmiast została gwiazdą. Piękna, rzeźbiona twarz, szczupłe ciało, do tego wydawało się, że ma ze dwa metry wzrostu” – wspominał dramaturg Christopher Durang, który chodził z Weaver do jednej klasy.

Chris Noth (dyplom w 1985 roku). Niewiele osób wie, że ten gwiazdor telewizji, znany powszechnie jako Mr. Big z Seksu w wielkim mieście, odebrał solidne aktorskie wykształcenie. A teraz może byście już przestali nazywać go Mr. Big.

Sanaa Lathan (dyplom w 1995 roku). Lathan zawojowała Broadway (Rodzynek w słońcu) i duży ekran (Miłość i koszykówka). Ale czy naprawdę ugryzła Beyoncé? Ta plotka chyba nigdy nie przestanie krążyć.

Mogłabym napisać książkę o wyrafinowanej torturze, jaką była dla artystki walka o przetrwanie w Nowym Jorku. O imaniu się przypadkowych prac dorywczych, by zapłacić czynsz. O chodzeniu na niezliczone castingi, by podłapać epizodyczne rólki w niskobudżetowych horrorach, których akcja toczyła się na Staten Island (na ciebie patrzę, Tomie Hanks). O zaszufladkowaniu w roli ślicznej blondyneczki. Ale biorąc pod uwagę błyskawiczny sukces Meryl, byłoby to pisanie historii alternatywnej. Prawda jest taka, że okazje trafiały jej się jedna po drugiej.

Po ukończeniu Yale w wieku dwudziestu sześciu lat Meryl przeniosła się na Manhattan i wynajęła mieszkanie na Sześćdziesiątej Dziewiątej Zachodniej w pobliżu Central Parku. Wyglądało na to, że wszyscy jej nowi znajomi są singlami. „Czytywałam książki, trzy gazety i »New York Review of Books«. Drzemałam po południu przed spektaklem i przesiadywałam do trzeciej nad ranem w barach dla aktorów, rozmawiając z aktorami o aktorstwie” – wspominała.

Nie przypominało to życia początkującej gwiazdki dorabiającej za barem, na siodełku kurierskiego roweru czy przed obiektywem fotografa, który potrzebował ładnych dłoni do reklamy. Meryl z miejsca podjęła pracę na scenie, i to nie byle gdzie, bo od razu na Broadwayu. Miała potężnego sojusznika w osobie Joego Pappa, rzutkiego producenta, który założył Public Theater. Obsadził ją w niewielkiej rólce u boku Mandy’ego Patinkina i Johna Lithgowa we wznowionej w 1975 roku sztuce Trelawny of the „Wells” na deskach Lincoln Center, dzięki której wygrała w cuglach przesłuchania do roli Flory, pulchnej kobiety dziecka ze sztuki Tennessee Williamsa 27 Wagons Full of Cotton. By uwiarygodnić przemianę ze szczupłej, powściągliwej panienki w biuściastą, ponętną uwodzicielkę, przyprawiła sobie sztuczne piersi. Za ten wyczyn otrzymała w 1976 roku nominację do nagrody Tony.

W wigilię Bożego Narodzenia Papp zaskoczył Meryl: zadzwonił do niej i złożył jej propozycję zagrania latem dwóch pożądanych ról w projekcie Szekspir w Parku: Izabeli w Miarce za miarkę i Katarzyny w Henryku V. „Bezgranicznie we mnie wierzył, a mnie gdzieś w tyle głowy coś krzyczało: »Wow! Wow! To niesamowite! Wow!«” – powiedziała później Meryl.

W teatrze oprócz Pappa poznała dwóch najważniejszych mężczyzn swojego życia: J. Roya Hellanda, wyszczekanego makijażystę i stylistę fryzur, który zakolegował się z nią za kulisami Trelawny, a w przyszłości miał stanąć u jej boku na dobre i na złe, oraz Johna Cazale’a, który partnerował jej w Miarce za miarkę, grając bezwzględnego Angela kontrastującego z jej cnotliwą Izabelą. Oto fabuła: Angelo, zastępujący księcia Wiednia pod jego nieobecność, otrzymuje zadanie zaprowadzenia porządków w zdeprawowanym mieście, które stało się wylęgarnią chorób i prostytucji. Dla przykładu skazuje na śmierć za cudzołóstwo Claudia. Jego siostra, Izabela, młoda zakonnica, błaga Angela o zmiłowanie nad bratem. Zadurzony w Izabeli Angelo obiecuje oszczędzić Claudia, jeśli dziewczyna odda mu cnotę. Meryl i Cazale emanowali we wspólnych scenach zmysłowością, której żadnemu z nich nie brakowało. Wkrótce związali się również prywatnie, a osobliwie spierzchnięte wargi Meryl wzbudziły zakulisowe plotki. Cazale jako czterdziestojednolatek zasłynął rolą Freda w Ojcu chrzestnym, wystąpił również u boku zaprzyjaźnionego z nim Ala Pacino w Pieskim popołudniu. Wyglądał dziwnie – wysokie, wypukłe czoło, głębokie zakola, ciemne, podkrążone oczy – ale Meryl, którą pociągali dotąd konwencjonalni przystojniacy, zakochała się w nim bez pamięci. „Zupełnie nie przypominał ludzi, których znałam wcześniej – powiedziała. – Miał w sobie jakieś wyjątkowe człowieczeństwo, ciekawość świata, współczucie dla innych”.

Cazale, metodyczny i skłonny do introspekcji, urodzony aktor, udzielał Meryl trafnych porad warsztatowych, które wzięła sobie do serca. „Byłam chyba bardziej wygadana niż on, a przy tym gotowa chwycić się pierwszego pomysłu, jaki przyszedł mi do głowy. On zaś mówił: »Jest wiele możliwości«”. Reżyserzy ochrzcili go mianem „20 Pytań”, bo zawsze miał jakieś w zanadrzu. Był równie oddany Meryl co aktorstwu. „Człowieku, poznałem właśnie największą aktorkę w historii” – powiedział Alowi Pacino.

Meryl przeprowadziła się do jego mieszkania w modnej dzielnicy Tribeca na Dolnym Manhattanie, gdzie mieszkali razem, póki tego romansu na zawsze nie przerwała tragedia. W międzyczasie dał się słyszeć zew Hollywood. A królowa Meryl czekała za kulisami.

.

ANTRAKT

Kiedy Meryl poznała Roya

J. Roy Helland dbał o fryzury i makijaż Meryl przez czterdzieści trzy lata, począwszy od jej występu w komedii Trelawny of the „Wells” w 1975 roku. Zakolegowali się właśnie za kulisami tej broadwayowskiej produkcji.

„Roy czuł się głęboko dotknięty tym, że obsługa sceny miała wszędzie porozklejane plakaty nagich kobiet z cyckami i tyłkami na wierzchu – wspominała Meryl. – Więc w swoim pokoju zawiesił coś w rodzaju gejowskiego porno”.

„To były rozkładówki z »Playgirl« – sprostował Roy, wtrącając się do rozmowy. – Wytapetowałem nimi ściany”.

„W życiu czegoś takiego nie widziałam – powiedziała Meryl. – Często wszyscy się w tym pokoju zbieraliśmy”.

Ta wymiana zdań miała miejsce po tym, jak zarówno Meryl, jak i Roy zdobyli Oscary za pracę przy filmie Żelazna Dama z 2011 roku, w którym Meryl przeobraziła się wręcz nie do poznania, wcielając się w brytyjską premier Margaret Thatcher. Po zdobyciu w 2012 roku drugiego w karierze Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej Meryl podziękowała i mężowi Donowi Gummerowi, i Royowi, swojemu „drugiemu partnerowi”.

Duet współpracował przy oszałamiającej liczbie kreacji. Łagodna i delikatna Zofia Zawistowska. Karen Silkwood we fryzurze na czeskiego piłkarza. Wampowata Madeline Ashton. Zimna jak lód redaktrix Miranda Priestly. „Zmienianie jej wyglądu jest fascynującym zajęciem – powiedział Roy, który dorabiał sobie parodiowaniem ról kobiecych. – Bardzo dawno temu otrzymałem chyba najcenniejszą lekcję makijażu w życiu. Ktoś mi poradził: »Nie maluj tego, co widzisz. Maluj to, co chcesz zobaczyć«. Tak więc dla nas, dla mnie i Meryl, to wcale nie jest ona, lecz postać, którą odgrywa”.

Na przestrzeni dekad Roy zyskał sobie status powiernika Meryl na planie (a wy nie wyjawiacie fryzjerom swoich sekretów?). W wielu wywiadach, które przeprowadziłam na potrzeby tej książki, opisywano go jako strażnika Meryl i jej „przytulankę na pocieszenie”, znakomitego fachowca uzbrojonego w ironiczny humor. Wendy Finerman, producentka filmu Diabeł ubiera się u Prady, powiedziała mi: „To było bardzo ważne, by uzgodnić z Royem wszystkie sprawy dotyczące Meryl”. Nauczyła się też, że kiedy przynosi się Meryl kanapkę, lepiej mieć i drugą dla Roya.

„Przy moich umiejętnościach potrafię stworzyć, co jej się tylko zamarzy” – powiedział Roy, na co Meryl odparła: „Robi, co mu każę”.

ROZDZIAŁ 2

Uciekająca Meryl

Ted Kramer: Dokąd pójdziesz?

Joanna Kramer: Nie wiem[4].

Sprawa Kramerów (1979)

Kierowniczka obsady Juliet Taylor często wyławiała talenty w teatrach. Po obejrzeniu występu Meryl wsadziła obiecującą młodą aktorkę do samolotu lecącego do Anglii, by ta porozmawiała z reżyserem Fredem Zinnemannem o roli w jego nowym filmie Julia. Gdyby się udało, Meryl wystąpiłaby u boku Jane Fondy w roli kobiety walczącej z nazizmem przed wybuchem drugiej wojny światowej.

Pozwólcie, że opiszę fabułę tej perełki z 1977 roku, którą powinniście natychmiast obejrzeć, rzucając wszystko (no, może poza tą książką). Film jest adaptacją jednego rozdziału fabularyzowanych pamiętników Lillian Hellman, które ukazały się pod tytułem Pentimento. Opowiada historię głębokiej, dozgonnej przyjaźni łączącej od dziecka Lillian i Julię, która wyjechała ze Stanów, by studiować na Oksfordzie i Uniwersytecie Wiedeńskim. Kiedy Lillian, dramatopisarka, dowiaduje się, że Julia została ciężko ranna w nazistowskim ataku na jej uczelnię, leci do Wiednia. Julia w niewyjaśnionych okolicznościach znika ze szpitala, do którego została przyjęta po zamieszkach. Jakiś czas później Lillian otrzymuje zaproszenie na kongres pisarzy do Rosji. Julia wciąga przyjaciółkę w niebezpieczną misję przeszmuglowania pieniędzy do Berlina, co pomoże uratować Żydów znajdujących na celowniku nazistów. Nie chcę wam zdradzać zakończenia, napiszę tylko, że podróż Lillian pociągiem do Rosji należy do tych scen filmowych, które od początku do końca trzymają w napięciu. Będzie mnie prześladować do końca życia i chyba nigdy nie przestanę się zachwycać, że w tym okresie w ogóle powstała produkcja pokazująca dzielne kobiety walczące ze złem, a nie plotkujące o facetach.

W Julii było wszystko: dramat, tajemnica, intryga, bohaterki walczące w słusznej sprawie, no i  Jane Fonda.

Meryl otrzymała odpowiedź Zinnemanna dopiero po kilku tygodniach. Poinformował ją, że rolę Julii partnerującej granej przez Jane Lillian zagra czcigodna Vanessa Redgrave. Czy Meryl zechciałaby przyjąć mniejszą rolę?

„No cóż, zajrzę do kalendarza” – odpowiedziała Meryl wedle własnych słów. Spodobała jej się rola snobistycznej, światowej Anne Marie i znalazła mentorkę w osobie Jane, która wzięła nowicjuszkę pod swoje skrzydła. „Jane miała w sobie jakąś iście zwierzęcą czujność, wyjątkową przenikliwość i uważność na wszystko, co ją otaczało. Było to strasznie onieśmielające i czułam się przez to jak niedojda z New Jersey, którą przecież byłam” – wspominała Meryl.

Meryl, wówczas dwudziestoośmiolatka, wszystkie swoje sceny miała kręcić z Jane. Zdenerwowała się tą perspektywą tak bardzo, że aż wyskoczyła jej pokrzywka. Pierwszego dnia przed nakręceniem ujęcia ona i Jane wykonały tylko jedną próbę. Przy dublu Meryl już zaczynała się rozluźniać i odzyskiwać dobre samopoczucie, kiedy Jane powiedziała: „Spójrz pod nogi”. Co? „O, tam. Ta zielona taśma na podłodze to ty. To znaczek dla ciebie. Jeśli na niej staniesz, znajdziesz się w świetle reflektorów. Znajdziesz się w filmie”.

Jane zachęcała Meryl do improwizowania, a nowicjuszka rozśmieszała ją do łez. Kiedy zdjęcia dobiegły końca, Jane rozpuściła wici po Los Angeles. „Dowiedziałam się później, że po powrocie do Kalifornii opowiadała wszystkim, którzy chcieli słuchać, o dziewczynie z dziwnym nazwiskiem. Otworzyła mi więcej drzwi, niż mogę się nawet dziś domyślać” – powiedziała Meryl.

Tym sposobem Jane przypadkiem udzieliła Meryl lekcji poglądowej na temat uprzejmości i zachęciła ją do późniejszego rekomendowania spotykanych na planie młodszych, mniej doświadczonych aktorek (które zwykle w jej towarzystwie bały się głębiej odetchnąć).

Niestety, Zinnemann zmuszony był okroić rolę Meryl. Anne Marie pojawia się na krótko w dwóch scenach, kipiąc bierną agresją na spotkaniu, podczas którego ubliża duchowej siostrze Lillian. „A tak swoją drogą próbowałam się znów umówić z Julią, ale nie chciała się ze mną widzieć – kpi ta światowa dziewczyna w perłach, futrzanej etoli, ogromnym czerwonym kapeluszu i nietwarzowej czarnej peruce. – Prowadzi przedziwne życie. Udaje, że wcale nie jest bogata. Zajmuje się... jakąś działalnością antyfaszystowską”.

Choć nie wszystkie recenzje były pochlebne, Julia zdobyła jedenaście nominacji do Oscara, a Vanessa Redgrave statuetkę dla najlepszej aktorki drugoplanowej.

Tymczasem Meryl wciąż miała niejednoznaczny stosunek do kręcenia filmów. Zadebiutowała na ekranie w marcu 1977 roku w nakręconym dla telewizji dramacie sportowym The Deadliest Season rolą żony zawodowego hokeisty, który przypadkiem zabija na lodzie innego zawodnika. W październiku tego samego roku miała miejsce premiera Julii. Meryl wytrąciło z równowagi, że w finalnym montażu dialog wygłoszony przez nią w jednej ze scen wykorzystano w innej. Pomyślała: „Popełniłam koszmarny błąd, żadnych więcej filmów, nienawidzę tej branży”. Sztuka teatralna pozwalała jej uwolnić w ciągu dwóch czy trzech godzin nagromadzoną energię, natomiast kręcenie filmów było nużącym, ciągnącym się w nieskończoność procesem, wymagającym długich godzin oczekiwania. Dobrze bawili się chyba tylko elektrycy i oświetleniowcy. Meryl zaczęła się dobrze bawić dopiero po opanowaniu tajników zawodu.

Choć tak oddana teatrowi, wciąż przyjmowała ciekawe role ekranowe. U boku swojego partnera Johna Cazale’a zagrała w dramacie wojennym Łowca jeleni. Wcieliła się w rolę Lindy, dziewczyny z małego miasteczka, której chłopak Nick (seksowny Christopher Walken) dezerteruje wskutek traumatycznych przeżyć podczas wojny w Wietnamie. Linda szuka pocieszenia w ramionach jego przyjaciela Mike’a (Robert De Niro), ten jednak czuje się silniej związany z zaginionym kolegą i wraca do Wietnamu, żeby go odnaleźć, co źle się kończy. W przeciwieństwie do grających w tym filmie mężczyzn, Linda w scenariuszu właściwie nie istniała. „To taka dziewczyna, z którą chodziło się do szkoły średniej – zauważyła Meryl, która wykorzystała do roli swoje doświadczenia cheerleaderki. – Taka, która czeka, aż ktoś ją zaprosi na studniówkę albo poprosi o rękę. Albo aż jej ukochany wróci z wojny”.

De Niro widział Meryl na Broadwayu w sztuce Czechowa Wiśniowy sad i to on zachęcił reżysera Michaela Cimina do obsadzenia jej w Łowcy jeleni. „Przyznali, że nie mają pojęcia, co moja bohaterka miałaby mówić w każdej ze scen. Zdębiałam. Dostałam zielone światło na wszystko, co przyjdzie mi do głowy. Z jednej strony można to uznać za niedbalstwo, z drugiej zaoferowano mi ogromną artystyczną wolność, pozwalającą mi zagrać tę rolę, jak chciałam”.

Łowca jeleni wyciska niejedną łzę, lecz mnie samą najmocniej poruszyło to, co dzieje się na samym początku: uległa Linda, mieszkająca z przemocowym ojcem alkoholikiem, szykuje się na ślub przyjaciółki, gdy zastaje tego pasożyta pijanego w sztok. Próbuje położyć go do łóżka, ale ten przewraca ją na ziemię. Linda wstaje, uśmiecha się z trudem i błaga: „Tatusiu, nie, to ja!”. Mężczyzna uderza ją jeszcze raz, wrzeszcząc: „Wszystkie baby to dziwki, jak ja ich nienawidzę!”. Nienawidzi wszystkich, ze swoją córką włącznie. W ciągu tych kilku minut rozpacz Lindy, dobrze znana kobietom tkwiącym w toksycznych związkach, z których nie mogą uciec, wywołuje w widzach takie samo współczucie jak ból weteranów z Wietnamu, Michaela i Nicka, choć jej sytuacja nie ma znaczenia dla osi fabuły.

Ostrożna Linda, z siniakiem na policzku, pyta Nicka, czy może zamieszkać w jego przyczepie. Nick, delikatny i kochający, odrzuca jej propozycję opłacania czynszu i pociesza ją: „Pamiętaj, z kim rozmawiasz. To przecież ja”. Nic dziwnego, że Linda do niego lgnie. W jego obecności czuje się bezpiecznie. Za pomocą minimum dialogów i maksimum emocji Meryl pozwala nam pojąć, czemu jej bohaterka gotowa jest czekać, aż ukochany wróci z wojny, zamiast wsiąść do autobusu dokądkolwiek i wyjechać na zawsze. (Sęk w tym, że nikt nigdy Lindzie nie powiedział, że może tak po prostu odejść. Przygotowując się do zagrania tej smutnej postaci, Meryl odebrała Lindzie głos i sprawczość, by oddać autentyczne doświadczenie kobiety, która ugrzęzła w rodzinnym mieście, przyzwyczajona do służenia mężczyznom, choćby byli najgorsi). „Chciałam, by publiczność odczuła ten jej dodatkowy wymiar – wyjaśniła Meryl. – Linda w życiu bohaterów, zarówno na ekranie, jak i w scenariuszu, jest postacią zapomnianą”.

Prywatnie Meryl przeżywała prawdziwy dramat: Cazale zachorował na raka płuc. Mimo choroby chciał robić to, co kochał – wraz ze swoją ukochaną. Cimino, który obsadził go w roli Stana, robotnika z Pensylwanii, zdecydował się nakręcić sceny z jego udziałem w pierwszej kolejności. De Niro opłacił ubezpieczenie wymagane, by Cazale mógł w ogóle wziąć udział w zdjęciach. Meryl opłacała jego leczenie. Po zakończeniu zdjęć do Łowcy jeleni wyjechała do Wiednia, by zagrać w miniserialu NBC Holocaust rolę chrześcijanki, żony żydowskiego artysty (w tej roli James Woods) zesłanego do obozu koncentracyjnego. Zdjęcia trwały dwa i pół miesiąca, Meryl dręczyła tęsknota za domem. Po powrocie do Nowego Jorku ograniczyła pracę, by zająć się Cazale'em, który miał już przerzuty do kości. „Była zawsze u jego boku – powiedział później Joe Papp. – Dawała niesamowite dowody oddania i wierności. Nigdy jej się nie wymknęło, że Cazale z tego nie wyjdzie. Wiedziała, że umiera, lecz on sam miał świadomość swojego stanu tylko o tyle, o ile ma ją umierający człowiek. Dała mu niesłychaną nadzieję”.

Cazale odszedł u jej boku nocą 13 marca 1978 roku. Kiedy lekarz stwierdził zgon, Meryl straciła panowanie nad sobą i płacząc, uderzała Cazale’a w klatkę piersiową. I wtedy, jak odnotował Michael Schulman w książce Meryl Streep. Znowu ona!, „[Cazale] na jedną niepokojącą chwilę otworzył oczy. – W porządku, Meryl – powiedział słabym głosem. – Wszystko w porządku (...). Potem John Cazale ponownie zamknął oczy[5]”.

Pogrążona w żałobie Meryl zaszyła się w domu znajomych na kanadyjskiej wsi, gdzie szkicowała wizerunki Cazale’a i Joego Pappa.

Miesiąc później wyświetlono w czterech odcinkach Holocaust. Serial cieszył się sporą popularnością, zapewniając Meryl nagrodę Emmy dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej w miniserialu. Odmówiła przyjęcia tego zaszczytu podczas transmitowanej w telewizji gali zaplanowanej na koniec września, tłumacząc: „Nie uważam, by występy aktorskie można było pozbawiać kontekstu i porównywać, przyznając za nie nagrody w konkursach”.

Jej decyzja o występie w miniserialu Holocaust motywowana była kwestiami finansowymi, a Meryl nie zamierzała przepraszać za to, że potrzebuje gotówki. Im większą cieszyła się popularnością, tym częściej rozpoznawano ją na ulicy, co wprawiało ją w zakłopotanie. Któregoś dnia jechała w dzielnicy Chelsea rowerem, gdy czterech mężczyzn w volkswagenie zaczęło wykrzykiwać do niej przez uchylone szyby: „Hej, Holocaust!”. Była zniesmaczona. „To jakiś absurd, żeby ten okres w historii sprowadzić do tego, że kilku facetów siedzi w samochodzie i wykrzykuje coś do aktorki”.

Po śmierci Cazale’a zdruzgotana, lecz zdecydowana wyjść na prostą ostro zabrała się do pracy, kręcąc z Alanem Aldą Uwiedzenie Joe Tynana. Aby oczarować i skłonić do zdradzenia żony filmowego Joego Tynana, liberalnego senatora i kandydata na prezydenta granego przez Aldę, Meryl wykorzystała na ekranie słodziutki akcent z Luizjany. Alda, autor scenariusza, napisał dla siebie gwiazdorską rolę, a na swoją kochankę wybrał ambitną prawniczkę Karen Traynor, specjalizującą się w prawie pracy. „Kiedy czegoś chcę, dostaję to. Tak jak ty” – mówi Karen do Joego. Filmowa Karen nosiła eleganckie garsonki i włosy spięte w kok. W wywiadzie udzielonym w 1980 roku tygodnikowi „Newsweek” John Lithgow, kolega Meryl z teatru, opisywał, jak bardzo aktorka obawiała się kręcenia sceny erotycznej z Aldą. „To wyjątkowo zmysłowa scena, wymagająca od aktorów znakomitego nastroju, a tuż po śmierci Cazale’a Meryl trudno było wykrzesać z siebie radosną seksualność. Do tego samo ujęcie zwyczajnie ją krępowało. Meryl powiedziała później, że z zażenowania spociła się jak mysz”.

KRÓLOWA SPOTYKA KANADYJSKIEGO PREMIERA

W nowojorskim Public Theatre ta historia szybko przeszła do legendy. Jak głosi plotka, Pierre Trudeau (ojciec Justina) po jednym z występów Meryl wszedł za kulisy i zaprosił ją na randkę. Uprzejmie odmówiła, po czym rzuciła do kolegi: „Nie rozumiem, czemu sławni ludzie chcą się spotykać wyłącznie z innymi sławnymi osobami?”.

Juliet Taylor wybrała Meryl do niewielkiej, ale pamiętnej roli w komedii Manhattan Woody’ego Allena. Do zagrania głównych ról kobiecych Woody namówił Diane Keaton i Mariel Hemingway, które stworzyły miłosny trójkąt z jego alter ego, czterdziestodwuletnim Isaakiem Davisem, rozwiedzionym twórcą humorystycznych programów telewizyjnych. Mariel miała szesnaście lat i ta różnica wieku chyba niepokoiła Meryl nawet w tych zwariowanych czasach. „Kiedy ludzie pytali mnie, jak pracowało mi się z Mariel Hemingway na planie Manhattanu, odpowiadałam: »W ogóle nie miałam okazji poznać tego dziecka«” – powiedziała magazynowi „Cue”. Wyjątkowo płodny reżyser i scenarzysta w jednej osobie cechował się pewną wyniosłością, która Meryl działała na nerwy. Próbowała improwizować, ale bezskutecznie, bo Woody oczekiwał, że aktorzy będą trzymać się ściśle scenariusza. (Jakiś czas później Meryl zrozumiała, że „Diane Keaton może sobie mówić, co chce”). Uznała Woody’ego za „bawidamka, do tego nadmiernie skoncentrowanego na sobie”, co niekorzystnie odbijało się na jego twórczości. „To smutne, bo Woody ma potencjał, by stać się amerykańskim Czechowem – powiedziała w 1980 roku, co wzbudziło zdumienie zakochanych w Allenie kinomanów. – Zamiast tego bryluje w modnym towarzystwie i rozmienia swój talent na drobne”. Inni aktorzy z obawy przed znalezieniem się na czarnej liście zastanowiliby się dwa razy, zanim skrytykowaliby Woody’ego publicznie, ale Meryl chyba miała to w nosie. „Nie sądzę, by Woody Allen w ogóle mnie zapamiętał” – powiedziała.

Jednak kamera bez wątpienia ją uwielbiała. Meryl chyba nigdy nie olśniewała bardziej niż w roli Jill, byłej żony Isaaca. Ubrana w cienkie koszule, z długimi włosami Roszpunki, emanowała energią miejskiej bogini. Jill zostawia neurotycznego Isaaca dla kobiety (pierwsza homoseksualna rola Meryl) i przyprawia go o atak paniki, pisząc demaskatorską książkę pod tytułem Małżeństwo, rozwód i osobowość. (Lubię myśleć, że to ona zainspirowała Norę Ephron do napisania książki Zgaga, ledwie zawoalowanego opisu jej katastrofalnego rozstania z Carlem Bernsteinem). Jill jest silna, chłodna i zawzięta. Jest Lodową Księżniczką, która odrzuciła Allana Millera, wykładowcę Yale.

Według Boba Greenhuta, producenta Manhattanu, Meryl nie musiała brać udziału w przesłuchaniach do roli Jill. Taylor, od dawna doradzająca Woody’emu przy kompletowaniu obsady, powiedziała: „Jest taka świetna absolwentka Yale, która na przesłuchaniach bije wszystkich na głowę, naprawdę powinieneś wziąć ją pod uwagę”. Greenhut powiedział mi: „Ależ zrobiła wrażenie! Normalnie wszyscy się w niej zakochali. »Co to za dziewczyna?«. Do tego znakomicie odnalazła się w tej roli”.

W atmosferze rosnącego medialnego szumu natarczywy agent wypchnął Meryl na spotkanie z reżyserem Robertem Bentonem, producentem Stanleyem Jaffem i gwiazdorem Dustinem Hoffmanem w związku ze Sprawą Kramerów. Ten dramat został oparty na kontrowersyjnej powieści Avery’ego Cormana, która opisuje kobietę porzucającą rodzinę. Historia opowiedziana z męskiej perspektywy za pomocą stronniczej narracji wzbudziła gniew feministek, krytykujących obwinianie kobiet o pracę zawodową i budowanie tożsamości poza małżeństwem. Film znakomicie ilustrował niepokoje tamtego okresu. Faceci prześladowani „męskim koszmarem” – by posłużyć się lubianym ephronizmem – obawiali się, że feminizm lat 70. wyciągnie kobiety z domu, im samym pozostawiając sprzątanie, gotowanie, wychowywanie dzieci i inne nieodpłatne zajęcia.

Bentona i Meryl reprezentował ten sam wpływowy agent, Sam Cohn z agencji ICM, który zawładnął nowojorską giełdą talentów, gardził Los Angeles i miał dziwaczny nawyk zjadania papieru. Benton był bardzo bliski obsadzenia w roli Joanny Kate Jackson znanej z Aniołków Charliego, ale producent Aaron Spelling nie zamierzał dostosowywać harmonogramu produkcji do kalendarza Jackson. Było to już po tym, jak Jackson i Dustin rozeszli się ponoć w Studiu 54 po próbie czytanej. Węsząc nadarzającą się okazję, Sam zadzwonił do Bentona.

„Spojrzałbyś na tę młodą aktorkę Meryl Streep?”.

„To urocza aktorka” – powiedział Benton, która widział Meryl w Wiśniowym sadzie (w tym czasie stawała w szranki z Raulem Julią w elektryzującej adaptacji Poskromienia złośnicy wystawianej w Central Parku). Mimo to Benton sądził, że przesłuchania zaszły już za daleko, by brać ją w tym momencie pod uwagę.

„Zrób to dla mnie” – nalegał Sam.

W ramach przysługi Benton i spółka zgodzili się spotkać z Meryl w hotelu Sherry-Netherland przy Piątej Alei.

„Meryl przyszła i usiadła – wspominał. – Rozmowa trwała najwyżej piętnaście, może dwadzieścia minut i była to najgorsza rozmowa z aktorem, jaką przeprowadziłem przez wszystkie te lata w branży filmowej. Najgorsza, mówię serio. Kiedy Meryl wyszła, Dustin spojrzał na mnie, ja na Dustina, po czym zgodnie przyznaliśmy: »To jest Joanna Kramer«”.

Stanley Jaffe pociągnął za sznurki w wytwórni Columbia Pictures, skłaniając zarząd do ryzykownego obsadzenia mało znanej aktorki o niekonwencjonalnych rysach twarzy. Ani Łowca jeleni, ani Uwiedzenie Joe Tynana nie weszły jeszcze na ekrany.

Do roli Joanny rozważano znacznie większe nazwiska, w tym Ali McGraw, Faye Dunaway i Jane Fondę, choć Jane emanowała wewnętrzną siłą, a może zwierzęcą czujnością, która podkopywała jej wiarygodność w roli kruchej Joanny. Kruchość. To była kwintesencja tego, czego Benton oczekiwał od aktorki grającej główną rolę kobiecą, ale nie umiał tego ująć w słowa, dopóki Meryl nie usiadła. Dustin, wyszkolony w Metodzie w Actors Studio, wszedł głęboko w rolę Teda Kramera, zacierając granice między sobą a swoją postacią. Był wówczas w separacji z Anne Byrne, z którą związał się prawie dziesięć lat wcześniej i miał dwie córki, co dało mu mnóstwo materiału do pracy. Anne chciała skupić się na własnej karierze w branży rozrywkowej. W Meryl Dustin zobaczył kogoś, kto zjednoczy się z nim w bólu. Wiedział, że kilka miesięcy wcześniej straciła Cazale’a i w jej zachowaniu dostrzegał jakieś odrętwienie. Mogła je wykorzystać, dzięki czemu on sam dostałby coś prawdziwego, na czym mógłby zbudować swoją postać.

Dustin nie zapamiętał nic z tego, o czym Meryl mówiła na spotkaniu, ale ona sama pamięta, że zgłaszała zastrzeżenia do scenariusza. Joanna wychodziła w nim na wyrodną matkę, samolubną księżniczkę, która domaga się opieki nad siedmioletnim synkiem Billym po tym, jak przez rok „szukała siebie” w Kalifornii. W sprawie sądowej państwa Kramerów pobrzmiewały echa procesów czarownic z Salem. Meryl przeczytała książkę Cormana, którą na łamach czasopisma „Ms.” skrytykowano bezlitośnie jako mizoginiczny „antyfemistyczny odwet”. Uważała, że Joannę należało potraktować w scenariuszu ze współczuciem. W głębi ducha zastanawiała się: „Kobieta ze Sprawy Kramerów przypomina postać z dramatów Tennessee Williamsa, która rani innych. Jak mam ją zagrać? Nie jestem matką, nie mieszkam na Upper East Side. Lecz przecież ludzie, którzy czegoś nie doświadczają, miewają wnikliwszy ogląd niż ci, którzy w tym tkwią”.

Meryl była już o krok od macierzyństwa. Jej pęknięte serce uleczył Don Gummer, przystojny rzeźbiarz i przyjaciel jej brata Trzeciego. „Trzy tygodnie po śmierci Johna przyjechała z Kalifornii jego była dziewczyna i zażądała kluczy do naszego mieszkania – wspominała Meryl w wywiadzie dla czasopisma »Ladies’ Home Journal«. – Okazało się, że razem z Johnem kilka lat wcześniej podpisali umowę najmu, lecz nigdy tam wspólnie nie mieszkali”. Trzeci, tancerz tańca współczesnego, przeniósł się do loftu Cazale’a w Tribece. „Lecz nagle zjawiła się ta kobieta i musieliśmy się wynosić. W ciągu trzech tygodni straciłam więc nie tylko Johna, ale i nasze mieszkanie”.

Don zaproponował, że pomoże Meryl i Trzeciemu przewieźć rzeczy do wynajętego magazynu, a to, co zostanie, przechowa dla nich w swoim lofcie w Soho. Meryl wyjechała do Waszyngtonu i Baltimore na plan Uwiedzenia Joe Tynana, a kiedy po dwóch miesiącach wróciła na Manhattan, Don obwieścił rodzeństwu Streepów, że mogą u niego zamieszkać, gdy on będzie w podróży dookoła świata.

„Podczas nieobecności Dona zaczęłam do niego pisać – powiedziała Meryl. – Od lat przyjaźnił się z moim bratem, więc kiedyś musieliśmy się spotkać, ale prawdę mówiąc nie utkwił mi w pamięci. Tak naprawdę poznaliśmy się dzięki tej korespondencji. Po powrocie do Nowego Jorku przygotował mi w swoim lofcie mały pokój i powiedział, że mogę zostać. Dwadzieścia minut później byliśmy już małżeństwem! A tak serio to dwa miesiące później. Czuliśmy, że postępujemy słusznie. Wielu mężczyzn prosiło mnie wcześniej o rękę, ale nigdy dotąd nie miałam przekonania, że to byłaby dobra decyzja”.

Drodzy Czytelnicy, wiem, co sobie myślicie. Skoro Meryl wciąż opłakiwała Cazale’a, to jak, na miłość boską, mogła tak szybko związać się z innym?

Don, trzydziestojednoletni absolwent Yale School of Art, emanował kuszącym pragmatyzmem. Urodził się w Louisville w stanie Kentucky i wychował z pięcioma braćmi w stanie Indiana, gdzie poślubił dziewczynę, z którą umawiał się na studiach. Małżeństwo nie wytrzymało jego przeprowadzki na Wschodnie Wybrzeże, gdzie zamierzał poszerzać horyzonty na uniwersytetach Tufts i Yale. Don wypracował charakterystyczny styl, tworząc ogromne, abstrakcyjne rzeźby z naturalnych materiałów takich jak drewno, kamień i ziemia. Jego estetyka zaimponowała Richardowi Serrze, który w 1974 roku zaproponował artyście wystawę indywidualną w Artists Space przy Wooster Street. W dzieciństwie Don sklejał modele samolotów i drewnianych fortów, więc kształtowanie przedmiotów własnymi rękami było mu chyba przeznaczone. W ciągu dnia pracował jako stolarz w Olympic Tower na Środkowym Manhattanie. Miał kędzierzawą, ciemną czuprynę i łagodne usposobienie; podobnie jak Meryl, zaprzeczał wyobrażeniu o tym, że odnoszący sukcesy artysta musi być niezrównoważonym neurotykiem.

„Jest podobny do mnie – rozczulała się Meryl. – Chcę przez to powiedzieć, że jest raczej skryty. Nie zdarza mu się palnąć niczego bez namysłu. Jest ciepły, silny, delikatny, zabawny, serdeczny, wyrozumiały i bardzo twórczy. Nie mogłabym dzielić życia z kimś, kto nie jest twórczy”.

Zakochana Meryl czuła się jak w siódmym niebie. Czasem po prostu się wie, że to jest to. Poza tym nie lubiła umawiać się na randki, wolała małżeńską stabilizację i umiała się nią cieszyć. Meryl i Don wzięli ślub w obrządku episkopalnym w domu rodziców panny młodej w Connecticut w sobotę 30 września 1978 roku. Don chodził wtedy o kulach po wypadku motocyklowym w Tajlandii. Tak szybki rozwój wypadków chyba zaskoczył matkę Meryl, która zapytała Joego Pappa: „Co ona właściwie zamierza?”. Kilka tygodni wcześniej podczas prób do Poskromienia złośnicy Papp zauważył, że Meryl wciąż opłakuje Cazale’a. Mimo to wspierał ją w jej decyzjach. „Robi to, co jest dla niej w tym momencie najlepsze” – odparł.

Kilka dni po złożeniu przysięgi Meryl wróciła do pracy.

Być może wiecie już, że Meryl i Dustin mocno się starli na planie Sprawy Kramerów. Jeśli nie, przygotujcie się na opowieść ku przestrodze, jak nie traktować współpracowników.

Meryl spotkała Dustina kilka lat wcześniej podczas przesłuchań do reżyserowanego przez niego broadwayowskiego spektaklu pod tytułem All Over Town. Uczyła się wtedy w Yale. Zrobił na niej koszmarne pierwsze wrażenie. „Nazywam się Dustin Hoffman” – powiedział, po czym beknął i złapał ją za cycki. Nie miała wtedy pojęcia, że to bydlę będzie kiedyś jej ekranowym mężem (Dustin ponoć przeprosił ją później za ten incydent).

Podobnie jak Billie Jean King szykująca się do pokonania Bobby’ego Riggsa, Meryl zrobiła sobie rozgrzewkę. Przesiadując godzinami na placach zabaw Upper East Side i obserwując młode niepracujące matki, które nie widziały świata poza dziećmi, zaczęła odczuwać wewnętrzne napięcia swojej postaci. „O Joannę troszczył się jej tata, potem uczelnia, wreszcie Ted. Pewnego dnia Joanna poczuła, że nie potrafi zatroszczyć się o siebie sama”. Oczywiście Meryl, żyjąc brawurowo, nie miała takich doświadczeń. „Chciałam zagrać kobietę, którą owładnęło poczucie niemożności, bo sama zawsze byłam przekonana, że nie ma rzeczy niemożliwych”.

Drugiego dnia zdjęć Dustin posunął się za daleko. Kręcili dramatyczne wyjście Joanny z mieszkania na samym początku filmu, kiedy to zdenerwowana, powstrzymując łzy, bez ogródek informuje Teda, że go nie kocha i wyjeżdża, zostawiając mu syna Billy’ego. Oto wersja Meryl: „Mieliśmy wyjść do przedpokoju, więc zaczynaliśmy kręcić w pokoju za drzwiami. Na hasło »akcja!« Dustin odwrócił się i uderzył mnie w twarz. Po uderzeniu zostały mi na policzku okropne czerwone ślady palców”. Benton był wstrząśnięty. Meryl, profesjonalna w każdym calu, grała dalej, uciekając w pewnym momencie, zgodnie ze scenariuszem, do windy. Kiedy już kamera nagrała jej emocjonalne pożegnanie, Meryl usłyszała, jak Dustin, wyznawca Metody, stara się ją sprowokować, wspominając o Cazale’u. Takimi chorymi sposobami próbował ją zdenerwować, by zmusić do zagrania tak, jak tego oczekiwał.

Meryl jednak wcale nie potrzebowała jego „pomocy”. Była wściekła. Po Sprawie Kramerów Dustin nigdy więcej nie potraktował jej w ten sposób.

„To było przekroczenie pewnych granic – przyznała w 2018 roku, kilka miesięcy po tym, jak na fali #metoo wyszły na jaw seksualne nadużycia Dustina i jego prostackie zachowania wobec koleżanek z planu. – Wydaje mi się, że w tym momencie te kwestie są już bardziej poprawne. I nie mówię o poprawności politycznej, ale o rzeczywistej korekcie. To musi zostać skorygowane, bo nikt się już na to nie godzi”.

KĄŚLIWE UWAGI MERYL O DUSTINIE

„On ma w sobie jakiegoś demona. Ciągle wywołuje zamieszanie. Taki ma styl pracy, tylko że przez niego wszyscy ciągle chodzą podenerwowani” – powiedziała Meryl w programie Good Morning America 18 lutego 1983 roku.

„Dustin tak naprawdę chciałby urodzić dziecko, ale jednocześnie jest zadowolony z posiadania penisa” – tak aktorka zareagowała w 1982 roku na uwagę Hoffmana, że mężczyźni i kobiety „wiążą się w zupełnie inny sposób” i „nie mają pojęcia, co czują osoby płci przeciwnej”.

„To wariat! On jest po prostu nienormalny (...). Ale doskonale zna aktorskie rzemiosło i naprawdę kocha swoją pracę” – skomentowała Meryl, rozmawiając o Sprawie Kramerów na łamach „Ladies’ Home Jornal” w grudniu 1979 roku.

„Przelecieć Jacka. Poślubić Redforda. Może... Właściwie tak, dobra. A Dustina... [gest podrzynania gardła]” – powiedziała Meryl podczas gry w „Przelecieć, poślubić czy ukatrupić” w programie telewizyjnym Watch What Happens 9 sierpnia 2012 roku.

Kolejnych zaskoczeń dostarczyła scena w restauracji, podczas której Joanna informuje Teda o zamiarze przejęcia opieki nad Billym. Zgodnie ze scenariuszem Joanna miała od razu w pierwszych słowach obwieścić swoją decyzję, a dopiero potem ją wyjaśnić: „Całe życie byłam czyjąś żoną, matką albo córką... Nawet kiedy byliśmy razem, nie wiedziałam, kim jestem”. Meryl chciała wygłosić tę kwestię wcześniej, zanim rzuci bombę o Billym, co wpisywało się w jej plan uczłowieczenia Joanny. Benton się zgodził, ale Dustin aż się zagotował.

„Zacząłem na nią wrzeszczeć – powiedział. – »Meryl, może byś wreszcie przestała wymachiwać sztandarami feminizmu i po prostu zagrała tę scenę?!«. Wściekła się. To jest ta scena, w której rozbijam kieliszek z winem o ścianę. Tego nie było w scenariuszu, po prostu nim rzuciłem. Znów dostała szału. »Mam szkło we włosach!« i tak dalej”.

Na potrzeby sceny w sądzie Benton, który napisał scenariusz, lecz chętnie wprowadzał do niego poprawki Meryl, poprosił ją, by napisała od nowa monolog Joanny wezwanej na świadka. „Wydaje mi się, że napisałem go jak facet, kobieta by tak nie powiedziała – wspominała jego słowa Meryl. – Potraktuj to jako punkt wyjścia, postaraj się zachować przekaz, ale napisz to kobiecymi słowami”.

Gdy przyszła pora kręcenia ujęcia, Meryl zjawiła się z wielkim prawniczym notesem i półtorej kartki zapisanego odręcznie monologu. Benton pomyślał: „O mój Boże, co ja narobiłem? Stracę przyjaciółkę i dwa dni pracy. Czarno to widzę”. Był przygotowany na najgorsze. Kiedy jednak przeczytał jej poprawioną wersję, odetchnął z ulgą. Była mniej więcej o jedną trzecią za długa, ale poza tym – idealna. Co więcej, nie musiał się już zadręczać, że zrani uczucia Meryl albo wystawi na próbę ich przyjaźń. Wspólnie skrócili monolog, wycinając dwie kwestie, po czym przekazali scenariusz sekretarzowi planu.

Akcja.

Już przy pierwszym podejściu Meryl znalazła właściwą tonację, wprawiając wszystkich obecnych w osłupienie. Benton zaczął się martwić, że artystka zbyt szybko wyczerpie siły twórcze; przed nimi był długi dzień zdjęciowy, a on miał do sfilmowania znacznie więcej materiału, w tym ujęcia reakcji bohaterów. Podszedł do niej i ostrzegł: „Meryl, nie rób tego, proszę. Nie masz jeszcze wprawy. Rozkładaj siły, bo sporo przed tobą”. Nalegał, by „zachowała energię na zbliżenia”.

Nie posłuchała. W kolejnych dublach wygłaszała swoje kwestie tak, jakby robiła to po raz pierwszy. „Nigdy nie mówiła mechanicznie – powiedział Benton. – Po trzecim czy czwartym dublu zorientowałem się nagle, że zwyczajnie się jej boję. Była w tym niesamowita głębia i samokontrola”.

Meryl wchodziła w skórę Joanny, ale zupełnie inaczej, niż odgrywała swoją rolę na planie Julii. Tam miała entuzjastyczną rzeczniczkę w osobie wygadanej, wyemancypowanej Jane Fondy, tymczasem pani Kramer była samotną wyspą na niezbadanych wodach i musiała bronić się sama, bez pomocy innej kobiety. Oto fragment oryginalnej przemowy Joanny, napisanej przez Bentona: „Czy nie mam prawa do własnego życia? Czy to takie straszne? Czy mój ból jest mniej dotkliwy tylko dlatego, że jestem kobietą? Czy moje uczucia są mniej warte?”.

Meryl nie doczekała się wystarczającego uznania dla swojego talentu literackiego. Redagując pierwotny tekst Bentona, wytłumiła jego teatralność i od razu zagrała na emocjach, tworząc dyskretnie feministyczny portret pozytywnej bohaterki i zjednując Joannie sympatię sceptyków, skłonnych winić ją za rozpad małżeństwa. „Nie mogłam żyć w tym domu. Nie wiedziałam, co mnie czeka. Uznałam, że nie mogę zabrać [Billy’ego] ze sobą (...). Byłam jego mamusią przez pięć i pół roku. Ted wychowuje go dopiero od półtora roku. Chyba nikt nie powie, że mniej nadaję się do tego niż pan Kramer. Ja jestem matką. Jestem matką”.

Bentona zirytowało słowo „mamusia”. A Dustin, sięgając po swoją starą sztuczkę, rozdrażnił Meryl słowami „John Cazale”. Wyszeptał je Meryl do ucha, po czym polecił jej spojrzeć wprost na niego, gdy adwokat Teda powie: „Czy poniosła pani porażkę w najważniejszym związku w życiu?”.

Zastosowała się do jego polecenia. Kiedy popatrzyli sobie w oczy, reakcja Dustina bardzo ją poruszyła: nieznacznie pokręcił głową, zawierając na chwilę czuły rozejm i dając Meryl/Joannie do zrozumienia, że w jego odczuciu stanęła na wysokości zadania.

Meryl okazała prawdziwe emocje, na które Dustin mógł odpowiedzieć. Benton, chcąc uchwycić magiczny moment, poprosił Dustina o powtórzenie tamtego ledwie dostrzegalnego gestu, by uwiecznić go na taśmie.

Po nakręceniu czterech filmów Meryl chyba wreszcie zaczynała rozumieć, o co w tym wszystkim chodzi, jednak teatr wciąż zajmował wyjątkowe miejsce w jej sercu. Na scenie nie ryzykowała utraty tego, co decydowało o jej wielkości. Mogła grać nieskrępowanie kogoś bardziej charakternego niż drugoplanowa gwiazdka, której jedyną rolą było potęgowanie blasku rzucanego przez Hoffmanów, De Nirów i Alanów Aldów tego świata.

„Praca przy filmach jest bardzo czysta, oszczędna, maksymalnie zredukowana – powiedziała Meryl w 1979 roku. – Aktor ma bardzo ograniczone pole działania. Nie trzeba być dobrym aktorem, właściwie w ogóle nie trzeba być aktorem, żeby zrobić wrażenie na ekranie. Ale widać różnicę, kiedy trafia się na rzeczywiście dobrego aktora jak Brando albo Olivier... Kiedy ktoś panuje nad rolą, naprawdę wciela się w swoją postać. Zawsze się boję, że grając tak oszczędnie, nie zdołam dokonać tego, co osiągam na scenie, gdzie mogę grać śmielej, odważniej”.

Mniej więcej w tym okresie Meryl zobaczyła występ Lizy Minnelli w Winter Garden Theatre. Ambasadorka wodewilu, cekinów i klasyki Nowego Jorku wiedziała, jak olśnić publiczność. Jeśli kiedykolwiek widzieliście koncert Lizy, wiecie, co mam na myśli: blichtr, fajerwerki, konfetti i staromodny kunszt sceniczny. Żadnych zahamowań, ani odrobiny wstydu, ani chwili nudy.

Meryl dało to do myślenia. Gra aktorska nie polega wyłącznie na tym, by w skupieniu wcielić się w odgrywaną postać. Publiczność czeka na widowisko, roziskrzone i podniecające. Meryl zamierzała wziąć sobie Lizę za wzór i podjąć próbę przeobrażenia Hollywoodu w Broadway – ale na własnych warunkach. Niewykonalne, prawda?

ROZDZIAŁ 3

Meryl matka

Prawda nie sprawia, że łatwiej jest zrozumieć. Myślisz, że kiedy dowiesz się o mnie prawdy, zdołasz mnie pojąć. A wtedy wybaczysz mi... wszystkie moje kłamstwa.

Zofia Zawistowska, Wybór Zofii (1982)

Miejsce akcji: restauracja na Manhattanie. Czas akcji: sierpień 1979 roku. Meryl, aktualnie licząca sobie lat trzydzieści i spodziewająca się pierwszego dziecka, odpowiada na pytania dziennikarki „New York Timesa” Janet Maslin dotyczące Uwiedzenia Joe Tynana, a przy okazji przemyca informacje o lepszym filmie, Sprawie Kramerów, którego premiera zaplanowana jest na grudzień. „Obsadzono mnie w roli bohaterki negatywnej – powiedziała. – Przyszło mi do głowy, by spróbować odwrócić tę sytuację”.

W przypadku Meryl macierzyństwo okazało się bardzo wzbogacającym doświadczeniem, a jej nadludzka zdolność przeskakiwania od cichego życia rodzinnego do pracy na planie zdumiewała znajomych, którzy nieodmiennie zachodzili w głowę, jak ona to robi. Co ciekawe, w latach 80. Meryl nadal odtwarzała postaci nietypowych matek w rodzaju Joanny Kramer, dokonując trudnych wyborów w filmach, w których kobiety walczyły o przetrwanie w męskim świecie. Przykładem może być Wybór Zofii. Meryl jako aktorka pomagała naświetlić historie kobiet, oddając głos tym, których go pozbawiono, więc nic dziwnego, że jako feministka czuła się w obowiązku burzyć wyidealizowane wyobrażenia i ujawniać bolesną prawdę o uświęconej roli matki, której chyba nikt, nawet ona, nie potrafił sprostać.

W przerwie od kręcenia filmów z radością dyskutowała na temat nowej, ponaddziesięciometrowej rzeźby autorstwa jej męża, która stanęła w forcie Clinton w parku Battery na Manhattanie („To dla niego naprawdę wielka sprawa”). Dzieło zatytułowane Surrounded by Divisions (Otoczeni podziałami) było pierwszą z prac Dona, która dotarła do szerokiej publiczności. Meryl jako artystka doskonale rozumiała pęd Dona do stworzenia, dajmy na to, subtelnego reliefu w malowanym drewnie, on zaś bez wątpienia doceniał jej namiętną kreację w Poskromieniu złośnicy wystawianym przez Delacorte Theater, gdzie powołała do życia Katarzynę emanującą chłodem i ziejącą ogniem. Nie musieli sobie wyjaśniać kierujących nimi motywacji. „Ona nauczyła się, jak patrzeć na przedmioty, ja nauczyłem się, jak patrzeć na ludzi” – powiedział Don. Mężczyzna niepewny siebie mógłby się obawiać, że fascynująca i utalentowana żona, a już wkrótce supergwiazda, szybko go odsadzi lub, co gorsza, wymieni na Harrisona Forda. Don tymczasem promieniował niewzruszoną pewnością siebie. „Miłość ma wiele poziomów – wyjaśnił. – Nasza opiera się na głębokim zaufaniu. Jesteśmy dla siebie najlepszymi przyjaciółmi”.

Rok wcześniej Meryl pojawiła się na okładce „Horizon” u boku trzech innych aktorek: Swoosie Kurtz, Jill Eikenberry i Tovah Feldshuh, określonych przez redakcję czasopisma jako następne pokolenie „wschodzących gwiazd, które zasilą szeregi takich niedawno docenionych aktorek jak Jill Clayburgh, Diane Keaton czy Lily Tomlin”. W artykule wewnątrz numeru Meryl ujawniła, że kredyt zaciągnięty na studia w Yale spłaciła po części dzięki rolom w Uwiedzeniu Joe Tynana i Łowcy jeleni. Chociaż pochodząca z klasy średniej dziewczyna z Bernardsville zarabiała znacznie mniej niż partnerujący jej na ekranie gwiazdorzy, otrzymywana gaża pozwalała jej kupić sobie bezpieczeństwo, uwalniając od konieczności harowania po godzinach, by przetrwać w wielkim mieście. Meryl mogła sobie pozwolić na chwilę odpoczynku. Większa swoboda finansowa miała jednak skutki uboczne: utratę cennej anonimowości, która pozwalała jej dotąd obserwować ludzkie zachowania, co jest podstawową strawą aktora. Kiedy wielbiciele znaleźli w książce telefonicznej nazwisko Gummer i zaczęli wydzwaniać do Meryl, ona i Don zastrzegli swój numer.

Inna anegdota wiąże się z hotelem Beverly Hills. Kiedy Meryl zatrzymała się tam przy okazji gali rozdania Oscarów w 1979 roku, personel tego luksusowego przybytku jej nie rozpoznał. Meryl nie znała skomplikowanego protokołu pokazywania się w wielkim świecie i udawania wielkiej gwiazdy tak długo, aż wejdzie to człowiekowi w krew, wskutek czego popełniła kilka poważnych gaf, na przykład poszła do basenu popływać, a przecież było to miejsce, w którym nie należało się moczyć, tylko oglądać i być oglądanym! Gdyby zagrała kartą „Pan nie wie, kim ja jestem!”, personel hotelu być może uświadomiłby sobie, że gości aktorkę z nominacją. Łowca jeleni, kontrowersyjny faworyt recenzentów, został nominowany do Oscara w dziewięciu kategoriach, w tym dla najlepszej aktorki drugoplanowej, czyli Meryl. To była jej pierwsza nominacja. Na uroczystość chciała włożyć coś, z czego Mary Streep byłaby dumna, więc wybrała elegancką, choć dość zwyczajną czarną, jedwabną sukienkę zakupioną w luksusowym nowojorskim domu towarowym Bonwit Teller.

W wielkim dniu protestujący przeciw wojnie w Wietnamie zgromadzili się pod pawilonem Dorothy Chandler, by zademonstrować sprzeciw wobec Łowcy jeleni, który ze względu na jednostronne przedstawienie wojny w Wietnamie wywołał oskarżenia o rasizm. Przykładowo pokazano żołnierzy Wietkongu torturujących bohaterów granych przez De Niro i Christophera Walkena sadystyczną rosyjską ruletką, a potem De Niro, który chwyta za karabin i wszystkich zabija. W ostatniej scenie Meryl intonuje pieśń patriotyczną God Bless America; właśnie wtedy pierwszy raz śpiewała na ekranie. Meryl w całym tym zamieszaniu postanowiła zachować neutralność, twierdząc, że Łowca jeleni, uznany w 1978 roku za najlepszy film przez Stowarzyszenie Nowojorskich Krytyków Filmowych, „pokazuje wartość ludzi w miastach takich jak to”. (Widziała ten obraz sześciokrotnie, w tym raz w towarzystwie Stephena, brata Johna Cazale’a; sceny tortur ją przerosły, ale cieszyła się, mogąc oglądać na ekranie Cazale’a).

Jak na ironię, w kategorii najlepszego filmu zmierzyły się ze sobą Łowca jeleni i Powrót do domu. W tej drugiej produkcji Jane Fonda (ochrzczona wskutek swoich działań antywojennych przydomkiem Hanoi Jane) gra ochotniczkę pracującą w szpitalu w stanie Wirginia, która zakochuje się w sparaliżowanym weteranie wojny w Wietnamie (w tej roli Jon Voight). Kapituła Amerykańskiej Akademii Sztuki i Wiedzy Filmowej zdecydowała się przyznać Oscara Łowcy jeleni, nagradzając jednocześnie Michaela Cimina i Christophera Walkena odpowiednio za reżyserię i rolę drugoplanową. Nominowanego za rolę pierwszoplanową De Niro najwyraźniej zjadły nerwy, bo nie pojawił się na ceremonii. Jane, aktorka i aktywistka, która określiła Łowcę jeleni mianem „rasistowskiego” i za kulisami nie odpowiedziała na powitanie Cimina, zdobyła statuetkę za najlepszą rolę pierwszoplanową. Nie żywiła urazy do Meryl, swojej obiecującej partnerki z planu Julii, którą poleciła kiedyś do roli w Powrocie do domu.

Meryl, oszołomiona obecnością tylu gwiazd, siedziała obok Gregory’ego Pecka, sir Laurence’a Oliviera i Bette Davis. „To było niesamowite przeżycie – powiedziała później. – Byłam urzeczona. Wtedy było całkiem inaczej niż dziś, gdy wszyscy na okrągło występują publicznie. Ci ludzie mieszkali w elitarnym Hollywood i oglądało się ich tylko na ekranie lub w sytuacjach, nad którymi od początku do końca mieli kontrolę, na przykład na łamach czasopism”. Nominowana po raz pierwszy w życiu, Meryl z uśmiechem przyjęła zwycięstwo Maggie Smith, która zagrała w Suicie kalifornijskiej. Najwyraźniej zmieniła zdanie co do nagród. Prawda była taka, że w głębi ducha uwielbiała wygrywać, a zamiłowanie do rywalizacji przeważyło nad poczuciem, że niesprawiedliwe jest przedkładanie jednego znakomitego wykonania nad drugie. Jak przyznała w 2014 roku: „Wcale mi się to nie podoba, ale za tym tęsknię”. (Co się stało z Nagrodą Emmy za Holocaust, której nie przyjęła? Dziennikarz zauważył statuetkę stojącą na szafce w jej mieszkaniu).

Za rolę w Łowcy jeleni recenzenci obsypali ją pochwałami. Vincent Canby z „New York Timesa” uznał ją za „kapitalną”, a Pauline Kael, legenda „New Yorkera”, która stała się później jej najzaciętszą krytyczką, napisała: „Meryl ma urodę jasnowłosej i jasnookiej Walkirii, którą lekko wydłużony nos wyróżnia spośród ślicznotek, czyniąc z niej prawdziwą piękność. Nie robi nic zwyczajnie, każdy jej gest wydaje się bardzo świeży. Gra jednak rolę wspierającej kobiety, znoszącej cierpliwie swój los. Tę postać naszkicowano tak cienką kreską, że jedynie dzięki Meryl Streep, znakomicie posługującej się bardzo oszczędnymi środkami wyrazu, możemy ją odczuć i zrozumieć”.

W kolejnych miesiącach Meryl oszołomiła recenzentów rolami w Manhattanie, Uwiedzeniu Joe Tynana i Sprawie Kramerów. Kibicowali jej obecności na ekranie, prześcigając się w przybliżaniu wschodzącej gwiazdy kinomanom. Pozytywny odbiór pozwolił ustalić pozycję Meryl jako najlepszej aktorki swojego pokolenia, która przyćmiła Swoosie, Jill i Tovah. Ona sama tymczasem wzięła na siebie rolę, która wymagała od niej długich okresów spędzanych w domu nie na szlifowaniu kwestii, lecz zmienianiu pieluch.

13 listopada 1979 roku przyszedł na świat Henry Wolfe Gummer: trzy tygodnie po terminie, ułożony pośladkowo, przez cesarskie cięcie. „To nie było nic trudnego – powiedziała Meryl. – Don był przy mnie i od razu po porodzie wziął dziecko na ręce, jakby to była najnaturalniejsza rzecz pod słońcem”. Meryl już jako młoda dziewczyna pragnęła mieć dzieci, a teraz jako jedna z pierwszych w gronie skupionych na karierze znajomych doczekała się potomstwa. „Myślę, że to ważne, by utrzymywać z dziećmi kontakt – zauważyła – więc muszę jakoś to zorganizować”.

Świeżo upieczona matka przyrzekła sobie wychować Henry’ego, stosując metody własnych rodziców. „Byli wobec mnie konsekwentni. To ważne, by nie zakazywać czegoś w poniedziałek, a potem nie mówić we wtorek: »Właściwie czemu nie?«. Potrzebna jest pewnego rodzaju dyscyplina. Jako dziecko spotykałam się z konsekwencją, wobec której mogłam się później zbuntować. Czytałam podręczniki wychowywania dzieci doktora Spocka i wydaje mi się, że autor został błędnie zinterpretowany. Spock nie jest rzecznikiem pozwalania dzieciom na wszystko. Sugeruje, żebyśmy słuchali, co mają nam do powiedzenia”.

W wywiadach traktowała rodzicielstwo równie poważnie jak swój zawód, zdradzając niepokój – chyba uzasadniony – odnośnie do widoków Henry’ego na przyszłość. „To dziecko będzie musiało wprowadzić nas w kolejny wiek – powiedziała dziennikarzowi czasopisma »Ladies’ Home Journal«. – Jego pokolenie zmierzy się z problemami, które naszemu były całkiem obce: zatrucia środowiska, wyczerpywania się surowców naturalnych, kontroli przyrostu naturalnego...”.

Ostrożnie przyznawała, że jako matka odnosząca sukcesy zawodowe ma wyjątkowy przywilej zabierania dziecka na plan i karmienia go piersią w przyczepie filmowej. Zauważała jednak: „Dla kobiet wykonujących inne zawody jest to bardzo trudne. To dziwne, że kobiety motywuje się na wszelkie sposoby do podjęcia pracy, ale rzadko uwzględnia się potrzeby ich dzieci”.

Podczas nagrywania dubli niektórych ujęć Sprawy Kramerów Robert Benton usłyszał, jak ciężarna Meryl mówi, że gdyby „zaoferowano jej tę rolę teraz, nie mogłaby jej przyjąć”.

Dramat o rozwodzie wszedł do kin 19 grudnia 1979 roku, tuż przed świętami. Chociaż Joanna pojawia się w filmie tylko na początku i na końcu, krytyk Roger Ebert pochwalił odmienną perspektywę wnoszoną przez Meryl. Oczywiście większość czasu ekranowego zajął Ted Kramer ze swoim słodkim synkiem (w tej roli Justin Henry), ale przecież ten nieobecny wcześniej ojciec i mąż piastujący dyrektorskie stanowisko w branży reklamowej z pewnością nie był święty. „Gotowi jesteśmy z miejsca przypisać winę jednej ze stron. Pytamy: jak ta kobieta mogła porzucić własną rodzinę, własne dziecko?” – pisał Ebert.

Nie potrafimy jednak zadać tego pytania całkiem szczerze, bo zachowania Teda granego przez Hoffmana, które oglądaliśmy do tej pory, wyjaśniają dość klarownie, czemu Joanna podjęła decyzję o rozstaniu. Być może porzuca rodzinę, ale trudno powiedzieć, by Ted był jej częścią. Spóźniony i udręczony, pierwszego dnia po odejściu żony zabiera syna do szkoły i pyta: „W której jesteś klasie?”. Mały jest w pierwszej, ale Kramer tego nie wie.

Dustin z kolei „zobaczył w Tedzie Kramerze beznadziejnego ojca, który staje się dobrym tatą i uczy się być mamą”. Przejąwszy od Joanny rolę najważniejszego rodzica, doświadcza na własnej skórze, jak wrogie środowisko pracy karze kobiety po tym, gdy zostają matkami. Za odgrywanie tradycyjnie kobiecej roli i poświęcanie czasu na opiekę nad synem zostaje zwolniony. Opanowuje trudną sztukę przygotowywania francuskich tostów bez spalania ich na węgiel. Witamy w życiu kobiet z 1979 roku! Kiedy sędzia postanawia przyznać opiekę Joannie, naprawdę mu współczujemy. Dojrzał jako człowiek. Poznał nasz ból.

Jak wiele innych feministek, felietonistka magazynu „New West” Jeanie Kasindorf nie była szczególnie rozbawiona. „Wielu krytyków recenzujących Sprawę Kramerów chwaliło ten film za bezstronne potraktowanie obojga rodziców w sądowej walce o opiekę nad dzieckiem. To jakaś wierutna bzdura – napisała. – Przez niemal dwie godziny obserwujemy, jak Ted Kramer zmaga się z samotnym rodzicielstwem. (...) Jedynym śladem bezstronności jest zapierająca dech w piersiach przemowa”, wygłoszona w sądzie przez Joannę. A gdzie filmy o zmaganiach pracujących matek? Kasindorf przekonywała: „Filmowcy, podobnie jak wiele kobiet i mężczyzn, uważają, że usmażenie francuskich tostów o poranku to nic wielkiego, gdy robi to kobieta, bo tego właśnie oczekuje się od kobiet. A zatem nic nie uzasadnia pokazywania tego na ekranie”.

14 kwietnia 1980 roku Meryl zdobyła za swoją przełomową rolę Oscara. W kategorii aktorek drugoplanowych wygrała z Candice Bergen i Barbarą Barrie, a także z aktorkami, z którymi występowała na planie Sprawy Kramerów (Jane Alexander) i Manhattanu (Mariel Hemingway). Tuż przed obwieszczeniem werdyktu przez Jacka Lemmona na twarzy Meryl błąkał się nerwowy uśmiech, jakby Jack już zdążył wyczytać jej nazwisko. Kiedy to wreszcie zrobił, ucałowała Dustina w policzek i pofrunęła po schodach jak Kopciuszek, który stawia się po nagrodę w kremowej sukni i marynarce. Długie włosy disneyowskiej księżniczki spadały jej puklami na plecy. Wyglądała jak z oscarowej reklamy szamponu.

„Kurka wodna! – wykrzyknęła, spełniając życzenie ludzi z planu Sprawy Kramerów. – Chciałabym podziękować Dustinowi Hoffmanowi i Robertowi Bentonowi, którym zawdzięczam tę nagrodę. Stanleyowi Jaffe’owi za to, że dał mi szansę zagrać Joannę, a także Jane Alexander i Justinowi – tu posłała ekranowemu synkowi całusa – za miłość i wsparcie w trakcie tego rozkosznego doświadczenia. Bardzo wam dziękuję”.

Najwyraźniej wyrecytowała tę przemowę z pamięci, z podniecenia zacinając się nieco na kolejnych linijkach. Roztaczała wokół siebie aurę osoby szczęśliwej, onieśmielonej i próbującej pozyskać sympatię widowni. Jak pamiętacie, jest to rola nastoletniej miss piękności. W otoczeniu sceptycznych kobiet i wpływowych mężczyzn, których musiała sobie zjednać, by przeżyć w towarzyskiej pajęczynie branży rozrywkowej, potrafiła odświeżyć wizerunek kociaka Bernardsa. Dustin, król balu, odebrał nagrodę dla najlepszego aktora, Benton zgarnął statuetki za reżyserię i scenariusz adaptowany. W finale ceremonii uznano Sprawę Kramerów za najlepszy film; był to rzadki przypadek, gdy dramat obyczajowy zyskał uznanie krytyków i jednocześnie odniósł wielki sukces kasowy. Dowodząc, że Hollywood wciąż produkuje filmy dla dorosłych, zarobił niewiarygodne 106 milionów dolarów w epoce takich blockbusterów jak Gwiezdne wojny i Szczęki. „To był film, w którym wielu ludzi odnalazło własne przeżycia” – mówił Benton, odnosząc się do ówczesnego wzrostu liczby rozwodów.

POPULARNOŚĆ W CHINACH

„To przedziwne, ale jestem tam znana. To było prawdziwe zaskoczenie! Pierwszy raz poleciałam do Chin jakieś sześć lat temu. Odwiedziliśmy nie tylko Pekin i Szanghaj, ale i Xi’an. Nigdy o tym mieście nie słyszałam. Drobne pięć milionów mieszkańców. Wysiadłam z samolotu i okazało się, że mnóstwo ludzi mnie rozpoznaje, co było ogromnie zaskakujące. Dowiedziałam się później, że pierwszym filmem, który wyświetlono po rewolucji kulturalnej, była Sprawa Kramerów. Zatem ten film obejrzał dosłownie każdy Chińczyk” – powiedziała Meryl, mimochodem wspominając o swojej oszałamiającej międzynarodowej sławie w programie telewizyjnym Jimmy’ego Kimmela w 2012 roku.

Za kulisami oscarowej ceremonii, w sali przeznaczonej dla prasy, redaktorka rubryki towarzyskiej Rona Barrett powiedziała, że feministki odebrały Sprawę Kramerów jak „policzek”. Dustin odparł: „Nie mogę mówić ludziom, co mają czuć, ale wydaje mi się, że nie wszyscy odebrali ten film w taki sposób”. Potem pojawiła się Meryl, która zdjęła metaforyczne rękawiczki królowej balu, by ukazać kryjącą się pod spodem hippiskę z Vassar. „Patrzycie na feministkę – obwieściła. – Taki odbiór tego filmu wydaje mi się zupełnie nieuzasadniony. Jestem przekonana, że podstawą feminizmu jest dążenie do wyzwolenia mężczyzn i kobiet z przypisanych im ról”.

Meryl broniła odgrywanych przez siebie postaci. Joanna cierpiała na depresję, niewidoczną i błędnie wówczas pojmowaną. Zdołała podjąć działanie, powierzając Billy’ego Tedowi, niezawodnemu żywicielowi rodziny, by samej poszukać pomocy. Czy sztuka nie powinna skłaniać do dialogu? Rzucać światła na współczesne problemy? Dlaczego wszystko musi być jednoznaczne, czarne lub białe, z postaciami kobiecymi włącznie?

Dzięki Sprawie Kramerów rozpoznawalność Meryl wzrosła w tempie oszałamiającym jak na początkującą aktorkę. 1 stycznia 1980 roku „Newsweek” umieścił ją na okładce numeru. Nagłówek: „Gwiazda na lata 80.”. W niezwykle pochlebnym artykule redaktor Jack Kroll dowodził, że Meryl „może okazać się najmocniejszą aktorką swojego pokolenia, pierwszą Amerykanką od czasów Jane Fondy równie silną, wszechstronną i wpływową jak gwiazdorzy w rodzaju Dustina Hoffmana, Roberta De Niro czy Ala Pacino”. Kroll zastanawiał się dalej w poetyckim tonie: „Czy jedna twarz może wyrazić tak różne emocje z powagą i godnością, które zewnętrznej powłoce przydają płynącej z głębi urody?”.

Czasem ważne czasopisma potrafią wybiec przed orkiestrę, jak choćby wówczas, gdy na okładce „Vanity Fair” z września 1998 roku pojawiła się młodziutka Gretchen Mol i nagłówek: „Czyżby miała w sobie to coś?”. Nie miała. W przypadku Meryl rozgłos nie okazał się przedwczesny, nagła popularność wytrąciła ją jednak z równowagi. Zastanawiała się, czy zasługuje na taką uwagę mediów. „To przedziwne uczucie – wspominała. – Człowiek jakby się odrywał. Jedzie metrem, widzi coś na ziemi, przygląda się uważniej i dostrzega własną twarz. Byłam dosłownie wszędzie. Odczułam własną śmiertelność. Zdałam sobie też sprawę, jakie to wszystko ulotne. I trochę jednak głupiutkie”.

KRÓLOWA POZNAJE KRÓLOWĄ

17 marca 1980 roku Meryl na londyńskim pokazie Sprawy Kramerów uścisnęła dłoń królowej Elżbiecie II. Jej wysokość Meryl miała na sobie suknię w kolorze złamanej bieli, którą miesiąc później włożyła również na ceremonię rozdania Oscarów, przyjmując nagrodę dla najlepszej aktorki drugoplanowej (na długo przed tym, zanim internet i magazyn „Us Weekly” zaczął przyłapywać celebrytów na takich gafach dotyczących ubioru jak dwukrotne włożenie tej samej kreacji na czerwony dywan). Osobiście uważam przełomowe pierwsze spotkanie Meryl i Elżbiety II za wydarzenie godne rangi święta państwowego w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie; te kobiety mają w sobie niewyczerpane pokłady radości. Na marginesie: skoro Meryl zagrała Margaret Thatcher i wiele innych Brytyjek, królowa powinna nadać swojej amerykańskiej odpowiedniczce tytuł szlachecki.

Po Sprawie Kramerów Meryl powiedziała Samowi Cohnowi: „Muszę zrobić coś, co wykracza poza Manhattan, poza rok 1981, poza moje osobiste doświadczenia. Wyślij mnie na Księżyc. Chcę być gdzieś indziej. Chcę się znaleźć w innej czasoprzestrzeni”.

Tęskniła za tym, by z dziecięcym zapamiętaniem rzucić się w wir jakiegoś nowego życia. „Zrobiłam właśnie trzy filmy i musiałam skoczyć, dać susa, poczuć się tak, jak czuje się mój synek, gdy się bawi – powiedziała później. – Chciałam zapomnieć, jak wyglądam, przestać ciągle o sobie rozmyślać, poczuć tę wolność typową dla dzieci, które potrafią robić coś w pomieszczeniu wypełnionym dorosłymi, kompletnie ich nie zauważając. Jasne, żeby pozbyć się skrępowania, mogłabym pójść do psychoanalityka, ale jakoś nie przyszło mi to do głowy”.

I w tym miejscu na scenę wchodzi odrzucona przez wiktoriańskie społeczeństwo Sara Woodruff, bohaterka powieści Johna Fowlesa Kochanica Francuza. Autorem scenariusza adaptacji filmowej tej powieści jest Harold Pinter.

Film ma dwoistą konstrukcję. Główna linia narracyjna zbudowana jest wokół postaci Sary, wioskowej pariaski w brązowej pelerynie wiedźmy, uwodzącej paleontologa Charlesa Smithsona (Jeremy Irons), którego życie legnie w gruzach, gdy dla kuszącej uwodzicielki zdecyduje się porzucić majętną narzeczoną. Gdy Sara znika, Charles jest bliski obłędu. Czy została londyńską ulicznicą? Czy okryła się hańbą? Trzy lata później Sara przesyła wiadomość: prowadzi spokojne, radosne życie guwernantki w północnozachodniej Anglii. Rozwścieczony Charles składa jej wizytę. Zamiast uprzejmie się przywitać, popycha kobietę na ziemię. Jak śmiała go rzucić? „Potrzebowałam czasu, by znaleźć własne życie!” – wykrzykuje Sara i wyjaśnia, że pragnęła wolności. Prosi Charlesa o wybaczenie. („Muszę ci wybaczyć” – ustępuje Charles). Mimo fizycznej przemocy i uczuciowej manipulacji historia Charlesa i Sary kończy się szczęśliwie: wspólnie wypływają łodzią na jezioro Windermere.

Jednocześnie rozwija się wątek równoległy, w którym Meryl i Jeremy odgrywają współczesnych aktorów nawiązujących romans na planie Kochanicy Francuza (ależ to jest metahistoria!). Grana przez Meryl Anna wraca jakby nigdy nic do męża, zostawiając Mike’a (granego przez Jeremy’ego) ze złamanym sercem.

Na czas pracy na planie, czyli od maja do września 1980 roku, Meryl przeniosła się do Wielkiej Brytanii; zdjęcia kręcono między innymi w nadmorskiej miejscowości Lyme Regis. Meryl wraz z rodziną wynajęła dom w Kensington, szykownej dzielnicy Londynu. Jak wynika z artykułu zamieszczonego w czasopiśmie „People”, „potrzebowała specjalnej zachęty, by dać się skusić wytwórni United Artists na wyjazd do Londynu”. Wisienka na torcie: „Pracownia i materiały dla jej męża Dona Gummera, by mógł rzeźbić podczas jej pracy na planie”. Koszty pokryła wytwórnia.

Przed premierą Meryl dopadła trema. Wyznała przyjaciołom: „Strasznie się boję, to coś naprawdę ważnego”. Kochanica Francuza była testem jej ekranowych możliwości. Gdyby Meryl uniosła ten romantyczny dramat, dostałaby kolejne role pierwszoplanowe. Wiedziała, że po tylu sukcesach znajdą się „życzliwi”; niewątpliwie aktorzy przesiadujący w swoich barach nie szczędzili sobie złośliwości. Zawsze się stresowała przed oficjalnymi premierami. Mówiła Trzeciemu: „Nigdy nie zagrałam tak beznadziejnie”, na co odpowiadał: „Już zapomniałaś? Ta rola przecież wcale nie jest najgorsza. Najgorsza była ta poprzednia”.

Meryl zależało na porządnej robocie, więc obawa przed porażką popychała ją do działania: weź się w garść, chwyć byka za rogi i miej nadzieję, że unikniesz kompromitacji. Stanęła wobec wyzwania polegającego nie na odegraniu roli, lecz na całkowitym utożsamieniu się z odgrywaną postacią wraz z jej zmartwieniami, tikami i wymową. „Początkowo bardzo się niepokoiła – wspominał Karel Reisz, reżyser Kochanicy Francuza. – Liczyliśmy się wręcz z koniecznością podłożenia głosu pod niektóre sceny z jej udziałem”.

Aby uchwycić cechy dziewiętnastowiecznej wymowy Sary, Meryl zatrudniła specjalistę od dykcji i czytała na głos fragmenty powieści Jane Austen i George Eliot. Przyglądała się uważnie zdjęciom gejsz, „bo prezentowały kobiecość w postaci bardzo sformalizowanej”. „Mam dość wyrazistą mimikę i zależało mi na tym, by popracować nad jej powściągnięciem. Sara jest w dużej mierze ukryta, zasłonięta, właśnie to pociąga w niej Charlesa i skłania go do porzucenia dotychczasowego życia”. By lepiej wczuć się w postać, nosiła po dziesięć godzin dziennie gorset i nieco teatralną rudą perukę. Dokonała kilku nieoczekiwanych wyborów. Kiedy Charles atakuje Sarę, Meryl, zamiast krzyczeć, zaczyna chichotać. „Rzadko zdarza mi się oglądać tak niezwykłą grę aktorską, choć należy dodać, że kręcili tę scenę sześciokrotnie, a Meryl zrobiła to tylko raz – zdumiewał się reżyser Mike Nichols. – Tylko wielka aktorka filmowa potrafi sięgnąć do pokładów intuicji i wniknąć w prawdziwy charakter swojej postaci”.

Jeremy Irons otrzymał klasyczne wykształcenie w brytyjskiej Bristol Old Vic Theatre School, założonej przez Laurence’a Oliviera, i grał Petruchia w Poskromieniu złośnicy wystawianym na londyńskim West Endzie, co zacieśniło więź łączącą go z Meryl, która grała Katarzynę w Nowym Jorku. Początkowo czuł się onieśmielony jej uporem i etosem zawodowym. „Nigdy nie odrzucałem z marszu jej propozycji – wspominał. – Gdy mieliśmy różne opinie, próbowałem grać zgodnie z jej sugestią”. Meryl mobilizowała Jeremy’ego, by dorównywał jej wytrwałością. „Kręciliśmy scenę w stodole, w której Meryl budzi się i widzi, że ją obserwuję. Kompletnie nam nie szło mimo wielokrotnych dubli. Meryl podeszła do mnie, potrząsnęła mną i powiedziała: »To jest trudne, okropnie trudne. Ale musisz to zrobić. To nigdy nie przychodzi łatwo«”.

W wywiadzie po zakończeniu zdjęć Jeremy dał do zrozumienia, że sceny zbliżeń były autentyczne. „Aby osiągnąć odpowiedni poziom emocji, musieliśmy przeżyć nieomal to, co nasze postaci – powiedział. – W dniu filmowania sceny erotycznej nawiązaliśmy romans. Kiedy kamera przestała kręcić, romans się skończył”. Meryl sprostowała, że byli po prostu „kumplami” i „zagrali swoje role pod kierunkiem Karela Reisza”.

Obsypano ją nagrodami. Otrzymała między innymi nagrodę Brytyjskiej Akademii Filmowej (BAFTA) i Złoty Glob dla najlepszej aktorki w filmie dramatycznym. Dostała też kolejną nominację do Oscara (przegrała z Katharine Hepburn występującą w dramacie Nad złotym stawem). Z perspektywy czasu uznała, że mogła zrobić więcej. „Chyba nie przeżyłam tego odpowiednio – zwierzyła się w programie »Graham Norton Show« w 2016 roku. – Już po fakcie człowiek zawsze ma ochotę zrobić to lepiej”. Dodała, że oglądając Kochanicę Francuza, mimowolnie żałowała, że nie jest ładniejsza. „Przychodzi taki moment, kiedy trzeba się fizycznie upodobnić do swojej postaci, zwłaszcza w filmach. W literaturze wiktoriańskiej namiętność i zakazane uczucie symbolizowane było zawsze ciemnością. Mam bardzo jasną cerę i z ciemnymi włosami wyglądam jak stara klempa, więc wybrałam rudy kasztan. Szkoda, że przy moim typie urody nie mogłam tak po prostu stanąć przed kamerą i zagrać” – powiedziała.

Meryl brakowało kociego seksapilu typowego dla Jessiki Lange, którą podziwiała, a zarazem jej zazdrościła, lecz dzięki temu Sara Woodruff zyskała nutkę tajemniczości. Kinomani zastanawiali się: co ona w sobie ma? Przecież jest taka pospolita. Ale też trudno powiedzieć, że nieładna. Meryl doskonale wykorzystała swój budzący sprzeczne odczucia wizerunek: uniknęła zaszufladkowania, za sprawą którego aktorki pierwszoplanowe grające śliczną buzią idą w odstawkę po czterdziestce, ustępując pola młodszym i ładniejszym. Wygląd Meryl nie określał jej tożsamości, więc mogła swobodnie decydować, kogo zagra. Mimo to była tylko człowiekiem, więc w branży opętanej ideałem piękna dopadało ją czasem zwątpienie. „Tyle lat zmarnowałam na rozmyślania o tym, że nie jestem wystarczająco ładna, nie mam ciała Jessiki Lange i nóg kogoś innego. Co za strata czasu!” – powiedziała kilkadziesiąt lat później.

Meryl nie interesowały filmy ocierające się o pornografię, eksploatujące kobiecą zmysłowość. Widziała już takie projekty, w których kobieta „wyłania się z półmroku, na wpół rozebrana”, jako „postać, która dopiero w trzeciej wersji scenariusza dostaje jakieś imię”. Pociągały ją „złożone, atrakcyjne, drażliwe kobiety”. „Lubię je, bo także prywatnie czuję sympatię do ludzi o niełatwym charakterze” – powiedziała.

Jej kolejne wyzwanie: Zofia Zawistowska. W kwietniu 1980 roku rozeszły się pogłoski, że w wielkoekranowej adaptacji powieści Wybór Zofii Meryl zagra kobietę ocalałą z Zagłady, być może u boku Ala Pacino. O tę rolę ubiegała się Goldie Hawn, zaś Barbra Streisand zaproponowała, że przyjmie niższą gażę. Ale scenarzystę i reżysera Alana J. Pakulę od początku interesowała właśnie Meryl. Sęk w tym, że poprosiła o scenariusz, którego jeszcze nie miał. Zwrócił się więc do mało znanej słowackiej aktorki, Magdalény Vášáryovej, która miała w sobie wschodnioeuropejską autentyczność, ale słabo mówiła po angielsku (co ostatecznie przesądziło o zerwaniu rozmów). Kiedy scenariusz wreszcie powstał, Sam Cohn zdobył jeden egzemplarz i przesłał go Meryl. „Naprawdę chciałam dostać tę rolę – powiedziała. – Poszłam do Pakuli i rzuciłam się na ziemię. »Boże, proszę, pozwól mi to zrobić« – błagałam”.

Pakula na wszystkich ścianach gabinetu miał porozwieszane zdjęcia Magdy Vášáryovej. Meryl pamięta, że powiedziała wtedy: „Nie możesz pozwolić jej tego zagrać! Muszę dostać tę rolę! Nie rozumiesz. Naprawdę potrafię to zrobić”. Bez wątpienia Meryl miała talent, ale Pakula martwił się, czy problemem nie okaże się jej „technika”. Czy ta silna, pewna siebie profesjonalistka potrafi zatracić się w zmysłowej, intuicyjnej grze? I czy Amerykanka potrafi przekonująco zagrać taką postać?

Kilka tygodni później zaproponował Meryl angaż. (Pewnie się zastanawiacie, czy trzymał ją w niepewności, chcąc ukarać ją za prośbę o scenariusz. Według Meryl Pakula był na nią „wściekły”).

Meryl zaproponowała, by rolę Nathana, niestabilnego i rozedrganego kochanka Zofii, zagrał Kevin Kline, trzydziestotrzylatek będący już wówczas dwukrotnym laureatem nagrody Tony. (Pakula na liście potencjalnych Nathanów umieścił Roberta De Niro, Ala Pacino i Dustina Hoffmana, ale wszystkich uznał za nieodpowiednich). Peter MacNicol, aktor o fizjonomii dziecka, który wystąpił w nagrodzonej Pulitzerem sztuce Zbrodnie serca, uzupełnił obsadę jako Stingo, początkujący pisarz z Południa, który w 1947 roku zaprzyjaźnił się z Nathanem i Zofią na Brooklynie.

Zofia była najbardziej złożoną postacią odgrywaną dotychczas przez Meryl: łagodna, lecz mimo to silna, seksowna i tajemnicza, o ciepłym poczuciu humoru maskującym koszmarną traumę. Po drugiej wojnie światowej Zofia, Polka wyznania katolickiego, ucieka do Nowego Jorku, złamana i bezbronna, nie znając nawet podstaw angielskiego. Lituje się nad nią charyzmatyczny, kipiący maniakalną energią Nathan, który uczy ją czytać. Zamieszkują razem i jest to początek niestabilnej relacji dwóch wzajemnie od siebie uzależnionych osób, którą rządzą gwałtowne wahania nastrojów Nathana. Przy pierwszym spotkaniu z dysfunkcyjną parą Stingo obserwuje, jak rozwścieczony Nathan w napadzie szału mocno potrząsa Zofią, krzycząc: „Jesteś mi potrzebna jak wrzód na tyłku! Wracaj do Krakowa!”. Kilka godzin później Zofia, spragniona jego rzadkiej serdeczności, nękana niezdiagnozowanym zespołem stresu pourazowego, pozwala mu wrócić do domu.

Zofia i Stingo nie wiedzą, że Nathan ukrywa przed nimi postępującą schizofrenię paranoidalną. Stingo zbliża się do Zofii i powoli odkrywa tajemnicę jej przeszłości. Zofia, podobnie jak Nathan, trwa w kłamstwie, przedstawiając swojego ojca jako bohaterskiego intelektualistę opierającego się nazistom.

Kiedy przyznaje, jak było naprawdę, film zmienia się w serię druzgocących migawek z przeszłości, ujawniając niewyobrażalną tragedię jej życia. Zofia nienawidziła ojca, wykładowcy prawa i antysemity, którego poglądy napawały ją wstrętem. Jego zapatrywania nie uchroniły go od losu tych przedstawicieli inteligencji, którzy padli ofiarą nazistów: razem z mężem Zofii trafił do niemieckiego obozu pracy, gdzie obaj zginęli. Zofię, działającą w podziemnym ruchu oporu, aresztowano i przetransportowano do Auschwitz razem z dwojgiem jej małych dzieci, chłopcem i dziewczynką. Sadystyczny esesman kazał jej wybierać: wskazać dziecko, które zostanie wysłane do komory gazowej, by ocalić życie drugiemu. Doprowadzona do histerii wskazała córkę Ewę; wydaje się, że podświadomie wyżej oceniła życie syna Janka, który został zabrany do obozu dla dzieci i przepadł bez wieści. Zofia, która biegle władała niemieckim, została maszynistką w domu komendanta obozu. Mimo głodu i ustawicznej groźby śmierci cudem przeżyła. Po latach poddaje się wyrzutom sumienia i popełnia wraz z Nathanem samobójstwo, zażywając cyjanek.

Choć Meryl była gotowa przekonująco zagrać Zofię, początkowo trudno było jej znaleźć wspólny mianownik z tą postacią. „Problem polegał na tym, że Zofia była ofiarą wypadków. Pozwoliła, by rozjechały ją czołgi”. Czołgami kierował oczywiście patriarchat: Nathan, jej nowojorski dręczyciel, odizolował imigrantkę w swoim maleńkim, przypominającym więzienie mieszkaniu, wiedząc, że ta nie ma dokąd pójść. Niemniej dość szybko Meryl dostrzegła w Zofii „okruchy siebie”: „Odkryłam, że pozostały w niej resztki ducha, odrobina charakteru”. Podziwiała wytrwałość Zofii, opór stawiany przeciwnościom losu „z wielką witalnością”.

Zważywszy na to, że Meryl wielokrotnie publicznie dawała wyraz oburzeniu wojennym losem ludności cywilnej, zwłaszcza matek, które utraciły dzieci, historyczka kina Karina Longworth wyraziła przypuszczenie, że „współczucie dla kobiet, które płaciły wysoką cenę za konflikty wybuchające wśród mężczyzn, pomogło Meryl stworzyć więź z Zofią”.

Lecz tak naprawdę Meryl poznała Zofię dopiero dzięki nauce polskiego. Podczas kręcenia scen na Brooklynie zaczęła mówić w domu z polskim akcentem, co niepokoiło małego Henry’ego. Przez pięć miesięcy uczyła się języka pod okiem korepetytora. „Sądziłam, że polski będzie równie łatwy jak włoski czy francuski, ale nic z tego – powiedziała. – W dużej mierze przypomina łacinę, bo ma siedem przypadków, chyba siedem... Nauczyciel mnie zabije, jak się tego wreszcie nie nauczę, ale gramatyka nigdy nie była moją mocną stroną, niemniej potrafię naśladować wymowę. W każdym razie ciężko było się tego wszystkiego nauczyć, bo każde zdanie wymaga rozbioru syntaktycznego w trakcie mówienia ze względu na to, że rzeczowniki zmieniają końcówki zależnie od tego, czy pełnią funkcję podmiotu, czy dopełnienia. To jakieś szaleństwo”.

Zanim plan zdjęciowy przeniósł się do Zagrzebia, gdzie przez trzy tygodnie z europejską obsadą kręcono sceny w obozie, Meryl musiała w wolnym czasie nauczyć się kolejnego języka. Pakula napisał sceny z okresu drugiej wojny światowej po angielsku, lecz w ostatniej chwili uznał, że należy je nakręcić po polsku i po niemiecku, co dla Meryl oznaczało konieczność błyskawicznego przyswojenia niemczyzny. „Znajdź mi jakiegoś nauczyciela” – poleciła Pakuli.

Tymczasem miała do rozstrzygnięcia dylemat: w jednej z galerii na Manhattanie Don szykował właśnie wystawę indywidualną. „Domyślam się, jak możesz to odebrać, ale proszę, zastanów się mimo wszystko – napisała do Pakuli. – Don zawsze stał przy moim boku, a ja teraz strasznie się gryzę, nie mogąc mu towarzyszyć”. Skonsternowany Pakula poprosił o poradę kogoś, kto powiedział: „Odmów jej, Alan, i przerwij te męki. Meryl ma po prostu wyrzuty sumienia. Od ciebie zależy, czy ją od nich uwolnisz”. Pakula zaufał Meryl, a ona go nie zawiodła. Spędziła w Nowym Jorku niecałą dobę, po czym stawiła się na planie i przekonująco odegrała Zofię, nie zdradzając oznak niewyspania.

Pakula zaprosił do pracy Kitty Hart-Moxon, która wychowała się w Polsce i jako nastolatka przeżyła obóz Auschwitz-Birkenau. Chciał, by pomogła Meryl zrozumieć, jak czuli się więźniowie. Meryl bardzo schudła po przejściu na dietę opartą na zmiksowanej żywności i niewielkiej ilości płynów. W obiektywie wyglądała jak skóra i kości, ledwie cień Zofii z Brooklynu, do tego krótka peruka, przebarwienia na zębach i smutne, czujne oczy wyrażające sprzeczne emocje: rozpacz i nadzieję. Później, w Stanach Zjednoczonych, Zofia była zmysłowa i pełna życia, ale na jej twarzy, zmienionej przez protezę ortodontyczną, odbijał się smutek niezatartych wspomnień.

Meryl tylko raz zagrała scenę, w której Zofia dokonuje wyboru. „Nie chciałam o tym myśleć. Zapamiętałam to ujęcie, wyryło się w moim sercu. Kiedy je nakręciliśmy, nie chciałam robić dubla, nie chciałam tam być. I udało się. Nie musiałam się już nad tym zastanawiać. A gdybym to ja została zmuszona zostawić własne dziecko? W ogóle nie chciałam o tym myśleć!”.

Ciężko na to patrzeć, ale ta gehenna, podobnie jak świadectwo Hart-Moxon, ma przypomnieć nam, że potworności Zagłady wydarzyły się nie tak dawno, w biały dzień. Musimy zachować to wspomnienie, by nigdy się nie zatarło.

Wybór Zofii ożywił Meryl jak filiżanka espresso. Chemia, która powstała na planie między nią a partnerującymi jej aktorami, okazała się bardzo ekscytująca; żadna kwerenda nie przygotowała jej na to, co się zdarzy, gdy kamera pójdzie w ruch. „Kevin, Peter MacNicol i ja naprawdę zakochaliśmy się w sobie, tak jak odgrywane przez nas postaci” – powiedziała Meryl. Według anonimowego informatora magazynu „Life”, cytowanego w numerze z grudnia 1987 roku, Kevin był „oczarowany”. (W pewnym momencie Peter poczuł się odsunięty na margines, bo Meryl, podobnie jak Zofia, poświęcała na planie więcej uwagi Kevinowi). Przekonacie się dzięki dalszej lekturze, że Meryl właśnie tak oddziaływała na partnerów z planu. Oto jak opisał to Mike Nichols, który reżyserował trzy filmy i krótki serial z jej udziałem: „Kiedy wciela się w rolę odgrywanej osoby, pozostali aktorzy zaczynają odnosić się do niej tak, jakby nią była. Filmowy kochanek się w niej zakochuje, czarny charakter zaczyna się jej bać, przyjaciel się z nią zaprzyjaźnia i tak dalej. Meryl zmienia chemię wszystkich relacji. Nigdy czegoś podobnego nie widziałem”.

Efekt: bardziej przekonująca kreacja Meryl, która musiała poczuć, że Zofia naprawdę kocha Nathana. Jej znakomita gra aktorska inspiruje resztę obsady i dodaje sił nawet aktorom znacznie mniej utalentowanym niż Kevin Kline.

Ach, on.

„Kevin jest jak marzenie! Boski. Naprawdę – powiedziała Meryl. – Powiem wam, że to koszmarna robota. No wiecie, to zakochiwanie się w przystojnych i fascynujących mężczyznach... Żartuję! To ogromna frajda! Odtwarzanie tych wszystkich uczuć jest zabawne, a przy tym nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji”.

To jak? Mielibyście ochotę?

Kevin znał niewielu ludzi, którzy czerpaliby ze swojej pracy tyle radości co Meryl. Mówił o niej: „To jedna z najbardziej beztroskich, a przy tym pewnych siebie osób, jakie poznałem. Nie ma w sobie ani odrobiny neurotycznego narcyzmu. Spontanicznie, pod wpływem chwili, w miarę rozwoju sytuacji dokonuje rozmaitych spostrzeżeń i nie czuje się w obowiązku przepraszać za to, że ma jakiś pomysł”.

Ależ proszę kontynuować.

„Jest zdrowa na ciele i umyśle – ciągnął. – Nie obciążają jej z góry powzięte sądy na temat tego, co należy, a czego nie należy robić”.

Nie wszystkie eksperymenty Meryl spotkały się z aprobatą Pakuli. Kiedy uparła się w scenie z Peterem pić prawdziwy alkohol, Pakula zgodził się, ale później odrzucił to nagranie jako przeszarżowane. Poza tym był nią zachwycony.

Któregoś wieczoru wrócił do domu bardzo podekscytowany. Powiedział żonie, że w jego ocenie Meryl jest „genialna”, a nie było to słowo, którym szafował bez namysłu. Kiedy wreszcie w kwietniu 1982 roku zakończyły się w Nowym Jorku zdjęcia do Wyboru Zofii, Meryl i reszta ekipy „opili to wieczorem” i Meryl „nie mogła przestać płakać”. Czuła, że żyje – radośnie i w zachwycie. Czy zagra jeszcze kiedyś taką postać jak Zofia, czy też w wieku trzydziestu dwóch lat osiągnęła szczyt możliwości?

ROZDZIAŁ 4

Atomowa Meryl

Drew: Kochanie, czuję się tak, jakbym obcował z dwiema osobami. W jednej z nich jestem zakochany. Ale ta druga...

Karen: ...jest strasznie upierdliwa.

Silkwood (1983)

Niewiele było czasu na opłakiwanie Zofii. Wkrótce Meryl przeniosła się do Dallas, by wcielić się w kolejną bohaterkę tragiczną: Karen Silkwood, nieżyjącą już sygnalistkę zatrudnioną w zakładach produkcji plutonu w stanie Oklahoma, której tajemnicza śmierć w 1974 roku, rzekomo w wypadku samochodowym, wzbudziła podejrzenia, że dwudziestoośmiolatkę rozmyślnie zepchnięto z drogi.

Rosnące zaangażowanie polityczne Meryl przypominało działania jej postaci. Przed nakręceniem Silkwood, fabularyzowanej biografii Karen autorstwa Mike’a Nicholsa, Meryl z tysiącami manifestantów protestowała 12 czerwca 1982 roku w Central Parku przeciwko rozprzestrzenianiu broni jądrowej. Dla uczestników tego pokojowego zgromadzenia zagrali Bruce Springsteen, James Taylor i Joan Baez. Cała ta sprawa bardzo poruszyła Meryl. „Musimy zrobić co w naszej mocy, by władze odczuły nasz sprzeciw. Mówienie o zagrożeniu atomowym nie wystarczy – powiedziała wówczas. – Musimy pisać listy do kongresmenów i czytać książki w rodzaju The Fate of the Earth Jonathana Schella. Nie możemy pozwolić, by opanował nas otępiający, obezwładniający, apokaliptyczny lęk, zakorzeniony tak głęboko, że nawet go w sobie nie dostrzegamy. Cały czas myślę o tym, że w 2000 roku Henry będzie miał dopiero dwadzieścia jeden lat”.

Pomysł na Silkwood (pierwotny tytuł: Reakcja łańcuchowa) utknął na dnie szuflady na dobre siedem lat. Zapomniany projekt nabrał rozpędu dopiero wtedy, gdy zainteresowała się nim Meryl, przez co nagle stał się bardzo pożądany. Nora Ephron i Alice Arlen wspólnie napisały scenariusz, który Nichols zgodził się wyreżyserować. W 1968 roku zdobył Oscara za reżyserię przełomowego Absolwenta, ale po tym, jak w połowie lat 70. wyreżyserował całą serię szmir (Dzień delfina, Fortuna), zrobił sobie ośmioletnią przerwę od kręcenia filmów. Dopiero Meryl skusiła go do powrotu na plan. Jeśli chciała pracować przy Silkwood, proszę bardzo, gotów był się przyłączyć. Mógł z tego zrobić przerysowany dreszczowiec, w którym naprzeciw Karen stanęliby bandyci z wielkiej korporacji w ciemnych garniturach i ray-banach, lecz zamiast tego nawiązał ścisłą współpracę ze scenarzystkami, koncentrując się na osobistej historii Karen, a konkretniej na procesie radykalizacji początkowo apolitycznej robotnicy.

Karen Silkwood była idealnym celem ataków. Urodzona i wychowana w Teksasie prymuska celowała w naukach ścisłych; w liceum na zajęciach z chemii była jedyną dziewczyną. Wyszła za mąż bardzo młodo, jako dziewiętnastolatka, ale po siedmiu latach zostawiła troje dzieci z niewiernym mężem i wyjechała do Oklahoma City w poszukiwaniu lepszych perspektyw. Wkrótce znalazła stałą pracę w ogromnej spółce energetycznej KerrMcGee Corporation. Do jej obowiązków techniczki chemiczki należało między innymi przygotowywanie granulatu plutonu do rdzeni paliwowych reaktora jądrowego, co pociągało za sobą ryzyko napromieniowania; pluton nawet w niewielkich dawkach może spowodować chorobę popromienną, raka, a nawet śmierć. W 1974 roku Karen wstąpiła do międzynarodowego związku zawodowego pracowników przemysłu chemicznego, naftowego i jądrowego, stając się tym samym pierwszą pracownicą Kerr-McGee w związkowym komitecie negocjacyjnym. Uczestniczyła w strajku pracowników tego przedsiębiorstwa, a po odkryciu dowodów na wycieki zaalarmowała organy odpowiedzialne za zdrowie i bezpieczeństwo pracowników. Zeznawała przed Komisją Energii Atomowej, utrzymując, że narażono ją na promieniowanie nieznanego pochodzenia.

Wobec narastających protestów ekologów nad korporacją Keer-McGee zawisła groźba tysięcy spraw sądowych, a Karen zwyczajnie nie chciała im odpuścić. 13 listopada 1974 roku miała się spotkać z Davidem Burnhamem, dziennikarzem „New York Timesa”, i pokazać mu zawartość żółtej teczki, w której trzymała dokumenty potwierdzające naruszenie norm bezpieczeństwa w zatrudniającym ją zakładzie. Kiedy jechała na spotkanie, jej samochód zjechał z drogi i rozbił się w prowadzącym pod nią przepuście. Karen zginęła na miejscu. Oklahomska drogówka uznała to za wypadek. Może Karen zasnęła za kółkiem? Przecież w jej krwi znaleziono ślady metakwalonu. Pojawił się alternatywny raport związku zawodowego, do którego należała Karen. Jego autorzy utrzymywali, że to inny samochód zmusił ją do wykonania śmiertelnego w skutkach skrętu. Niejasność sytuacji potęgował fakt zaginięcia żółtej teczki. „Tuż przed śmiercią Silkwood zarzuciła zakładowi produkcji plutonu daleko idące naruszenie federalnego prawa regulującego przemysł atomowy, które stworzyło zagrożenie dla pracowników i okolicznych mieszkańców. Rzekomo gromadziła na to dowody – napisał w 1977 roku Howard Cohn w magazynie »Rolling Stone«. – Część śledczych wysnuła później teorię, że Silkwood przypadkowo odkryła w zakładzie szajkę przemytników i w zgromadzonej przez nią dokumentacji znajdowały się informacje na temat zaginionego plutonu”.

Dwa tygodnie przed śmiercią Karen przeszła odkażanie, bo badanie na obecność plutonu kilkakrotnie dało pozytywny wynik. Śledztwo federalne potwierdziło wiele zarzutów stawianych przez Karen korporacji i w 1979 roku jej spadkobiercy otrzymali 10,5 miliona dolarów odszkodowania z powództwa cywilnego. Po siedmiu latach odbył się powtórny proces – w jego wyniku korporacja Kerr-McGee, która w międzyczasie zdążyła zamknąć swoje zakłady jądrowe, musiała zapłacić stronie reprezentującej Silkwood 1,3 miliona dolarów. Nawet po śmierci Karen Silkwood, ta ikona feminizmu i protestów wymierzonych w przemysł atomowy, okazała się silniejsza od oskarżonej firmy. Stała się męczennicą.

O ZAKOŃCZENIU FILMU

Okoliczności poprzedzające śmiertelny wypadek Karen Silkwood spowija mgła tajemnicy. Czy zasnęła za kółkiem, czy też było to morderstwo? Jechała na spotkanie z Davidem Burnhamem, dziennikarzem „New York Timesa”, by ujawnić naruszenie norm higieny i bezpieczeństwa w koncernie Kerr-McGee, który ją zatrudniał. Co ciekawe, z miejsca wypadku zniknęły dokumenty potwierdzające nadużycia.

Mike Nichols, reżyser Silkwood, zamierzał pokazać, że Karen została zamordowana. W pierwotnym zakończeniu wychodzi ze spotkania związkowców w kawiarni z dokumentami, które chce pokazać dziennikarzowi. „Żegna się ze znajomym, wsiada do samochodu i zapala silnik – napisał montażysta filmu Sam O’Steen w swojej książce Cut to the Chase. – Gdy tylko wyjeżdża na ulicę, zaparkowany za nią samochód włącza reflektory. To był ten moment: o-o! Musiałem jednak wyciąć to ujęcie zapalających się reflektorów i ostatecznie mamy przeskok do momentu, gdy Karen jedzie nocą i widzi we wstecznym lusterku światła jadącego za nią auta. Następne ujęcie przedstawia jej rozbity samochód. Tak więc w końcowej wersji nie jest jasne, czy ktoś ją śledził”.

Zachowanie tej sceny w pierwotnym kształcie, oznaczające uznanie racji jednej ze stron, okazało się zbyt ryzykowne: korporacja Kerr-McGee zagroziła producentowi pozwem. „Mike się zdenerwował, ale był bezradny – powiedział O’Steen. – Radził się nawet uznanego prawnika, by sprawdzić, co mogłoby ujść mu płazem”.

Nichols umieścił ostatecznie w filmie informację, że za przyczynę śmierci Karen uznano wypadek samochodowy z udziałem jednego pojazdu, w jej organizmie wykryto ślady alkoholu i środków uspokajających, nie potwierdzono też, że dokumenty przeznaczone były dla Burnhama.

Meryl miała własne zdanie na ten temat, ale zachowała je dla siebie.

„Nie wydaje mi się, byśmy mogli powiedzieć coś pewnego o ludziach, którzy nie opowiedzą nam już swojej historii, bo wszystkie sekrety zabrali do grobu – wyjaśniła. – Kiedy zdjęcia do filmu dobiegały końca, myślałam o tych kilku ostatnich minutach, nim samochód Karen zjechał z drogi. I tęskniłam za nią”.

Nora Ephron była wytrawną dziennikarką, ale z dwoma synkami pod opieką trudno by jej było samodzielnie rozwikłać zagmatwaną sprawę Karen Silkwood. A rzetelność była kluczowa; już jeden oczywisty błąd mógł stać się pretekstem do wytoczenia producentom filmu sprawy sądowej. Nora potrzebowała pomocy, by uporządkować fakty i dokonać syntezy pozwalającej jej napisać scenariusz, który przekonująco opowie historię buntowniczki ze stanu tradycyjnie popierającego Republikanów. Nora, zanim osiadła w Nowym Jorku, dorastała w Beverly Hills i nie miała pojęcia, jak to jest być Karen Silkwood. Zatrudniła więc Alice Arlen, która znała prawnika zaangażowanego w sprawę Karen. (Alice powiedziała mi później, że Nora przyjechała na ranczo należące do jej rodziny i uznała, że Alice „wie o prowincjonalnych konserwatystach znacznie więcej niż ona sama”).

Scenarzystki wykorzystały wiedzę głównego producenta Silkwood, Buzza Hirscha, który zdążył już przeprowadzić obszerne wywiady z uczestnikami tamtych zdarzeń, między innymi chłopakiem Karen Drew Stephensem, który powiedział, że Karen kiedyś w pracy podciągnęła bluzkę i mignęła mu przed oczami nagim biustem. „I w tym momencie zrozumiałam, kim była – powiedziała Nora. – Była prowokatorką”.

Hirsch zapamiętał, że kiedy Meryl pojawiła się na planie, „nadal wyglądała jak Zofia”. „Wciąż była wcieleniem tej postaci. I dopiero gdy Roy Helland podciął i ufarbował jej włosy, po czym wymodelował fryzurę Karen Silkwood – tadam! – Meryl przeszła przemianę. To było niesamowite. Stała się Karen Silkwood”. Zniknęły złote loki Zofii i na ich miejscu pojawiły się brązowe kosmyki obcięte na czeskiego piłkarza. Karen przypominała przeciętną mieszkankę Williamsburga, najbardziej hipsterskiej dzielnicy Nowego Jorku.

Część zdjęć kręcono w Irving w stanie Texas, w Dallas Communications Complex, gdzie znajdują się między innymi hale zdjęciowe. Najważniejsi członkowie obsady i ekipy wynajęli sobie na jakiś czas mieszkania tuż obok siebie. W weekendy Don i Henry odwiedzali Meryl i wszyscy razem pływali w basenie. Nawet w obecności męża i małego synka Meryl „była przez cały czas Karen Silkwood”, jak zauważył Hirsch. Któregoś dnia zaskoczyła go podczas przerwy między ujęciami. „Podeszła i tak po prostu usiadła mi na kolanach, co mnie kompletnie zaskoczyło, bo było naprawdę zalotne – wspominał. – Wstała, kiedy znów zabieraliśmy się do kręcenia. Kiedy odchodziła, rzuciłem: »Zaklepię ci tę miejscówkę«, a wtedy odwróciła się i posłała mi spojrzenie w stylu: »Niezły bajer«. Ale to wszystko były tylko zachowania odgrywanej przez nią postaci”.

Również poza kamerą Meryl mówiła jak rodowita Teksanka. Zdradziła Hirschowi, że przesiaduje w galeriach handlowych i podsłuchuje ludzi na zakupach. Chociaż Bill, ojciec Karen, narzekał, że na ekranie jego inteligentna córka „sprawia wrażenie mało rozgarniętej wieśniary wyjętej żywcem z przeboju »Tobacco Road«”, Drew Stephens był pod ogromnym wrażeniem. „Nie mieściło mu się w głowie, że Meryl do tego stopnia udało się wcielić w tę postać” – mówił Hirsch. Do odegrania roli Drew Nichols wybrał rozrywkowego Kurta Russella. Najlepszą przyjaciółkę Karen, Dolly Pelliker, zagrała kobieta, której nie trzeba przedstawiać: Cher. Do tej roli musiała powściągnąć swoją zwykłą ekstrawagancję, na co była jednak przygotowana, skoro Silkwood miał pchnąć do przodu jej karierę aktorską.

Cher błyszczała jak panorama widoczna z Hollywood Hills w jasną noc, zaś Meryl... Meryl była wyrafinowana i mimowolnie szykowna. Bystrzacha z Ligi Bluszczowej. Cher denerwowała się przed spotkaniem z partnerującą jej na ekranie Meryl, która w jej oczach urosła do rangi półbogini. A jeśli uzna ją za marną aktorkę?

W pierwszym dniu zdjęć Meryl przywitała Cher tak ciepło, jak Karen mogłaby przywitać Dolly. „Przyjedzie moja przyjaciółka – pomyślała. – Mam kogoś po swojej stronie”. Nie mogła jednak zignorować jej statusu gwiazdy. „To była przecież Cher, Cher z I Got You Babe i wszystkich innych nagrań, które kupowałam (...). Z drugiej strony ona sama miała chyba w głowie mój obraz siedzącej po prawicy angielskiej poetki Edith Sitwell. Chyba onieśmielił ją mój medialny wizerunek”.

Nie należy jednak zapominać, że Cher nie była na planie nowicjuszką. Zdobyła sławę u boku swojego ówczesnego partnera Sonny’ego Bono, z którym stworzyła popowy duet szturmujący listy przebojów, a jednocześnie rozpoczęła udaną karierę solową. W 1971 roku Sonny i Cher zadebiutowali w telewizji CBS godzinnym programem rozrywkowym, w którym Cher odgrywała zabawne skecze, wcielając się w rozmaite postaci. Trzy lata później zdobyła Złoty Glob dla najlepszej aktorki w serialu komediowym/musicalu. W międzyczasie para znalazła się na krawędzi rozwodu, dlatego w 1974 roku przerwano produkcję ich programu. Cher przez krótki czas prowadziła program zatytułowany po prostu Cher, w którym występowała u boku takich sław jak David Bowie czy Bette Midler. Olśniewające telewizyjne kreacje ugruntowały jej wizerunek ikony mody. Po dwóch latach występowania w Las Vegas Cher w 1982 roku zagrała na Broadwayu rolę obsesyjnej wielbicielki Jamesa Deana w sztuce Come Back to the Five and Dime, Jimmy Dean, Jimmy Dean, a także w jej filmowej adaptacji wyreżyserowanej przez Roberta Altmana.

Po Silkwood Cher zebrała entuzjastyczne recenzje za rolę w Masce, dramacie obyczajowym z 1985 roku, oraz za występ w komedii romantycznej Wpływ księżyca, za który doczekała się najwyższego uznania: Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej.

Według Hirscha Meryl natychmiast zaczęła nadskakiwać Cher. „A Cher była zachwycona pomysłem zaprzyjaźnienia się z Meryl. Słyszałem, jak mówiła do Meryl: »Miałabyś ochotę mnie odwiedzić i pomieszkać u mnie w LA? Byłabym zachwycona, gdybyś się u mnie zatrzymała«”.

Cher pracowała w branży rozrywkowej od dwudziestu lat, ale dopiero po filmie Silkwood zaczęła być traktowana poważnie. Meryl chętnie udzielała jej rad dotyczących gry aktorskiej i nigdy nie dała jej odczuć swojej wyższości. Życie naśladowało sztukę. Cher – jako Dolly oddana granej przez Meryl Karen – zaczęła przebąkiwać o przeniesieniu się na drugi koniec Stanów Zjednoczonych, by znaleźć się bliżej Meryl. Nikt by wcześniej nie pomyślał, że tak się ze sobą zaprzyjaźnią (możemy je nazwać „Cheryl”), nikt by się nie spodziewał, że okażą się tak do siebie podobne. „Ona mnie, prawdziwą mnie, bardzo przypomina – powiedziała wówczas Meryl. – Ma ogromne poczucie humoru, jest trochę pyskata, wielu ludzi wkurza i robi to, co uważa za słuszne”.

Cher rozkoszowała się tą nową ekscytującą przyjaźnią. „Chyba własnej siostry nie pokochałabym tak jak Meryl – rozpływała się. – Ludzie nie zdają sobie sprawy, że Meryl jest naprawdę bardzo, bardzo zabawna”.

Po rozpoczęciu zdjęć do Silkwood Meryl podśmiewała się z wymyślnych i niewygodnych kreacji Cher. „Daj spokój, Cher... Tu jest Texas. Odeślij ten cały chłam do domu” – mówiła, na co Cher odparowywała: „Mary Louise, ty dopiero musisz nauczyć się ubierać”.

Cher doprowadzało do szaleństwa, że Meryl upiera się przy samodzielnym prasowaniu ubrań, a Meryl dosłownie szczęka opadła, gdy zobaczyła, co Cher włożyła do parku rozrywki Six Flags. „Różową minispódniczkę, która z tyłu miała najwyżej piętnaście centymetrów długości – powiedziała Meryl. – I tak sobie beztrosko maszerowała. Ja bym do tego włożyła, nie wiem, perukę, okulary słoneczne i trencz. Ale Cher lubi być w centrum uwagi. W ogóle jej to nie peszy”.

Było jednak coś, co spędzało Cher sen z powiek: estetyczna wizja jej postaci wykreowana przez Nicholsa. Pierwotnie Dolly opisano w scenariuszu jako „przebojową kowbojkę”. Cher na prośbę Nicholsa wypróbowała przed kamerą tę koncepcję, która ostatecznie nie przypadła reżyserowi do gustu. Poradził jej zmyć makijaż, po czym wraz z kostiumografką Ann Roth ubrali tę szczupłą, zmysłową, pewną siebie kobietę „w jakąś okropną męską koszulę z krótkimi rękawami i równie okropne workowate spodnie, pod które wepchnięto dwie pary obcisłych męskich szortów”, by stworzyć pozory, że Cher jest masywniejsza niż w rzeczywistości.

Nichols był zadowolony, ale Kurt Russell na jej widok powiedział: „Ja pierdolę, a ty to niby kogo masz grać?”.

Cher pobiegła do łazienki i „zalała się łzami”. Miała przecież błyszczeć! A tymczasem wyglądała koszmarnie. Zdołała jednak wczuć się w niemodnie ubraną Dolly, „damską wersję równego chłopa”, i pogodzić z jej ściśle użytkową garderobą, składającą się z niechlujnych dżinsów i nijakich T-shirtów. Chyba udzieliła jej się skromność Meryl. Bez makijażu poczuła się nagle wolna.

„Dzięki Meryl wypadła naprawdę dobrze – mówił Hirsch. – Nie grała w tej samej lidze co Meryl, więc ten film został niejako zmontowany pod kątem Cher; musieliśmy szukać dobrych ujęć z jej udziałem, bo Meryl zawsze grała świetnie... Ale rzadko zdarzały nam się wielokrotne duble. Mike tak po prostu nie pracuje. Jeśli jednak musieliśmy powtarzać ujęcie, Meryl nigdy nie grała tak samo. Jej gra była zawsze idealnie zharmonizowana z interpretacją Kurta, Cher czy innych aktorów pracujących na planie”.

Meryl na kilometr wyczuwała różnicę między urodzonym aktorem a zwykłym partaczem. Utalentowany aktor nie wpada w fałszywe tony, lecz zawsze oddaje prawdziwą naturę sceny i postaci. Zły aktor sili się na emocje, których nie czuje, by zaimponować reżyserowi. Cher z łatwością przeskoczyła tę wysoko zawieszoną poprzeczkę.

„Ona jest urodzoną aktorką – zachwycała się Meryl. – Gra naturalnie, bez wysiłku, po prostu intuicyjnie. Można by pomyśleć, że ktoś, kto do tego stopnia się kreuje, będzie miał problem z tym, by wejść głębiej w postać, dostrzec w niej to, co nieoczywiste. Cher nie miała żadnego”. Największe wrażenie zrobiło na Meryl to, że „Cher po prostu czuła – przed kamerą. A to coś bardzo dziwnego: naprawdę czuć, gdy kręcone jest ujęcie. Do tego wychowała się w Teksasie. I wcale im się nie przelewało. Pochodzi z tego regionu i udało jej się na powrót idealnie wpasować”.

MERYL I CHER:
KALENDARIUM NAJWIĘKSZEJ PRZYJAŹNI
W HISTORII KINA

1982: Dwie legendy kina szybko nawiązały relację na planie filmu Silkwood, w którym Meryl występowała w roli tytułowej Karen Silkwood, a Cher grała jej najlepszą przyjaciółkę Dolly. „Myślałam, że to będzie jak audiencja u papieża” – wspominała Cher przygotowania do pierwszego spotkania z Meryl. Tymczasem zdobywczyni Oscara „po prostu podeszła, objęła mnie i powiedziała: »Tak się cieszę, że tu jesteś«. Meryl jest bardzo ciepła, komunikatywna i przyjazna, a przy tym ma ogromne poczucie humoru”.

1984: Piąta nominacja do Oscara była w przypadku Meryl przesądzona, ale Cher – to niesamowite! – nominowano za rolę drugoplanową! Opłacił się niedbały strój, który pozwolił jej zagrać Dolly, przydały się wskazówki Meryl dotyczące gry aktorskiej. Na wieczorze oscarowym Cher zabłysła na czerwonym dywanie u boku Vala Kilmera w obcisłej, roziskrzonej, cielistej sukni swojego ulubionego projektanta Boba Mackiego, do której założyła ciężkie brylantowe kolczyki. Rzuciwszy okiem na kreację przygotowaną przez Meryl, powiedziała tylko: „Nie możesz tego włożyć”. Pożyczyła przyjaciółce białą, ozdobnie haftowaną sukienkę do kolan Soni Rykiel, do której jedynym dodatkiem był Don Gummer.

1988: Siedzicie? To dobrze, bo Meryl i Cher nominowano do Oscara równolegle za najlepsze role pierwszoplanowe. Meryl poruszyła serca widzów rolą bezdomnej bohaterki przygnębiającego dramatu Chwasty, rozgrywającego się w czasach wielkiego kryzysu, natomiast Cher brylowała u boku Nicolasa Cage’a w filmie Wpływ księżyca. Optymistyczna komedia romantyczna okazała się większym przebojem kasowym niż Chwasty, ale kto by liczył pieniądze! Kiedy obwieszczono zwycięstwo Cher, Meryl (która miała już dwie statuetki) wstała i zaczęła klaskać. W swojej przemowie Cher podziękowała „Mary Louise”, mówiąc: „Nie do wiary, że kręciłam z nią swój pierwszy film, a teraz dostałyśmy równolegle nominacje. Czuję ogromną wdzięczność”.

1990: Cher przyłączyła się do Meryl na scenie i wspólnie zaśpiewały What a Wonderful World na koncercie dobroczynnym na rzecz stowarzyszenia ekologicznego Mothers & Others, założonego przez Meryl w 1989 roku, by upowszechniać wiedzę o toksycznych pestycydach stosowanych przy produkcji żywności, a także innych zagrożeniach dla zdrowia. W koncercie nazwanym Wieczór z przyjaciółmi środowiska wzięły udział również inne wielkie gwiazdy, w tym Bette Midler, Olivia Newton-John i Goldie Hawn. Wszystkie ubrały się jak typowe matki z lat 90. – wszystkie z wyjątkiem Cher. W podartych dżinsach wyglądała na kogoś, kto mógłby zepsuć szkolną wywiadówkę w Connecticut. Co ciekawe, Meryl, która świetnie bawiła się na scenie, zaśpiewała przebój Louisa Armstronga bez jednej fałszywej nuty!

2002: Och, nie! W grudniowym wydaniu magazynu „More” Meryl, która przeżywała właśnie renesans kariery aktorskiej dzięki Godzinom i Adaptacji, ujawniła, że nie przyjaźni się już z Cher. Ich relacja najwyraźniej umarła śmiercią naturalną. „Byłyśmy sobie bardzo bliskie, a potem Cher zniknęła z mojego życia – powiedziała Meryl. – To było bardzo dziwne. To naprawdę interesująca osoba, bardzo inteligentna i zabawna. Kilkakrotnie do niej dzwoniłam, ale jakby zapadła się pod ziemię”. Meryl nie zwalniała się z odpowiedzialności. „Żałuję, że nie byłam lepszą przyjaciółką, bardziej obecną w życiu bliskich mi osób w tym okresie, w którym wydawało mi się, że nie mam czasu odetchnąć”.

2003: Cher musiała przeczytać ten wywiad, bo rok później obie zagrały epizodyczne role w filmie Skazani na siebie braci Farrellych. Czy to Cher zadzwoniła do Meryl, by odnowić zerwany kontakt i zaprosić dawną przyjaciółkę na plan? Uznam, że tak właśnie było. W tej dość prymitywnej, ale w sumie uroczej tragikomedii Matt Damon i Greg Kinnear zagrali Boba i Walta Tenorów, bliźniaków syjamskich, którzy przenoszą się do Hollywood, by Walt mógł spełnić marzenie o aktorstwie. Szczęśliwie zaprzyjaźniają się z Cher i Meryl, które grają same siebie. Najlepsze są sceny końcowe, w których Meryl przyćmiewa całą obsadę prowincjonalnego teatru w musicalu opartym na motywach historii Bonnie i Clyde’a.

2004: Cher wręczyła Meryl nagrodę na uroczystości zorganizowanej przez Amerykański Instytut Filmowy na cześć tej wielokrotnej zdobywczyni Oscara. „Meryl Streep, abstrahując od całej reszty, niesamowicie śpiewa – powiedziała. – Używa głosu z tą samą niezwykłą gracją, z jaką robi wszystko inne”. Cher użyła słów „amazing grace”, co było nawiązaniem do niezwykłego wykonania protestanckiej pieśni religijnej przez Meryl w filmie Silkwood.

2012: Przy okazji występu – co robiła raczej rzadko – w programie telewizyjnym Watch What Happens Meryl zdradziła jego gospodarzowi Andy’emu Cohenowi pewien szczegół, który zapamiętam na zawsze: Cher „pachnie paczulą”. Kto by przypuszczał? Cher, proszę, zabutelkuj swój zapach i zacznij go masowo sprzedawać pod marką Pewność Siebie. (Ukłony dla dziennikarki Hilary Weaver, która o Cher wie wszystko i zwróciła moją uwagę na to „pachnące” odkrycie Meryl).

2018: Do zderzenia dwóch światów doszło na londyńskiej premierze Mamma Mia! Here We Go Again, po której w internecie kolejny raz zawrzało. Podczas pozowania na ściance Meryl i Cher pocałowały się w usta, a moment ten, uwieczniony na zdjęciach, natychmiast przeszedł do legendy. Był jak tęcza po deszczu, antidotum na rozhisteryzowane media i toksyczne bagno Twittera. Cher i Meryl dzielą tylko trzy lata różnicy wieku, ale w kontynuacji musicalu z piosenkami ABBY Cher zagrała matkę Meryl. „Było fantastycznie. Meryl obserwowała z ukrycia, jak śpiewam, czego w podnieceniu w ogóle nie zauważyłam – powiedziała. – Dowiedziałam się dopiero później. Chybabym się bardziej denerwowała”.

Podobnie jak Nora Ephron, Meryl nie potrafiła określić charakteru Karen Silkwood. „Szybko zrozumiałam, że nie wiem, komu ufać. Każdy z bliskich Karen miał o niej inne wyobrażenie niż pozostali. Byli zgodni w kilku kwestiach, lecz poza tym pojawiło się mnóstwo rozbieżności. Jakbym słuchała o kilku różnych kobietach. (...) Uzmysłowiłam sobie, że im więcej wiem, tym mniej ją znam. Trudno ją było przejrzeć. Pozostałe elementy tego filmu, pozostali bohaterowie faktycznie istnieją, a jej nie mogłam przecież wyczarować z powietrza, nie jestem medium odbierającym wiadomości z zaświatów” – powiedziała.

Przed rozpoczęciem zdjęć Meryl przejrzała akta sprawy sądowej i inne materiały zebrane przez Hirscha i koproducenta Larry’ego Cana podczas przygotowań do filmu. Wysłuchała nagrania, na którym zarejestrowano niski, niespieszny głos Karen. Przygnębiło ją. „Słuchałam go raz po raz, ale wcale mi nie pomagało – wspominała. – Może Karen prowadziła tę rozmowę telefoniczną w środku nocy i była zmęczona, może to była kwestia jakości nagrania. Dość szybko przestałam go słuchać. Niepokoiło mnie i dołowało. Im głębiej wchodziłam w jej życie i śmierć, tym byłam smutniejsza”.

Prześladowało ją stare zdjęcie legitymacyjne Karen. Aby rozwikłać tę zagadkę i wskrzesić ducha Karen Silkwood, Meryl zaczęła czerpać z własnych doświadczeń zaniepokojonej obywatelki powoli dorastającej do działalności politycznej i społecznej. Czy mogłaby być zalotną pracownicą na etacie techniczki chemiczki? W żadnym razie. Czy mogłaby być solą w oku korporacji Kerr-McGee? Bez wątpienia.

W końcu zmontowała z tego postać tak szczególną, że wymagała nieustannego dopracowywania. Sięgając po sportowe porównanie, wyobraźcie sobie młodego Michaela Jordana – który już i tak jest najlepszy – jak ćwiczy godzinami, by Chicago Bulls znaleźli się w finałach NBA. Meryl bez końca szlifowała swoją postać. Co być może wyjaśnia, czemu Buzz Hirsch w basenie poza planem zobaczył nie Meryl, lecz Karen.

„Uwielbiałam ją grać” – powiedziała później Meryl dziennikarzowi „Marquee Magazine”. Zbliżyła się do Karen bardziej niż do innych odgrywanych postaci. Nazywała ją „upierdliwą laską”. „Karen nie była aniołem, lecz prawdziwym człowiekiem pełnym sprzeczności”. Meryl zauważyła kiedyś, że kontrasty tkwiące w niej samej zawsze ujawniały się na ekranie. Jej zdaniem aktorstwo nie polegało na stawaniu się innym człowiekiem, lecz na „odnajdowaniu podobieństw w tym, co z pozoru zdawało się odmienne, a potem odkrywaniu w nich siebie”.

Podczas kręcenia Silkwood Nichols załapał się na pokaz Wyboru Zofii. Wcześniej zakładał, że „Meryl z Silkwood jest tą prawdziwą Meryl”. Zofia kazała mu na nowo przemyśleć kobietę, którą rzekomo znał. „Kto to jest, u diabła? – zaczął się zastanawiać. – Jest absolutnie autentyczna. Którą z nich jest naprawdę?”.

Meryl i Karen należały do różnych klas społecznych, ale miały w sobie tę samą buntowniczość. Obie były chodzącymi kłębkami sprzeczności, które działały ze szlachetnych pobudek, zmieniając swój wizerunek z każdą zmianą dekoracji, nonkonformistkami, które postanowiły sprzeciwić się oczekiwaniom społecznym. Skoro Nicholsowi nie udało się uchwycić prawdziwej Meryl, to może jej wieloznaczność trafiała w sedno. Jej rozliczne wcielenia zbiły z tropu Nicholsa i Meryl pozostała dla niego zagadką. Była interesująca i nieprzewidywalna. Nie wiadomo było, co planuje, i właśnie dlatego oglądanie jej na ekranie było takie podniecające. W kolejnej głównej roli miała być absolutnym przeciwieństwem Karen Silkwood: elegancką arystokratką, bohaterką jednej z najseksowniejszych scen w historii kina.

.

ANTRAKT

Antynuklearna krucjata Meryl

12 czerwca 1982 roku na pokojowym wiecu w Central Parku zgromadziło się milion demonstrantów, by zaprotestować przeciwko broni atomowej i zaapelować o zakończenie zimnowojennego wyścigu zbrojeń. Nigdy dotąd aż tylu ludzi nie zamanifestowało jednocześnie swojego sprzeciw wobec atomu. Meryl Streep była jedną z nich. Ruch antynuklearny z lat 70. zawładnął też latami 80., intensyfikując swoje działania po wyborze na fotel prezydencki Ronalda Reagana, który po objęciu stanowiska w 1981 roku zadeklarował zwiększenie amerykańskiego potencjału atomowego. Rozprzestrzenianie się broni masowego rażenia budziło poważny niepokój zarówno Meryl, jak i wielu innych Amerykanów. A jeśli dostęp do atomowego guzika uzyska jakiś psychopata zdeterminowany unicestwić ludzkość?

Przerażające.

Początkowo Meryl obawiała się upubliczniać swoje lęki, bo sądziła, że dziennikarze „z pewnością zaczną sobie z niej pokpiwać jak z Jane Fondy”. Przypomnijmy, że Jane spotkała się z nieprzychylnymi reakcjami na swój aktywny sprzeciw wobec wojny w Wietnamie. Zbiegiem okoliczności gwiazda Powrotu do domu była zainteresowana rolą Karen Silkwood, ale wycofała się z tego projektu, by zagrać odważną bohaterkę Chińskiego syndromu – filmu fabularnego z 1979 roku, antynuklearnej opowieści ku przestrodze.

Ostrożne milczenie Meryl nie trwało długo. Zaczęła głośno wyrażać swoje zdanie, mówiąc, że chce pokoju na ziemi dla syna Henry’ego. „Zrozumiałam, że im więcej jest osób, za które odpowiadam, tym większy mój udział w przyszłości świata” – powiedziała.

Podczas wielkiego marszu na Manhattanie demonstranci nieśli transparenty z napisami: „Chleb zamiast bomb”, „Reagan to bomba – jednego i drugiego należy zakazać”, „Feministyczny świat wolny od atomu”. Coretta Scott King, wdowa po Martinie Lutherze Kingu, zwróciła się do tłumów: „Przybyliśmy tu tak licznie, że nasz przekaz musi dotrzeć do Białego Domu i na Wzgórze Kapitolińskie”.

W ramach wydarzeń powiązanych z marszem Meryl pomogła zorganizować nowojorską premierę nominowanego do Oscara filmu dokumentalnego Eight Minutes to Midnight, będącego portretem dr Helen Caldicott, pediatry i założycielki organizacji Women’s Action for Nuclear Disarmament (WAND, Akcji kobiecej na rzecz rozbrojenia atomowego). Tego lata Meryl rozpoczęła zdjęcia do filmu Silkwood, w którym zagrała chemiczkę i działaczkę związkową Karen Silkwood, narażoną na szkodliwe promieniowanie w fabryce plutonu, w której była zatrudniona. „Szukam dzieł o dużej wartości artystycznej, a kiedy je w końcu znajduję, zawsze okazuje się, że mają również właściwy wydźwięk polityczny” – powiedziała.

W 1984 roku Meryl otrzymała nagrodę imienia Helen Caldicott na gali, podczas której zbierano środki finansowe na projekty edukacyjne WAND. Tego roku stacje telewizyjne z Los Angeles odmówiły wyemitowania wystąpienia publicznego, w którym Meryl przekazuje innym matkom złą wiadomość: Na chorobę popromienną nie ma lekarstwa. Jeden z nadawców próbował wyjaśniać, że można na tę kwestię spojrzeć „z dwóch stron”. „Owszem: ze strony tych, którzy bombardują, i tych, którzy są bombardowani” – napisał w odpowiedzi „Los Angeles Herald-Examiner”.

Tymczasem Meryl potraktowała to zagrożenie na tyle poważnie, że dosłownie podporządkowała mu całe życie. „Zwracam baczną uwagę na wszystkie sygnały – powiedziała na łamach »New York Timesa« w 2004 roku. – Kiedy już po zakończeniu zdjęć do Silkwood wybieraliśmy dom w Connecticut, zdecydowaliśmy się na ten, a nie inny, bo znajdował się w odległości półtorej godziny drogi od jakichkolwiek zakładów jądrowych. Literalnie rysowaliśmy wtedy kółka na mapie”. I dodała: „Wyprowadziłam się z Nowego Jorku z powodu słów terrorysty Ramziego Yousefa: »Wrócę do World Trade Center«”. Jestem pewnie jedyną osobą, która mu uwierzyła”.

Meryl chętnie polecała wydaną w 1982 roku książkę Jonathana Schella The Fate of the Earth.

„W tej książce o rozprzestrzenianiu technologii jądrowych ogromnie zaniepokoiła mnie idea globalnych połączeń i interakcji, myśl, że nasze działania wpłyną na klimat – powiedziała. – Okazało się to w dużej mierze prawdą, choć te dramatyczne przypuszczenia dotyczyły zamarzania Ziemi, a nie topnienia polarnych czap lodowych. Nie wiem, czemu przeczytałam tę książkę. Znakomite uniwersytety i uczelnie wyższe potrafią budzić w ludziach ciekawość i zapładniać ich ideami, nie służą jedynie wypuszczaniu w świat kolejnych menedżerów funduszy hedgingowych”.

ROZDZIAŁ 5

Meryl lwica

Miałam farmę w Afryce.

Karen Blixen, Pożegnanie z Afryką
(adaptacja filmowa: 1985)

Meryl była sfrustrowana. Próbowała wczuć się w swoją postać, w scenariusz, w partnera na planie, ale wydawało się to niemożliwe. Miała problem i nie wiedziała, jak go rozwiązać.

„Nie umiałam właściwie zagrać ani jednej sceny” – powiedziała o filmie W nocnej ciszy, który był hołdem dla Alfreda Hitchcocka, wyreżyserowanym przez Roberta Bentona, jednocześnie autora scenariusza. „Dialogi wydawały się nieautentyczne. Złościło mnie to coraz bardziej, bo miałam przekonanie, że odpowiedź gdzieś we mnie jest, ale nie umiałam do niej dotrzeć. Snułam się przygnębiona całymi dniami, co mi się nigdy dotąd nie zdarzało. Im bliżej było końca zdjęć, tym bardziej rosło napięcie, bo przecież to rozwiązanie musiało gdzieś być”.

W Teksasie dobiegały końca zdjęcia do Silkwood, tymczasem 19 listopada 1982 roku na amerykańskie ekrany wchodziła nowa Meryl, uwodzicielska femme fatale z mroczną przeszłością. W kryminale Bentona, noszącym pierwotnie tytuł Stab (Dźgnięcie), Meryl zagrała Brooke Reynolds, olśniewającą pracownicę domu aukcyjnego podejrzewaną o dokonanie zabójstwa w afekcie. Sprawy wymykają się spod kontroli, kiedy psychiatrę z Manhattanu Sama Rice’a (w tej roli Roy Scheider) ogarnia obsesja na punkcie morderstwa żonatego pacjenta. Brooke jest chłodna, opanowana i nieodgadniona, prawdziwa blondynka Hitchcocka. Czy ma jednak krew na rękach? (Nie zdradzę wam zakończenia).

Meryl wystąpiła w tym dreszczowcu w okresie między Kochanicą Francuza a Wyborem Zofii i dziś uznaje go za mało istotny element swojego dorobku. Jej frustracja stała się zarzewiem konfliktu z partnerującym jej na planie Scheiderem, wskutek czego na ekranie zabrakło chemii. „Scheider i Streep nie są parą na miarę Cary’ego Granta i Grace Kelly – napisał recenzent »Newsweeka« David Ansen. – Trudno skrzesać płomień dwiema metalowymi zapałkami”.

Z kolei na planie Wyboru Zofii między Meryl a Kevinem Klinem aż iskrzyło, dzięki czemu przez kolejny miesiąc aktorka czytała głównie pozytywne recenzje – o sobie, nie o filmie, który „Variety” uznało za „piękny”, ale „zdumiewająco nużący”. Film W nocnej ciszy jako dość przypadkowa produkcja zdążył już pójść w zapomnienie. Teraz wszyscy mówili o Zofii. Jak opisała to Janet Maslin z „New York Timesa”, Meryl udało się „dokonać rzeczy prawie niemożliwej: przedstawić swoją postać wiarygodnie, jako kobietę z krwi i kości, bez utraty niezwykłego wymiaru twórczości pana Styrona”. Jej rola wprawiła w zdumienie Molly Haskell z „Vogue’a”, która napisała: „Bardzo wierna i plastyczna adaptacja Alana Pakuli daje ogromne pole do popisu Streep, która zmienia się pomysłowo jak kameleon w swoim najbardziej fizycznym do tej pory występie. Ma kłopoty z angielszczyzną i czarująco komiczny polski akcent, upada wycieńczona anemią, rozkwita otoczona troską swojego szalonego kochanka Nathana (...). Na koniec definiują ją dręczące wyrzuty sumienia, a o jej życiu wewnętrznym nie wiemy więcej niż w pierwszych minutach filmu. Zofii brakuje tego, czego brakowało jej od początku: esencji tożsamości, tej zaś Meryl Streep, mistrzyni kamuflażu, której z pewnością nie można oskarżyć o »granie samej siebie«, nie umie jej dać”.

W efekcie Haskell „bardziej zainteresowała aktorka, niż wzruszyła grana przez nią postać”. Pauline Kael, jedna z najznamienitszych recenzentek obok Rogera Eberta, wyraziła w „New Yorkerze” opinię wprost przeciwną, zarzucając Meryl, że... gra. „Zagrała jak zwykle z namysłem, wkładając w to dużo wysiłku – kręciła nosem Pauline. – Ale coś mnie w niej zastanawia... Zobaczywszy ją na ekranie, nie umiem jej sobie wyobrazić od szyi w dół. Czy to możliwe, że jako aktorka zamienia się w niezapisaną kartę, po czym skupia wyłącznie na jednym, na przykład charakterystycznym odrzucaniu głowy, które było jej typową manierą w Manhattanie, a w Wyborze Zofii na akcencie?”. A dalej zastanawia się, że to podejście „może wyjaśniać, dlaczego bohaterki jej filmów nie sprawiają wrażenia pełnowymiarowych postaci i oglądanie jej na ekranie nie jest źródłem drobnych, przypadkowych radości”.

Auć. Kael chyba nie czuła się komfortowo, oglądając Meryl na ekranie. Jej zagadkowe alter ego, od Sary Woodruff do Zofii Zawistowskiej, raczej cierpiały, niż zanosiły się śmiechem. Tym kobietom brakowało wyrazistości, bo miały nieustaloną tożsamość. Uciekały od przeszłości i przemykając wśród ruchomych piasków, rozpoczynały nowe życie. Zamiast dać Zofii spójny fundament, Meryl przysłużyła się tej postaci, plastycznie uwewnętrzniając jej walkę o przezwyciężenie syndromu ocaleńca. Kael urodziła się przed epoką technikoloru i dorastała w czasach, gdy gwiazdy filmowe były prawdziwymi gwiazdami. Miała silną, złożoną osobowość i skłonność do faworyzowania aktorów, których nieskrępowana zmysłowość ubarwiała ich ekranowe role. Nie kupiła aktorstwa Meryl. Ta dziwna nowa gwiazda, z jej patrycjuszowskim chłodem, opanowaniem i nieograniczoną skalą wyrazu nie znalazła uznania w oczach Kael, choć zyskała podziw innych wpływowych krytyków (głównie płci męskiej). Jak zauważyła Haskell, obserwowanie artysty w procesie tworzenia było jednak powodem do radości.

„Zabiło mnie to” – powiedziała Meryl o krytyce Kael. W 2008 roku przyznała na łamach „Guardiana”, że „nie umiała” jej zignorować. „I wiesz, co sądzę? – powiedziała, porzucając w trakcie wywiadu rolę ciepłej, sympatycznej rozmówczyni z klasą, by zadać cios poniżej pasa. – Ta Pauline była biedną Żydówką, która studiowała na Berkeley razem z masą zamożnych białych protestantek z Pasadeny o długich blond włosach, latami doświadczając ich bezduszności. A potem zobaczyła mnie”.

11 kwietnia 1983 roku Meryl i Don zjawili się w pawilonie Dorothy Chandler na niezwykle eleganckiej i bardzo stresującej uroczystości: pięćdziesiątym piątym rozdaniu Oscarów. Wybór Zofii otrzymał pięć nominacji, w tym dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej. W przemyśle filmowym nie było nagród bardziej znaczących niż Oscary. Rok wcześniej nagrodę dla najlepszej aktorki zdobyła Katharine Hepburn, ale tym razem Meryl nie była czarnym koniem. W styczniu zdobyła Złoty Glob dla najlepszej aktorki, co ugruntowało jej pozycję faworytki. Akademia zlekceważyła takich nowicjuszy jak Kevin Kline i Peter MacNicol, rażąco zignorowała również sam Wybór Zofii. Miał bardzo poważną konkurencję: Gandhiego (zwycięzca), E.T. (fenomen kulturowy) i Tootsie (Dustin Hoffman w przebraniu kobiety). Wszystkie zostały nominowane i wszystkie okazały się bardziej kasowe. (Wybór Zofii zarobił przyzwoite 30 milionów dolarów przy kosztach na poziomie 9 milionów). W szranki o statuetkę stanął również film historyczny Zaginiony z Sissy Spacek i Jackiem Lemmonem, oraz Werdykt, dramat sądowy z Paulem Newmanem.

Meryl miała przeciwko sobie trzy znakomite aktorki: Sissy Spacek, Jessicę Lange (Frances) oraz Debrę Winger (Oficer i dżentelmen), a także Julie Andrews, ikonę kina wielbioną przez widzów (Victor/Victoria). Meryl wyglądała na zdenerwowaną, lecz mimo to olśniewała w luźnej złotej sukni skrywającej jej osobistą tajemnicę: była w ciąży z drugim dzieckiem, które miało przyjść na świat latem. Kiedy Sylvester Stallone przedstawiał nominowanych, Meryl otrzymała entuzjastyczne oklaski. Uśmiechnęła się, spuściła wzrok, dotknęła policzka i zerknęła w prawo, gdzie siedział nieporuszony Don, uosobienie stoickiego spokoju.

Wreszcie po dziewięćdziesięciu sekundach, które wydawały się trwać całe lata, Stallone wyczytał jej nazwisko. Ucałowała Dona i wyszła na scenę, upuszczając po drodze kartkę, na której zapisała sobie przemowę. Podniosła ją i przez kilka sekund stała w milczeniu na podium, napawając się swoim szczęściem. W końcu powiedziała: „O rany! Człowiek próbuje to sobie wcześniej wyobrazić milion razy, a i tak okazuje się to niewiarygodnie ekscytujące”. Podziękowała Pakuli, Royowi Hellandowi, lektorowi języka polskiego, lektorowi języka niemieckiego, a na końcu Kline’owi i MacNicolowi, którym zadedykowała swoją drugą statuetkę zdobytą w ciągu czterech lat.

Pięć miesięcy później powitała na świecie swoje drugie dziecko, niecałe cztery lata młodsze od pierwszego.

Córka o imionach Mary Willa, którą Meryl nazwała Mamie po swojej babci, urodziła się w Nowym Jorku 3 sierpnia 1983 roku, ważąc nieco ponad trzy kilogramy. Jeszcze podczas ciąży wykryto u małej arytmię. Lekarze zapewniali Meryl, że w sześciu przypadkach na dziesięć okazuje się ona zaburzeniem przejściowym. Meryl obawiała się, że siostra Henry’ego może się znaleźć w pozostałych czterdziestu procentach i skończyć z „poważną wadą serca”. Szpital spotęgował jej obawy, umieszczając kruchą Mamie na oddziale intensywnej terapii noworodków. Dobra wiadomość: Mamie była jednak zdrowa.

Według informacji z kwietniowego numeru „Ladies’ Home Journal” z 1984 roku Meryl cierpiała na depresję poporodową. Włączała wiadomości w telewizji i płakała. Kiedy Mamie skończyła sześć tygodni, Meryl zabrała ją na wywiad z dziennikarką „Ladies’ Home Journal”, by promować Silkwood, który miał wejść na ekrany w grudniu. Niania Mamie złapała grypę, więc Meryl jako matka nie miała wyboru. Czytelniczki magazynu, gospodynie domowe, na pewno by ją pochwaliły. Z Mamie na ręku prezentowała się światu w cieplejszym i bardziej prozaicznym wydaniu, kontrastującym z tragicznymi malkontentkami, które odgrywała na ekranie. Była miłą, normalną mamą, która wzięła sobie rok wolnego od pracy na planie, by zaopiekować się dziećmi.

„Kobiety odnoszące sukcesy to ludzie, których życie cechuje większa zmienność – powiedziała Claudii Dreifus przeprowadzającej z nią wywiad. – Z pewnością odnosi się to do mnie. Po okresach intensywnej aktywności przychodzą okresy wycofania. Nie dlatego, że wygasa moje zainteresowanie pracą, lecz dlatego, że nie mam innego wyjścia. Nie sposób z dwójką małych dzieci kręcić zdjęć gdzieś na świecie. Musiałam zrobić sobie wolne, by móc urodzić dziecko, inaczej fizycznie nie dałabym rady. Macierzyństwo uczłowiecza. Wszystko sprowadza się do najbardziej podstawowych kwestii”.

O swoim mężu powiedziała: „Jesteśmy do siebie bardzo podobni. On jest odludkiem i ja też. Lubimy samotność, we dwójkę i z dziećmi. Nie lubimy szumu, fotografów, całej tej pompy. Z tego względu rzadko kiedy chodzimy na broadwayowskie premiery. Najszczęśliwsi jesteśmy chyba wtedy, gdy uda nam się całą rodziną wyjechać na wieś”.

W 1980 roku Gummerowie kupili prawie czterdziestohektarową posiadłość na północy stanu, choć nadal mieszkali głównie na Manhattanie. Para dzieliła się obowiązkami związanymi z opieką nad dziećmi. Rankiem Don zawoził Henry’ego do szkoły, po południu odbierała go Meryl. Meryl gotowała, Don sprzątał. Oprócz niani zatrudniali też gosposię.

12 grudnia 1983 roku zostawili dzieci w domu i udali się na premierę Silkwood do Los Angeles. Ebert dał filmowi maksymalne cztery gwiazdki i napisał: „To nie jest film o plutonie, to film o amerykańskich robotnikach. Winowajcy to nie żadne potwory, tylko pracownicy zakładów, związkowcy, ludzie obawiający się utraty pracy”. Chwalił wagę, jaką Meryl przywiązywała do detali. „Silkwood wchodzi do fabryki, podbija kartę, machinalnie patrzy na zegarek, po czym potrząsa nadgarstkiem, najwidoczniej to jeden z tych nakręcanych zegarków. Ten drobny gest był decyzją aktorki. W tym filmie jest wiele takich decyzji, wszystkie równie drobne jak ta pierwsza, lecz właśnie w ten sposób, kroczek po kroczku, Streep i towarzyszący jej na planie aktorzy budują postaci tak przekonujące, że przestajemy być widzami, a stajemy się świadkami”.

Vincent Canby nazwał Silkwood „filmem zupełnie odmiennym od wszystkich, w których Meryl zagrała do tej pory, choć równie inteligentnym jak poprzednie. To bezczelny, prostacki, nonszalancki, genialny występ, równie zabawny co poruszający”. Nawet Pauline Kael przyznała, że Meryl zaprezentowała „bardzo dobre aktorstwo”, nawet jeśli „została niewłaściwie obsadzona”.

Zgodnie z przewidywaniami Akademia nominowała Meryl za najlepszą rolę kobiecą, Cher za rolę drugoplanową, Mike’a Nicholsa za reżyserię, a Norę Ephron i Alice Arlen za najlepszy scenariusz oryginalny. Nikt nie wygrał, ale według Arlen zaszczytem była już sama nominacja. Meryl przegrała z Shirley MacLaine, która poruszyła serca publiczności w filmie Czułe słówka: podnoszącym na duchu, apolitycznym przeboju kasowym, który lepiej wpisywał się w klimat Hollywood w epoce Reagana. No cóż, nie można mieć wszystkiego. Buzz Hirsch spotkał Meryl na bankiecie po ceremonii. Wydawała się zupełnie inna od zapamiętanej przez niego wariatki z Teksasu.

„Jak mam to opisać? Weszła w rolę osoby bardzo kruchej, podatnej na zranienia, nadwrażliwej, niemal lękowej. Nie mam na to dowodów, ale wydaje mi się, że Meryl uważa, że taki właśnie wizerunek powinna prezentować publicznie, bo jest przecież kobietą, która zdobyła ogromne uznanie i wiele nominacji. Jest bardzo inteligentna, wystarczająco inteligentna, by zorientować się, że na szczyt najłatwiej dojść opłotkami. Obserwuję ceremonie rozdania Oscarów co roku i co roku widzę na niej Meryl. Zdumiewa mnie, że zwykle prezentuje się tak niepozornie. Robi to celowo, bo wie, jak zazdrośni potrafią być ludzie o jej sukces. Kiedy pniesz się w górę, mnóstwo osób ma ochotę ściągnąć cię w dół”.

FRAGMENT PRZEMOWY MERYL WYGŁOSZONEJ W 1983 ROKU NA UROCZYSTOŚCI ROZDANIA DYPLOMÓW W VASSAR COLLEGE

Sława stawia pewne warunki, między innymi zabrania rozmawiania o polityce w kręgach polityki. Meryl oburzał ten zakaz swobodnej wypowiedzi. Złamała tę regułę (poniekąd), zwracając się do absolwentów swojej alma mater.

Kiedy leciałam do Kalifornii na uroczystość wręczania nagród Amerykańskiej Akademii Filmowej, zadzwonił do mnie tata i powiedział: „Jeśli wygrasz, to ze sceny wypowiadaj się zwięźle, apolitycznie i błyśnij inteligencją!”. Odparłam, że wystarczająco błyszczy już moja sukienka, a jeśli znajdę się na scenie, to obiecuję nie powiedzieć ani słowa o... [tu Meryl wydała odgłos naśladujący wybuch bomby]. To wydarzenie ma niezłą publiczność, 300 milionów widzów, więc chęć powiedzenia w ciągu dwóch minut wszystkiego, co się chce do wszystkich na całej ziemi, jest bardzo silna. Zrozumiałam jednak, że mój tata chciał powiedzieć, iż w pewnych okolicznościach to nie uchodzi. Tyle że analogicznej rady udzielił mi dzisiaj, i tu już musiałam zaprotestować. Bo wszyscy jesteśmy aktorami sceny politycznej i pewnego dnia wszystkich nas osądzą za czyny i zaniechania, za wyrażone opinie i milczenie, za to, czego broniliśmy, i za to, co zaniedbaliśmy (...). Wydaje mi się, że mamy w tym kraju poczucie, że „to nie uchodzi”, gdy nawet najmętniej wyrażone poglądy polityczne zakłócają to, co powinno być krótkie, błyskotliwe i zabawne. Nie zamierzam was dziś przekonywać do swoich poglądów politycznych, niemniej usilnie namawiam was do tego, byście określili własne, a następnie postępowali według nich. Nawet podczas tak nieadekwatnych do tego celu zgromadzeń jak to.

Po urlopie macierzyńskim Meryl znalazła w kalendarzu czas na nakręcenie trzech zupełnie różnych filmów: dramatu o niewierności Zakochać się u boku Roberta De Niro, ekranizacji sztuki Davida Hare’a Obfitość, wyprodukowanej przez broadwayowskiego guru Joego Pappa, oraz melodramatu Pożegnanie z Afryką, w którym wystąpiła razem z Robertem Redfordem.

Najpierw nakręciła Zakochać się: nieco zagmatwany, ale poruszający film na temat wielu małżeństw. Opowiada on o tym, jak porządni ludzie mogą zaskoczyć samych siebie, nawiązując romans i po drodze rozbijając rodzinę. Frank (De Niro) to wrażliwy architekt z dwójką dzieci, Molly (Meryl) to nieśmiała, ujmująca artystka, która przed dwoma laty straciła dziecko. Oboje codziennie dojeżdżają do pracy w Nowym Jorku z hrabstwa Westchester pociągiem Metro-North. Poznają się w księgarni na Manhattanie, a niezobowiązująca znajomość z czasem przeradza się w romans. Nieszczęśni kochankowie rozstają się, nie skonsumowawszy związku, co czyni ich sympatyczniejszymi w oczach widzów, którzy uznaliby pozamałżeński seks za przekroczenie pewnych granic. Ostatecznie, po przypadkowym spotkaniu w pociągu, porzucają małżonków i wracają do siebie na dobre.

Czy można to uznać za... szczęśliwsze zakończenie? „Moja mama zapowiedziała, że jeśli jeszcze raz umrę, przestanie się do mnie odzywać” – wyjaśniła Meryl. Aktorka bardzo chciała nakręcić jakiś romans i jeszcze raz stanąć przed kamerą ze znanym jej z planu Łowcy jeleni De Niro, którego idealizowała od czasów Taksówkarza. „Jak już dorosnę, chciałabym być takim aktorem jak on” – powiedziała sobie w 1976 roku. Siedem lat później występowali już na równej stopie. Współpracowali. Grali w tej samej lidze. Początkowo planowali wystąpić w ekranizacji sztuki Ferenca Molnára Gwardzista, ale ten projekt nie doszedł do skutku. Natrafili na scenariusz Zakochać się autorstwa Michaela Cristofera i postanowili spróbować. Jako ekranowy partner De Niro okazał się niezwykle drobiazgowy w dążeniu do uzyskania idealnego ujęcia.

Meryl zdecydowanie wolała De Niro od Charlesa Dance’a, Anglika, który grał jej znękanego męża w Obfitości. Po zakończeniu zdjęć do Zakochać się ruszyła do Londynu, by nakręcić film z epoki z partnerującym jej Charlesem pod okiem australijskiego reżysera Freda Schepisi. Grała Susan Traherne, wybuchową żonę i gospodynię domową. W obsadzie filmu znalazła się także Tracey Ullman, grająca jej ekscentryczną przyjaciółkę, oraz Sting (owszem, ten Sting) w roli przelotnej miłostki, do której Meryl w ataku szału mierzy z broni (owszem, z broni). W sztuce granej na londyńskim West Endzie smakowitą rolę Susan grała Kate Nelligan, natomiast ekranizacja okazała się pokusą nie do odparcia dla Meryl, której życiową misją było poszerzanie zakresu scenicznych możliwości. Don, Henry i Mamie przyjechali towarzyszyć jej na miejscu.

David Hare przygotował scenariusz stanowiący adaptację jego wielokrotnie nagradzanej sztuki. Do napisania Obfitości zainspirowała go pewna zdumiewająca statystyka: 75 procent mężatek służących podczas drugiej wojny światowej w brytyjskim wywiadzie rozwiodło się po zakończeniu działań wojennych. Jego antybohaterka była agentką w okupowanej Francji i teraz tęskni za ponownym udziałem w podniecających misjach, które dawały jej poczucie celu. Po powrocie do kraju wychodzi za wytwornego dyplomatę Raymonda Brocka (Charles Dance), ale w drugoplanowej roli jego żony czuje się uwięziona, zdegradowana do podtrzymywania konwersacji podczas nudnych imprez towarzyskich. Stopniowo zamienia ich wspólne życie w piekło. Robi Raymondowi żenującą scenę na proszonej kolacji i wygłasza tyradę, którą Alice, postać grana przez Ullman, określa z rozbawieniem mianem „kabaretu z psychiatryka”. Kiedy Raymond każe Susan przestać wreszcie mówić, ta krzyczy: „Przestałabym, do cholery, mówić, gdyby ktokolwiek choć raz powiedział coś, dla czego warto byłoby zamilknąć!”.

(Poza tą jedną sceną mówiła przez cały czas matowym głosem księżnej Diany). Meryl doskonale odegrała zarówno swoją rolę, jak i tę pamiętną ripostę, będącą jedną z jej ulubionych kwestii, ale ona i Charles, wysoki rudzielec pod czterdziestkę, nie potrafili się dogadać. Mieli inne metody pracy. Charles, znany z ról urzędników i czarnych charakterów, po okresie pracy w Royal Shakespeare Company zaczął grać w serialach telewizyjnych Ojciec Brown i The Jewel in the Crown. Produkcje telewizyjne kręci się na ogół szybciej niż filmy fabularne. Aktor telewizyjny kręci jedno, dwa ujęcia tej samej sceny i to wszystko. Meryl nie była pedantką, ale dążyła do emocjonalnej precyzji i dbała o detale. Schepisi robił wiele dubli, starając się wycisnąć z aktorów jak najwięcej, a Meryl (w granicach rozsądku) kręciła scenę tyle razy, ile było to konieczne, by zagrać ją lepiej. Charles porównał kiedyś Meryl (na jej niekorzyść) z Shirley MacLaine, która występowała razem z nim w miniserialu telewizji ABC z 1987 roku Out on a Limb: „Meryl gra rozumowo, Shirley intuicyjnie. Wolę to drugie podejście”.

O samej Meryl powiedział: „Powiedzmy, że wydała mi się dość chłodna. Właściwie jej nie poznałem. Kilka razy poszliśmy na kolację, ale mówiła tylko o pracy. Niełatwo mi się z nią pracowało, ale też ułatwianie mi pracy nie należało do jej zadań”.

Ian Baker, operator filmowy, zastanawiał się, czy czasem nie zniechęcała do siebie Charlesa „celowo”. Czy to możliwe, że – zgodnie z tym, co zauważył już Mike Nichols – Meryl na potrzeby filmu odtwarzała niechęć, którą czuła jej postać? Czy Charles nie lubił Meryl, czy może... Susan? Z drugiej strony Meryl i Tracey Ullman bardzo się zaprzyjaźniły, co było odbiciem relacji Susan i Alice. Pod koniec zdjęć do Obfitości przyjaciółki na dobre i na złe otarły się o śmierć podczas lotu zapchanym samolotem z Tunezji, gdzie kręcono kilka scen. Piły szampana i gadały o Charlesie. „No i wyobraźcie sobie, że jeden z silników wybuchł, a drugi zgasł – wspominała Ullman. – Zaczęliśmy tracić wysokość. Zgasły światła. Jakaś młoda stewardesa zaczęła krzyczeć, a to nigdy nie wróży nic dobrego. Pokrzyczałyśmy chwilę, a potem obie zbladłyśmy jak ściana, wzięłyśmy się za ręce i zatopiłyśmy we własnych myślach”.

Na wysokości dziewięciu tysięcy metrów Meryl zaczęła się zamartwiać: „O cholera, ta baba, która pisze tę moją potworną nieautoryzowaną biografię będzie miała znakomite zakończenie!”.

Dianie Maychick, autorce wydanej w 1984 roku książki The Reluctant Superstar, nie było jednak dane opisać dramatycznego ostatniego rozdziału niezwykłego życia Meryl: samolot wylądował awaryjnie w Nicei, gdzie francuska obsługa naziemna potraktowała fatalnie wszystkich pasażerów samolotu, z Meryl włącznie.

Pomijając atak paniki na pokładzie spadającego samolotu, Meryl podczas kręcenia Obfitości zachowywała stoicki spokój, jak twierdził Ian Baker. Kiedy Schepisi i spółka kręcili materiał bez jej udziału, Meryl znajdowała sobie jakiś ustronny kącik na planie, zwijała się w kłębek jak kot i czytała książkę.

Być może czytała wspomnienia Karen Blixen, wydane pod tytułem Pożegnanie z Afryką, przygotowując się do sportretowania na wielkim ekranie duńskiej pisarki. Niedługo miała lecieć do Kenii, gdzie czekał już Redford (i kilka wypożyczonych lwów), z którym miała kręcić adaptację książki dla wytwórni Universal Pictures. Blixen (pseudonim literacki: Isak Dinesen) była baronową, właścicielką plantacji kawy w pobliżu Nairobi. W 1913 roku przeniosła się do Protektoratu Afryki Wschodniej, brytyjskiej kolonii, i poślubiła kuzyna drugiego stopnia, szwedzkiego barona Brora von Blixen-Finecke. Kupili farmę i zatrudnili ludzi z plemienia Kikuju do uprawiania ziemi, która przed pojawieniem się kolonizatorów była ich własnością. Na terenie posiadłości Blixen uruchomiła szkołę dla afrykańskich dzieci. Nie minęło osiem lat, jak rozwiodła się z mężem i zaczęła prowadzić farmę samodzielnie. Z wielu powodów, między innymi ze względu na warunki glebowe i spadające ceny kawy, farma popadła w długi. Blixen sprzedała ją w 1931 roku i wróciła do Danii. Sześć lat później opublikowała Pożegnanie z Afryką.

Ekranizacja książki była nieunikniona, zwłaszcza biorąc pod uwagę romans Blixen z Denysem Finchem Hattonem, charyzmatycznym brytyjskim arystokratą polującym w Afryce na lwy. W tym samym roku, w którym Blixen porzuciła farmę, Hatton zginął w wypadku lotniczym; jego dwupłatowiec rozbił się tuż po starcie. Blixen opisała tę tragedię w ostatnich rozdziałach Pożegnania z Afryką.

Reżyser Sydney Pollack, który miał już na koncie nominowany do Oscara film Tootsie, rozważał obsadzenie w roli Blixen między innymi Judy Davis i Julie Christie. Nakręcono próbne zdjęcia z Jane Seymour i Robertem Redfordem. O rolę starała się chyba również Kate Capshaw, która w liście do Pollacka na papeterii kopenhaskiego Hotel d’Angleterre napisała: „W głębi serca czuję, że po lekturze »Pożegnania z Afryką« zamknęłam jakiś cykl. Mogę je wreszcie odłożyć i spokojnie zakończyć twórczą eksplorację tej fascynującej kobiety”. Chwaliła Pollacka: „Pomogłeś mi jeszcze lepiej określić cechy aktorów i aktorek, z którymi chciałabym pracować”.

Sam Cohn zaproponował Meryl, ale Pollack nie był nią zainteresowany. Meryl nalegała tak długo, aż reżyser niechętnie zgodził się z nią spotkać. Pocztą pantoflową dotarła do niej informacja, że jego zdaniem nie jest dość seksowna, by zagrać Blixen. „Na nasze pierwsze spotkanie kupiłam sobie jakąś koszmarną wydekoltowaną bluzkę i wywatowany stanik. I dostałam tę rolę – wspominała. – Bez wątpienia otrzymałam ją ze względu na swój duński akcent, inteligencję i umiejętność zagrania pisarki, ale zapewne miało to jakiś związek z głębokością mojego dekoltu”.

Pollack widział to całkiem inaczej. „Meryl gada o tym wypchanym staniku, że niby dlatego ją zatrudniłem. Możecie mi wierzyć: nie miało to nic wspólnego ze stanikiem” – twierdził z uporem.

Kiedy Pollack stanął oko w oko z Meryl, zapomniał o Zofii Zawistowskiej, Karen Silkwood i Joannie Kramer. Uwierzył, że ma przed sobą prawdziwą Meryl, idealną do roli Karen Blixen. Podczas stu jeden dni kręcenia zdjęć w Afryce Meryl zaimponowała mu odpornością na trudne warunki. („Pochorowali się wszyscy prócz niej” – powiedział). Kiedy nie wszystko szło zgodnie z planem, zachowywała spokój niczym aktorka teatralna, która improwizuje na bieżąco, gdy spadnie jej rekwizyt. Podczas filmowania długiego ujęcia momentu przybycia Blixen na farmę Meryl była całkowicie opanowana. „Lecz gdy tylko Sydney zawołał: »Cięcie!«, wykrzywiła się, uderzyła pięścią w pierś i krzyknęła: »Zabierzcie mi to stąd!« – opowiadał później scenarzysta filmu Kurt Luedtke, który był świadkiem tej sceny. – Kostiumograf pomógł jej rozpiąć sukienkę i ze środka wypadł ogromny owad! Pełzał po niej przez całą scenę, ale zmusiła się, by nie zwracać na niego uwagi”.

Kolejnym świadectwem jej hartu ducha było zastąpienie kaskaderki w scenie, w której Blixen odgania lwicę krążącą wokół obozowiska. Zwierzę przeraziło kaskaderkę. „Ta dziewczyna naprawdę się bała i nie bez powodu – wspominała Meryl. – Ja się nie bałam. Dałam z siebie wszystko”. Meryl chwyciła bat. „Lwica jakoś nie chciała być odpowiednio groźna, więc Sydney ją odwiązał, kiedy smagałam ją batem, ale nie powiedział mi o tym, bo chciał mieć dobre ujęcie. To była ostatnia scena kręcona tuż przed powrotem do kraju. Myślałam, że go zabiję”.

Pollack zaprzeczył, jakoby kazał treserowi lwów spuścić zwierzę z uwięzi, i zarzucił Meryl „konfabulację”. Reżyser wypożyczył do zdjęć co najmniej sześć tresowanych lwów i lwic, po czym wynajął ekipę z gaśnicami na wypadek, gdyby sytuacja wymknęła się spod kontroli. Celem Pollacka było opanowanie rozszalałego lwa, a nie zrobienie mu krzywdy. Ale pomysłowości Meryl, potężnej siły pozwalającej jej grać pod wpływem chwili i reagować na prawdziwe i wyimaginowane zagrożenia w otoczeniu jej bohaterki, nie dało się już tak łatwo okiełznać.

Karen Blixen była brunetką, ale Sydney Pollack wolał naturalny blond Meryl. Ona i Roy Helland przegłosowali go, postanawiając przyciemnić jej włosy. „Będzie śliczna jak nigdy dotąd” – powiedział Roy Pollackowi. Prawa ręka Meryl doradzała przy najbardziej namiętnej... ekhm, pamiętnej scenie Pożegnania z Afryką, w której Denys myje Karen włosy nad brzegiem rzeki. Pienista gra wstępna prowadzi do niby to niezobowiązującej konwersacji przywołującej na myśl zmysłową scenę przy kole garncarskim, która rozegrała się między Demi Moore a Patrickiem Swayze w filmie Duch – lecz z dodatkowym erotycznym napięciem wynikającym z tego, że Karen nie spała jeszcze z Denysem. Redford poprosił Roya o radę, jak umyć grzywę Meryl. „Wyobraź sobie, że masz do czynienia z brudnymi skarpetkami” – odparł Roy.

„Wielu ludzi uważało, że Robert był w Pożegnaniu z Afryką dość drewniany – powiedziała Meryl. – Nie podzielam tego zdania. Uważam, że był delikatny... i grał po prostu dobrze. Ale nie jestem odpowiednią osobą, by się na ten temat wypowiadać. Strasznie się w nim zadurzyłam. Nigdy nie spotkałam aktora, który by tak świetnie całował. W każdym razie Sydney wyobrażał sobie, że Redford ma taki sam charakter jak Denys Finch Hatton i ja się z tym zgadzam. Redford jest właśnie takim facetem. Uwielbia przygody i chętnie podejmuje ryzyko. Martwi go dewastacja kolejnych obszarów dzikiej przyrody. Lubi być sam. Chętnie słucha ciekawych opowieści, popijając dobre wino. No i kobiety go uwielbiają”.

Redford „zagrał to, co zwykle jest rolą kobiecą – ciągnęła Meryl. – Jeśli mamy do czynienia z pierwszoplanową rolą męską, to pojawia się nieosiągalna kobieta, którą ów mężczyzna próbuje zdobyć. Źle śpi, zaniedbuje pracę, bo gdzieś jawi się wizja szczęścia i miłości, która jest dla niego nieosiągalna! W Pożegnaniu z Afryką role zostały odwrócone. Postacią centralną jest kobieta, nieosiągalny jest mężczyzna. Robert czuł, że właśnie to jest istotą równowagi w tym filmie i wielkodusznie zagrał właśnie w ten sposób.

Robert i Meryl „dogadywali się chyba aż za dobrze”, jak wspominał Redford, co odnotował jego biograf Michael Feeney Callan. „Powodowało to zadrażnienia. Lubiliśmy rozmawiać i między ujęciami, poza kamerą, zachowywaliśmy się bardzo swobodnie. Mieliśmy podobne poczucie humoru. Sydneyowi się to nie podobało. Przerywał to. Niepokoiło go, że nawiązuję z nią jakąś relację, która nie pasowała mu do obrazu mnie czy może nas jako zespołu. Ciężko było sobie z tym poradzić, czułem się jak między młotem a kowadłem i miałem do niego żal”.

Zdaniem Redforda Sydney „dodawał Meryl skrzydeł”, ale Denysa traktował jak „pewien symbol, a nie pełnowymiarową postać”. Redforda zasadniczo poproszono o odegranie jeszcze bardziej zawadiackiej wersji „Roberta Redforda”, gwiazdy kina. Do tego Meryl uwielbiała Nairobi, „a Redford nie”, jak powiedziała. „Nie mógł swobodnie wyjść... Nawet tam. Od początku do końca czuł się bardzo skrępowany. Ja z kolei chodziłam wszędzie i oglądałam wszystko, co chciałam”. Było jej go żal. Był zbyt sławny. Skryty bohater popołudniówek, ojciec trojga dzieci udzielił Meryl rodzicielskiej wskazówki, którą wzięła sobie do serca. Powiedział o jej dzieciach: „One nie są twoimi rekwizytami”.

W oczach Meryl Kenia była „prawdziwym rajem”. Ten kraj wpłynął pozytywnie również na Dona, który namalował później akwarele ze zwierzęcymi czaszkami i afrykańskim rękodziełem, po czym sprzedał je po pięć tysięcy dolarów za sztukę. Ten spokojny okres odosobnienia skłonił ich do zakupu posiadłości wartej 1,8 miliona dolarów w sielankowym Salisbury w stanie Connecticut, dwie godziny drogi samochodem od Nowego Jorku, z dziewiętnastohektarowym jeziorem i obszerną pracownią dla Dona. „Kupiliśmy sobie prywatność – wyjaśniła Meryl. – Dom, którego nie widać z drogi. Budząc się w Kenii, patrzyliśmy przez okno na spowite mgłą Kilimandżaro. Pomyślałam wtedy: »Czy po tym wszystkim naprawdę zdołamy wrócić na Osiemdziesiątą Siódmą Ulicę, gdzie jedynym miejscem do zabawy dla dzieci jest park pełen psich kup, spowity duszącymi spalinami?«”.

Kiedy Pollack zaprezentował pierwszą zmontowaną wersję Pożegnania z Afryką, Meryl nabrała wątpliwości. Czy publiczność wysiedzi prawie trzy godziny na filmie, w którym Meryl próbuje z kolejnym obcym akcentem zagrać usychającą z miłości apodyktyczną arystokratkę?

Rozpłakała się dopiero w domu. Podtrzymywała nieskazitelny wizerunek, ale ją też dopadało zwątpienie – zwłaszcza w środku nocy ciemnej, gdy dusza rozmyśla o odrzuceniu, niepewności i żalu. Lecz właśnie dzięki temu była idealną kandydatką do zagrania Nory Ephron w tragikomedii Zgaga.

.

ANTRAKT

Efekt Meryl

Gdyby nie Meryl Streep, Diane Kamp, menedżerka najbardziej poszukiwanych w Hollywood specjalistów od kształcenia wymowy, mogłaby zajmować się zawodowo czymś innym. Wybór Zofii był, jak sama stwierdziła, „punktem zwrotnym”: „Zdawało się, że nic jej to nie kosztuje. Człowiek zapominał, że to ona”.

Kiedy w 1983 roku Meryl zdobyła Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej, aktorzy zaczęli zwracać baczniejszą uwagę na szkolenie wymowy. Stało się to jedną z prestiżowych ścieżek wiodących do nagród Akademii. Meryl, która sama siebie nazywała „naśladowczynią”, nowe akcenty przyswajała w dużej mierze bez pomocy korepetytorów. Była samoukiem, zgłębiała temat, obserwując innych i przysłuchując się, jak mówią. Jednak po to, by zagrać ocaloną z Zagłady Zofię Zawistowską, musiała opanować język polski i niemiecki, a także nauczyć się specyficznej polskiej wymowy kwestii wygłaszanych przez Zofię łamaną angielszczyzną. Współpracowała z lektorami obu języków, co znacznie wykraczało poza jej zakres obowiązków w branży, w której wymowę uznawano za niezbyt istotny dodatek.

Dzięki jej staraniom widzowie zrozumieli, że aktorstwo jest poważnym, zasługującym na szacunek zawodem.

Koledzy z planu uzmysłowili sobie, że najwyższy czas zakasać rękawy i podgonić.

Ale co robić, gdy człowiek nie ma naturalnych zdolności do mimikry? Wezwać korepetytora.

Jak powiedziała Kamp, zanim nastała Meryl, „można było nawalać bez konsekwencji”. Ale po Wyborze Zofii aktorzy zaczęli zwracać się do takich specjalistów od wymowy jak „zaklinacz akcentów” Tim Monich, były wykładowca Juilliarda, który pomógł Brytyjczykowi Gary’emu Oldmanowi wcielić się w role Amerykanów. Przygotował również Matta Damona, urodzonego w Massachusetts, do zagrania mieszkańca RPA w filmie Invictus – Niepokonany.

Aktorzy nieprzywiązujący wagi do wymowy narażali się na nieprzyjemne konsekwencje, zwłaszcza gdy lepiej przygotowana Meryl spychała ich w cień. Robert Redford próbował mówić z angielskim akcentem podczas zdjęć próbnych do Pożegnania z Afryką kręconych z Jane Seymour, ale dosłownie na kilka dni przed rozpoczęciem pracy na planie postanowił zamerykanizować odgrywaną przez siebie postać Denysa Fincha Hattona. „Uznaliśmy, że widzowie poczują się zbici z tropu, oglądając Roberta w roli Anglika – wyjaśnił reżyser Sydney Pollack – więc zapomnieliśmy o sprawie”.

Pollack chyba nieświadomie sabotował wysiłki Meryl, starającej się naśladować akcent Karen Blixen charakterystyczny dla duńskiej arystokracji; opanowała go, przesłuchując stare nagrania Pożegnania z Afryką. „Kiedy zaprezentowałam go Sydneyowi, powiedział tylko: »No nie!«. To było za wiele. (...) Sydney uważał, że taka wymowa będzie odrzucać widzów. Więc trochę odpuściłam” – wspominała.

Zadzwoniła do Jeremy’ego Ironsa, który zatrudniał nianię Dunkę i powiedziała mu, aby poprosił ją o zadeklamowanie kilku wierszy i nagranie ich na taśmę. „Słuchałam jej w drodze do Afryki – powiedziała Meryl dziennikarzowi »Guardiana« w 2006 roku, po czym dodała: – Moje przygotowania nie były takie znów gruntowne”.

Odbiło jej się to czkawką, gdy film dotarł do Danii. „Był to bez wątpienia kolejny znakomity występ Meryl – powiedział mój znajomy Rocio Rodjter, który jest Duńczykiem. – Ale jej wymowa jest bardziej szwedzka niż duńska. Brzmi jak członkini zespołu ABBA (czyżby zapowiedź filmu Mamma Mia?). Uchwycenie wymowy typowej dla Karen Blixen jest nie lada wyzwaniem, pamiętajmy bowiem, że człowiekowi współczesnemu jej duńszczyzna wydaje się szalenie afektowana, Karen była bowiem arystokratką, do tego urodzoną w XIX wieku. Oddanie tego w języku angielskim jest podwójnym wyzwaniem”. Ostateczny werdykt Rodjtera: „Jej akcent znakomicie spełnia swoją funkcję, ale gdyby zacząć go rozbierać na czynniki pierwsze, wszystko by się posypało. Trochę jak z meblami z IKEI”.

Z pewnością Meryl zasługuje na najwyższą ocenę już za samą próbę opanowania w rekordowym czasie wymowy typowej dla skandynawskich wyższych sfer. Krytyka nie powstrzymała jej od kolejnych eksperymentów, kiedy to ze znacznie lepszymi efektami imitowała wymowę Australijek, Włoszek i Irlandek, nie wspominając o Amerykankach z różnych zakątków Stanów Zjednoczonych.

Popyt na doradców do spraw wymowy wzrósł w latach 70., po części ze względu na upowszechnianie się telewizji kablowej i implozję brytyjskiej kinematografii, która kazała Gary’emu Oldmanowi szukać szczęścia za oceanem. „Świat się kurczył – powiedziała Kamp. – Gdziekolwiek się obróciliśmy, przekonywaliśmy się na własne uszy o istnieniu różnych akcentów i odmian języka”.

Meryl była gotowa na to wyzwanie. Cytując Kamp: „Ona chyba ma słuch absolutny”.

Po co zatrudniać Henry’ego Higginsa, kiedy jest się Henrym Higginsem?

ROZDZIAŁ 6

Meryl pogromczyni serc

Już nigdy nie wyjdę za mąż. Straciłam wiarę w małżeństwo.

Rachel Samstat, Zgaga (1986)

Podczas kręcenia Pożegnania z Afryką w 1984 roku Meryl myślała już o swojej kolejnej wielkiej roli. Szukała postaci, która w przeciwieństwie do Blixen miałaby poczucie humoru – ale mało co ją bawiło. Kiedy czytała scenariusz Zgagi napisanej przez Norę Ephron na podstawie jej powieści z kluczem opublikowanej pod tym samym tytułem, rozśmieszyły ją co lżejsze fragmenty. Po Wyborze Zofii i Silkwood Zgaga wydawała się przezabawna, choć jest to gorzka historia o rozwodzie.

Powieść Ephron to niezbyt starannie zawoalowana historia jej katastrofalnego małżeństwa z dziennikarzem Carlem Bernsteinem, którego artykuły na temat skandalu Watergate przyczyniły się do rezygnacji prezydenta Nixona, zapewniając sławę i uznanie zarówno Bernsteinowi, jak i jego współpracownikowi w redakcji „Washington Post”, Bobowi Woodwardowi. Nora również była cenioną osobowością świata mediów, błyskotliwą dziennikarką i poczytną publicystką, która uwielbiała plotki i nie znosiła durniów, zarówno na łamach czasopism, jak i w kontaktach osobistych. Nie należało następować jej na odcisk. Carl popełnił ten błąd.

W 1979 roku Nora odkryła, że mąż ją zdradza; była wówczas w siódmym miesiącu ciąży z ich drugim dzieckiem. Tą drugą była Margaret Jay, żona ambasadora Wielkiej Brytanii w Stanach Zjednoczonych. Nora poczuła się upokorzona. Zostawiła Carla w Waszyngtonie i wróciła do Nowego Jorku, by napisać w akcie zemsty – jak to bywa – powieść z kluczem. Zgaga ukazała się cztery lata później i wywołała potężny wstrząs w kręgach literackich Manhattanu i luksusowych nadmorskich kurortów, których bywalcy zadawali sobie ze zdumieniem pytanie: „Jak ona mogła?”. Powieściowe alter ego Nory, Rachel Samstat, jest autorką książek kulinarnych. Carl to Mark Feldman, dziennikarz polityczny „gotowy uprawiać seks nawet z żaluzją”. Z kolei Margaret nosi imię Thelma i ma „szyję długości ramienia, nos długości kciuka, a nogi... Naprawdę, powinniście to zobaczyć. Że już nie wspomnę o platfusie”.

Nora, podobnie jak Meryl, miała silną matkę, która w dużej mierze ukształtowała ją jako dorosłą kobietę. Phoebe Ephron wychowywała Norę i jej trzy młodsze siostry w latach 40. i 50. w Beverly Hills, pracując jednocześnie jako ceniona scenarzystka. Jej najbardziej znane przeboje filmowe to Tajemniczy opiekun, Biuro na tranzystorach i Carousel, ekranizacja broadwayowskiej sztuki. Jako matka była dość chłodna i przyzwyczaiła Norę do tego, by nie przychodziła do niej z żadną łzawą historyjką, o ile nie potrafi przedstawić jej w zabawny sposób; dopiero wtedy Phoebe nadstawiała ucha. Zgodnie z jej wykładnią, której korzeni należałoby szukać w żydowskim szmoncesie: „kiedy poślizgniesz się na skórce od banana, ludzie wybuchną śmiechem. Ale kiedy opowiesz im o tym, jak poślizgnąłeś się na skórce od banana, to ty jesteś panem sytuacji”. Na nieszczęście Carla Nora wyciągnęła wnioski z tej lekcji – przedstaw się jako bohater dowcipu, a nie jego ofiara – w odniesieniu do ich rozstania.

„Dziewięć na dziesięć scenariuszy, które dostaję, jest zupełnie nieśmiesznych – powiedziała Meryl. – W przypadku tych nakręconych siedzę zwykle na sali kinowej i zachodzę w głowę: »Z czego oni wszyscy się śmieją?«. Czy tylko ja tak mam? Może jestem z Marsa? Ale Zgaga była naprawdę śmieszna, do tego wpłynęła na myślenie wielu ludzi. Takie połączenie jest naprawdę bardzo fajne. Uwielbiam filmy, które są zabawne, a przy tym poruszające”.

W najbardziej kasowym przeboju 1984 roku, Gliniarzu z Beverly Hills, wystąpił genialny aktor komediowy Eddie Murphy i na ekranach zaroiło się od filmów o facetach w rodzaju Pogromców duchów, Akademii policyjnej czy Zemsty frajerów, filmów przeznaczonych dla nastolatków, którzy chcieli pooglądać, jak głupole wyrywają fajne laski. W latach 80. kobiety grające role pierwszoplanowe miały nie przyćmiewać głównych bohaterów, a już na pewno nie mogły być od nich zabawniejsze. (Widownia mogłaby się zniechęcić). Idealna dziewczyna gwiazdora była czymś w rodzaju trofeum: elegancka, a przy tym seksowna, typowa Sloane typowego Ferrisa. Lasek nie interesowały dowcipy, laski miały się z nich tylko śmiać.

Meryl unikała filmów, które ją nadmiernie seksualizowały albo przedstawiały jako dodatek do głównego bohatera. Miała dwa Oscary i nieokiełznane ambicje. Nie, nie zamierzała dopuścić do tego, by jakiś koleś zaklepał sobie najlepsze kwestie.

Mimo to znaleźli się krytycy, którzy radzili jej wziąć na wstrzymanie. Pauline Kael, nadworna sceptyczka, napisała uszczypliwie: „Gdyby tylko mniej cierpiała, a więcej chichotała”. Jej role rozbierano na czynniki pierwsze, po czym zarzucano Meryl przekombinowane aktorstwo; tak dogłębnym analizom nie poddawano nawet równie oddanego sztuce aktorskiej Marlona Brando. Ten krytycyzm był w wielu wypadkach podszyty nieuświadomioną, uwewnętrznioną mizoginią. Meryl była łatwym celem ataków wypływających z uogólnionej niechęci do mądralińskich, które ciężko pracują i osiągają sukces. Sukces Meryl pojawił się szybko i bez wyrzeczeń, malując tym większą tarczę strzelniczą na jej plecach. Scott Brown napisał w  „Hollywood Reporterze”, że „Streep może sprawiać wrażenie zrobionej z cienkiej porcelany: białej, twardej i perfekcyjnej. W tej sytuacji właściwie zrozumiałe jest narzekanie Jane Alexander, koleżanki Meryl po fachu, że media traktują Streep jak członkinię rodziny królewskiej, którą przecież, jak fuka Alexander, nigdy nie była”.

Warto również przeczytać kąśliwy artykuł Virginii Campbell opublikowany w „Movieline” w październiku 1985 roku. „Była ostro krytykowana za swoje »streepizmy«, krzykliwe tiki, którymi obdarzała swoje co bardziej nerwowe z generalnie dość niezrównoważonych bohaterek” – napisała Campbell.

Ale widownia lubi Meryl Streep, a tym samym lubi filmy, w których Meryl Streep występuje, nawet jeśli same w sobie nie są zbyt dobre, co zdarza się wcale nierzadko. Popularność Meryl Streep jest fascynującym zjawiskiem, jeśli pomyśleć o rolach, które grała; z nielicznymi wyjątkami jej postaci to neurotyczki, kliniczne przypadki histerii, w każdym razie kobiety generalnie nieprzyjemne. Jest uwielbiana pomimo sprzeczności i egotyzmu odgrywanych postaci, a może właśnie ze względu na te cechy. Możliwe, że najwdzięczniejszą widownię znalazłaby na kongresie psychiatrów.

Campbell zauważyła dalej, że Meryl powinna być mądrzejsza i nie pakować się w film Zakochać się, którego „scenariusz zwyczajnie nie trzyma się kupy”, po czym zadała pytanie: „Skoro Meryl Streep doszła do momentu, w którym może sobie pozwolić na przyjmowanie wyłącznie dużych ról w dużych filmach, czy pojawi się kiedyś taka duża rola w dużym filmie, który będzie jednocześnie filmem wielkim?”.

Recenzentka nie widziała jeszcze wówczas Pożegnania z Afryką, nie-wielkiego filmu, który miał wejść na ekrany z początkiem wakacji. Obraz Zakochać się, który miał premierę w listopadzie 1984 roku, zarobił zaledwie 11 milionów dolarów i nie otrzymał żadnych nagród. Obfitość weszła do kin w ograniczonej liczbie kopii we wrześniu 1985 roku i zarobiła 6 milionów dolarów. Przestała być wyświetlana po zaledwie czterech tygodniach.

W tym czasie Meryl kręciła już Zgagę reżyserowaną przez Mike’a Nicholsa. Ten projekt miał niełatwy start. Przede wszystkim Carl Bernstein w trakcie przedłużającego się postępowania rozwodowego wywalczył sobie prawo do oceny scenariusza napisanego przez Norę. Na mocy ugody sądowej Nora zobowiązana była przedstawić Marka Feldmana jako dobrego ojca. (Zmieniła również nazwisko tej postaci z „Feldman” na „Forman”, co dziś wydaje się ustępstwem mającym na celu zatajenie personaliów słynnego informatora o pseudonimie Głębokie Gardło, który przyczynił się do ujawnienia afery Watergate. Nora słusznie się domyśliła, że był to Mark Felt – i to na wiele lat przed tym, zanim były agent FBI ujawnił swoją tożsamość w 2005 roku).

Napiętą sytuację spotęgował fakt, że po pierwszym dniu zdjęciowym w Nowym Jorku Nichols zwolnił partnerującego Meryl Mandy’ego Patinkina i zastąpił go niezrównanym Jackiem Nicholsonem. (Dustin Hoffman odrzucił tę rolę; zagrał już Carla w filmie Wszyscy ludzie prezydenta). Mandy nie był odpowiednim aktorem do roli Marka, nieszczególnie cieszyła go również perspektywa jej odegrania. Niemniej ten broadwayowski gwiazdor, laureat nagrody Tony, czuł się zmuszony rozpocząć karierę filmową. Sam Cohn, który reprezentował Patinkina, naciskał na Nicholsa, żeby ten obsadził go w tej roli. „Podczas pierwszej próby czytanej Mike nachyla się do mnie i mówi: »A może założysz niebieskie soczewki kontaktowe?«. A ja na to: »Co?« – opowiedział później Mandy dziennikarzowi »New York Timesa«. – Kręciliśmy pierwsze ujęcie na Osiemdziesiątej Pierwszej Ulicy w pizzerii Uno, kamery ustawiono po drugiej stronie ulicy, Meryl i ja siedzieliśmy tuż przy oknie, odgrywając naszą scenę, i pamiętam, jak Mike powiedział: »Wyobraź sobie piłeczkę do golfa turlającą ci się w nogawce«. Chciał mnie trochę rozśmieszyć, żebym się rozluźnił. To było tuż po tym, jak nago kręciliśmy scenę łóżkową... A teraz ta piłeczka do golfa, no i następnego dnia mnie zwolnił. Świat runął mi na głowę”.

Wytwórnia Paramount Pictures była zadowolona, że Mandy „jest niedrogi”, jak powiedział producent Zgagi Bob Greenhut, ale Nichols zauważył brak chemii między nim a Meryl. Tymczasem „Meryl chyba wolała, żeby jej w to nie mieszać – wspominał Greenhut. – Jak dla niej było w porządku. Nie miała uwag do Mandy’ego i nie chciała być stawiana w sytuacji, w której miałaby subiektywnie przyjrzeć się nagraniu i powiedzieć: »No tak, coś tu nie działa«”.

Na scenę wkracza Jack.

Nichols już wcześniej reżyserował film z tym aktorem – Porozmawiajmy o kobietach z 1971 roku – a teraz błagał go, by pomógł mu ocalić Zgagę. Jack nie był z pewnością niedrogi, ale od czasu remake’u Listonosz zawsze dzwoni dwa razy z 1981 roku chciał pracować z Meryl. Wtedy odrzuciła rolę, która przypadła Jessice Lange. „Jack ciągle mi powtarzał, że będzie tam dużo rozbieranych scen, więc powiedziałam mu: »Dobrze, ale spodziewam się, że będziesz odsłaniał się równie nieskrępowanie« – powiedziała Meryl. – Do tego już tak się nie palił”.

Jack przyjaźnił się z Nicholsem. Oddał kumplowi przysługę, inkasując z góry cztery miliony dolarów. (Zgodnie z informacjami opublikowanymi przez „Los Angeles Times”, Meryl zarobiła niedawno trzy miliony dolarów za Pożegnanie z Afryką, co stanowiło połowę gaży Redforda). Jack spotkał się na Manhattanie z Carlem, z którym się wcześniej znali, na suty lunch w Russian Tea Room, gdzie zapewnił go, że nie musi się niczym martwić. „Zatrudniono mnie właśnie po to, żebym go nie zagrał – powiedział Jack w wywiadzie dla magazynu »Rolling Stone«. – Mike’owi, Norze i Meryl bardzo zależało na tym, by czytelnie umieścić ten film w sferze fikcji. A ponieważ bynajmniej nie pragnąłem tworzyć na chybcika portretu biograficznego, bardzo mi to odpowiadało”.

Jak utrzymuje Bob Greenhut, Jack zapałał do Meryl gorącym uczuciem: „Pojawił się na planie i z początku był trochę niezgrabny. Nie był prymusem, jeśli chodzi o uczenie się roli na pamięć i tym podobne sprawy. Wiedział, że i tak są ze wszystkim spóźnieni, więc próbował jakoś nadgonić. Zaczął się zakochiwać w Meryl. (...) No wiecie, »To może później byśmy się spotkali, żeby przećwiczyć razem rolę«, »Może poszlibyśmy na kolację«. Naprawdę się na nią napalił. Tylko że ona była mężatką, a do tego Mike był wobec niej bardzo zaborczy”.

Nichols nie ukrywał, że „jest w Meryl zadurzony po uszy”, choć „nie obnosił się z tym” tak jak Jack, co wspominał Greenhut. „Meryl sprawnie rozładowywała tę sytuację i umiała wylać Jackowi na głowę kubeł zimnej wody, gdy zaczynał przekraczać granice. Gasiła go w bardzo pomysłowy sposób, nie wychodząc przy tym na mądralę czy okrutnicę. Doskonale sobie z nim radziła”.

W biografii Jacka opublikowanej w 2013 roku Marc Eliot powołał się na doniesienia o tym, że Meryl „wyrzuciła Nicholsona ze swojego pokoju hotelowego i przyrzekła nigdy więcej nie partnerować mu na planie. Historia ta była szeroko opisywana w brytyjskiej prasie. Streep jej zaprzeczyła, ale informujące o niej źródła podawały jako przyczynę niesłabnące awanse Jacka”.

Później Meryl z podziwem mówiła o towarzyskiej naturze Jacka i jego głodzie nowych wrażeń, który każe mu czerpać z życia pełnymi garściami, a nie wyłącznie być obserwowatorem. Ona i Jack spotkali się ponownie w 1987 roku na planie filmu Chwasty, grając życiowych rozbitków, którzy w epoce wielkiego kryzysu znajdują w sobie oparcie.

W Zgadze zadebiutowali na ekranie matka Meryl, Mary, oraz jej brat Dana: obojgu przypadły epizodyczne role gości na kolacji. Mamie, która podczas kręcenia zdjęć skończyła dwa latka, zagrała Annie, córeczkę Rachel, bardzo do niej podobną. Meryl, która była w pierwszym trymestrze ciąży z trzecim dzieckiem, nosiła pod sukienką sztuczny ciążowy brzuch; u Rachel ciąża była już znacznie bardziej widoczna. Meryl intuicyjnie rozumiała Rachel, światową matkę żyjącą pod dużą presją, i zbudowała postać złożoną z cech kilku znanych jej inteligentnych kobiet. „To moje przyjaciółki – powiedziała. – Chyba już nikt nigdy nie zechciałby się ze mną zaprzyjaźnić, gdyby wiedział, że zostanie potraktowany tak instrumentalnie. Żydówki, które znałam, dziewczyny wychowane w mieście (...). Ukradłam Norze kilka dość oczywistych elementów, takich jak okulary. Jej koszmarną sylwetkę. Próbowałam zeszczupleć jak ona, ale mi się nie udało. To zawsze (...) sprawiało jej przyjemność”.

Skoro Meryl nie starała się naśladować Nory, jak wyjaśnić gęste, ciemne włosy do ramion? Wysoki, lekko nosowy głos? Eleganckie ubrania z lat 80.?

Jest taka scena w Zgadze, będąca wizytówką Meryl w jej najlepszym wydaniu: kobieca intuicja każe Rachel przetrząsnąć szuflady Marka w poszukiwaniu dowodów jego romansu. Bohaterka znajduje paragony za prezenty dla Thelmy. Słyszy, że Mark wrócił do domu, więc wyciąga szufladę i zabiera ją ze sobą do łazienki, udając, że bierze prysznic. W zaawansowanej ciąży, kompletnie załamana, wychodzi z zaparowanej łazienki, staje na wprost kompletnie zdezorientowanego Marka złapanego na gorącym uczynku i błaga go: „Nie rób tego! Mamy dziecko, Mark! I kolejne w drodze! Czy one nic cię nie obchodzą?”.

Meryl podjęła decyzję, która z pewnością spodobałaby się Phoebe Ephron i doprawiła rozpacz Rachel szczyptą humoru. To naprawdę zabawna scena! Rachel w długiej, kwiecistej sukience, z rozwianym włosem, w drzwiach do łazienki, z której buchają kłęby pary. Ale jest przy tym tak krucha i zrozpaczona, że zamiast szydzić z jej bólu, mamy ochotę przejść na drugą stronę ekranu i mocno ją przytulić.

MAŁŻEŃSKA RADA MERYL:
NIE SPOCZYWAJ NA LAURACH!

„To chyba jedyne, co mogę powiedzieć na temat małżeństwa: warto spojrzeć na nie jak na umięśnione ciało, które należy ćwiczyć – powiedziała Meryl w 1986 roku Gene Siskel z »Chicaco Tribune«. – Ciągnąc tę analogię z siłowni, trzeba ćwiczyć aż do zakwasów. Z zaangażowaniem. Wszystkie partie mięśni”.

„Oto prawdziwa Meryl: Meryl, która odsłania duszę” – pomyślał Nichols, najwyraźniej po nakręceniu filmu Silkwood wciąż próbując odkryć jej prawdziwą tożsamość.

Po czym obejrzał Pożegnanie z Afryką i zdumiało go opanowanie Karen Blixen na wieść o tym, że Denys, miłość jej życia, zginął w wypadku lotniczym. Zachowanie Meryl w roli Karen było przeciwieństwem tego, czego można by się po niej spodziewać: zamiast histerycznie się rozpłakać, zachowała kamienną twarz. Kiedy ekranowa Blixen przyjęła tę informację „z ledwie zauważalnym drgnięciem dłoni, w której trzymała papierosa, po czym wróciła do czytania, pomyślałem: »Nie, to jest prawdziwa Meryl« – powiedział Nichols. – Sęk w tym, że to wszystko są prawdziwe Meryl, a ona potrafi się przeobrazić wewnętrznie”.

Film Pożegnanie z Afryką wszedł na ekrany 20 grudnia 1985 roku i ku zdumieniu Meryl przyciągnął do kin najwięcej widzów w jej dotychczasowej karierze. To było wydarzenie na skalę międzynarodową, film na całym świecie zarobił 228 milionów dolarów. I w przeciwieństwie do zawartości szuflady, w której Mark ukrywał haniebne dowody swojej zdrady, były to wartościowe papierki. Świadectwa triumfu. Jak śpiewa Beyoncé, najlepszą zemstą jest zawartość własnego portfela.

Sukcesowi kasowemu Pożegnania z Afryką towarzyszyły kontrowersje dotyczące problematycznego przedstawienia na ekranie Afryki i Afrykanów: z kolonialnej perspektywy białej Europejki zachowującej się tak, jakby opłacani przez nią ludzie z plemienia Kikuju byli jej własnością.

W recenzji zamieszczonej w „New York Timesie” Vincent Canby napisał, że Meryl przekonująco zagrała pisarkę, wynagradzając „wszystkie straty będące efektem jej występu” w Obfitości (Canby zmieszał ten film z błotem, najwyraźniej sfrustrowany zachowaniem „chłodnej i obojętnej” awanturnicy Susan Traherne, prawdopodobnie najbardziej antypatycznej postaci zagranej przez Meryl w całej jej karierze).

Blixen, jak napisał, „przybyła do Afryki w wielkim stylu, jakby wkraczała do świata stworzonego specjalnie po to, by dostarczyć jej podniet intelektualnych. Jest bez miary zaborcza. O miejscowych służących wyraża się »moi Kikuju«. Plantacja jest »jej farmą«, kontynent »jej Afryką«. W końcu zaczyna rozumieć to, co powiedział jej Denys: »Nie jesteśmy tu właścicielami, Karen. My tędy tylko przechodzimy«. Jednak przez cały film, a także od początku do końca lektury jej zapisków towarzyszy nam podejrzenie, że Afryka istnieje tylko tak, jak Karen ją postrzega: jako egzotyczny pejzaż wymyślony po to, by mogła zajrzeć w głąb własnej duszy”.

Rządowy „Kenya Times” zrugał Blixen za „jawny rasizm”, jednocześnie donoszono, że Kenijczycy czuli się „zażenowani” książką Blixen. Karina Longworth napisała w Anatomy of an Actor, w rozdziale poświęconym Meryl Streep: „Czarnoskórzy statyści odkryli, że płacono im mniej niż białym, ze względu na to, co rzecznik prasowy opisał jako »prostą relację popytu i podaży«”.

Malick Bowens i Mike Bugura, którzy zagrali Farah i Jumę, należeli do tych Afrykanów z obsady, którzy w liście do „Kenya Times” z 1985 roku bronili Pożegnania z Afryką, pisząc: „nikt z nas, osób zaangażowanych w produkcję tego filmu, nie skarżył się nigdy publicznie (...). Twierdzenie, że Karen Blixen była rasistką, nie znajduje uzasadnienia. Potwierdza to jej kilka dzieł na temat Afryki. Należałoby również wysłuchać żyjących jeszcze Kenijczyków, którzy mieli okazję ją poznać. W scenariuszu w bardzo pozytywnej formie nakreślono jej sympatię do Afrykanów”.

Mimo to trudno polemizować z poglądem Langworth, że reżyser Sydney Pollack ucieleśniał „perspektywę kolonialną”, jak wówczas, gdy opisywał „odsłaniające się przed oczyma duszy nieodkryte dotąd pejzaże”.

David Watkin, operator Pollacka, przedstawił majestatyczne kenijskie równiny, rzeki i dziką przyrodę jako niezbadane terytoria, nowy świat, który Karen i Denys mogli wspólnie odkrywać. Wielu Amerykanów nigdy niczego podobnego nie widziało i łapczywie chłonęło te obrazy. Kilka miesięcy przed premierą Pożegnania z Afryką analityk Universal Studios, który badał reakcje publiczności na zwiastun, poinformował Pollacka, że widzowie w wieku powyżej dwudziestu pięciu lat uznali pejzaże za zachwycające. „Przytłaczająca większość mężczyzn i kobiet odebrała postać graną przez Roberta Redforda jako pozytywną – zauważył analityk David Saunders. – Streep znalazła jednak uznanie głównie w oczach kobiet, które podziwiały jej role silnych bohaterek i nie czuły się zagrożone jej »wyglądem«”. Universal zdecydował się na groteskowe posunięcie, dając Redfordowi pierwszeństwo na afiszu.

Pożegnanie z Afryką zdobyło w 1986 roku siedem oscarowych statuetek, w tym dla najlepszego filmu, najlepszego reżysera i najlepszego operatora. Meryl nominowano za rolę pierwszoplanową wraz z Geraldine Page (Podróż do Bountiful), Anne Bancroft (Tajemnica klasztoru Marii Magdaleny), Whoopi Goldberg (Kolor purpury) i Jessicą Lange, której znakomita rola Patsy Cline w Słodkich marzeniach wzbudziła zazdrość Meryl. Film biograficzny wyreżyserowany przez Karela Reisza „od początku należał do Jessiki, choć byłam z Reiszem zaprzyjaźniona”, jak powiedziała Meryl, przyznając jednocześnie: „nie umiem sobie wyobrazić, żebym zagrała to równie dobrze lub choćby w połowie tak dobrze jak Jessica, która była po prostu niesamowita”.

Oscara zdobyła Geraldine Page. Po ceremonii Meryl poszła z Jessicą i Sally Field do Spago, modnego lokalu w Beverly Hills. Kilka tygodni później urodziła w Nowym Jorku córkę Grace, powiększając rodzinę Streepów-Gummerów do pięciu osób. Na jakiś czas Meryl zrezygnowała z pracy na planie, ale starała się nie odmawiać udzielania wywiadów promujących Zgagę. Na spotkanie z dziennikarzem „Washington Post” przyszła z niemowlęciem; tę decyzję należałoby odczytać zarówno jako wyraz konieczności, jak i akt sprzeciwu, demonstrację, że matki powinny brać dzieci do pracy, a mężczyźni zastanowić się, jak poradzić sobie z tą sytuacją. „Grace jest znacznie wrażliwsza od pozostałej dwójki moich dzieci, bardziej czuła na dotyk i dźwięk – powiedziała Meryl. – Myślałam sobie: »to moje trzecie dziecko i teren mam już świetnie rozpoznany«. Tymczasem ta mała jest energiczna i niespokojna jak mały chochlik”.

Po premierze Zgagi w lipcu 1986 roku krytycy nie pozostawili na twórcach suchej nitki. Roger Ebert zarzucił Norze, że „odczuwa nadmierny gniew” i napisała „gorzki i kąśliwy film o dwojgu ludzi, którzy nie są szczególnie interesujący”. Jeśli zaś chodzi o Meryl i Jacka: „Oto opowieść o dwojgu ludzi, między którymi nie ma żadnej chemii, zagrana przed dwoje aktorów, między którymi aż iskrzy – narzekał. – Ich jedyną metodą wcielenia się w odgrywane postaci jest zaprzeczenie wszystkiemu, za co ich lubimy. Streep jest zaniedbana i zrzędliwa, Nicholson jest bezmyślnym gadem. Ich romans wydaje się nieautentyczny, nieistotny i nietrwały. Kiedy więc Nicholson zaczyna coś kręcić na boku, nie mamy poczucia, że popełnia poważne wykroczenie. W tym małżeństwie jest niewiele rzeczy, którym może się sprzeniewierzyć”.

Z całym szacunkiem dla nieżyjącego już wspaniałego Eberta, należałoby się zastanowić, czy czasem jego niechęć do Zgagi, a tym samym do Nory, nie wynikała z tego, że ten film ujawniał wrodzony mężczyznom lęk: paskudna baba mści się, opisując całą historię. A jeśli moja eks wpadnie na podobny pomysł? Ostrze krytyki zostało wycelowane w Norę/Rachel, tymczasem Meryl jej oszczędzono; najwyraźniej uznano ją za niewinną ofiarę diabelskiego spisku Nory, którego celem był Carl.

Meryl, wybierając drogę mniej uczęszczaną, przechodziła z jednej skrajności w drugą, każdej odgrywanej postaci dając coś z siebie. Na swojej nieprzewidywalnej ścieżce częściej chybiała, niż trafiała, aż wreszcie zawędrowała w mroczne, niepokojące miejsce, przyjmując rolę oskarżonej o morderstwo Lindy Chamberlain.

ROZDZIAŁ 7

Meryl męczennica

Pies dingo zabrał moje dziecko!

Lindy Chamberlain, Krzyk w ciemności (1988)

Meryl była w swoim żywiole: zmieniona nie do poznania, stała na scenie i śpiewała piosenkę. Uwielbiała śpiewać, zwłaszcza przed widownią, a teraz niczym Liza Minnelli w zapamiętaniu wykonywała He’s Me Pal na planie Chwastów, jej drugiego filmu kręconego z Jackiem Nicholsonem. Miała przebarwienia na zębach, znoszone ubranie i zaczerwienione powieki. Jej występ ściskał za gardło. Jak powiedział aktor Fred Gwynne: „Nie było wśród obecnych człowieka, któremu nie pociekłaby łza. Miała głos jak anioł. Boże, to było coś pięknego!”.

Mimo chłodnego przyjęcia pierwszego filmu nakręconego wspólnie przez Meryl i Jacka, tych dwoje spotkało się ponownie na planie Chwastów w lutym 1987 roku. Jeśli nie widzieliście jeszcze tego filmu, to uważajcie, bo to skrajnie dołujący obraz na motywach nagrodzonej Pulitzerem powieści Williama Kennedy’ego pod tym samym tytułem, wyreżyserowany przez Héctora Babenca. Meryl występuje tu w roli drugoplanowej jako bezdomna kobieta bez nadziei na lepszą przyszłość. Jej postać, Helen Archer, jest partnerką Francesa Phelana (Jack Nicholson), alkoholika obwiniającego się o to, że przypadkiem upuścił maleńkiego synka, doprowadzając do jego śmierci. Kiedy Frances ląduje na ulicy, znajduje oparcie w Helen, która śpiewała kiedyś zawodowo, ale z biegiem lat o niej zapomniano. W poruszającej scenie w pubie Helen wykonuje He’s Me Pal, wyobrażając sobie entuzjastyczne oklaski publiczności. Rzeczywistość jest bezlitosna: kiedy Helen milknie, klaszcze dosłownie jeden człowiek. Jej upokorzenie to jeszcze jeden przykład okrucieństwa, z jakim świat odnosił się zawsze do ludzi biednych: jeśli nieszczęśnik nie umiał sam wydostać się z bagna, była to wyłącznie jego wina, skutek jego moralnych defektów. Portretując Helen tak poruszająco, Meryl odwołuje się do naszego człowieczeństwa.

Meryl i Jack „byli dosłownie nierozłączni, nikt nie mógł wejść pomiędzy nich”, jak zauważył na łamach czasopisma „Ladies’ Home Journal” Fred Gwynne, aktor grający barmana Oscara Rea. Zaprzyjaźnili się do tego stopnia, że rozeszły się pogłoski o ich domniemanym romansie. Jednogłośnie im zaprzeczyli. Owszem, Meryl pojechała na kolację do domu Jacka wynajętego w Albany, gdzie kręcono Chwasty, ale ponoć towarzyszył jej ochroniarz. Potrzebowała go, by powstrzymywał zapędy żądnych autografów wielbicieli. Ale Meryl nie gwiazdorzyła: zwykle jechała półtorej godziny w jedną stronę do Connecticut, by spędzić czas nie z Jackiem, lecz z rodziną.

W październiku 1987 roku wyprawiła się do Australii, by kręcić swój kolejny film – Krzyk w ciemności. Ten dramat oparty na faktach opowiada historię prawdziwego polowania na czarownice, które zakończyło się fałszywym oskarżeniem i uwięzieniem Lindy Chamberlain za domniemane zabójstwo jej dwumiesięcznej córki Azarii. Proces Lindy relacjonowany przez media był w Australii wydarzeniem na miarę sprawy O.J. Simpsona, która rozegrała się w Stanach Zjednoczonych dziesięć lat później. Cała historia rozpoczęła się nocą 17 sierpnia 1980 roku podczas wycieczki rodziny Chamberlainów na kemping pod skałą Uluru (wówczas Ayers Rock), kiedy to dwumiesięczna Azaria zniknęła. Lindy i jej mąż, pastor Michael Chamberlain, byli przekonani, że ich dziecko porwał dziki pies dingo, ale australijskie media, wyniuchawszy sensacyjną opowieść o mrożącej krew w żyłach zbrodni, obsadziły Lindy w roli morderczyni, która dopuściła się niewyobrażalnej zbrodni. Front przeciwników Lindy bronił psa dingo jako istoty zbyt niewinnej, by mogła dopuścić się podobnego czynu. Powstała teoria, w myśl której Chamberlainowie zamordowali Azarię podczas obrzydliwego obrzędu religijnego.

Lindy, skazana już wyrokiem opinii publicznej, nie miała szans wyjść z tego cało, ale też nie starała się ukryć cech charakteru, które wzburzały jej rozwścieczonych przeciwników: stanowczo i zdecydowanie powtarzała, że jest niewinna, i wydawała się nie przejmować opinią innych. Jej nieugiętość wzbudziła podejrzenia. Czemu nie płacze i nie demonstruje publicznie żałoby po dziecku? Co z niej za matka? Lindy nie mieściła się w normach społecznych określających akceptowalne zachowanie kobiety, więc skazano ją na dożywocie bez możliwości warunkowego zwolnienia. Michael został skazany za współudział, ale dostał wyrok w zawieszeniu i mógł zostać w domu z dziećmi, natomiast Lindy trafiła za kratki. Prawie cztery lata później w rejonie Uluru znaleziono niemowlęcy kaftanik, który według słów Lindy Azaria miała na sobie feralnej nocy, co potwierdziło wersję matki i pozwoliło obarczyć winą prawdziwego zabójcę: psa dingo.

„Zainteresował mnie postawiony w tym filmie problem oczerniania kobiety ze względu na jej wygląd i zachowanie – wyjaśniła Meryl. – Wyglądało na to, że gdyby Lindy była lepszą aktorką, opinia publiczna uznałaby jej niewinność. Chciałam jej bronić wewnętrznie, nie zmieniając ani na jotę jej wyglądu”.

Angielska producentka Verity Lambert wysłała Meryl egzemplarz książki Johna Brysona Evil Angels opisującej sprawę Chamberlainów. Meryl przeczytała jakieś czterdzieści pierwszych stron, kiedy Grace miała trzy tygodnie. „To potworne” – pomyślała i odłożyła książkę na półkę. Rok później przysłano jej do domu scenariusz adaptowany. Wyróżniał się spośród innych scenariuszy, które do niej docierały. „Boże mój, wszystko, co ma taką siłę przekazu, co odwołuje się do naszych najgłębszych lęków jako rodziców... W tej historii jest coś, czemu nie sposób się oprzeć” – powiedziała Meryl.

Na planie Krzyku w ciemności, którego Lambert była producentką, Meryl spotkała się z reżyserem Obfitości Fredem Schepisi oraz partnerującym jej Samem Neillem w roli opalonego i muskularnego Michaela Chamberlaina. W przeciwieństwie do zagranych przez Meryl dwóch Karen (Silkwood i Blixen), ucieleśniona przez nią Lindy wiernie odpowiada swojemu pierwowzorowi. Na potrzeby roli Meryl wciskała się w nietwarzową czarną perukę podciętą na pazia i kwieciste sukienki, w których zawsze wyglądała tak, jakby właśnie wychodziła do kościoła. Przybrała na wadze, na co nie pozwalały sobie w tamtym czasie inne aktorki, przywiązujące przesadną wagę do wizerunku. Naśladowała specyficzną australijską wymowę zabarwioną akcentem z Nowej Zelandii, gdzie urodziła się Lindy, i starannie artykułowała słowa, co drażniło mizoginów. „To wszystko jest fascynujące. To, że kobiety muszą być lubiane. To, że w powszechnym odbiorze kobieta wrażliwa powinna się załamać i rozpłakać. To, że Lindy mówiła prawdę, ale robiła to w sposób, który uważano za irytujący, niesympatyczny i nieatrakcyjny”.

Lindy zaaprobowała Krzyk w ciemności. Meryl nie byłaby sobą, gdyby nie przeczytała wszystkich informacji o najsłynniejszej Australijce, jakie tylko wpadły jej w ręce, a jednak w żadnym stopniu nie przygotowało jej to na osobiste spotkanie z bohaterką filmu. „Lindy przyniosła mi swoją Biblię i powiedziała: »Chciałabym ci ją podarować na czas kręcenia zdjęć«. Między kartkami znajdowało się coś, co wzięła ze sobą do więzienia, na marginesach zaznaczyła psalmy i ustępy, które dawały jej siłę” – powiedziała Meryl.

Australijska prasa śledziła każdy ruch Meryl, myląc aktorkę z portretowaną przez nią kobietą. Dziennikarze poddali Meryl ocenie równie skrupulatnej jak Lindy. Pod jej domem zaparkował samochód, który nocą świecił reflektorami w jej okna. Nikt nie interweniował. W tamtym okresie dziennikarz Mike Hammer donosił, że fotografowie zakłócający pracę na planie w Uluru doprowadzali Meryl do łez. „Media obsiadły nawet malowniczą posiadłość pod Melbourne, w której Meryl zamieszkała na początku kręcenia zdjęć” – mówił. Nagłówki kpiły: „Forteca odpowiednia dla królowej Hollywood”.

Lecz może właśnie ta niechciana uwaga pozwoliła Meryl odczuć ciężar społecznej dezaprobaty, której ofiarą padła Lindy. Co tam Pauline Kael, to była kwestia życia i śmierci. Żadne publiczne przeprosiny ze strony władz, które w 1992 roku wypisały Lindy czek na 1,3 miliona dolarów, nie mogły jej zwrócić dobrego imienia. „Niektórzy wciąż uważają, że zabiła swoje dziecko – powiedział Ian Baker, operator Schepisiego. – Zawsze się znajdzie dwóch facetów przy barze, którzy rzucą: »Ta suka je zabiła«”.

Niedawno podczas wyjazdu do Palm Springs w Kalifornii zapytałam wiozącego mnie taksówkarza, Australijczyka, czy jego zdaniem Lindy zabiła Azarię. Odpowiedział coś w stylu: „No zabiła, nie?”.

„To kwestia jej osobowości – powiedział mi Schepisi, który stoi murem za Lindy. – Ludziom wydaje się nieznośna, bo jest racjonalna i nie waha się sprzeciwić mężczyznom. (...) Nieumyślnie stała się swoim najgorszym wrogiem”.

Meryl była sławna od niemal dekady. W przeciwieństwie do Lindy wiedziała, jak zręcznie zarządzać swoim publicznym wizerunkiem. Aby pracować dalej przy znaczących i widocznych projektach, musiała zachowywać się roztropnie. Ale mając tak mocny kręgosłup moralny i tak silną wrodzoną potrzebę sprawiedliwości, szybko odkryła, że coraz trudniej jest jej powściągać język.

NIECHĘĆ MERYL DO METODY

W 1988 roku na konferencji prasowej promującej Krzyk w ciemności zapytano Meryl, czy wieczorem przywozi do domu Lindy Chamberlain (chodziło o postać, nie o prawdziwą Lindy), dezorientując w ten sposób jej męża i troje dzieci. „No cóż, przywykli oglądać mnie w ciąży, więc moja waga chyba im nie przeszkadza, a przed powrotem do domu zdejmuję perukę i zmywam makijaż, więc staję w drzwiach w znanej im postaci – odparła. – Nie przynoszę roli do domu. Praca na planie zajmuje wiele godzin i trwa już i tak zbyt długo. Chętnie wracam do rodziny. Chcę zapomnieć, zapominanie przynosi ulgę. Jeśli ma się dzieci, to wiadomo, że one wymagają naszej uwagi i wyrywają nas z tego stanu”.

Niecałe dwa miesiące po tym, jak australijski sąd uchylił wyrok skazujący Lindy i Michaela Chamberlainów, Krzyk w ciemności wszedł na ekrany w Stanach Zjednoczonych i w Australii (w australijskich kinach wyświetlano go pod tytułem Evil Angels). Premiera w listopadzie 1988 roku zapewniła wytwórni Warner Bros., amerykańskiemu dystrybutorowi filmu, strategiczną pozycję w sezonie przyznawania nagród. Przemyślana data premiery okazała się bardzo korzystna: choć Meryl jako jedyną z obsady nominowano do Oscara (przegrała z Jodie Foster występującą w Oskarżonych), film doczekał się uznania w międzynarodowym środowisku filmowym. Kapituła AACTA, australijskiego odpowiednika Oscarów, przyznała mu nagrody w niemal wszystkich kategoriach, w tym nagrodę dla najlepszej aktorki. Posypały się nominacje do Złotych Globów i nagród Hollywoodzkiego Stowarzyszenia Prasy Zagranicznej. Ostatecznie film nie otrzymał ani jednego Złotego Globu, za to na festiwalu w Cannes w maju 1989 roku Jej Wysokość Meryl ukoronowano prestiżową nagrodą za pierwszoplanową rolę kobiecą.

Krzyk w ciemności okazał się jednak finansową klapą. Zszedł z 319 amerykańskich ekranów po zaledwie kilku tygodniach, zarobiwszy marne 7 milionów dolarów. Nawet w ojczyźnie Chamberlainów przychód z biletów wyniósł ledwie 3 miliony dolarów, co było dość zaskakujące, zważywszy na rozgłos towarzyszący temu procesowi. Może prasa grzała temat zbyt długo i odbiorcy zwyczajnie się zmęczyli? A może trzymali się z dala, bo zwyczajnie znienawidzili tę kobietę. Krytykowano rzekomo mało autentyczną wymowę Meryl ze śladami nowozelandzkiego akcentu. „Jej akcent był doskonały – powiedział reżyser Fred Schepisi, na którym Meryl testowała wymowę swojej postaci. – Krytycy nie zdawali sobie sprawy, że Lindy przez jakiś czas mieszkała w Nowej Zelandii”.

Amerykańska widownia chyba nie dostrzegła problemu. „Streep znów doskonale naśladuje akcent bohaterki, wykorzystując swój znakomity warsztat aktorski, do którego widzowie zdążyli się już przyzwyczaić” – napisała Rita Kempley na łamach „Washington Post”. „To nie jest efekciarski występ, a jednak dylematy bohaterki są widoczne jak na dłoni – zachwycał się Ebert. – W tej roli pierwszoplanowej Streep otrzymała bardzo niewdzięczne zadanie: pokazać nam kobietę, która świadomie się nie odsłania. Odniosła sukces, więc wielokrotnie czujemy się sfrustrowani, nie mając pojęcia, co Lindy myśli i czuje. Zaczynamy jej nie lubić i wówczas uświadamiamy sobie, jakie nastroje musiały panować wśród australijskiej opinii publicznej. Streep zagrała ryzykownie i mistrzowsko”.

Meryl żałowała jedynie, że więcej Amerykanów nie miało okazji obejrzeć tego filmu. „Krzyk w ciemności był cudownym obrazem, ale nie da się obejrzeć filmu, jeśli nie jest wszędzie wyświetlany – powiedziała. – Domyślam się, że dystrybutorzy woleli postawić na jakiś przebój kasowy”.

Trzy lata później miliony Amerykanów zetknęły się ponownie z tym filmem dzięki sitkomowi Kroniki Seinfelda, w którym Elaine, naśladując australijski akcent, wykrzyknęła: „Może pies dingo zjadł twoje dziecko!”. Nagle Krzyk w ciemności stał się częścią kulturowego leksykonu, nawet jeśli widownia nie od razu pojęła nawiązanie.

W grudniu 1988 roku Molly Haskell napisała przenikliwy esej dla czasopisma „Ms.”, w którym dostrzegła, że Meryl zrobiła „coś rewolucyjnie przewrotnego, wybierając postać, która choć w Australii powszechnie rozpoznawalna, przedstawia sobą coś bardzo dalekiego przeciętnemu kinomanowi, a następnie wyposażając ją w niepokojącą beznamiętność. To nie jest zwykła przekora, zważywszy, że Chwasty i Obfitość, dwa filmy nakręcone niedawno przez Streep, okazały się finansową klapą, a ona sama mogłaby przecież wybierać produkcje konwencjonalnie romantyczne, coś zbliżonego do Pożegnania z Afryką, by podsycić topniejące zainteresowanie widowni i ugruntować swoją pozycję zawodową. Ale jeśli wszystkie te zmieniające się jak w kalejdoskopie role i wcielenia Streep mają jakiś wspólny mianownik, to jest nim właśnie »efekt obcości«, wyraz determinacji, by być aktorką, a nie gwiazdą w staromodnym znaczeniu tego słowa, grać bardzo specyficzne, teatralne role za pośrednictwem medium, w którym warunkiem sukcesu jest umiejętność zjednywania sobie uwielbienia mas. Dzięki gotowości do rezygnacji z czytelnej tożsamości Streep stawia w najjaskrawszy sposób pytanie, które już od pewnego czasu próbuje przebić się do naszej świadomości: »Za co właściwie kocha się kobiety?«”.

Haskell przypisała sprzeczne wybory Meryl połączeniu aktorskiej powagi i „zahamowaniom dobrze wychowanej protestantki”, która nie bierze pod uwagę możliwości „grania samej siebie” w każdym wcieleniu, jak robi to Bette Davis, co można by uznać za niesmaczną manifestację ego. „W Meryl Streep wyczuwa się pewną protekcjonalność, jakby zniżała się do poziomu kina, by wyzwolić je z jego wulgarności – stwierdziła Haskell, zastanawiając się jednocześnie: – Czy Streep ukrywa swoją »urodę«, by traktowano ją poważnie, czy też jej wcielenia mają odwracać uwagę od tego, co aktorka uważa za jej brak? A może bawi się grą, odmawiając odgrywania roli gwiazdy? Zagadka pozostaje nierozwiązana”.

Zapewne powyższe domysły są uzasadnione. Przy okazji prawie wszystkich wywiadów przeprowadzonych do tej książki współpracownicy Meryl zauważali sami z siebie, że w rzeczywistości jest ładniejsza niż na ekranie. Fakt, że w bezpośrednim kontakcie przypomina gwiazdę filmową, a przed kamerą niekoniecznie, wydaje się nieodmiennie ich zdumiewać i wprawiać w konsternację. Ale Meryl bagatelizuje swoje czyste, szlachetne rysy, przypisując długą karierę ekranową nieoczywistej aparycji; w przeciwieństwie do seksownych aktorek, które z chwilą przekroczenia pewnego wieku idą w odstawkę, jest ceniona wyłącznie za umiejętności aktorskie. Oddajmy znów głos Haskell:

Zagorzali kinomani i esteci zawsze mieli do Streep zastrzeżenia. Andrew Sarris napisał, że woli aktorki grające bardziej intuicyjnie, a mniej powściągliwie – kobiety, które potrafią się zapomnieć. Ale aktorki bazujące na intuicji potrzebują kogoś, kto nimi pokieruje. Debra Winger, Jessica Lange, Kathleen Turner są zależne od innych i stąd biorą się ich wzloty i upadki, tymczasem Streep kroczy pewnie, a jej ekranowe kreacje są niezależne od osoby reżysera. Oczywiście w przypadku Streep słowem kluczowym jest kontrola, która utrudnia nam obdarzenie jej ciepłymi uczuciami, lecz przy tym stanowi element jej zagadki (...). Streep chyba bardziej niż Olivier wydaje się ukrywać za swoją grą, nie tyle znakomicie się bawi, korzystając ze swojego talentu, ile raczej się za nim kryje. Gra aktorska jest sztuką zarówno ukrywania, jak i odsłaniania, a Streep rzadko się odsłania. Gdyby odsłoniła się nieco bardziej, mogłaby silniej zaangażować nas w losy swoich postaci, pozwolić nam odczuć to, co nas z nimi łączy, a nie to, co nas od nich dzieli.

Jednocześnie Haskell wysnuwa teorię, że bardzo wiele młodych kobiet podziwia Meryl za to, że uosabia w ich oczach siłę, opanowanie i niezależność. Meryl najwyraźniej przeczytała artykuł Haskell, ponieważ sparafrazowała jej słowa w wywiadzie z 1990 roku, mówiąc: „Uważam, że jeśli uda mi się nawiązać relację z moją postacią, wniknąć w nią, wówczas widzowie uzyskają wgląd w siebie. Zawsze myślę o tej niewidzialnej nici, która nas łączy, o tym wszystkim, co nas łączy, a nie o tym, co dzieli”.

W ten sposób Meryl zasygnalizowała, że Haskell błędnie odczytała jej intencje (choć nie wymieniła jej nazwiska), lecz jednocześnie dała do zrozumienia, że jej artykuł był dla niej ważny. To wyznanie pozwala się domyślać, że Meryl zwracała uwagę na opinie tych, którzy starali się ją zrozumieć. W takich chwilach wahała się chyba, czy puścić krytykę mimo uszu, czy też uważnie się w nią wsłuchać. „Zawsze miałam ochotę zebrać kilkoro aktorów, pogadać o tym, jak wchodzą w rolę, po czym to wszystko spisać i wysłać najważniejszym recenzentom, żeby wiedzieli, co my właściwie robimy – powiedziała Meryl w 1988 roku dramatopisarce Wendy Wasserstein, która razem z nią studiowała w Yale. – Większość z nich, nawet tych najwytrawniejszych, nie potrafi określić, czy ich sympatia lub antypatia odnosi się do aktora czy portretowanej postaci. Mylą tancerza z tańcem. Gubią się w mechanice mojej pracy, zajmują się najoczywistszymi sprawami, jakby zaglądali pod maskę. Zauważają akcent lub włosy, jakby to było coś, co na siebie włożyłam, a co nie ma nic wspólnego z postacią. To bardzo naiwne podejście. Są jak dzieci, które chcą wierzyć w Świętego Mikołaja. Część recenzentów kategorycznie odmawia przyjęcia do wiadomości, że Święty Mikołaj to ich tata ze sztuczną brodą”.

Meryl uważała, że „to może mieć jakiś związek ze zniknięciem ikon kina lat 30. i 40.”. Gwiazd, które określały się poprzez swój publiczny wizerunek. Katharine Hepburn. Cary Grant. Lauren Bacall. Albo nowych gwiazd w starym stylu, podobnych do Jacka Nicholsona, który urodził się w 1937 roku, lecz kontynuował tradycję takich imponujących indywidualności jak Humphrey Bogart nawet wówczas, gdy siedział na meczu Lakersów. Meryl – o ile miała chęć – też potrafiła się tak przeobrazić. Czy próbowała przytłumić własny blask? Czy powinna bardziej się odsłaniać?

ROZDZIAŁ 8

Meryl w średnim wieku

Mamo! Dzieciom nie daje się środków nasennych, kiedy nie mogą zasnąć!

Suzanne Vale, Pocztówki znad krawędzi (1990)

Tik, tak, tik, tak. Czy koniec był bliski?

W miarę zbliżania się do czterdziestki Meryl coraz pewniej czuła się we własnej skórze, obawiała się jednak, że jej czas mija. Tuż po trzydziestce sądziła, że ma przed sobą jeszcze jakieś piętnaście lat grania głównych ról. Kiedy skończyła trzydzieści osiem lat, powiedziała Donowi: „No cóż, to koniec”. Krzyk w ciemności był jej trzecią klapą z rzędu. „Zaczęła powtarzać znajomym, że zmęczył ją wizerunek Meryl Streep poważnej i cierpiącej – napisała Rachel Abramowitz w swojej książce Is That a Gun in Your Pocket: Women’s Experience of Power in Hollywood. – Chciała być na bieżąco z tym, jak wówczas robiło się filmy”.

Największe hity z lat 1988 i 1989 skupiały się na mężczyznach: w filmie Rain Man Tom Cruise i Dustin Hoffman zagrali braci, a Batman przeciwstawił superbohatera granego przez Michaela Keatona Jokerowi wykreowanemu przez Jacka Nicholsona. Znakomite wyniki osiągnęły Szklana pułapka (gniew sprawiedliwego macho granego przez Bruce’a Willisa, który ocala niewinne ofiary), Indiana Jones i ostatnia krucjata (Harrison Ford i Sean Connery walczą z nazistami) i Kto wrobił Królika Rogera, w którym uwodzicielska Jessica Rabbit, animowana postać o wymiarach Kim Kardashian, zagrała najpikantniejszą rolę kobiecą. Prawdziwe aktorki miały coraz mniejszy wybór. Urok Meryl słabł, tymczasem przerysowane, komiczne indywidua w rodzaju Bette Midler i Kathleen Turner sprawiały, że sale kinowe pękały w szwach dzięki takim filmom jak Wariatki czy Wojna państwa Rose.

Rynek wyraźnie sprzyjał facetom i Meryl poddała się jego prawom, przyjmując propozycję udziału w kilku komediach, co oznaczało wyraźny zwrot ku lżejszemu, zabawniejszemu repertuarowi. W Diablicy, rozkosznie mrocznej feministycznej farsie reżyserowanej przez Susan Seidelman (Rozpaczliwie poszukując Susan), stanęła na planie u boku obcesowej komiczki Roseanne Barr, zaś w Pocztówkach znad krawędzi, adaptacji dowcipnej autobiografii Carrie Fisher, wystąpiła ponownie pod kierunkiem Mike’a Nicholsa.

Zdjęcia do Diablicy rozpoczęły się w kwietniu 1989 roku w Nowym Jorku i New Jersey, więc tym razem Meryl nie musiała daleko jechać. Scenariusz oparto na książce Fay Weldon pod tym samym tytułem, opowiadającej o pospolitej gospodyni domowej, która pragnie się zemścić na zdradzającym ją mężu i jego kochance, sławnej i zamożnej autorce romansów. Można by się spodziewać, że Meryl zechce zagrać Ruth Patchett, zazdrosną złośnicę z przedmieścia, tymczasem wybrała rolę Mary Fisher, egotycznej, zmysłowej i nieco obłąkanej wersji Danielle Steel. „Było to coś zupełnie innego niż postaci grane przez nią do tej pory” – powiedziała Seidelman, która zaprosiła Meryl do udziału w filmie za pośrednictwem Sama Cohna. Z początku Meryl brała pod uwagę rolę Ruth, która przypadkiem idealnie pasowała do Roseanne, gwiazdy sitkomów. Pojawiła się również kandydatura Cher, ale ta z kolei nie potrafiłaby tak dobrze jak Roseanne zagrać kogoś pospolitego. Meryl uważała, że to ważne, by w roli przeciwniczki Mary obsadzić „kogoś, kto nie wyróżnia się w tłumie”, jak wspominała Seidelman. „Kogoś, kto nie wydaje się pod jakimkolwiek względem uprzywilejowany, nie olśniewa, w ogóle nic z tych rzeczy, po prostu kontrastuje z postacią Mary Fisher”.

Przypomnijmy fabułę: Mary poznaje księgowego Boba, męża Ruth, podczas eleganckiej gali dobroczynnej w nowojorskim Muzeum Guggenheima i chociaż Bob (w tej roli Ed Begley Junior) jest wcieleniem nudnego tatuśka w średnim wieku, traci dla niego głowę. „Pisanie... bywa takim samotnym zajęciem” – grucha czule. Bob porzuca Ruth i ich dzieci, by zamieszkać z Mary. „Dla mnie nie jesteś nawet kobietą – krzyczy na Ruth. – Jesteś diablicą!”. Ruth zaczyna knuć, jak go zniszczyć. Podpala dom i podrzuca dzieci do sielskiej rezydencji Mary, co dla tej ostatniej, całkiem pozbawionej instynktu macierzyńskiego, jest absolutnym wstrząsem. Ruth podejmuje pracę w domu opieki, gdzie Mary umieściła swoją starą matkę, której nigdy nie odwiedza. Dzięki intrydze Ruth pani Fisher przeprowadza się do swojej coraz bardziej wyczerpanej córki, rujnując starannie pielęgnowaną przez nią iluzję, Mary bowiem odżegnała się od swojej poprzedniej tożsamości i wymyśliła się na nowo jako postać z jednej ze swoich powieści. Między Mary a Bobem, zmuszonym przystosować się do realiów domowego życia i zarządzania dysfunkcyjną rodziną, przestaje iskrzyć. Najnowsza książka Mary, Miłość w cyklu płukania, której akcja toczy się głównie w pralni, zupełnie się nie sprzedaje.

Gdy Mary przeżywa piekło, Ruth rozkwita jako odnosząca sukcesy przedsiębiorczyni. Zakłada biuro pośrednictwa pracy dla kobiet, które utknęły w domu i nie potrafią się uwolnić, po czym odkrywa, że Bob defraudował pieniądze klientów (w tym Mary!). Donosi na łajdaka władzom i tym sposobem doprowadza swą wspaniałą zemstę do końca. Sędzia skazuje Boba na osiemnaście miesięcy więzienia, zaś Mary, „była pisarka romansów”, po raz kolejny tworzy sobie nowe wcielenie i zamienia jaskrawy róż na okulary mola książkowego jako autorka bestsellera Zaufanie i zdrada: powieść dokumentalna o miłości, pieniądzach i sceptycyzmie. Scena finałowa: Ruth w typowej dla sufrażystek bieli idzie ulicami Nowego Jorku na czele armii feministek złożonej z kobiet, którym pomogła.

Owszem, Diablica jest niesamowitym filmem. Szkoda, że Roseanne nie jest tak światła i postępowa jak Ruth Patchett. Zaś jeśli chodzi o Meryl... „Wiedziałam, że jest wielką aktorką, więc miałam nadzieję, że będzie zabawna – powiedziała Seidelman, pierwsza reżyserka w karierze Meryl. – Kręcąc komedię, trzeba naprawdę wiedzieć, kiedy pójść za ciosem i wykorzystać potencjał chwili, popłynąć z prądem i znaleźć właściwą nutę. A ona ma dość inteligencji i warsztatu, by wiedzieć, kiedy dać się ponieść, a kiedy się wycofać”.

Wyczucie czasu Meryl zrobiło wrażenie na reżyserce, która zwróciła uwagę na scenę rozpoczynającą się od zbliżenia: „Mary leży w łóżku i z początku wydaje się, że uprawia seks, być może z Bobem, lecz kiedy kamera się cofa, widz uzmysławia sobie, że to pies liże jej stopy. Obserwujemy jej twarz, na której z początku odmalowuje się przyjemność, potem ekstaza, zaskoczenie, wreszcie przerażenie, a wszystko to w jednym płynnym ujęciu. Trudno coś takiego osiągnąć, a ona to robi”.

Poza kamerą Meryl w niczym nie przypominała Mary. Była profesjonalna. Szczodra. Normalna. Kpiła z tradycyjnie pojmowanej urody, natrząsała się z tego, jak kobiety zmieniają głos, zwracając się do mężczyzn, lecz ekipa nie chwytała jej żartów. Odnosili się do niej „bardzo miło”, gdy wkładała stroje godne Barbie, malowała się jak lalka i przylepiała sztuczne paznokcie. Zabawne, jak do tego doszło.

22 czerwca 1989 roku Meryl skończyła czterdzieści lat. Nie, to jeszcze nie był koniec. Kilka miesięcy później przeniosła się do Los Angeles, by zagrać w głośnych Pocztówkach znad krawędzi w roli samej Carrie Fisher: pisarki, narkomanki, księżniczki Lei, córki Debbie Reynolds i niezwykle inteligentnej kobiety. Debiutancki scenariusz Carrie był równie szczery jak jej książka opublikowana w 1987 roku, która w przełomowy sposób opisuje problem uzależnienia. Carolyn See, recenzentka „Los Angeles Times”, porównała Pocztówki znad krawędzi do Mniej niż zero Breta Eastona Ellisa, pisząc: „To nie jest powieść motywująca do działania, lecz twarde spojrzenie na rzeczywistość, »poważne« dzieło (...). Wyimki z życia aktorki są smutne, przygnębiające i – to słowo wciąż się nasuwa – ciekawe. Czy Suzanne kiedykolwiek się zakocha, wyjdzie za mąż, zacznie żyć normalnie? To wątpliwe, bo ma wrodzoną słabość do łajdaków: »Wiem, że należałoby wybierać nudziarzy, ale widzę tylko blask, jakim lśnią ci interesujący«”.

MERYL O SKOŃCZENIU CZTERDZIESTKI

„Zawsze myślałam o sobie jako o czterdziestolatce – wyznała na łamach »Vogue’a« w 1992 roku. – Nawet jako siedemnastolatka nie czułam się młoda i naiwna. Jakoś mnie to ominęło. Więc kiedy skończyłam czterdziestkę, pierwszy raz poczułam się dobrze we własnej skórze. Moja córka Mamie jest taka sama – jest kim jest i nie umiem sobie wyobrazić, że kiedykolwiek będzie inna. Liczy się duch, a ten często nie idzie w parze z wiekiem. Część moich najbliższych przyjaciółek to kobiety, po których nie widać upływu czasu – Carrie Fisher, Tracey Ullman – i kiedyś dowiedziałam się z przerażeniem, że Carrie jest siedem, a Tracey dziesięć lat młodsza ode mnie. Inna moja przyjaciółka, kostiumografka Ann Roth, ma pięćdziesiąt dziewięć lat, ale odbieram ją jako osobę w moim wieku, jest po prostu dzieckiem”.

Carrie zaplanowała Pocztówki jako popis jednej aktorki, ale Nichols (kiedy już położył łapę na prawach do ekranizacji) pokierował nią tak, by skupiła się na relacji łączącej matkę z córką. W tym filmie pierwsze skrzypce grały kobiety, mężczyźni byli tylko tłem. Meryl zaśmiewała się podczas lektury scenariusza. Było już ciemno, padał śnieg, a ją roznosiło z podekscytowania. „Nikt nigdy nie proponował mi takich ról – powiedziała. – Byłam szczęśliwa. Byłam naprawdę szczęśliwa”. Bez namysłu skorzystała ze sposobności zagrania postaci tak ciepłej, bezpośredniej i fascynującej jak Carrie, czyli Suzanne. „Podczas lektury pomyślałam: oto osoba, która ma niewyczerpane zasoby. Nieustannie ścigają ją demony, a nigdy nie opuszcza jej humor. Serwuje żarty jak placek na deser, dla własnej przyjemności i z pożytkiem dla wszystkich”.

Ekranowa Suzanne Vale próbuje wznowić karierę aktorską po przedawkowaniu, które zmusiło ją do pobytu w ośrodku odwykowym. Truje się kokainą i oksykodonem. Jej matka Doris Mann (w tej roli Shirley MacLaine) jest zaprawioną w bojach weteranką show-biznesu i imponującą indywidualnością nie tak znów różną od Reynolds. Suzanne po odwyku niechętnie wprowadza się do matki, co pozwala jej skorzystać z ubezpieczenia studia filmowego, po czym trafia z powrotem na plan, grając upokarzającą rolę policjantki w filmie klasy B. Chamski producent (Dennis Quaid) uwodzi ją, by wkrótce odsłonić swoje prawdziwe oblicze. Suzanne i Doris wdają się w karczemną awanturę, podczas której pierwsza oskarża drugą, że w dzieciństwie faszerowała ją tabletkami nasennymi. „To nie były tabletki nasenne! – odpowiada Doris. – Kupiłam je bez recepty i były stuprocentowo bezpieczne! Nie obwiniaj mnie za swoje uzależnienia! Ja nie obwiniam matki za swoje picie i niepowodzenia!”.

Stopniowo Suzanne układa sobie życie na nowo. Któregoś dnia biedna Doris, na lekkim rauszu po winie i wysokoprocentowym koktajlu, wjeżdża samochodem na drzewo i ląduje w szpitalu, gdzie matka i córka wreszcie się godzą. Suzanne w przezabawny sposób odrzuca propozycję randki z lekarzem (Richard Dreyfuss), który płukał jej żołądek po przedawkowaniu. W znakomitej scenie finałowej porywająco śpiewa piosenkę country I’m Checkin’ Out do nowego filmu, w którym została obsadzona, gdzie nie będzie musiała nosić policyjnej plakietki. Sukces!

Meryl i Carrie szybko się zaprzyjaźniły, a do Nicholsa po jakimś czasie dotarło, że zmawiają się przeciwko niemu. Carrie uważała się za „znacznie bardziej neurotyczną niż Meryl. Bardziej dziewczęcą i głupiutką. Meryl jest specyficznie kobieca i mocniej zakorzeniona w rzeczywistości niż ja”. Meryl uważała jednak, że łączy je „swoisty cynizm i poczucie humoru połączone ze skłonnością do optymizmu i podejmowania ryzyka”. Mając za sobą ponad dziesięć lat wcielania się w tajemnicze i chłodne piękności z odległych miejsc i epok, Meryl odprężyła się na tyle, by zagrać kogoś, kto – jak powiedziała – „jest najbliższy mnie: temu, jak wyglądam i mówię”.

Przy czym Meryl nie miała za sobą barwnej przeszłości Carrie: ojca Eddiego Fishera, który porzucił jej matkę Debbie dla Elizabeth Taylor, sukcesu w Gwiezdnych wojnach, ciągłych rozstań i powrotów do Paula Simona, uzależnienia od środków odurzających i solidnych dawek kokainy.

„Musiałam jej wyjaśnić, o co chodzi z narkotykami, bo w ogóle nie miała takich doświadczeń – powiedziała Carrie. – Mnie z kolei nie brak praktyki. Nie miałam pojęcia, czy to jej naprawdę pomoże, ale może właśnie o to chodziło, żeby miała na czym bazować. Musiałam zrobić z niej wagarowiczkę, niegrzeczną dziewczynkę, nauczyć ją źle się zachowywać. Gdyby ktoś jeszcze potrzebował tego rodzaju instruktażu, służę wiedzą i doświadczeniem. Meryl okazała się bardzo pojętna”.

Na planie Meryl chodziła za Carrie jak cień i tak samo jak ona ciągle podjadała, kręcąc się bez ustanku w pobliżu bufetu. Jak zauważyła aktorka Barbara Garrick, która grała w tym filmie niewielką rólkę, kiedy Meryl wchodziła do sali, zwracała baczną uwagę na wszystko, co się w niej działo, nawet jeśli to miało miejsce dość daleko od niej. Garrick uznała jej zachowanie za bardzo nietypowe.

Meryl wzięła sobie do serca ten fragment wypowiedzi Suzanne: „Nie czuję własnego życia. Rozglądam się wokół i wiem, że otacza mnie wiele dobrego, ale to tak samo jak z moją matką: wiem, że robi to wszystko z miłości... ale nie umiem w to uwierzyć”.

Meryl uważała, że w Pocztówkach Suzanne podjęła trud, aby odzyskać kontrolę nad swoim życiem, na własnych zasadach. Carrie zaczęła czuć, że żyje, gdy przestała dokonywać wyborów w reakcji na zachowania innych. Tak samo jak jej matka.

Meryl trzymała Shirley MacLaine na pełen szacunku dystans. „Nigdy nie zbliżyłam się do Meryl – wspominała Shirley. – Od razu wiedziałam, że to niemożliwe. Nigdy nie byłyśmy razem na kolacji, nie zjadłyśmy nawet wspólnie lunchu. Ale trzeba pamiętać, że Meryl staje się postacią, którą odgrywa, więc wypada się dostosować do jej metod pracy”.

Któregoś dnia Shirley zagaiła na planie rozmowę.

„Meryl, jak ci się podoba Kalifornia?” – zapytała.

„Wiesz, mam trochę wyrzuty sumienia, ale przyznam, że bardzo – odparła Meryl. – Uwielbiam ją, choć nie umiem powiedzieć dlaczego. Tu ciągle coś kwitnie. Bardzo mi się tu podoba (...). Tylko trochę się boję trzęsień ziemi”.

Roześmiali się wszyscy oprócz Shirley, która z absolutną powagą indagowała dalej: „Jak długo zamierzasz tu zostać?”.

„Nie wiem... Najwyżej dwa lata”.

„Więc nie masz się czego obawiać, bo większe trzęsienie ziemi będzie nie wcześniej niż zimą 1994 roku”.

No i proszę, trzęsienie o sile 6,7 stopnia w skali Richtera wstrząsnęło Los Angeles 17 stycznia 1994 roku. Ku zdumieniu Meryl Shirley, zawsze pilnie wsłuchująca się w swoją intuicję, przewidziała je trafnie.

W scenach granych wspólnie z Shirley Meryl wchodziła na powrót w rolę małej dziewczynki żyjącej pod dachem matriarchini równie energicznej jak Mary Streep, która zahukanej Meryl, wchodzącej dopiero w wiek nastoletni, kazała śpiewać dla rodziny i sąsiadów. Doris uwielbiała być w centrum zainteresowania; Suzanne, bierna i wycofana, nauczyła się schodzić na dalszy plan, by nie przyćmiewać matki. Na przyjęciu powitalnym na cześć Suzanne Doris prosi córkę, żeby zaśpiewała, po czym kradnie jej występ, brawurowo wykonując wodewilową wersję przeboju I’m Still Here. Suzanne uśmiecha się z miłością, szczęśliwa, że może pławić się w blasku matki.

Kiedy role się odwracają w I’m Checkin’ Out, wielkim finale Suzanne, Doris promienieje z dumy, obserwując córkę królującą na scenie. Dla Meryl to był niełatwy dzień. „Nakręciliśmy tę scenę raz, ale komuś się nie spodobała roziskrzona kurtyna za moimi plecami – wspominała. – Ja nie byłam absolutnie pewna swoich umiejętności wokalnych, a miałam wrażenie, że wypadłam świetnie, więc powiedziałam: »A moglibyście wykorzystać to nagranie, żebym mogła zaśpiewać z playbacku? W życiu nie zaśpiewam tego równie dobrze«. Wtedy zdjęli tę błyszczącą kurtynę, nakręciliśmy scenę jeszcze raz i wyszła mi... trochę lepiej. Uczciliśmy to szampanem, zaimprowizowałam koncercik dla statystów, po czym dostaliśmy informację od techników, że musimy kręcić jeszcze raz”.

Meryl gorzko się rozczarowała jesienią 1989 roku, kiedy ciągnące się w nieskończoność dyskusje ze studiem, między innymi na temat gaży, zniweczyły jej plany zagrania głównej roli w wysokobudżetowej adaptacji Evity, w której mogłaby zabłysnąć możliwościami wokalnymi. (Przykro mi przekazywać wam tę wiadomość; Meryl w roli Evy Perón to strata być może niepowetowana). Nie usłyszeliśmy Don’t Cry for Me Argentina w jej wykonaniu, ale podczas nagrywania Pocztówek znad krawędzi Meryl naprawdę wspięła się na wyżyny. Niestety w postprodukcji zmuszona była nagrać dźwięk ponownie, dopasowując go do materiału wizualnego, bo na pierwotnym nagraniu zbyt wyraźnie słyszalne były dźwięki tła.

Dźwiękowcy zarezerwowali sobie na pracę z Meryl dwa dni, przewidując, że trzyminutową piosenkę trzeba będzie dopasowywać do nagrania klatka po klatce. Tymczasem ku ich zdumieniu Meryl nagrała ją poprawnie za pierwszym razem, idealnie dopasowując dźwięk do ruchów warg. „Dokonała niemożliwego – wspominał producent Pocztówek Bob Greenhut. – To był wyczyn nie do powtórzenia”.

Meryl dowiodła tamtego dnia, że bezbłędnie opanowała technikę, ale prawdziwą próbą cierpliwości miał okazać się dla niej debiut w filmie z efektami specjalnymi. Inteligentny scenariusz komedii Ze śmiercią jej do twarzy, satyry o zaciekłych antagonistkach, które źle się zestarzały, okazał się pokusą nie do odparcia.

.

ANTRAKT

Zapomniany scenariusz Meryl i Carrie

Scenariusz nosił tytuł The Other Woman i nie został nigdy wyreżyserowany. W 1991 roku Meryl i jej nowa koleżanka Carrie Fisher przygotowały adaptację XIX-wiecznej sztuki teatralnej. Jej „bohaterka, niczym Madeline Ashton, jest słynną aktorką, której kariera i małżeństwo zabrnęły w ślepą uliczkę”, jak napisał magazyn „Vogue” w 1992 roku. „Ale The Other Woman uderza w czuły punkt: bohaterka jest w wieku Streep i nie może sięgnąć po magiczne smarowidła ani lifting twarzy. Musi jej wystarczyć pomysłowość i hart ducha”. Czasopismo „Parade” opisało fabułę bardziej szczegółowo: aktorka, żona niepoprawnego bawidamka, „przebiera się i próbuje uwieść własnego męża, by sprawdzić, czy jest jej wierny”.

Meryl i Carrie napisały wspólnie scenariusz tej czarnej komedii romantycznej, gdy Meryl była w ostatnim miesiącu ciąży z czwartym dzieckiem, córką Louisą. Studio Universal Pictures kupiło prawa do potencjalnego przeboju, obsadzając Meryl w roli głównej. „Przecież nie po to się urobiłam przy pisaniu, żeby stworzyć fantastyczną rolę dla kogoś innego” – powiedziała. Pojawiły się pogłoski, że film tandemu Streep-Fisher będzie reżyserował Mike Nichols. Meryl planowała wziąć udział w The Other Woman po zdjęciach do Ze śmiercią jej do twarzy, ale najwyraźniej kolidowało to z jej występem w filmach Dom dusz, Dzika rzeka i Co się wydarzyło w Madison County. W tym czasie Carrie wydała dwie kolejne powieści i zyskała uznanie jako redaktorka scenariuszy.

Te dwie kobiety przyjaźniły się do końca. 27 grudnia 2016 roku Carrie zmarła nieoczekiwanie na atak serca. Dzień później odeszła jej matka Debbie Reynolds. Tydzień później Meryl oddała hołd im obu na podwójnym pogrzebie, śpiewając Happy Days Are Here Again, ulubiony utwór Carrie.

ROZDZIAŁ 9

Meryl nieśmiertelna

Musimy się o siebie troszczyć. Ja wymaluję twój tyłek, ty wymalujesz mój.

Madeline Ashton, Ze śmiercią jej do twarzy (1992)

W domu Carrie Fisher w Los Angeles Meryl poznała aktora komediowego Alberta Brooksa. Carrie, dusza towarzystwa, wydawała przyjęcie, podczas którego okazało się, że Meryl i Brooks znakomicie się dogadują. Jakiś czas później Brooks zaproponował Meryl rolę w filmie W obronie życia, komedii romantycznej o neurotycznym dyrektorze firmy reklamowej, Danielu Millerze, który ginie w wypadku samochodowym. Sęk w tym, że teraz musi przekonać strażników niebios, iż wyciągnął wnioski z popełnionych błędów i zasługuje na to, by przejść przez perłowe wrota. Brooks miał być reżyserem i gwiazdą tego filmu, lecz szukał aktorki do roli Julii, ukochanej głównego bohatera. Zanim poznał Meryl osobiście, w ogóle nie brał jej pod uwagę.

„Nad czym pracujesz?” – zapytała.

„Właśnie stworzyłem pomysł na film, który będę teraz kręcił” – odparł.

„A masz dla mnie rolę?”.

Oboje się roześmiali. Wracając do domu samochodem, Albert pomyślał sobie: „O Boże, a może właśnie mam dla niej rolę?”.

Nie informując wytwórni, wysłał Meryl scenariusz. „Przeczytała go i z miejsca się zakochała – wspominał. – No więc zapytałem w Warner Bros., czy możemy ją obsadzić. Wszyscy zrobili wielkie oczy”.

Ale dobrze słyszeli. Brooks był zaskoczony, że Meryl w bezpośrednim kontakcie okazała się tak swobodna i serdeczna. Czy taka właśnie była naprawdę? Któż to może wiedzieć. Chciał, by w roli Julii była rozluźniona jak ta czarująca kobieta, którą poznał na przyjęciu u Carrie. (Może to dość odległa analogia, ale skojarzyła mi się Lady Gaga, kiedy to zrzuciła awangardową suknię z mięsa i zaczęła ubierać się konwencjonalnie podczas tournée z Tonym Bennettem, który wydawał się zupełnie do niej nie pasować. Zdaję sobie sprawę, że porównuję Meryl do Lady Gagi, a Alberta – znanego między innymi z tragikomedii Telepasja – do Tony’ego Bennetta, niemniej proszę do mnie nie strzelać).

W filmie W obronie życia Meryl gra psotną i pogodną dziewczynę ze snów, która uczy nieszczęsnego Daniela (granego przez Brooksa), jak się wyluzować i zdecydować na odrobinę ryzyka. Ich drogi krzyżują się w Mieście Sądu, poczekalni w drodze do życia wiecznego. Miejsce to przypomina uroczy kurort w południowej Kalifornii. Okazuje się więc, że czyściec jest przemiłą miejscowością wypoczynkową, w której Julia i Daniel mogą objadać się bez umiaru. Po cóż wracać na ziemię? Niestety, niebiańska ława sędziowska może wkrótce wybrać Danielowi kolejne wcielenie. Jest taka przezabawna scena w sali minionych żyć, w której Shirley MacLaine w swoim epizodzie – komicznej roli hologramu – pokazuje Danielowi najciekawsze momenty z jego poprzednich wcieleń. Okazuje się, że był między innymi projektantem odzieży i tubylcem uciekającym przed lwem.

Julia była wielorybnikiem, krawcową i Księciem Walecznym. Jako matka dwojga dzieci utonęła po tym, jak uderzyła się w głowę i wpadła do basenu. Jest pogodzona z własną śmiercią, ale ma żal o to, jak do niej doszło. „Wciąż jestem wkurzona – narzeka. – Byłam dobrą pływaczką”. Kiedy adwokaci przeglądają jej życie, chcąc ocenić, czy zasłużyła na niebo, okazuje się, że była prawdziwym ideałem: uratowała swoje dzieci (i perskiego kota) z pożaru! Ziemska egzystencja Daniela okazuje się traumatyczna. Wychowany przez przemocowego ojca, przemyka przez życie jako bierny obserwator, pozwalając silniejszym sobą pomiatać. Nigdy nie nauczył się bronić. Dlatego niebieski trybunał przydziela mu miejsce w autobusie „Do Powtórki” i kieruje na drogę ku reinkarnacji, tymczasem Julia dostaje miejscówkę w autobusie do nieba. Dając dowód nietypowej dla siebie odwagi, Daniel wyskakuje ze swojego autobusu i próbuje dostać się do autobusu Julii, by podążyć za nią ku wielkiej niewiadomej. Czyśćcowi prawnicy zatwierdzają jego wybór.

WSZYSTKIE FILMOWE ŚMIERCI MERYL

Nie powinno być zaskoczeniem, że Meryl znakomicie radzi sobie z odgrywaniem zmarłej. Na planie Chwastów udało jej się zwieść reżysera Héctora Babenca, gdy podczas kręcenia ostatnich chwil Helen Archer zatrważająco długo leżała bez ruchu. „Co się dzieje? Ona nie oddycha!” – powiedział członek ekipy do Babenca, który mimo to kręcił dalej. Meryl leżała bez ruchu przez całe dziesięć minut po tym, jak Babenco nakręcił ujęcie. „Oto prawdziwa gra aktorska! – zachwycał się filmowiec. – Oto prawdziwa aktorka!”.

Meryl ma na to niezbite dowody i bogate doświadczenie w umieraniu na ekranie.

Film: Wybór Zofii.

Przyczyna śmierci: nie umiejąc żyć dalej po stracie dzieci w koszmarze Zagłady, Zofia popełnia samobójstwo – wspólnie z kochankiem Nathanem połyka cyjanek.

Film: Silkwood.

Przyczyna śmierci: oficjalna? Wypadek drogowy z udziałem jednego pojazdu. Pozostają jednak wątpliwości, czy Karen Silkwood, sygnalistki zatrudnionej w zakładzie produkcji plutonu, nie zepchnięto umyślnie z drogi, gdy jechała na spotkanie z dziennikarzem.

Film: Chwasty.

Przyczyna śmierci: Helen Archer umiera wskutek nieleczonych dolegliwości w obskurnym pokoju hotelowym, samotna i krucha ofiara niesprawiedliwego systemu społecznego, który nie pozwala jej wyjść z biedy.

Film: W obronie życia.

Przyczyna śmierci: przypadkowe utonięcie. W tej komedii o życiu po życiu, napisanej i wyreżyserowanej przez Alberta Brooksa, grana przez Meryl Julia ginie po tym, jak wskutek potknięcia uderza się w głowę i wpada do basenu.

Film: Ze śmiercią jej do twarzy.

Przyczyna śmierci: mąż granej przez Meryl Madeline Ashton zrzuca ją ze schodów, przekonany, że pozbył się jej na zawsze. Tymczasem dzięki eliksirowi młodości Madeline zdobywa nieśmiertelność.

Film: Dom dusz.

Przyczyna śmierci: jasnowidząca Clara umiera, pozornie na atak serca, podczas dekorowania domu na święta. Powraca jako duch, by nawiedzać swojego męża.

Film: Co się wydarzyło w Madison County.

Przyczyna śmierci: wiek czy złamane serce? Francesca Johnson, urocza gospodyni domowa z Iowa, prosi, by jej prochy rozrzucono z mostu, na którym zakochała się w fotografie Robercie Kincaidzie.

Film: Jedyna prawdziwa rzecz.

Przyczyna śmierci: wygląda na to, że Kate Gulden, oddana żona i matka umierająca na raka, popełnia samobójstwo, przedawkowując morfinę. To być może najsmutniejsze pożegnanie Meryl.

Film: Kandydat.

Przyczyna śmierci: weteran wojenny Ben Marco (Denzel Washington) jedną kulą zabija przewrotną senator Eleanor Prentiss Shaw (Meryl) i sterowanego przez nią syna, kongresmana Raymonda (Liev Schreiber).

Film: Lemony Snicket: Seria niefortunnych zdarzeń.

Przyczyna śmierci: Ciotka Józefina żyje w ciągłym lęku przed niebezpieczeństwami czyhającymi na nią w zrujnowanym domu, lecz ostatecznie pada ofiarą drapieżnych pijawek żyjących w pobliskim jeziorze, na których pastwę wydaje ją sadystyczny hrabia Olaf (w tej roli Jim Carrey).

Film: Boska Florence.

Przyczyna śmierci: nim powalił ją atak serca, ta bywalczyni nowojorskich salonów i domorosła śpiewaczka operowa powiedziała: „Ludzie mogą mówić, że nie umiem śpiewać, ale nikt mi nie zarzuci, że nie śpiewałam”.

Film: Mamma Mia! Here We Go Again.

Przyczyna śmierci: morderstwo. Zabójca: scenarzysta i reżyser Richard Curtis, który zasugerował producentom zabicie Donny Sheridan w kontynuacji przeboju kasowego Mamma Mia! i nakręcenie filmu o jej przeszłości z udziałem młodszej aktorki Lily James.

W przeciwieństwie do innych aktorów, z którymi Brooksowi zdarzało się współpracować, Meryl przychodziła na plan przygotowana i gotowa do pracy. Nigdy nie wstrzymywała zdjęć, mówiąc: „Nie wiem, jak to zrobić”. Wszystko miała przemyślane zawczasu, ale była otwarta na wskazówki – z wyjątkiem tych nietrafionych. W wywiadzie udzielonym w 2010 roku „Vanity Fair” Meryl zacytowała Brooksa, który powiedział podobno: „Czy mogłabyś zagrać to jakoś bardziej uroczo?”. „Od tamtej pory słyszałam to z ust wielu osób i słyszę do dziś. Ale ich nie słucham”.

Nie zlekceważyła jednak Brooksa, który próbował osłodzić jej rozczarowanie z powodu Evity. Meryl była już po czterdziestce i powoli mijał okres, w którym mogła zagrać tak spektakularną rolę, więc wydawało się, że upływ czasu i nieuchronnie związane z nim rozczarowania podkopią jej morale. „Wiesz, Meryl, mogłabyś to zrobić, chociaż pewnie przy żadnej innej roli byś się tak nie namęczyła. Byłabyś majestatyczna. Fantastyczna. Wielka. I wszyscy by powiedzieli: »No i co? Co w tym takiego nadzwyczajnego?«” – racjonalizował Brooks.

Diablica weszła do kin w grudniu 1989 roku i okazała się spektakularną klapą. Z czasem produkcja zyskała status kultowej i recenzje nieco złagodniały. „Wiedziałam, że muszę pracować, a nie miałam innych propozycji – powiedziała Meryl, jakby usprawiedliwiając się już po premierze, po czym dodała: – »Diablica« bardzo mi się podobała, ale w sumie była niewypałem”. Reakcje prasy na grę samej Meryl były wówczas stosunkowo najłaskawsze. „Przy całej groteskowości tej postaci i dialogach dodatkowo podkreślających jej komizm Meryl Streep leci jak na skrzydłach – napisał Vincent Canby. – Cechuje ją inteligencja i szybkość maszyny pewnie przekraczającej barierę dźwięku. Niemal warto zapłacić dla niej za bilet”. To, co jeden krytyk zjechał, drugi potrafił docenić. Roger Ebert podszedł poważnie do recenzji Diablicy, co nie zdarzało się często krytykom płci męskiej, z zasady lekceważącym filmy o kobietach dla kobiet. „Jeśli Barr została dobrze obsadzona w swojej roli, to równie trafny był wybór Streep, która prywatnie zawsze zdradzała humorystyczny rys osobowości; niewiele osób równie pogodnie jak ona udzielało wywiadów – zauważył Ebert, który napisał o Seidelman: – Ma niekonwencjonalne poczucie humoru, dające o sobie znać nie w intrydze czy puentach, lecz w pokrętnej logice, za pomocą której jej postaci próbują rozwiązać stawiane przed nimi dylematy”.

Seidelman powiedziała, że Ebert trafił w sedno, i zauważyła, że „część mężczyzn poczuła się urażona samym wyborem tematu, a może tym, że odważyliśmy się uczynić bohaterką pierwszoplanową nieatrakcyjną i zaniedbaną panią domu”.

Czterdziestoletnia Meryl w ciągu jednego roku otrzymała trzy propozycje zagrania roli czarownicy. Tę zniewagę przypisała zagubieniu wytwórni filmowych, które nie wiedziały, co zrobić z aktorkami wchodzącymi w wiek średni, „najciekawszy okres w życiu kobiety”, jak uważała. „Myślę, że w branży filmowej bardzo długo liczył się tylko ten okres, w którym kobieta jest na tyle atrakcyjna, żeby się z nią ożenić albo ją przelecieć”.

1 sierpnia 1990 roku Meryl wygłosiła zdumiewająco bezczelną i niewątpliwie bardzo odświeżającą przemowę na konferencji Stowarzyszenia Aktorów Filmowych. „W czasach, gdy większość pierwszoplanowych ról kobiecych to role prostytutek, niewiele będzie propozycji dla kobiet po czterdziestce. Mniej więcej w tym wieku aktorki, tak samo jak dziwki, przestają mieć branie” – powiedziała i podała, że statystycznie odsetek ról kobiecych w filmach spadł do 29 procent. Ostrzegła, że do roku 2010 „role kobiece po prostu znikną”.

W pierwszej połowie roku film Pretty Woman z oszałamiającą Julią Roberts w przełomowej roli prostytutki o złotym sercu w ciągu dwóch miesięcy zarobił ponad 100 milionów dolarów. Kiedy Meryl wygłosiła swoją przemowę, tę kasową bajkę wciąż grano na potęgę. W rozmowie z „Los Angeles Times” Meryl powiedziała, że „niepokoi ją, iż piętnastolatki chodzą oglądać ten film po cztery czy pięć razy”. „Wiem, że to bajka o kopciuszku, a mimo to czuję niepokój. Wiele kobiet pisze scenariusze i odpowiada za wprowadzanie na ekrany nowych produkcji, i chyba wszystkie chciałyby przebić szklany sufit. Może dlatego uważają, że muszą powiedzieć: »Nakręćmy Szklaną pułapkę 2. A teraz zróbcie mnie wiceprezeską«”.

Meryl czuła być może, że traci wpływy w branży i nie ma już nic do stracenia, ale też nikt nie odbierze jej statusu legendy, co dawało jej pewnego rodzaju ochronę i wiarygodność. Kiedy skarżyła się publicznie, co nie zdarzało się często, ludzie nadstawiali uszu. Kiedy zwracała uwagę na uprzedmiotowienie i niesprawiedliwe traktowanie kobiet w Hollywood, jej głos miał znaczenie.

„Nie, nie jestem w sytuacji Jacka Nicholsona, który dostaje 11 milionów dolarów z góry – powiedziała Meryl, krytykując branżę za wypłacanie aktorkom niższych gaży niż ich kolegom. – Nie jestem specjalnie chciwa, ale skoro Rick Moranis zarabia tyle samo co Michelle Pfeiffer, będąc ponoć takim samym magnesem jak ona... Kto wie, ile zarabiają inni, o tym się nie mówi, a przecież to idzie do samego dołu: kobiety otrzymują od czterdziestu do sześćdziesięciu procent tego co mężczyźni. Właściwie nie mam już nic do dodania. Nie jestem rzeczniczką, ale chciałabym, żeby moi bracia ze związku wypowiedzieli się w moim imieniu. A także moje siostry. Chciałabym usłyszeć z którejkolwiek strony wyrazy poparcia”.

Wyobraźcie sobie, że jesteście w czymś najlepsi, jesteście w swojej branży Sereną Williams, a zarabiacie tyle co Rick Moranis. Też nie bylibyście szczęśliwi.

Według badania Stowarzyszenia Aktorów Filmowych z 1989 roku mężczyźni zagrali 71 procent ról filmowych i zarobili łącznie 644 miliony dolarów wobec 296 milionów zarobionych przez kobiety. Rachel Abramowitz pisała, że choć Meryl powiedziała prawdę, dostała łatkę nie tyle „bohaterki, co kapryśnicy, Kasandry wygłaszającej prawdy, których nikt nie chciał słuchać. Pozostałe aktorki zdystansowały się od jej wypowiedzi. Nie dostawały takich samych pieniędzy, ale płacono im całkiem dobrze”. Anonimowy agent wyraził się na łamach „Los Angeles Times” lekceważąco o wysiłkach Meryl, mówiąc: „Prawda jest taka, że nic się nie zmieni, póki nie pojawi się przebój kasowy z naprawdę wielką aktorką w roli głównej, a w Stanach jest w tej chwili tylko kilka aktorek, które mają taki potencjał”.

To zdanie, wygłoszone przez tchórza ukrytego za maską anonimowości, obciążało winą kobiety zamiast pociągnąć do odpowiedzialności wpływowych mężczyzn, którzy mogli – gdyby tylko chcieli – przyczynić się do zmiany branży od środka. Nic dziwnego, że wobec braku sprzymierzeńców płci męskiej kobiety, które nie odebrały takiego wychowania jak Meryl, bezradnie milczały. Nie każda mogła sobie pozwolić na rzucenie wyzwania systemowi, choć Meryl utorowała w ten sposób drogę młodszym, które pewnego dnia miały się złapać pod ręce i ogłosić: Już czas.

Miesiąc po przebojowej tyradzie Meryl Pocztówki znad krawędzi znalazły się na szczycie rankingów, zarabiając ostatecznie 39 milionów dolarów i otrzymując bardzo przychylne recenzje. Jak napisał Hal Hinson na łamach „Washington Post”, Meryl „dała najpełniejszy w swojej dotychczasowej karierze pokaz możliwości komicznych, które od początku nam sygnalizowała, rozbudzając nasze nadzieje”.

25 marca 1991 Meryl mimo nominacji opuściła jedyną w swojej karierze ceremonię oscarową. Była w ciąży z czwartym dzieckiem, Louisą, która miała się urodzić w czerwcu. Meryl, licząca wówczas czterdzieści jeden lat, miała wykonać I’m Checkin’ Out, piosenkę ubiegającą się o statuetkę za najlepszą piosenkę oryginalną. Kiedy wycofała się ze względu na zaawansowaną ciążę, zastąpiła ją Reba McEntire – i zaśpiewała tysiąc razy lepiej, jak uznała sama Meryl, która została nominowana za najlepszą kobiecą rolę pierwszoplanową, lecz miała dwie poważne konkurentki: Julię Roberts, uosobienie męskich fantazji, zjawiskową Pretty Woman, oraz Kathy Bates, uosobienie męskich koszmarów, której przerażający występ w Misery śmiertelnie wystraszył mężczyzn, obawiających się, że ich porwie i będzie torturować tak samo jak Jamesa Caana. Wygrała Bates – i wyglądało na to, że wygrywa uproszczone, dychotomiczne widzenie kobiet: anielica albo diablica, materiał na troskliwą żonę albo aktywna zawodowo samotna i psychopatyczna kobieta. Julia Roberts albo Kathy Bates.

Meryl nie dawała się zaszufladkować. Nic dziwnego, że nie wiadomo było, co z nią zrobić.

W maju trafiła na czołówki gazet po rezygnacji z usług swojego agenta Sama Cohna i podpisaniu umowy z jego konkurentem Bryanem Lourdem pracującym dla bardzo znaczącej agencji Creative Artists (w tamtym okresie Lourd spotykał się z Carrie Fisher). Wydawało się to z pozoru logicznym posunięciem: Meryl wraz z rodziną zrobiła wielki krok, przenosząc się z Connecticut aż do Los Angeles, gdzie zakupiła rezydencję w ekskluzywnej dzielnicy Brentwood. Niegdysiejsza mieszkanka Wschodniego Wybrzeża, zakotwiczywszy się w rozrywkowej stolicy świata, znalazła się bliżej najbardziej wpływowych postaci w branży. Cohn ślubował wierność wyłącznie Nowemu Jorkowi, lecz za kulisami zdradził zaufanie Meryl. Mike Nichols planował nakręcić film na podstawie nagrodzonej powieści Kazuo Ishiguro Okruchy dnia z 1989 roku, w której znajdowała się wymarzona rola dla Meryl: panny Kenton, gospodyni domowej darzącej uczuciem kamerdynera bez reszty oddanego swojej pracy. Zarówno Meryl, jak i Jeremy Irons wzięli udział w próbie czytanej Okruchów, ale filmowiec nie zdecydował się na obsadzenie ich w rolach zagranych później przez Emmę Thompson (dziesięć lat młodszą od Meryl) i Anthony’ego Hopkinsa (dwadzieścia lat starszego od Emmy). Cohn, który jako agent pracował również dla Nicholsa, nie poinformował Meryl, że nie jest już brana pod uwagę do roli panny Kenton. „Odeszłam ze względu na to, co zrobił Mike, a przed czym Sam w moim odczuciu powinien mnie ochronić – powiedziała na łamach „New York Times Magazine”. – Mike wie, co zrobił, ale niestety oberwało się Samowi”. W końcu rozgrzeszyła ich obu, podkreślając, że „ma w życiu ogromną potrzebę wybaczania”.

W popularnej rubryce towarzyskiej Liz Smith donosiła o krążących plotkach, jakoby „Meryl bardzo się zmieniła” i zacytowała informatora, wedle którego „Meryl przestała być legendą, a stała się po prostu nieznośna”.

Okruchy dnia otrzymały w 1994 roku osiem nominacji do Oscara, lecz ostatecznie ani jednej statuetki, tymczasem kolejny niewyszukany film Meryl, campowy Ze śmiercią jej do twarzy, miał przetrwać dłużej niż napuszony, lecz właściwie niezapadający w pamięć prestiżowy melodramat. Ze śmiercią jej do twarzy stał się kultowym klasykiem, poruszającym ponadczasowe (zwłaszcza w Hollywood) tematy kobiecego pragnienia zachowania wiecznej młodości i bezpardonowej walki kobiet o męską uwagę, jak również problem ograniczonej liczby zawodowych szans. „To był film o kobietach, chirurgii plastycznej i zmienianiu samej siebie aż do deformacji ciała – powiedziała Meryl. – Żeby zostać kim? Upiorną wersją czegoś, co było podobne do ciebie, gdy miałaś dwadzieścia lat?”.

Meryl uważała, że film Ze śmiercią jej do twarzy wyprzedził swoje czasy. W produkcji wyreżyserowanej przez Roberta Zemeckisa obok Meryl wystąpiła Goldie Hawn, tocząc z nią slapstikową bitwę o Bruce’a Willisa, który tym razem stłumił swoje męskie cechy, by zagrać nieco nijakiego chirurga plastycznego Ernesta Menville’a (rola ta została pierwotnie zarezerwowana dla Kevina Kline’a, lecz ten doskonały wybór nigdy nie doszedł do skutku; Kevin zrezygnował, by zagrać w filmie biograficznym Richarda Attenborough Chaplin).

Zabawa zaczyna się od momentu, w którym Ernest i jego narzeczona Helen Sharp (Goldie) oglądają koszmarny broadwayowski spektakl, w którym występuje Madeline Ashton, przyjaciółka i rywalka Helen (w tej roli Meryl), narcyzka, która bezdusznie odbija Ernesta koleżance, po czym go poślubia. Załamana Helen ląduje na oddziale psychiatrycznym. Zgorzkniała, zaniedbana i opętana żądzą zemsty, cierpliwie planuje kolejny ruch. Kilka lat później publikuje poczytną powieść Wiecznie młoda; zgodnie z jej tytułem prezentuje się tak, jakby wypiła wodę ze źródła młodości. Na przyjęcie z okazji premiery książki trafia niedobrane małżeństwo: Madeline i Ernest. Z biegiem lat gwiazda Madeline przygasła, zaś Ernest został alkoholikiem i jako pracownik zakładu pogrzebowego zajmuje się kosmetyką trupów. Helen, królowa życia w obcisłej, czerwonej sukni, uwodzi Ernesta, tymczasem zdesperowana Madeline próbuje powstrzymać nieubłagany proces starzenia. Wypija eliksir przygotowany dla niej przez piękną i wiecznie młodą Lisle Von Rhuman (Isabella Rossellini), która twierdzi, że ma siedemdziesiąt jeden lat, choć wygląda na trzydzieści pięć.

Madeline odzyskuje młodzieńczą urodę, ale musi za to zapłacić: za radą Lisle po dziesięciu latach ma wycofać się z życia publicznego, by istnienie eliksiru pozostało na zawsze tajemnicą. W swoim nowym wcieleniu Madeline stawia czoła Ernestowi i wbija mu celną szpilę, wyszydzając go jako „marnego przedsiębiorcę pogrzebowego”. Ernest zrzuca ją ze schodów, Madeline łamie kark, dochodzi do zatrzymania krążenia, lecz mimo to... kobieta właściwie nie jest martwa. Podsłuchawszy Helen, która obraża ją w najgorszy możliwy sposób („była złą aktorką”), Madeline mści się, strzelając rywalce w brzuch. A tu zaskoczenie: Helen zmartwychwstaje z wielką dziurą na przestrzał i oczami jak pies husky. Wygląda na to, że Helen wie wszystko o sekretnym eliksirze: ona też go połknęła. Obie panie wdają się w bezpardonowy pojedynek, rzucając się na siebie ze szpadlami. „Powinnaś być mądrzejsza i nie próbować ze mną rywalizować! Ja zawsze wygrywam!” – krzyczy Madeline, a ta kwestia jest jakby stworzona dla Meryl.

Ernest chce się uwolnić od nich obu, lecz Helen i Madeline przekonują go, by został i pomógł im naprawić uszkodzone ciała. Wygląda na to, że bez doraźnych interwencji Ernesta obie rozsypią się na kawałki. Knują więc, by podstępem napoić go eliksirem i w ten sposób skazać po wieczność na chirurgiczną służbę. Ernest odmawia jednak wypicia eliksiru, żeni się szczęśliwie po raz kolejny i żyje pełnią życia jako zwykły śmiertelnik. Trzydzieści siedem lat później Helen i Madeline ronią łzy na jego pogrzebie. Zaczynają się dosłownie rozpadać, co jest groteskową parodią współczesnej chirurgii plastycznej, która nie cofa się przed radykalnymi rozwiązaniami. Po pogrzebie jedna z nich przez nieuwagę potyka się na schodach, pociąga za sobą drugą i obie niczym Humpty Dumpty roztrzaskują się na dole i literalnie tracą głowy. Ostatnią kwestię wypowiada Helen: „Pamiętasz, gdzie zaparkowałaś?”.

Meryl, cienka jak wąż i wbita w długą, platynową perukę, niechętnie przystosowała się do wymogów wyszukanych efektów specjalnych Roberta Zemeckisa, lecz naturalnie okazała się bardzo pojętną uczennicą. Nudziła ją nienaturalna charakteryzacja i techniczne sztuczki, choć uwielbiała rolę płytkiej suczy wściekłej na cały świat. „Miałam wrażenie, że Madeline Ashton nie ma w sobie ani kropli empatii ani serdeczności – powiedziała. – Martwiło mnie to, ale byłam absolutnie gotowa zagrać kogoś do tego stopnia nikczemnego. Od dawna chciałam wejść w rolę jakiejś podłej postaci. To naprawdę zabawne!”.

Dla Goldie, żywiołowej gwiazdy takich kasowych komedii jak Szeregowiec Benjamin czy Ptaszek na uwięzi, rola czarnego charakteru była podwójną frajdą, bo od czasu programu komediowego Rowan & Martin’s Laugh-In, emitowanego w telewizji NBC od końca lat 60., obsadzano ją zwykle w rolach uroczych, zabawnych blondyneczek.

KOŃCÓWKA, KTÓREJ NIGDY NIE BYŁO

Reżyser filmu Ze śmiercią jej do twarzy Robert Zemeckis wyciął pierwotną scenę końcową po tym, jak nie spodobała się próbnej widowni. W tej scenie Tracey Ullman, najlepsza przyjaciółka Meryl, która wystąpiła u jej boku w Obfitości, gra Toni, barmankę pomagającą Ernestowi (w tej roli Bruce Willis) upozorować własną śmierć, by mógł uciec od Madeline (Meryl) i Helen (Goldie). Wiele lat później nieumarłe jędze szpiegują Toni i Ernesta, podstarzałych i szczęśliwych, jak trzymają się za ręce w Szwajcarii. Goldie przywołała sedno dialogu z Meryl:

Madeline: „Spójrz na nich, tacy starzy i zniedołężniali”.

Helen (coraz bardziej zdenerwowana): „Chciałam tego. Chciałam wieść normalne życie”.

Madeline: „To gdzie teraz? Do Paryża?”.

Zdaniem Goldie ta scena „mieściła się w konwencji, ale nie była zabawna”. Zemeckis i pozostali scenarzyści napisali mroczniejszy i zabawniejszy finał, w którym doskonale uchwycili absurd całego filmu. Widzimy więc, jak zgorzkniałe antybohaterki bezskutecznie próbują utrzymać fason na pogrzebie Ernesta, na którym wychwalane jest jego barwne i bogate życie, po czym fizycznie rozlatują się po upadku ze schodów. Widzowie na widok ich pozbawionych korpusów głów pojmują, że tym razem nie uda się ich już poskładać. Helen nie wydaje się smutna ani wstrząśnięta, gdy pyta z kamienną twarzą: „Pamiętasz, gdzie zaparkowałaś?”.

Goldie poznała Meryl przez swojego partnera Kurta Russella, który w Silkwood zagrał chłopaka Meryl. Według niej to Kurt wpadł na pomysł, by Helen „potwornie się roztyła” po tym, jak Ernest rzucił ją dla Madeline. Dzięki radykalnemu przyrostowi wagi osiągniętemu dzięki atrapom brzucha i gumowemu kombinezonowi, szczupłe ciało biorącej odwet Helen robiłoby znacznie większe wrażenie. Poza tym Goldie uważała, że scenariusz Martina Donovana i Davida Koeppa jest naprawdę zabawny i trudno było jej odmówić. Rzadko zdarzały się filmy prezentujące silne, złożone postaci kobiece. Sztandarowym przykładem była Thelma i Louise. Meryl i Goldie stawały na głowie, by zaklepać sobie role tytułowych buntowniczek w tym feministycznym filmie drogi z 1991 roku. Meryl miała grać opanowaną Louise, partnerując ekscentrycznej Thelmie granej przez Goldie. Reżyserujący ten obraz Ridley Scott, który ostatecznie obsadził w tych rolach Susan Sarandon i Geenę Davis, uważał, że Meryl jest „cudowna”, ale miał wątpliwości, czy jest wystarczająco „twarda”, by przekonująco zagrać uzbrojoną rebeliantkę. Meryl, podobnie jak wiele innych osób, miała swoje zdanie na temat kontrowersyjnej sceny końcowej, w której dwie kobiety zjeżdżają w przepaść. Według Becky Aikman, autorki książki opisującej kulisy filmu Thelma i Louise trafnie zatytułowanej Off the Cliff, Meryl zaproponowała zmianę scenariusza tak, by Louise bohatersko wypchnęła Thelmę z samochodu tuż przed tym, zanim runął z urwiska, ratując przyjaciółkę przed makabryczną i legendarną śmiercią.

Zdaniem Scotta Goldie nie była odpowiednią aktorką do roli Thelmy, ale dzięki Ze śmiercią jej do twarzy zyskała jeszcze jedną sposobność nakręcenia filmu z koleżanką. Ją i Meryl cechowała ta sama spontaniczność. „Nigdy nie wiedziała, co zaraz powiem, a ja nigdy nie wiedziałam, co ona za moment chlapnie – wspominała Goldie, mówiąc o scenie walki na szpadle: – Zupełnie jakbyśmy znalazły się razem na placu zabaw”.

Meryl absolutnie nie miała ochoty iść pod nóż, ale starała się zrozumieć niepewność, która doprowadziła Madeline do zmiany wyglądu. Ta diablica nie była całkiem bezduszna. Meryl przekonała Davida Koeppa, scenarzystę, by wprowadził korektę, dzięki której Madeline przez pomyłkę zyskuje przekonanie, że jej młody, muskularny kochanek darzy ją prawdziwym uczuciem. We wcześniejszym szkicu to Madeline była dominującą stroną tej relacji.

Kolejny raz Meryl stała się rzeczniczką swojej postaci i wykorzystała swoją pozycję przetargową, by nieco poprawić scenariusz. W przyczepie na planie filmu w Los Angeles robiła sobie cappuccino z ekspresu przy dźwiękach publicznego radia NPR, patrząc na oprawione zdjęcia swoich dzieci. „Mam mdlące przeczucie, że wszystkie będą chciały pracować w branży” – powiedziała.

Henry’ego, wówczas dwunastolatka, najbardziej interesował hokej i płeć przeciwna. Kiedyś zadał matce pytanie, na które udzieliła mu wymijającej odpowiedzi w najmądrzejszy możliwy sposób.

Henry: „Która z dziewczyn z mojej klasy jest twoim zdaniem najładniejsza?”.

Meryl: „A jakie to ma znaczenie?”.

Porzuciła próżność i przewidywalne czarne komedie o starzeniu się na rzecz Dzikiej rzeki, która kazała jej wypłynąć na najniebezpieczniejsze wody w jej karierze.

ROZDZIAŁ 10

Meryl bogini rzeki

Nie jestem po niczyjej stronie. Jestem po stronie wszystkich. Jestem matką.

Gail Hartman, Dzika rzeka (1994)

Po przeprowadzce z rodziną z sielskiego Connecticut do spowitego smogiem, zabieganego Los Angeles Meryl starała się prowadzić możliwie normalne życie. Wyjechała na drugie wybrzeże, by nakręcić Pocztówki, po czym w 1990 roku kupiła za trzy miliony dolarów dom w stylu hiszpańskim ze wspaniałym basenem idealnym dla dzieci. Don urządził sobie pracownię w artystowskiej miejscowości Venice słynącej ze wspaniałych plaż. W Los Angeles życie Meryl kręciło się wokół dzieci, które zapisała do prywatnych szkół. „Pływamy, jeździmy na rowerach, często chodzimy na mecze hokeja. Drużyna Henry’ego zdobyła mistrzostwo stanu. Jeździmy na rolkach... No, ja nie jeżdżę – przyznała. – Boję się urazu rzepki”.

Supergwiazda była supermatką, a jej wytrwałość w pracy znajdowała wyraz również w macierzyństwie. Przyjaciele Meryl nie mieli pojęcia, skąd czerpie tyle energii.

„W weekend, kiedy ja bym po prostu padła, powierzywszy dzieci kolejnej zmianie opiekunek, Meryl zajeżdża pod mój dom z dziesięciorgiem dzieci w minibusie i pyta, czy moja córka ma ochotę się z nimi zabrać” – powiedziała Tracey Ullman, matka dwojga dzieci, w wywiadzie dla magazynu „Vogue” z 1992 roku. Tę samą opinię powtórzyła Carrie Fisher, która poprosiła Meryl, by została matką chrzestną jej córki Billie: „Ma wspaniałe małżeństwo, czwórkę dzieci i nianię, która z nimi nie mieszka, ale jej wyrzeczenia w żaden sposób nie odbijają się na karierze. Rzeczywiście udało jej się osiągnąć to wszystko jednocześnie, ale bardzo ciężko na to pracuje. Gdybym się z nią nie przyjaźniła, doprowadzałoby mnie to do szaleństwa. Inne kobiety to strasznie denerwuje”.

Podczas kręcenia zdjęć Meryl i Don, oddani rodzice pochłonięci twórczą pracą, zatrudniali kucharza, by gotował dla ich latorośli. Meryl zatrudniała również osobistą asystentkę. Nie była wielbicielką ćwiczeń fizycznych, wypróbowawszy wcześniej zestaw „Poczuj, jak cię pali” propagowany w latach 80. przez Jane Fondę, ale cierpliwie przebiegała dziesięć kilometrów dziennie na nużącej bieżni, by zeszczupleć przed zdjęciami do Ze śmiercią jej do twarzy. „Gdybyście przyjrzeli się mojej karierze, sprawdzili, kiedy rodziłam dzieci, a potem obejrzeli filmy z tamtego okresu, przekonalibyście się, że zawsze było to coś w rodzaju Chwastów, gdzie dodatkowy wałeczek na brzuchu nie miał żadnego znaczenia” – powiedziała.

Choć Meryl wyraziła niepokojące matczyne przeczucie, że Henry, Mamie, Grace i Louisa pójdą kiedyś w jej ślady i wybiorą zawody związane ze zwariowanym show-biznesem, nie mogła zaprzeczyć, że jej wpływ na dzieci jako osoby zarabiającej w rodzinie najwięcej był bardzo znaczący. W Los Angeles na porządku dziennym były bardzo tradycyjne małżeństwa, w których żony prowadziły gospodarstwo domowe, a mężowie studia producenckie, Meryl stanowiła wyjątek. Henry, w przeciwieństwie do pozostałych chłopców z zamożnych rodzin mieszkających w Los Angeles, obcował z silną, pracującą matką feministką, która z nietypowego wychowania zrobiła coś normalnego. A jej córki? Obserwując z pierwszych rzędów zaangażowanie, z jakim matka przygotowywała się do każdej roli, przyswajały przez osmozę jej etos pracy i gotowość do wysiłku na rzecz osiągnięcia postawionego celu. Mamie, blondwłosa i niebieskooka wersja Meryl, wcześnie złapała bakcyla. „Naprawdę miała do tego smykałkę – wspominała Meryl ekranowy debiut Mamie na planie Zgagi. – Słyszała »Cięcie!« i pytała »Jeszcze raz?«. Prosiła o kolejne ujęcia. Miała więcej energii niż pół setki lokomotyw, ale kiedy przyszło do farbowania jej włosów na brązowo, siedziała cichutko jak trusia i czekała, aż wszystko zostanie zrobione”.

Kiedy Meryl zamieniła Nową Anglię na Kalifornię, języki poszły w ruch. Tak bardzo nie pasuje do LA. Co ją ugryzło? Nie szkodzi, że w Mieście Aniołów nakręciła już trzy filmy – sceptycy uparcie doszukiwali się ukrytych motywów. Z drugiej strony ambitne kobiety zawsze traktowano podejrzliwie i oskarżano o wyrachowanie, podczas gdy prących do sukcesu mężczyzn uważano za pracowitych i zmotywowanych. „New York Times”, zwykle broniący Meryl, utrzymywał, że zmieniła miejsce zamieszkania, by podtrzymać swoją pozycję. A w Meryl burzyła się krew.

„»New York Times« uważa, że zamieszkałam tam z desperackiej potrzeby ożywienia chylącej się ku końcowi kariery. Możecie mi wierzyć, że jakoś się nad tym nie zastanawiałam – powiedziała. – Jeśli moja kariera chyliła się ku końcowi, to ja tego nie zauważyłam. Dostawałam niezłe gaże i uważałam, że gram w całkiem dobrych filmach. Moje dzieci, jak to dzieci aktorki, często zmieniały miejsce zamieszkania. Mój syn Henry uczęszczał do siedmiu szkół. Chodził do żłobka w Anglii i w Afryce, pierwszej klasy w Connecticut, drugiej klasy w Australii, trzeciej klasy w Connecticut. Ach, chodził jeszcze do przedszkola w Teksasie. Los rzucał go w różne miejsca i kiedy Henry miał siedem lat, powiedział: »Mamo, ja już nie chcę się przeprowadzać«. Poczułam, że robię mu jakąś krzywdę. Więc dobrze. Nie będziemy się już przeprowadzać”.

Film Ze śmiercią jej do twarzy odniósł latem 1992 roku umiarkowany sukces, zarabiając w Stanach Zjednoczonych 58 milionów dolarów (mniej więcej tyle samo co komedia Ricka Moranisa Kochanie, zwiększyłem dzieciaka) przy budżecie w wysokości 55 milionów dolarów. Lepiej poradził sobie za granicą, zarabiając kolejne 90 milionów, co łącznie dało sumę 149 milionów dolarów. Nieźle jak na dwie gwiazdy, które ponoć najlepsze lata miały już za sobą. Choć na premierze pojawiły się głównie kobiety, zachwycone możliwością obserwowania pojedynku Meryl i Goldie, recenzenci kręcili nosami. „Przeczytałam między innymi, że to film mizoginiczny – wspominała Meryl. – No nie. Poważnie!”. Podobnie jak inni recenzenci Janet Maslin uważała, że w filmie Ze śmiercią jej do twarzy efekty specjalne przyćmiły fabułę, zaś najlepsze są momenty, w których wredne bohaterki złośliwie sobie przygadują. Spore fragmenty dialogów trafiły do kulturowego obiegu („Teraz mi to mówisz?”) i po części właśnie z tego względu film zyskał z czasem miano kultowego, szczególnie w środowisku LGBT. Organizowano publiczne pokazy podczas Miesiąca Dumy i spektakli z udziałem artystów drag. Film Ze śmiercią jej do twarzy wywarł wpływ na program telewizyjny RuPaul’s Drag Race, w którym wyłaniane są najlepsze drag queen. W niewyszukanej, a przy tym błyskotliwej fabule o walce dwóch kobiet geje odnaleźli inspirującą opowieść: niegrzeczne dziewczynki śmiało rzucają wszystko na szalę w imię urody, zdecydowane nie poddawać się bez walki. Meryl wiedziała, że ta historia padnie na podatny grunt. Może jakiś szósty zmysł kazał jej wybierać nietypowe filmy opierające się upływowi czasu ze względu na zawarty w nich przekaz. Tym lepiej, gdy przy okazji podobały się pomijanej zwykle grupie publiczności (Mamma Mia!, żeby daleko nie szukać).

Radar Meryl, pozwalający jej zwykle bezbłędnie wychwytywać obiecujący materiał, zawiódł w przypadku jej kolejnego filmu. Dom dusz był sagą rodzinną opartą na cenionej powieści Isabel Allende, rozgrywającą się na tle wstrząsów politycznych w Chile. Na obronę Meryl można powiedzieć, że nie było aktorki, która nie ubiegałaby się o rolę, którą „Los Angeles Times” nazwał „najbardziej pożądaną rolą kobiecą od czasów Kobiety Kota”.

Oto ona: wrażliwa, jasnowidząca Clara, która wychodzi za nikczemnego Estebana (Jeremy Irons), zamożnego właściciela ziemskiego. Widzimy go, jak gwałci wieśniaczkę i wyrzuca z domu swoją dobrotliwą siostrę Férulę (Glenn Close), bo ta zanadto przywiązała się do Clary. Akcent Clary: hiszpański. Rolę odrzuciła Annette Bening, która właśnie urodziła dziecko, i Michelle Pfeiffer, z sobie tylko znanych powodów (może potrafiła zajrzeć w przyszłość jak Clara i zobaczyła w niej, że film okaże się chaotyczny i przeładowany, a uwagę widza na zbyt długo skupi brutalny gwałt na Blance, córce Clary, granej przez Winonę Ryder). Do roli Clary reżyser Bille August brał pod uwagę między innymi Julię Roberts, Meg Ryan, Nicole Kidman i Kim Basinger. Czterdziestopięcioletnia Glenn Close, którą August uznał za zbyt starą, z godnością usunęła się na drugi plan, przyjmując rolę Féruli, powierniczki Clary. Meryl była zaledwie dwa lata młodsza od Close, ale emanowała „efemerycznością”, która pociągała Augusta. Jak donosił „Los Angeles Times”, Glenn przyznała, że „udział Meryl będzie korzyścią dla filmu”.

Prawdę mówiąc, jedynym plusem tego obrazu był udział Meryl i Glenn. Informacje o obsadzie wypłynęły we wrześniu 1992 roku – właśnie wtedy, gdy Meryl wypadła z potencjalnej obsady Firmy po tym, jak runęła koncepcja przepisania scenariusza tego kasowego thrillera według powieści Johna Grishama tak, by w filmie wystąpiła prawniczka, którą miała zagrać. W tym momencie Tom Cruise miał już Firmę wyłącznie dla siebie, zaś Meryl wystąpiła w przygodowym dreszczowcu Dzika rzeka, w którym stanęła do walki z silnym prądem i niebezpiecznym Kevinem Baconem. Scenariusz do tego filmu przeredagowała Carrie Fisher już po swoim rozstaniu z Bryanem Lourdem („Nie uleczyło mnie to, ale przynajmniej pozwoliło się oderwać” – powiedziała później). Po ukończeniu zdjęć do Domu dusz kręconego w Polsce i w Danii Meryl wyjechała latem 1993 roku do Montany i Oregonu, by zagrać Gail Hartman, nauczycielkę, waleczną matkę i przewodniczkę na spływach pontonowych po górskich rzekach. Fabuła: sielskie wakacje rodziny Hartmanów biorą w łeb, gdy dwóch zbiegłych więźniów, Wade (Kevin Bacon) i Terry (John C. Reilly), porywa ponton, którym Gail spływa wraz ze swoim dziesięcioletnim synem Roarkiem (Joe Mazzello) i mężem Tomem, architektem (David Strathairn). Wade zabija przystojnego strażnika parku (w tej roli Benjamin Bratt; jaka szkoda, że tak szybko znika z ekranu) i w tym mrożącym krew w żyłach momencie Gail postanawia przechytrzyć lekceważącego ją socjopatę.

Małżeństwo Gail i Toma wisi na włosku ze względu na jego pracoholizm, ale przeżywana wspólnie gehenna ponownie zbliża małżonków. Hartmanowie rozdzielają się po tym, jak Tom próbuje ukraść broń Terry’ego podczas obozowania na brzegu rzeki. Wściekły Wade biegnie za Tomem i oddaje strzał (w jego przekonaniu śmiertelny), po czym bierze Gail i Roarke'a jako zakładników, wpycha ich z powrotem do pontonu i każe Gail wiosłować przez zdradliwe wodospady Gauntlet. Gail protestuje, bo chociaż jako jedynej z trojga przewodników rzecznych udało jej się kiedyś przepłynąć te wzburzone wody, upiera się, że z Roarkiem na pokładzie to zbyt niebezpieczne. Mimo wszystko dokonuje niemożliwego. Na końcu wodospadów czeka Tom, który atakuje Terry’ego, dzięki czemu Gail udaje się pochwycić pistolet i zabić Wade’a jednym strzałem.

„To rozpaczliwa próba osiągnięcia czegoś, co z definicji jest nieosiągalne – zakpił w czasopiśmie »Us« anonimowy menedżer z branży filmowej, który lekceważąco uznał szczere pragnienie Meryl mierzenia się z nowymi wyzwaniami za bezwstydną próbę osiągnięcia wyniku kasowego, po czym dodał sarkastycznie: – Chociaż chętnie obejrzę sceny z pontonami”.

Dzika rzeka pozwoliła Meryl odzyskać „utracone poczucie, że wspięła się na drzewo ciut za wysoko, wyjechała na lód, zanim zyskał odpowiednią grubość”. Przyznała później, że owszem, „był to do pewnego stopnia kryzys wieku średniego”. W ramach przygotowań zaserwowała sobie ostry trening siłowy: ćwiczyła trzy i pół godziny dziennie przez jakieś pół roku, przyjmując „900 kalorii i praktycznie zero gotowanego jedzenia”, jak wspominała. „Boże, to był jakiś absurd... Naprawdę zdumiało mnie to, że właściwie nie zmieniłam się fizycznie! Wykonywałam ćwiczenia siłowe przez jakieś półtorej do dwóch godzin, a potem przez godzinę ćwiczyłam jogę, co robię do tej pory. Nie chciałabym zabrzmieć jak ktoś, kto za długo mieszkał w Kalifornii, ale to naprawdę ześrodkowuje”.

Arlene Burns, była przewodniczka po himalajskich rzekach, a w tamtym okresie burmistrzyni miejscowości Mosier w stanie Oregon, pomogła Meryl odkryć przyjemność, jaką daje adrenalina. Arlene poznała reżysera Dzikiej rzeki Curtisa Hansona przypadkiem, gdy prowadził rekonesans, szukając w Idaho odpowiednich plenerów do kręcenia zdjęć. Meryl i jej syn Henry, wówczas trzynastolatek, spotkali się z Arlene nad rzeką Rogue w Oregonie, gdzie zakwaterowano ich w domkach kempingowych. Arlene pokazała Meryl, jak spływać pontonem po górskiej rzece i przepływać wodospady bez jego pomocy. Przewodniczka, która podczas trwających cztery miesiące zdjęć dublowała Meryl w niektórych ujęciach, szybko zorientowała się, że jej podopieczna uważnie obserwuje jej manieryzmy.

„To była niezła jazda – powiedziała Arlene. – Zabawne, ale miałam poczucie, że jesteśmy pokrewnymi duszami, oczywiście nie bez przyczyny, bo ona po prostu mnie grała. Dobrze, że przynajmniej się lubię. Myślałam sobie wtedy: »O rany, mamy ze sobą tak wiele wspólnego, tyle nas łączy!«. Po czym zaczęłam zauważać, że ona siada tak samo jak ja, tak samo gestykuluje. To było to: ona mnie zwyczajnie naśladowała. Więc było to bardzo zabawne, a przy tym strasznie dezorientujące, bo zdarzało mi się zapomnieć, że to przecież nie ona, ona mnie tylko grała”.

Były podobnego wzrostu, co okazało się korzystne, kiedy Meryl, mierząca metr sześćdziesiąt osiem, zaproponowała, by Arlene dublowała ją na planie. Podczas ujęcia kręconego na rzece Kootenai w Montanie Meryl obserwowała z brzegu Arlene, która pokazywała, w jaki sposób sterować pontonem. Następnie Arlene stawała za Meryl na pontonie i asekurowała ją tak długo, aż aktorka poczuła, że swobodnie pokona dany odcinek samodzielnie.

„Wydawało mi się, że jesteśmy sobie znacznie bliższe, dopóki nie zjawiła się jej świta – wspominała Arlene, której zdaniem Roy Helland zachowywał się »jak osobisty ochroniarz Meryl«. – Kiedy Roy zjawiał się na horyzoncie, wycofywałam się, bo jego osobowość zajmuje strasznie dużo miejsca”.

Arlene porównuje Meryl do Rinpocze, szanowanego buddyjskiego lamy, a Roya do wyznawcy z gatunku tych, jakich widywała podczas swych podróży: żarliwie oddanego przywódcy, choć niekoniecznie serdecznego wobec osób z zewnątrz. Roy, który zadbał o identyczny odcień włosów Meryl i Arlene, „przysłuchiwał się rozmowom i donosił Meryl, co w trawie piszczy, a jej to być może odpowiadało – zastanawiała się później Arlene. – Boże, człowiek chciałby mieć kogoś takiego: kogoś, kto pilnuje, żebyśmy wypadli jak najlepiej. On miał obsesję na punkcie jej roli. Pełnił funkcję jej strażnika, lecz jednocześnie bywał bardzo bezpośredni, wręcz obcesowy”. Potrafił polizać swoją szklankę i zapytać: „Hej, chcesz łyka?”. Nie, dzięki. „Ale co, boisz się, że złapiesz AIDS?”. Potrafił włożyć na plan różową, szydełkowaną sukienkę lalki Barbie, jakby chciał zademonstrować ekipie filmowej, głównie męskiej i heteroseksualnej: Proszę, taki właśnie jestem. Weźcie to na klatę. „Meryl ze względu na swoją pozycję w jakimś sensie legitymizowała te jego zachowania, więc mógł sobie być dowolnie ekscentryczny – powiedziała Arlene. – Nie było mowy o tym, żeby go zwolnić. Był tam na stałe i kropka”.

Plan Dzikiej rzeki był przyjaznym miejscem dla rodzin z dziećmi. Meryl przywiozła swoje córki i nianię, na jakiś czas przyjechali również Don z Henrym. Kevin zaprosił żonę Kyrę Sedgwick, syna i córkę. David Strathairn, zaprzysięgły hippis, ojciec dwóch synów, postanowił zamieszkać w przyczepie nad rzeką, gdzie zbierał jagody i piekł ciasta. Joe Mazzello, który występował wówczas w przeboju kasowym Park Jurajski, wspominał pracę na planie Dzikiej rzeki jako jedno z najlepszych doświadczeń w swojej karierze dziecięcego aktora. Podczas pracy nad filmami miewał często poczucie, że nie należy do zespołu. „Na planie »Dzikiej rzeki« było zupełnie inaczej – powiedział. – Myślę, że tę różnicę zawdzięczam Meryl. Im wszystkim: Kevinowi, Davidowi, Johnowi... Nikt mnie nie lekceważył, nie traktował protekcjonalnie, nie dał mi odczuć, że jestem gorszy niż ktokolwiek z obsady spośród tych pięciu osób płynących pontonem”.

To Meryl nadała ton tej wspólnocie. Według Joego „była niewiarygodnie opiekuńcza. Dzięki niej dobrze się czułem, byłem szczęśliwy, pogodny i zaangażowany w to, co się działo na planie. A przerwy między ujęciami bywały naprawdę długie. Robiła mi masaż głowy”.

Joe opisał Curtisa – który wcześniej wyreżyserował dreszczowiec o podłej niani zatytułowany Ręka nad kołyską – jako „cudownego człowieka”, ale „bardzo zdystansowanego”, w przeciwieństwie do Stevena Spielberga reżyserującego Park Jurajski, który lubił towarzystwo dzieci – być może dlatego, że sam czuł się dzieckiem. „Curtis chyba z poczucia obowiązku zawsze schodził do nas z urwiska, z którego akurat kręcono ujęcie, co zajmowało mu zwykle jakieś dwadzieścia minut. W tym czasie Kevin, Meryl i generalnie cała reszta robili sobie z niego jaja. Widzieliśmy, że do nas idzie, a wtedy Kevin czy kto tam mówił: »Kevin, dobrze. Nakręcimy to jeszcze raz«. Curtis zawsze wygłaszał tę samą kwestię. Kiedy wreszcie do nas docierał, używał właśnie tych słów: »Meryl, dobrze. Nakręcimy to jeszcze raz«”.

Kiedyś dostali głupawki i wszyscy, łącznie z Meryl, zaczęli wystawiać gołe tyłki do kamery. Joe, zażenowany, nie przyłączył się do zabawy. „Oni się naprawdę świetnie rozumieli i znakomicie razem bawili, więc czasem ich ponosiło” – wspominał.

Nieobliczalność rzeki o mały włos nie połączyła aktorów na zawsze. Podczas kręcenia jednej ze scen cudem uniknęli śmierci, gdy prąd zepchnął ich w kierunku bystrza o czwartym stopniu trudności. Ekipa z przerażeniem obserwowała to z brzegu. Meryl odwróciła się i powiedziała: „Joe, trzymaj się”, a on chwycił się liny zamocowanej w środku pontonu. Dorośli pewnie przeprowadzili ponton przez niebezpieczny odcinek, ale było to naprawdę przerażające, choć jednocześnie sprawiało masę frajdy.

Pewnego koszmarnego, bardzo długiego dnia zdjęciowego Meryl prawie utonęła po tym, jak wyrzuciło ją z pontonu. Zniknęła w kipieli i Hanson – który zmusił zmęczoną gwiazdę do nakręcenia sceny wbrew jej woli – wpadł w panikę. Wszyscy wokół krzyczeli: „Meryl wpadła do wody!”. Jakimś cudem wypłynęła na powierzchnię, ocalając życie... i kamizelkę ratunkową. Asekurujący ją kajakarz odstawił ją na brzeg, a Hanson zszedł ze swojego dalekiego urwiska na spotkanie roztrzęsionej aktorki. „Na szczęście Meryl zgodziła się nakręcić tę scenę jeszcze raz, choć oczywiście nie wtedy, tylko jakiś czas później” – wspominał. Meryl zaś podobno obsztorcowała go, że następnym razem, jak mu powie, że czegoś nie może zrobić, to powinien jej uwierzyć.

Dzika rzeka miała być na jakiś czas ostatnią z przygód Meryl wymagających niezłej kondycji, jako że aktorka przyjęła propozycję roli bardzo kobiecej i nieskończenie romantycznej, do której musiała przyswoić pierwszy obcy akcent od czasu triumfów święconych w latach osiemdziesiątych. Pokonawszy zdradliwy odcinek, wreszcie wracała do gry.

.

ANTRAKT

Meryl ekolożka

W 1988 roku na konferencji prasowej filmu Krzyk w ciemności jeden z dziennikarzy zapytał Meryl, czym by się zajmowała, gdyby nie była aktorką. Meryl odparła: „Prawdopodobnie włączyłabym się w działalność jakichś ruchów ekologicznych. Zaangażowałabym się bez reszty”.

Zresztą i tak to robiła. Podczas kręcenia w Australii Krzyku w ciemności poczuła się zaniepokojona z powodu coraz cieńszej powłoki ozonowej nad krajem, którego mieszkańcy bardzo często zapadali na czerniaka. „Smarowaliśmy dzieci kremem z filtrem UV 26 przed każdym wyjściem na dwór – mówiła. – Moją garderobianą była tam dziewczyna zaledwie kilka lat ode mnie młodsza, która miała już za sobą trzy operacje, wycięto jej dosłownie pół twarzy. Ciskałam się o to w kuchni, aż wreszcie któryś ze znajomych powiedział: »Może byś się wreszcie zamknęła i zrobiła coś konkretnego?«. Zadzwoniłam więc do ludzi z Natural Resources Defense Council”. Nazwę tej grupy obrońców środowiska podsunął jej Robert Redford. Powiedzieli: „Zabawne, że dzwonisz, bo akurat mamy taki raport o pestycydach i żywieniu dzieci, który opublikujemy w styczniu [1989 roku]. To są wstrząsające dane i naprawdę przydałby nam się jakiś rzecznik”.

W ten sposób Meryl stała się twarzą kampanii wymierzonej w pestycydy. Wykorzystała swoją rozpoznawalność, by uświadomić opinii publicznej, w jaki sposób ich stosowanie rzutuje na zdrowie dzieci w całych Stanach Zjednoczonych. Wyniki dwuletnich badań dowiodły, że miliony przedszkolaków są zagrożone nowotworami wywołanymi obecnością środków owadobójczych w warzywach i owocach. Meryl towarzyszyła delegacji organizacji NRDC na spotkaniu z członkami Kongresu w Waszyngtonie – jego skutkiem było wreszcie przegłosowanie ustawy, która dwanaście lat przeleżała w zamrażarce. Nakładała ona na firmy produkujące środki chemiczne obowiązek rejestracji wszystkich pestycydów wprowadzanych na rynek.

„Być może właśnie wskutek działania środków chemicznych tak wiele kobiet ma problemy z zajściem w ciążę, tak wiele młodych kobiet zapada na raka piersi, tak częsta jest białaczka będąca efektem działania czynników środowiskowych – powiedziała wówczas Meryl. – Myśląc o tym wszystkim, przypomniałam sobie, że moi dziadkowie dożyli dziewięćdziesięciu kilku lat, zaś rodzice cieszą się, odpukać, świetnym zdrowiem. I uzmysłowiłam sobie, że jedni i drudzy nie mieli w dzieciństwie kontaktu z tego rodzaju środkami”.

Kiedy wsiadła na pokład samolotu lecącego z Hartford w Connecticut do Waszyngtonu, pomyślała sobie: Co ty wyprawiasz, idiotko? Pani Gummer leci do Waszyngtonu?. Bratowa przykazała jej: „Tylko nie zapomnij, co cię tak rozwścieczyło”.

Największe zagrożenie: daminozyd, znany pod nazwą handlową Alar, substancja rakotwórcza stosowana do ochrony jabłek. W marcu 1989 roku Meryl wystartowała z kampanią Mothers and Others pod hasłem „Matki i reszta na rzecz ograniczenia pestycydów” i dowodziła szkodliwości alaru na Wzgórzu Kapitolińskim, pytając: „Co ma zrobić matka?”. Władze stanęły po stronie sadowników, więc Meryl zwróciła się do czasopisma „People”, by bronić swojego stanowiska i propagować zalety ekologicznej żywności.

„Moi znajomi, którzy są bardzo zmotywowanymi ludźmi (ja jestem z nich wszystkich najbardziej leniwa), zorganizowali konferencję w moim mieście w Connecticut – powiedziała w oświadczeniu, które wyraźnie miało na celu zmobilizowanie do działania innych zajętych, a przy tym bardzo zaniepokojonych matek. – Przyszło około 500 osób, w tym kierownicy dwóch sklepów spożywczych. W ciągu dwóch tygodni w obu tych sklepach pojawiły się ekologiczne warzywa i owoce. Toczy się teraz między nimi nawet drobna wojna cenowa. I świetnie, bo jednym z naszych celów jest obniżenie cen produktów ekologicznych”.

Po trzech miesiącach producent alaru ugiął się pod naciskiem opinii publicznej i wycofał pestycyd z rynku. Meryl przeobraziła krucjatę Mothers and Others w ruch na rzecz upowszechnienia świadomości istnienia produktów ekologicznych, który między innymi zachęcał konsumentów do zaopatrywania się na targach i unikania toksycznych farb. Meryl zakończyła działalność organizacji Mothers and Others w 2001 roku, ale dziesięć lat później udzieliła wywiadu razem z jej współzałożycielką, Wendy Gordon, broniąc wyższych cen produktów ekologicznych w takich sieciach jak Whole Foods (w których ponoć można było zbankrutować).

A może, zasugerowała, „twój budżet na jedzenie jest kwestią równie istotną jak twój budżet na kablówkę? Może nie potrzebujesz dwudziestu kanałów ESPN? Może mógłbyś wydawać mniej na telewizję, za to więcej na zdrowsze, bezpieczniejsze jedzenie? Część żywności może być droższa, ale w długim okresie okazuje się tańsza, a moim zdaniem liczy się tylko spojrzenie długookresowe”.

Przenieśmy się do 2019 roku: targi produktów rolnych rozstawiają się dziś w każdą sobotę rano i są obiektem najazdu ekologicznych rodziców, którzy zrezygnowali z kablówki i kupują wyłącznie produkty ekologiczne.

ROZDZIAŁ 11

Meryl romantyczka

Zachowywałam się jak inne kobiety, ale bardziej niż kiedykolwiek dotąd byłam sobą.

Francesca Johnson,
Co się wydarzyło w Madison County (1995)

Miesiąc przed wejściem Dzikiej rzeki na ekrany we wrześniu 1994 roku Meryl i Tracey Ullman zabrały dzieci na spływ pontonowy „malutką rzeczką w Massachusetts”, jak powiedziała Meryl, wspominając, że Tracey – którą nazywała swoją „bratnią duszą” – chciała, by Meryl „zaczęła się popisywać”, żeby sama mogła się z niej pośmiać. Kiedy Meryl usłyszała plusk wody, jej serce zabiło mocniej, a znajomy zastrzyk adrenaliny „napełnił ją pragnieniem, by tam być i to zrobić”.

„Z planu Dzikiej rzeki zeszłam z kilkoma znakomitymi metaforami życia – powiedziała w wywiadzie dla »New York Times Magazine«, udzielonym podczas spotkania z dziennikarzami w trakcie promocji filmu. – Metaforami dotyczącymi podejmowania ryzyka, skalkulowanego ryzyka, stawania na wysokości zadania ze świadomością, że i tak o wszystkim zdecyduje los”.

O filmie zaczynało być głośno. Pokazy przedpremierowe w Nowym Jorku wzbudziły taki entuzjazm, że ktoś na widowni poderwał się z krzesła, żeby krzyknąć: „Baba kuta na cztery nogi!”. Meryl rozwścieczyła decyzja wytwórni Universal Pictures, by w zwiastunie umieścić scenę, w której trzyma w ręku pistolet. „Naprawdę się zdenerwowałam – powiedziała. – Zawsze się wściekam, kiedy coś obiecują, nie zamierzając dotrzymywać słowa. Robią to tylko po to, by udobruchać kobietę. Zapewnili mnie: »Och, to tylko na dwa tygodnie. W całym filmie nie ma zbliżenia, które miałoby tak silną wymowę«. Ja... nie zgodziłam się na to, by tak wyglądał mój świąteczny prezent dla Stanów Zjednoczonych, a przecież zamierzali to puszczać przez dwa tygodnie w kinach tuż przed świętami. Ale zwiastun przyjęto tak znakomicie, że postanowili go pokazywać do oporu”.

Meryl sprzeciwiła się umieszczeniu jej z bronią na afiszu. Jak wyjaśniła dziennikarzowi magazynu „More” w 1999 roku: „Każda gwiazda filmowa, która celuje do widza z plakatu, sprzedaje nie tylko film, ale i broń. Narodowego Stowarzyszenia Strzeleckiego Ameryki (NRA) nie stać na to, by opłacić udział którejkolwiek z tych osób w reklamie broni, ale ostatecznie przecież ją reklamują, i to za darmo. Wydaje mi się, że ludzie wykonujący nasz zawód nie biorą odpowiedzialności za obrazy, które wypuszczają w świat”.

Choć dział marketingu Universal Pictures najwyraźniej forsował przekonanie, że wizerunek broni podniesie wyniki sprzedaży filmu, Dzika rzeka nie gloryfikowała ani broni, ani przemocy. Gail zabiła Wade’a w samoobronie. Meryl była dumna z tego odwrócenia ról płciowych w gatunku filmowym zawłaszczonym tradycyjnie przez stałe grono (patrz: Tom Cruise), uzupełniane coraz częściej postaciami wykraczającymi poza ustalony wizerunek bohatera filmu akcji, takimi jak ostrzyżony na zapałkę Keanu Reeves, w którym zakochali się widzowie filmu Speed: niebezpieczna prędkość.

„Zagrałam w filmie, który mogłyby z radością obejrzeć moje córki – powiedziała. – Mogłyby odnaleźć się w roli bohaterki, nie musząc przeobrażać się w myślach w krzepkiego faceta, nie wykonując tego przeskoku, do którego dziewczyny są przyzwyczajone. To nie jest oferta dla męskiej widowni filmów akcji. Jeśli ten film im się spodoba, to super. Jeśli nie, no cóż, staraliśmy się”.

15 sierpnia 1994 roku pojawiła się informacja, że Clint Eastwood obsadził Meryl w gorąco wyczekiwanej ekranizacji bestsellera Roberta Jamesa Wallera Co się wydarzyło w Madison County, który żarliwie zachwalała Oprah Winfrey, choć znawcy literatury nie zostawili na tej powieści suchej nitki, uznając ją za „pornografię dla kobiet robiących karierę” i „czytadło w przebraniu literatury pięknej”. Eastwood miał reżyserować ten film i zagrać w nim główną rolę wrażliwego fotografa „National Geographic” Roberta Kincaida. Mężczyzna nawiązuje romans z Francescą Johnson (Meryl), Włoszką, która po wojnie przyjechała za mężem do Stanów i od tej pory prowadzi spokojne rodzinne życie w stanie Iowa, gdzie Robert przyjechał robić zdjęcia krytych mostów. Do roli Franceski brane były pod uwagę między innymi Jessica Lange, Anjelica Houston i Cher, ale ile z nich potrafiłoby odtworzyć egzotyczny akcent tej postaci? Carrie Fisher dała Meryl numer telefonu Eastwooda. „Warknął: »Słyszałem, że nie podobała ci się książka« – wspominała Meryl. – I cisza. Odparłam: »Nie, nie! Chodzi o to, że nie poruszyła mnie tak mocno jak innych«. Eastwood odparł: »Przeczytaj scenariusz. Jest dobry«”.

Scenarzysta Richard LaGravenese pozbył się górnolotnych ozdobników Wallera i skupił uwagę widzów nie na postaci Roberta, lecz Franceski. Meryl się popłakała i przystała na udział w filmie, odrzucając ofertę wystąpienia u boku Roberta Redforda w produkcji Crisis in the Hot Zone po tym, jak z tej roli zrezygnowała Jodie Foster. Redford ostatecznie też porzucił ten projekt.

Przy kompletowaniu obsady do Co się wydarzyło w Madison County Richard LaGravenese, który napisał między innymi w 1991 roku dramat The Fisher King dla Robina Williamsa, „słyszał o pomysłach zatrudnienia młodszych aktorek”. „Pamiętam, że powiedziałem im wtedy: »Zrazicie do siebie wszystkie kobiety, które przeczytały tę książkę. Trzydziestolatka jest w zupełnie innym życiowo momencie niż czterdziestolatka, która od ponad dwudziestu lat jest mężatką. To całkowicie odmienna postać«”.

Eastwood miał wówczas sześćdziesiąt cztery lata, Meryl była dwadzieścia lat od niego młodsza, a mimo to, jak wspominała, studio Warner Bros. miało wątpliwości, „czy nie jest za stara do tej roli”. „Rozumiem, że wstawił się za mną Clint, za co byłam mu bardzo wdzięczna”.

Co się wydarzyło w Madison County było dla Meryl dużym osiągnięciem, dowodem na to, że na życiowych rozstajach Dzika rzeka poniosła ją we właściwym kierunku. Ostatnim znaczącym sukcesem Meryl było Pożegnanie z Afryką, nakręcone w 1985 roku. Potem jakoś straciła azymut. Co ciekawe, ominęły ją takie oscarowe propozycje jak Okruchy dnia, Thelma i Louise czy Evita. „Niegdyś wielka aktorka klasyczna, z czasem zaczęła grać w Hollywood role, które mógłby zagrać ktokolwiek – powiedział reżyser Wyboru Zofii Alan J. Pakula. – Obsadzenie jej w niektórych filmach dało efekt wielkiego silnika w małym autku”.

Meryl, która sprytnie kierowała swoją karierą (choć się z tym nie zdradzała), sprawiała wrażenie gotowej wejść na wyższy poziom. W 1994 roku zatrudniła PMK, nową firmę odpowiedzialną za jej publiczny wizerunek, i zrobiła w kalendarzu miejsce na dramat kryminalny Wczoraj i dziś z Liamem Neesonem. Dzięki pozytywnemu przyjęciu Dzikiej rzeki jej gaża za udział w filmie Eastwooda skoczyła do około 4,5 miliona dolarów, przy czym kontrakt gwarantował jej również tantiemy ze sprzedaży biletów. Gwiazdy w rodzaju Meg Ryan czy Demi Moore podpisywały już podobne umowy, ale dla Meryl był to nowy rozdział.

Zdjęcia do filmu Eastwooda już się rozpoczęły w Winterset w stanie Iowa, gdy Meryl z włosami ufarbowanymi na brąz zrobiła sobie krótką przerwę, by pojawić się na premierze Dzikiej rzeki w Los Angeles i odcisnąć swoje dłonie w gipsie przed Teatrem Chińskim Graumana. Roześmiany Kevin Bacon, który był świadkiem tego wydarzenia, odsunął ją z dala od siebie, gdy w żartach próbowała rozsmarować na nim resztki mazi. Film odniósł umiarkowany sukces, zarabiając na całym świecie 94 miliony dolarów przy budżecie 45 milionów dolarów. Dla porównania: Speed zarobił na czysto 350 milionów dolarów, zapewniając Keanu Reevesowi stabilną pozycję twardego wrażliwca.

Kiedy miałam trzynaście lat i byłam opętana popkulturą, mama zabrała mnie do kina na Dziką rzekę. Oglądając pierwszy raz Meryl na ekranie, poczułam się lekko zaskoczona: film trzymał w napięciu, lecz był kompletnie pozbawiony spektakularnych efektów typowych dla produkcji z mężczyzną na pierwszym planie. Wyraźnie pamiętam dezorientację, która towarzyszyła oglądaniu na ekranie kobiety jako głównej bohaterki filmu akcji. I kiedy recenzenci doszukiwali się kolejnych braków w fabule, ja zobaczyłam nowy wzorzec kobiety, która z wdziękiem i godnością pokonuje kolejne przeszkody. Tamtego roku miał premierę film Małe kobietki z Winoną Ryder w roli głównej, który dosłownie postawił mój świat na głowie. Obalał typowy schemat opowieści o męskim dorastaniu, by pokazać Winonę jako śmiałą, żądną przygód Jo March, która odrzuca oświadczyny przystojnego sąsiada Lauriego (wspaniały Christian Bale), by realizować własne marzenia. Te filmy wciąż budzą oddźwięk wśród publiczności (w 2019 roku kolejną ekranizację Małych kobietek nakręciła Greta Gerwig, obsadzając Meryl w roli gderliwej ciotki March, a Saoirse Ronan w roli Jo). Cytując aktorkę i aktywistkę Geenę Davis: „Jeśli dziewczynka ma wzorzec, może za nim podążać”.

Podobnie jak Jo, która próbowała się utrzymać jako pisarka w Nowym Jorku, a jednak zmuszona była wrócić do Orchard House, Meryl wróciła do domu w Connecticut. „Nie cierpię tego miasta – powiedziała o Los Angeles. – Naprawdę potrzebuję prywatności. Nie lubię udzielać się towarzysko, stroić ani wystawiać na widok publiczny”. „New York Times” zacytował anonimowego rozmówcę, „uznanego reżysera” (bez wątpienia mieszkającego na Manhattanie, może Alana J. Pakulę lub Mike’a Nicholsa), który zauważył: „Trzeba zachowywać dystans. Trzymać się z dala od agentów, prawników i plotek. Jestem przekonany, że Meryl starała się utrzymać na rynku i powiedziała sobie: »Może powinnam wejść do głównego obiegu; będzie lepiej, jak posłucham agentów«. Ale zagrała w całej masie głupich filmów. Słuchała nie siebie, lecz innych”.

ODCINEK SIMPSONÓW Z MERYL

6 listopada 1994 roku: Meryl debiutuje w szalenie popularnym serialu animowanym, podkładając głos pod Jessicę, córkę wielebnego Timothy’ego Lovejoya, w odcinku pod tytułem Dziewczyna Barta. Jej postać, jeszcze gorsza niż sam Bart, wrabia go w kradzież pieniędzy zebranych na ofiarę z kościoła (gotówka znajdzie się później pod jej łóżkiem). Kiedy Meryl przyszła na nagranie, Nancy Cartwright, podkładająca głos pod Barta, była zbyt zawstydzona, by poprosić ją o autograf. Tymczasem to Meryl poprosiła o autograf Cartwright! Jej dzieci, podobnie jak większość dzieci z lat 90., były zagorzałymi wielbicielami Barta.

W wieku czterdziestu pięciu lat Meryl łamała konwencje, tymczasem jej koleżanki rzucały ręcznik albo brały, co się nawinęło. Jane Fonda nieoczekiwanie ogłosiła koniec kariery na początku lat 90. Sally Field, czterdziestosiedmiolatka, w ciągu zaledwie sześciu lat przeszła od roli ukochanej Toma Hanksa (Puenta) do roli jego matki (Forrest Gump). Jessica Lange po prostu zniknęła z ekranu, póki Ryan Murphy w 2011 roku nie obsadził jej w stworzonym przez siebie serialu telewizyjnym American Horror Story.

Meryl odrzuciła sugestię, jakoby jej wybory były efektem jakiejś przemyślanej strategii. „Ja tego w ogóle nie planuję – powiedziała. – Aktor jest zawsze uzależniony od napływających propozycji. Nie starałam się nigdy zagrać w przeboju kasowym. Nie mam do tego odpowiednich warunków. Wiem, jak wyglądam. Na pewno nie mam figury ani twarzy Sharon Stone”. Kilka lat później przekonywała Terry’ego Grossa z NPR, że pracowała po czterdziestce po części dlatego, że „nie definiowała jej atrakcyjność seksualna”.

Jak na ironię, występ Meryl w Co się wydarzyło w Madison County odkrył na ekranie jej niezwykłą zmysłowość, którą wcześniej trudno było dostrzec. Dosłownie nią ociekała, jakby to były krople potu w parną sierpniową noc. Farmer Richard Johnson, miły, ale dość tępy, chyba nie dostrzegał ani nie doceniał kryjącej się w jego żonie Sophii Loren. Zobaczył ją Robert Kincaid.

Kincaid poznaje Francescę w 1965 roku, pytając ją o drogę do Roseman Bridge, zwodniczo pospolitej budowli o prowincjonalnym uroku, którą inni mogliby ominąć. Kincaid uważa, że ten kryty most jest wystarczająco ciekawy, by mógł pojawić się na łamach „National Geographic”; jego zdjęcie trafia ostatecznie na okładkę. Kiedy mąż i dzieci Franceski wyjeżdżają z miasta, by wystawić młodego byka w konkursie o nagrodę targu stanu Illinois, na scenę wchodzi Kincaid i pokazuje Francesce, co straciła przez te wszystkie lata. Ich namiętny czterodniowy romans rozkwita naturalnie podczas romantycznych spacerów w świetle księżyca i długich filozoficznych rozmów przy kuchennym stole, podczas których bohaterowie się przed sobą odsłaniają.

Francesca wyznaje, że Iowa nie jest tym, o czym „marzyła jako młoda dziewczyna”. Porzuciła pracę nauczycielki, która przynosiła jej satysfakcję, bo Richard wolał, żeby została w domu. W przeciwieństwie do rodziny, która przy posiłkach prawie z nią z nie rozmawia, Kincaid okazuje prawdziwe zainteresowanie tym, co Francesca ma do powiedzenia. Sam opowiada jej o podróżach do dalekich krajów, których nigdy nie widziała. Rozbawia ją do łez. Nawet pomaga jej w kuchni! „Mężczyźni gotują” – informuje wzburzoną Francescę. Domyślając się, jak niepewnie czuje się w roli gospodyni domowej ze Środkowego Zachodu, zapewnia ją: „Wcale nie jesteś prostą kobietą”.

Meryl bez słów, za to bardzo plastycznie przedstawiła seksualne przebudzenie Franceski. W chwili, gdy kobieta poznaje ciepłego, powściągliwego Kincaida, w jej oczach błyska ciekawość i zainteresowanie. Dotyka ust, wygładza sukienkę, wzdryga się, gdy Robert przypadkowo dotyka jej nogi, kiedy jadą samochodem w stronę mostu. Obecność Kincaida wyostrza jej zmysły. Często wydaje się podenerwowana, jakby owładnięta myślą, by go dotknąć. Po ich pierwszej kolacji siedzi samotnie na werandzie i czyta tomik poezji. Nagle rozsuwa koszulę nocną i pod atramentowym niebem odsłania skrawek nagiej skóry. W kolejnej scenie leży w wannie, w której wcześniej Kincaid brał prysznic, i w milczeniu nurza się w rozkoszy, a krople Roberta – och, przepraszam: krople wody – skapują na nią z rączki do prysznica. „Prawie wszystko, co wiązało się z Robertem Kincaidem, zaczęło mi się wydawać seksualne” – wyznaje jej głos zza kadru.

„W pierwszej połowie filmu udaje jej się oddać na ekranie równowagę typową dla kogoś, kto ma ustabilizowane życie, lecz przy tym czegoś mu brak, za czymś tęskni – powiedział LaGravenese o Meryl. – Natomiast w drugiej połowie fantastycznie przedstawiła zmysłowe przyciąganie i tęsknotę za Robertem zrównoważone stwarzanym przez nie dylematem”.

Seks jest nieunikniony, ale na nieszczęście tych dwojga ich wzajemny pociąg nie jest wyłącznie fizyczny: oboje są w sobie zakochani. Kincaid prosi Francescę, żeby z nim uciekła, i ona nawet pakuje walizkę, ale ostatecznie nie decyduje się porzucić rodziny. Poczucie moralnego obowiązku wobec dzieci nie pozwala jej zniszczyć im życia, by szukać szczęścia z ukochanym. „Taką pewność człowiek ma tylko raz” – mówi Kincaid, przekraczając próg. (Ma skłonność do poetyckich deklaracji. No dobra, przytoczę moją ulubioną: „Moje dawne marzenia nie były złe. Nie spełniły się, ale cieszę się, że je miałem”).

Mija kilka dni. Leje jak z cebra. Francesca siedzi w samochodzie i czeka, aż Richard wyjdzie ze sklepu, gdy po drugiej stronie ulicy dostrzega Kincaida, przemoczonego do suchej nitki. Uśmiecha się z wysiłkiem i widzi malujący się na jego twarzy ból. Kilka sekund później Richard jedzie za Kincaidem i Francesca, której łzy płyną po twarzy, patrzy, jak kochanek zdejmuje podarowany mu przez nią łańcuszek z krzyżykiem i zawiesza go na lusterku wstecznym. Są na skrzyżowaniu. Błyska zielone światło. Kincaid zwleka z odjazdem, czekając, aż Francesca wskoczy do jego samochodu. Francesca kładzie dłoń na klamce, już prawie gotowa to zrobić. Reżyser przeciąga moment niepewności, kierując kamerę prosto na twarz kobiety, lecz ona ostatecznie nie zdobywa się na odwagę i zaczyna nieopanowanie szlochać (a widownia wraz z nią).

Na poziomie scenariusza, jak powiedziała Meryl, „ludzie po prostu ze sobą rozmawiają, ale ostatecznie to, co zapada widzowi w pamięć, to warstwa wizualna: ręka na klamce, on w deszczu, ona wyglądająca przez okno, zielone światło, stracona szansa. Ludzie chyba nie lubią, jak im się mówi, co mają czuć na filmie. Chcą być zaskakiwani, poczuć coś na własną rękę, a to można osiągnąć tylko wtedy, gdy nikt nic nie mówi. Tak, by widz musiał krzyczeć do ekranu: »Otwórz te drzwi!«”.

Prawda jest słodko-gorzka i w gruncie rzeczy nam znana. „Charakteryzacja Fraceski mówi nam, czemu ta kobieta nie odejdzie. Zapuściła korzenie” – wyjaśnia Meryl, która podczas pracy nad rolą inspirowała się dwiema Włoszkami: aktorką Anną Magnani oraz sąsiadką z czasów dzieciństwa, która przyjechała z Apulii za mężem, amerykańskim szeregowcem, i zamieszkała w New Jersey. Co się wydarzyło w Madison County to historia o kobiecym poświęceniu, a dokładniej – o wyborze pomiędzy odpowiedzialnością za rodzinę a pragnieniem rozpoczęcia wszystkiego od nowa. Meryl i Eastwood przedstawili ten dramat bardzo naturalistycznie. To była symbioza dwójki artystów pojmujących, jak istotna jest powściągliwość – świadomość, kiedy się wycofać, a kiedy zagrać dobitniej.

„Clint kręcił to niemal jak film zagraniczny – powiedział LaGravenese. – Nie bał się ciszy ani momentów, w których kamera zastygała, oddając pole wykonawcom. Dla mnie to było niemal kino francuskie”.

Eastwood, który rok wcześniej zdobył swojego pierwszego Oscara za reżyserię filmu Bez przebaczenia, niewiele rozmawiał z Meryl przed rozpoczęciem zdjęć. Uważał, że wspólne sceny, kręcone po kolei, wiele zyskają dzięki niezręczności naturalnej dla obcych sobie ludzi, którzy poznając się coraz lepiej, stopniowo budują bliskość. Jako reżyser bardzo szybko podejmował decyzje, co dla Meryl było czymś nowym. Po nakręceniu pierwszego ujęcia z Meryl postanowił wykorzystać w scenie nagranie z jej próby. Aktorka zwróciła się do grupy ludzi, w której był między innymi operator Jack Green, i zapytała: „On zawsze tak pracuje?”. Jakieś trzy dni później powiedziała Greenowi: „Uwielbiam ten sposób kręcenia filmów. To ogromna frajda! Nie muszę stopniować emocji, mogę zacząć od razu z najwyższego C”.

Lecz kiedy już zaczynała płakać na zawołanie, trudno ją było powstrzymać. „Miała tak opuchnięte oczy, że nie pomagały żadne okłady – powiedział Roy Helland w wywiadzie dla „New York Times Magazine”. – Łzy płynęły nieprzerwanie i to nie za sprawą gliceryny. Kiedy Meryl płacze, płacze naprawdę”. Green ukradkiem ocierał łzy, na tym samym przyłapał Eastwooda. Ten ostatni mówił tak cicho, że Roy Helland zakładał aparat słuchowy. Zamiast krzyczeć: „Akcja!”, mówił: „No cóż, zaczynajcie, jak będziecie gotowi”.

Meryl uważała, że ponieważ ona i gwiazdor Brudnego Harry’ego „specjalizowali się dotąd w bardzo odmiennych gatunkach filmowych, doszło do przyciągania przeciwieństw, które podnosiło temperaturę”. Eastwood, otwarcie konserwatywny w stopniu proporcjonalnym do liberalizmu Meryl, uważał Kincaida i Francescę za outsiderów – i może właśnie ten pogląd połączył go z Meryl, równie doświadczoną w branży, mieszkającą poza Los Angeles i będącą celem jakiejś osobistej krucjaty Pauline Kael, która na szczęście zdążyła już przejść na emeryturę. Na planie Eastwood zaprzyjaźnił się z Meryl; tańczyli między ujęciami i dobrze się razem bawili.

„To wydarzyło się w mgnieniu oka – wspominała producentka filmu Kathleen Kennedy. – Między Clintem i Meryl zaiskrzyło, a przecież właśnie ta chemia jest czymś, czego widzowie nieodmiennie szukają w romansie. Nikogo nie trzeba było przekonywać, że tych dwoje jest w sobie zakochanych”.

Oczywiście wszystko było na niby, ale widownia, w głównej mierze damska, uznała romans Streep i Eastwooda za coś równie prawdziwego jak miłość od pierwszego wejrzenia. Meryl osiągnęła to, co wcześniej Robert James Waller: dała nadzieję żyjącym pośród nas straconym romantykom. Jednocześnie, jak przed nią Betty Friedan w przełomowej książce Mistyka kobiecości z 1963 roku, podłożyła zapałkę pod mityczny wizerunek uśmiechniętej gospodyni domowej z połowy wieku, rzucając światło na wewnętrzne dylematy kobiety nieznajdującej spełnienia w macierzyństwie i prowadzeniu domu. Francesca, jak tyle milczących kobiet tej epoki, nie miała szans na samorealizację wykraczającą poza domowe obowiązki. Ekranowy cichy bunt Meryl odczytywany był bardzo osobiście przez współczesne jej kobiety, żyjące nadal kłamstwem, że szczęście znajdą wyłącznie w życiu rodzinnym. Był flarą dla niespokojnych duchów zastanawiających się nad tym, czy nie należałoby zrobić czegoś inaczej. Jako osoba mocno zakorzeniona w życiu rodzinnym, a przy tym znajdująca drogę do samorealizacji, mogła opowiedzieć ich historię.

A ponieważ pociągały ją postaci, które jak ona stawiały opór konwencji, inspirując innych, nic dziwnego, że wykorzystała sposobność i z ławki rezerwowych weszła w rolę przeznaczoną pierwotnie dla Madonny, wcielając się w ekscentryczną nauczycielkę gry na skrzypcach Robertę Guaspari.

.

ANTRAKT

Role, które jej się wymknęły

Nawet królowa nie dostaje wszystkiego, co chce, z upatrzonymi rolami włącznie. Oto cztery filmy, w których Meryl nie udało się zagrać albo nigdy jej tego nie zaproponowano.

Słodkie marzenia.

Meryl od dawna podziwiała Jessicę Lange, zdobywczynię Oscarów za najlepszą rolę kobiecą (Błękit nieba) i najlepszą kobiecą rolę drugoplanową (Tootsie). Co więcej, Jessica zaklepała sobie główną rolę w remake’u King Konga z 1976 roku, reżyserowanym przez Dino De Laurentiisa, o którą Meryl bezskutecznie się ubiegała (wyszła z przesłuchania po krytycznych uwagach reżysera na temat jej wyglądu). Te dwie aktorki porównywano często w artykułach publikowanych na łamach brukowców: atrakcyjne, inteligentne blondynki wykonujące ciekawą pracę, dwa zbiory mające części wspólne. Obie nominowano w 1983 roku za najlepsze role kobiece (wygrała wówczas Meryl) i ponownie trzy lata później (obie przegrały z Geraldine Page). Jessica nie zdołała pokonać Page rolą Patsy Cline w filmie Słodkie marzenia, ale zaskarbiła nią sobie uwielbienie Meryl, która sama chciała zagrać legendę muzyki country. „Zazdrościłam Jessice roli w »Słodkich marzeniach« – powiedziała Meryl. – To był wspaniały film, a ona przeszła w nim samą siebie”. (Nie, Meryl nie uważała, że mogłaby to zagrać lepiej).

Evita.

Pod koniec lat 80. Meryl negocjowała możliwość zagrania Evy Péron w wysokobudżetowej ekranizacji niesłychanie popularnego musicalu, którą miał reżyserować – uwaga, niespodzianka! – Oliver Stone. Czyhała na tę rolę, odkąd Andrew Lloyd Webber wystawił Evitę na Broadwayu w 1979 roku. Mandy Patinkin zagrał wówczas Ché, a Patti LuPone Evitę, żonę argentyńskiego prezydenta Juana Pérona, która zrobiła zawrotną karierę. Dziesięć lat później Meryl dostała swoją szansę. Nagrała dla Stone’a materiał dźwiękowy, choreografię miała opracować Paula Abdul. „Chcę wziąć udział w tym projekcie, bo chcę śpiewać” – wyjaśniła wówczas Meryl. Zła wiadomość dla wszystkich, którzy mieli ochotę posłuchać Don’t Cry for Me Argentina w jej wykonaniu: jesienią 1989 roku wycofała się z udziału, wyczerpana długimi negocjacjami i niejasnymi układami w studiu. Wkrótce potem zrezygnował Stone. „To było gorzkie rozczarowanie, ale w końcu to tylko film” – powiedziała.

Puenta.

Ta komedia z 1988 roku opowiada o tradycyjnej matce i gospodyni domowej, która zostaje komiczką dzięki pomocy innego komika, granego przez Toma Hanksa. Meryl marzyła o roli, którą zagrała ostatecznie Sally Field. „Rzuciłabym dla niej wszystko. Dałabym się posiekać. Mam trójkę dzieci, naprawdę potrafiłabym to zagrać” – mówiła. W bezczelnej notatce „Los Angeles Herald-Examiner” napisał: „Zabawnie posłuchać, jak Meryl Streep mówi, że chętnie wystąpiłaby w Puencie, tylko nikt jej nie wysłał scenariusza (...). Ktoś powinien powiedzieć Streep, że Sally Field nie miała praw, by powierzyć tę rolę innej aktorce”. A przecież łatwo sobie wyobrazić, jak Meryl mogłaby zabłysnąć w roli kobiety uciekającej z kuchni i wspinającej się po szczeblach komediowej hierarchii. Jeśli zdaniem recenzentów nie była dość zabawna, to chyba dowiodła im, że się mylą, występując w roli blondwłosej gwiazdy w Diablicy z 1989 roku i w filmie Ze śmiercią jej do twarzy z 1992 roku.

Okruchy dnia.

Ten film oparty na powieści Kazuo Ishiguro o tym samym tytule reżyserował w 1993 roku Mike Nichols, więc Meryl miała sprzymierzeńca, który mógł obsadzić ją w roli panny Kenton, gospodyni usychającej z tęsknoty za chłodnym kamerdynerem. Nichols już wcześniej trzykrotnie pracował z Meryl w Silkwood, Zgadze i Pocztówkach znad krawędzi, ponadto był jednym z jej najgorętszych entuzjastów. Na jego życzenie wzięła udział w próbie czytanej Okruchów, ale ostatecznie zdecydował, że nie jest najodpowiedniejszą aktorką do tej roli. Nie poinformował jej jednak o swej decyzji, więc poczuła się dotknięta. Ostatecznie jakoś się z tym uporała, mówiąc: „Zirytowało mnie, że tak się zdenerwowałam. Mam wielką potrzebę wybaczania”. Ostatecznie rola panny Kenton przypadła Emmie Thompson, a casting przyniósł dwie wielkie zmiany: Meryl zwolniła swojego wieloletniego agenta Sama Cohna i przeniosła się z Connecticut do Los Angeles.

ROZDZIAŁ 12

Meryl wirtuozka

Wydział edukacji i prokurator okręgowy są zdania, że muzyka nie jest ważna. Ale się mylą! Chcą wojny, to będą ją mieli!

Roberta Guaspari, Koncert na 50 serc (1999)

Wes Craven, mistrz horrorów, trafił w sam środek koszmaru filmowca, lecz zamiast wpaść w panikę, wysłał płomienny list do Meryl.

Początkowo w Koncercie na 50 serc obsadził Madonnę. Sam film miał być – co dla Cravena nietypowe – poważnym melodramatem opartym na prawdziwej historii nauczycielki gry na skrzypcach Roberty Guaspari, współzałożycielki Opus 118 Harlem School of Music, która walczyła z miastem Nowy Jork o środki na edukację muzyczną. Kiedy okazało się, że Madonna do tego filmu nie pasuje, Craven zwrócił się do Meryl. Wszystko to działo się latem 1998 roku, gdy Meryl podjęła decyzję, że kolejny film nakręci dopiero po świętach. Ponadto uważała, że do rozpoczęcia zdjęć nie zostało dość czasu, by zdążyła opanować grę na skrzypcach. Po liście Cravena zmieniła zdanie. Pamiętała, jak błagał: „Ten projekt nie może spalić na panewce. Czekałem dwadzieścia lat, by zrobić film wykraczający poza ramy gatunku. Drugiej takiej szansy nie dostanę, a naprawdę piekielnie mi zależy”. Meryl nie mogła odmówić. „Nietrudno mnie przekabacić” – wyjaśniła.

Madonna brała lekcje głosu, by poszerzyć skalę przed występem w filmowym musicalu Evita z 1996 roku, która to rola marzyła się Meryl od zawsze. („Byłam gotowa ją udusić” – zażartowała). Kiedy w 1990 roku pojawiły się doniesienia, że gwiazda muzyki pop negocjuje udział w filmie po wycofaniu się Meryl, „Los Angeles Times” opublikował plotkę, jakoby Meryl uważała, że Madonna nie dysponuje wystarczającą skalą głosu. Przed rozpoczęciem zdjęć do Koncertu na 50 serc gwiazda tournée Blond Ambition poprosiła Robertę o prywatne lekcje gry na skrzypcach w jej nowojorskim domu, a jednocześnie zapisała się incognito na lekcje gry na skrzypcach dla początkujących. Roberta polubiła Madonnę. „Była prawdziwą pracoholiczką, lecz przy tym osobą bardzo wrażliwą” – wspominała. Sęk w tym, że Madonna upierała się, by scenariusz Pameli Gray przeredagować w taki sposób, by tuszował fakt, że Robertę porzuciło dwóch mężczyzn: najpierw mąż, potem nieskłonny do poważnych deklaracji kochanek, grany przez Aidana Quinna. „Madonna nie była zachwycona” – powiedziała Roberta i w końcu Craven zrezygnował z jej udziału. Roberta była już w drodze na lekcję z Madonną, kiedy piosenkarka zadzwoniła i wychlipała w słuchawkę, że została zwolniona. „Craven ją wyrzucił, bo za mocno zaangażowała się w prace nad koncepcją filmu” – powiedziała Roberta.

Projekt Miramaxu zawieszono. Sondowano, czy rolą nie byłyby zainteresowane Susan Sarandon albo Marisa Tomei, ale ostatecznie projekt dostał wiatr w żagle z Meryl na pokładzie. Ona tymczasem sięgnęła po skrzypce i wzięła się do roboty.

Trzy lata wcześniej, w lutym 1995 roku, Meryl rozpoczęła serię występów w poważnych melodramatach, którym zabrakło poruszającej namiętności filmu Co się wydarzyło w Madison County. Zaczęło się od nijakiego dramatu kryminalnego Wczoraj i dziś, toczącego się w nudnym Massachusetts, jednego z tych filmów, do których się nigdy nie wraca. Jego reżyser Barbet Schroeder od lat sprawnie kręcił dreszczowce w rodzaju Sublokatorki czy Pocałunku śmierci. Jego kapryśny styl nieźle pasował do Wczoraj i dziś, ekranizacji kryminału Rosellen Brown z 1992 roku pod tym samym tytułem, opracowanego przez scenarzystę Teda Tally’ego. Meryl zagrała w nim pediatrę, doktor Carolyn Ryan, a Liam Neeson – Bena, jej męża artystę. Tę rolę rozważał trzy lata wcześniej Robert De Niro. Sielankowe życie Ryanów wywraca do góry nogami ucieczka z domu ich nastoletniego syna Jacoba (Edward Furlong), który jest podejrzewany o zabicie swojej dziewczyny Marthy (Alison Folland). Jacob w końcu wyjawia rodzicom prawdę. Wedle jego słów Martha zaskoczyła go informacją, która spadła na niego jak grom z jasnego nieba: była w ciąży, ale ojcem nie mógł być Jacob. Jej zdrada boleśnie go dotknęła, lecz mimo to kochali się w samochodzie Jacoba, zanim całkiem nie zasypał ich padający śnieg. Gdy bezskutecznie próbowali wyjechać ze śnieżnej zaspy, wywiązała się kłótnia. Jacob uderzył Marthę, a ta w odwecie zaatakowała go łomem. Chłopak złapał łom i uderzył ją w głowę, zaś ona upadła twarzą na leżący w śniegu lewarek.

Ben radzi Jacobowi, by skłamał na przesłuchaniu, ale Carolyn podczas konferencji prasowej doprowadza Bena do wściekłości, podważając przedstawioną wersję i opowiadając o tym, co wydarzyło się naprawdę. Uważa, że postąpiła słusznie, i nie zamierza przepraszać, lecz zaczerwienione oczy zdradzają, że żałuje nielojalności wobec syna. Jacob odnajduje wreszcie moralny kompas i składa zeznania zgodne z prawdą. Za zabójstwo zostaje skazany na pięć lat, wychodzi po dwóch. Ben, skazany za niszczenie dowodów, odsiaduje niecały rok. Po wszystkim Ryanowie przenoszą się do Miami. Kiedy w ostatniej scenie wiosłują w canoe, widz doświadcza uczucia niepokoju. Sympatia narratora jest wyraźnie po stronie Jacoba, Martha zostaje przedstawiona nieprzychylnie jako rozwiązła i porywcza, pozostaje jednak faktem, że ta młoda dziewczyna zginęła właśnie przez niego.

„Historia mnie zaciekawiła, bo przypominała sprawę Johna Hinckleya Jr., chłopca, który strzelił do prezydenta Reagana, by zwrócić na siebie uwagę. Wszystko wskazywało na to, że pochodził z bardzo szczęśliwej rodziny. To ich zniszczyło. Wszystko może się w mgnieniu oka obrócić o sto osiemdziesiąt stopni, życie w jednej chwili może się zmienić na zawsze” – powiedziała Meryl.

Miesiąc po rozpoczęciu zdjęć do Wczoraj i dziś Meryl rozmawiała już o występie u boku Diane Keaton i Leonarda DiCaprio w filmie Pokój Marvina, który miał wyreżyserować Jerry Zaks, a wyprodukować Robert De Niro. To wyciskacz łez na kanwie sztuki Scotta McPhersona o niezrównoważonej kobiecie, która po wielu latach rozłąki spotyka się z mieszkającą samotnie śmiertelnie chorą siostrą. Podobno i Meryl, i Diane przystały na skromniejsze gaże. Mimo znakomitej obsady studio Miramax kręciło Pokój Marvina przy stosunkowo niewielkim – jak na kino klasy A – budżecie w wysokości 23 milionów dolarów. Miramax został założony w 1979 roku przez Boba i Harveya Weinsteinów i w połowie lat 90. był już najpotężniejszym inkubatorem niezależnego kina w Hollywood. W 1993 roku Disney kupił Miramax za 60 milionów dolarów, ale to Weinsteinowie nadal rozdawali karty. Wśród ich najpopularniejszych produkcji znalazły się Seks, kłamstwa i kasety wideo, Gra pozorów i Pulp Fiction, zapewniając sławę Quentinowi Tarantino i wprowadzając do głównego nurtu produkcje niezależne.

Meryl się w tym nie odnajdywała. Choć dzięki Pulp Fiction John Travolta w 1994 roku wrócił do gry, Meryl ten inteligentny i bardzo krwawy obraz zwyczajnie odrzucił: „Uważam, że jest bardzo dobrze zrobiony. Inteligentny. Bardzo inteligentny. Ale tak naprawdę go nie cierpię (...). Przyjaciele wykrzykiwali: »Kocham ten film!«, ale słowo »kocham« nie nadaje się do opisu tego rodzaju filmu. Nie pasuje”.

Podobnie jak jej przyjaciółka Nora Ephron, reżyserka prostolinijnej komedii romantycznej z lat 90. Bezsenność w Seattle, Meryl uważała, że „wyrazistość” jest przereklamowana. „To mnie strasznie przygnębia: znaczenie, jakie przypisuje się temu słowu. To wszystko odciska się na dzieciakach, które są o wiele za młode, żeby oglądać takie bzdury... takie rzeczy. Czy chciałabym, żeby kartkując „Vogue’a”, natykały się na zdjęcia fotografki Nan Goldin i jej modelek wyglądających jak heroinistki? Albo pornografię z metką Calvin Klein? To takie fajne? Dla mnie to wcale nie jest fajne, w ogóle mi się to nie podoba” – powiedziała zaniepokojona.

Charakteryzując Meryl w „Los Angeles Times”, Matthew Gilbert napisał, że na żywo przypomina „typową matkę z przedmieść, z minivanem zapakowanym po dach dziećmi i górą mokrego prania do rozwieszenia w domu”. Meryl nie odżegnywała się od tego obrazu. Powiedziała dziennikarzowi czasopisma „People”: „No owszem, wożę dzieci na treningi piłki nożnej, ale przyznam, że nie rozumiem samej gry. Wszyscy biegają w tę i z powrotem, a ja nie wiem, kto do której bramki strzela”. Jak wszyscy rodzice zaangażowani w życie dzieci miała emocjonalne podejście do wywiadówek. „Nienawidzę ich. Strasznie się gorączkuję. Robię się nieprzewidywalna, a znajomi na okrągło mnie uciszają”.

Meryl i Tarantino nie mogliby pracować razem (spróbujcie to sobie wyobrazić!). Ciągnęło ją do reżyserów, którzy pozostawiali jej przestrzeń na wyrażanie ludzkich uczuć. Doskonale się dobrała z Eastwoodem, którego późniejsze filmy miały serce i duszę (choć bez wątpienia zabrakło ich w zaskakującym przemówieniu, które wygłosił do pustego krzesła na Krajowej Konwencji Partii Republikańskiej w 2012 roku). 2 czerwca 1995 roku film Co się wydarzyło w Madison County zajął drugie miejsce w rankingu najbardziej kasowych produkcji, plasując się tuż za filmem familijnym Kacper, a ostatecznie zarobił na całym świecie 182 miliony dolarów. Meryl, która rzadko trafiała na okładkę czasopisma „People”, swoim wizerunkiem ozdobiła numer z 26 czerwca pod nagłówkiem „Namiętność Meryl”. Recenzenci prześcigali się w pochwałach. Krytyczka „New York Timesa” Janet Maslin napisała: „Film jest oszczędny i zaskakująco skromny, a Meryl Streep od lat tak dobrze nie zagrała”. Meryl, jak zauważyła Maslin, „wyszła wprost z obrazu »Świat Christiny« niczym ucieleśnienie samotności i rozpaczliwej tęsknoty, które Andrew Wyeth tak doskonale oddał na płótnie”. Richard Corlis z „Time’a” nazwał Co się wydarzyło w Madison County „prezentem Eastwooda dla kobiet: dla Franceski, dla wszystkich kobiet, które kochał, i dla Streep, która magicznie przeobraziła ckliwe czytadło w inteligentny film o namiętności”.

W jednym z kin na Manhattanie widzom wychodzącym po projekcji postawiono pudełko z chusteczkami. Meryl tymczasem zabrała się do kręcenia kolejnego pełnego emocji filmu pod tytułem Pokój Marvina. Zdjęcia odbywały się w Nowym Jorku i Meryl regularnie latała tam helikopterem z Connecticut. „Wkurzałam się, gdy pod koniec dnia pracy ludzie nie umieli się zmobilizować, żeby skończyć o oznaczonej porze, co pozwoliłoby mi wsiąść na czas do helikoptera” – mówiła.

Grana przez nią Lee bardzo się różni od Franceski: ma niski głos, ochrypły od papierosowego dymu i gorzkich życiowych doświadczeń. Pracuje jako kosmetyczka i jest samotną matką, która tak bardzo odcięła się od własnych uczuć, że straciła więź z dwoma synami, z których starszy Hank (w tej roli zwierzęcy, emocjonalny DiCaprio) dosłownie podpalił ich dom, byle tylko zwrócić na siebie jej uwagę. Lee wyciąga go z oddziału psychiatrycznego, ale jego przeprosiny puszcza właściwie mimo uszu. We wcześniejszej rozmowie z psychiatrą mówi: „Nie jestem w stanie kontrolować Hanka, więc po co właściwie miałabym go odwiedzać?”.

Okazuje się, że Lee paraliżuje trauma z przeszłości: jej brutalny były mąż bił Hanka, gdy ten był jeszcze dzieckiem. Urodzona na Florydzie Lee wyniosła się do Ohio razem z Hankiem i jego bratem Charliem (Hal Scardino), zrywając kontakty z siostrą Bessie (Diane Keaton) i ojcem Marvinem (niesforny Hume Cronyn), który w wyniku udaru od dwudziestu lat nie wstaje z łóżka. Opiekująca się nim Bessie otrzymuje nagle od mało empatycznego lekarza (beznamiętny Robert De Niro) informację, że ma białaczkę, a jedyną metodą leczenia jest przeszczep szpiku. Dzwoni do Lee, która pakuje dzieci do samochodu i jedzie na Florydę. Hank, który do tej pory nie wiedział nawet, że ma ciotkę, podejrzewa, że Bessie pozoruje serdeczność na wypadek, gdyby jego szpik mógł okazać się dla niej użyteczny. Kiedy Hank uczy się na nowo ufać dorosłym, cierpliwa i empatyczna Bessie pozwala Lee zrozumieć, jaką wartość ma rodzina, jak można nauczyć się jej słuchać i jak dopuścić do siebie innych. (Ten film jest bardziej serio niż album Sarah McLachlan czy ja sama, gdy miałam naście lat).

Z początku Meryl przyjęła rolę Bessie, czyli tej z sióstr, na której można polegać, ale jako że zbyt dobrze odpowiadała ona jej osobowości, ostatecznie postanowiła zagrać Lee. Po przeczytaniu książki Franka J. Sullowaya Born to Rebel o tym, jaki wpływ na dziecko ma to, czy urodziło się jako pierwsze, drugie czy kolejne w rodzinie, nabrała przekonania, że posiadanie dwóch młodszych braci ukształtowało jej osobowość. „Rola najstarszego dziecka, w dodatku jedynej córki, w dużej mierze mnie określiła. Obserwuję to również w przypadku mojego syna, który jest najstarszy i ma trzy młodsze siostry. Im wolno szaleć, on jest bardzo odpowiedzialny”.

Zgodziła się wziąć udział w Pokoju Marvina pod warunkiem, że to Diane Keaton zostanie obsadzona w najbardziej widowiskowej roli. Jak powiedziała: „Chciałam mieć kogoś, kto byłby dla mnie jak siostra, której nigdy nie miałam. Można powiedzieć, że wybrałam sobie siostrę”. Diane dosłownie zakochała się w Meryl. „Uważam, że jest prześliczna – rozpływała się. – Nie można oderwać od niej wzroku”. Gdy przyszło do kręcenia sceny, w której Bessie zdradza Lee, że jej synowie nie mają odpowiednich antygenów zgodności tkankowej, Diane uparła się wybuchnąć przed kamerą szlochem. Zaoponował reżyser Jerry Zaks, który poradził jej pójść w przeciwną stronę. Czy Bessie, zawsze przedkładająca dobro innych nad własne, nie wzięłaby się w garść, żeby oszczędzić Lee? Zapewnić ją, że wszystko będzie dobrze? „Diane się opierała, co było frustrujące, bo nie przywykłem do sprzeciwów – powiedział Zaks. – Zwykle aktorzy mi ufają i stosują się do moich wskazówek”.

Meryl, która wiedziała, że Zaks ma słuszność, pomogła mu przekonać Diane do porzucenia pierwotnego zamysłu. „Myślę, że Jerry ma rację” – powiedziała. W efekcie poruszający występ Diane jest odbiciem tego, jak Bessie zareagowałaby na informację, że jej choroba prawdopodobnie ją zabije. Zamiast osunąć się na podłogę, pociesza swoją mniej odporną emocjonalnie siostrę.

„Meryl zawsze okazuje odpowiednie emocje – zauważył Zaks. – A mówię wam o tym dlatego, że gdyby Meryl, którą Diane uwielbia, nie powiedziała tego, co powiedziała, nie uzyskałbym sceny w oczekiwanym przeze mnie kształcie. A jeśli się jej teraz przyjrzycie... Diane jest wspaniała. Uśmiecha się przez łzy. Dokonuje tego, co fizycznie niemożliwe, robiąc dwie różne rzeczy jednocześnie”.

Kiedy w 1997 roku ogłoszono nominacje do Oscara za najlepszą rolę kobiecą, doceniono nie Meryl, lecz właśnie Diane. Rok wcześniej Meryl otrzymała nominację w tej kategorii za Co się wydarzyło w Madison County, lecz zwycięstwo przypadło Susan Sarandon za rolę w filmie Przed egzekucją. A skoro już mówimy o Susanach: ciągle nominowana Meryl, która nie otrzymała statuetki od Wyboru Zofii, stawała się powoli Susan Lucci kinematografii. Być może członkowie jury wzruszali ramionami i mówili: „No cóż, dwie już ma”.

W 1997 roku Meryl wystąpiła w dwóch kolejnych dramatach: reżyserowanej przez Pata O’Connora niskobudżetowej ekranizacji irlandzkiej sztuki Taniec ulotnych marzeń, w której zagrała najstarszą i najbardziej humorzastą z trzech niezamężnych sióstr, oraz Jedynej prawdziwej rzeczy, wyciskaczu łez wytwórni Universal Studios, w którym zagrała mamuśkę z przedmieść umierającą na raka, zaś Renée Zellweger jej córkę, która przyjeżdża do domu opiekować się matką.

Zdjęcia do Tańca ulotnych marzeń odbywały się w sierpniu w hrabstwie Wicklow na południe od Dublina, więc Meryl zabrała ze sobą rodzinę do Irlandii. Niepokoiła się, czy ma odpowiedni akcent i umiejętności taneczne. Kilka kroków pokazała jej Irlandka, instruktorka tańca mieszkająca w Connecticut niedaleko jej domu. Irlandzki akcent podłapała, obficie zakrapiając swoje lekcje guinnessem. „Myślę, że niepotrzebnie to sobie komplikuję, a przecież wystarczy pinta czy kwarta, żeby się odprężyć” – wyznała. Była bez wątpienia najznamienitszym nazwiskiem na liście płac, a przy tym bardzo odpowiadała jej rola członkini ekipy, w której roiło się od aktorów brytyjskich i irlandzkich; to doświadczenie przypomniało jej czasy występów teatralnych, które mile wspominała. Nie stała na scenie od czasu spektaklu Taken in Marriage, wystawianego w Public Theatre w 1979 roku, gdy Henry miał osiemnaście miesięcy. „Pomyślałam sobie wtedy: »No cóż, na jakiś czas będę musiała to odłożyć«. A przecież nie wyobrażałam sobie wówczas, że będę miała aż tyle dzieci. Ależ to wszystko jest precyzyjnie obliczone!” – powiedziała.

Filmy miały więcej plusów niż minusów: wyższa gaża i możliwość spędzania z dziećmi wieczorów i weekendów. Teraz Meryl pracowała latem albo na planach projektów kręconych w Nowym Jorku i okolicach, jak choćby Jedynej prawdziwej rzeczy, do której zdjęcia rozpoczęły się w październiku 1997 roku w New Jersey. Meryl codziennie dojeżdżała tam z Connecticut. „Z tego, co wiem, to jeździ jak kierowca rajdowy” – powiedział reżyser Jedynej prawdziwej rzeczy Carl Franklin, który miał w swojej filmografii między innymi kryminał W bagnie Los Angeles z udziałem Denzela Washingtona. Kilka miesięcy wcześniej Franklin poleciał do Irlandii, by spotkać się z Meryl. Razem poszli na piwo do pobliskiego pubu. „To było rozbrajające, widzieć ją tak serdeczną i bezpośrednią” – powiedział.

Choć Meryl ze względu na pracę przy Tańcu ulotnych marzeń nie wzięła udziału w próbie czytanej i zdjęciach próbnych, zjawiła się na planie gotowa kręcić sceny w porządku chronologicznym, by autentycznie odegrać postęp choroby swojej bohaterki. Zaplanowała dietę, by stopniowo tracić na wadze, a gdy choroba zaczęła coraz mocniej odciskać się na Kate Gulden, najnowszej i być może najświętszej matce z jej repertuaru, zmieniła głos i sposób artykulacji. Jedyna prawdziwa rzecz według powieści Anny Quindlen z 1994 roku opowiada o relacji Kate, niedocenianej w roli opiekunki domowego ogniska, z córką Ellen, ambitną dziennikarką. Ellen idealizuje wyniosłego i egotycznego ojca George’a (William Hunt), wykładowcę uniwersyteckiego, i gardzi pogodną Kate, której życie kręci się wokół domu i rodziny. Kiedy Kate dowiaduje się o swojej chorobie, Ellen zaczyna doceniać matkę i bezwarunkową miłość, jaką od niej otrzymała. Dwie kobiety bardzo się do siebie zbliżają, a scena, w której razem idą obejrzeć moment zapalania bożonarodzeniowej choinki – Kate jest już w bardzo złym stanie, ale cieszy się, że może przy tym być – naprawdę ściska za serce.

„Matki kobiet z mojego pokolenia były ostatnimi prawdziwymi gospodyniami domowymi. Ten film pozwolił uchwycić konflikt między kobietą robiącą karierę a jej matką piekącą domowe ciasta. Odnajdywałam w tym nawiązania do własnego życia. Moja matka zawsze pracowała z domu. Tworzyła projekty na zamówienie, ale nie zrobiła prawdziwej kariery, bo przede wszystkim zajmowała się mną i moimi dwoma braćmi. Mimo to pod wieloma względami była dla mnie doskonałym wzorem” – powiedziała Meryl.

Chociaż film Jedyna prawdziwa rzecz otrzymał wiele pozytywnych recenzji, Franklina zdumiał i przeraził zarzut wysunięty przez jednego z krytyków, że Kate wyniesiono na piedestał, kierując do młodych kobiet podstępny przekaz: Wracajcie do kuchni. „Nikt z nas tak tego nie odbierał, a już na pewno nie Meryl – zapewnił Franklin, podkreślając jednocześnie, że Ellen „wracała do pracy, lepiej rozumiejąc kobiety zostające w domu”.

Meryl była wzburzona, gdy film Godziny szczytu z Jackie Chanem wyprzedził Jedyną prawdziwą rzecz, która zarobiła podczas weekendu otwarcia zaledwie 6,6 miliona dolarów (Godziny szczytu zarobiły 31 milionów dolarów). Pokój Marvina okazał się finansową klapą, przynosząc zaledwie 13 milionów dolarów. Meryl była wybredna, jeśli chodzi o przyjmowane role, i publicznie broniła swoich wyborów, choćby okazywały się mało kasowe. Absolutnie nie stawiała wyłącznie na sukces komercyjny, jeśli wziąć pod uwagę, że w tamtym okresie wybierała głównie kameralne melodramaty, w których najważniejsza była ewolucja charakteru bohaterów. „Moi agenci otrzymują wiele scenariuszy, których w ogóle mi nie przesyłają. Wiedzą, że usłyszeliby: »Po co mi wysyłasz te brednie? Żeby moje dzieci miały po czym rysować?«” – powiedziała.

Zgodziła się wystąpić w filmie Koncert na 50 serc, już bez udziału Madonny. Roberta Guaspari, niezłomna kobieta i wielka osobowość, miała mnóstwo dziwactw, które znakomicie nadawały się do naśladowania. Zdaniem jej synów Roberta była zupełnie pozbawiona kompleksów i mówiła bez wahania, co tylko przyszło jej do głowy. Ukończyła dwa wydziały muzyczne, ale zawiesiła dyplomy na kołku, by odchować dzieci, jeżdżąc z jednej placówki na drugą za mężem, oficerem marynarki wojennej. Kiedy zażądał rozwodu, podjęła przerwaną karierę. Nie mając w zanadrzu nic oprócz silnej woli, dostała się na rozmowę rekrutacyjną na stanowisko nauczycielki gry na skrzypcach – chodziło o pracę na zastępstwo w Central Park East School we wschodniej części Harlemu. Roberta zyskała sobie opinię znakomitej pedagożki, inspirując najbardziej utalentowane dzieci z trudnych środowisk, a doskonałe wyniki nauczania pozwoliły jej rozszerzyć program na dwie kolejne szkoły prowadzone przez miasto. Mimo to dziesięć lat później, w 1991 roku, władze cofnęły finansowanie pozwalające Robercie prowadzić jej programy. Straciła pracę. Było to bolesne rozczarowanie, ale z pewnością nie koniec gry; już wcześniej zaliczała takie twarde lądowania. Tym razem zebrała sprzymierzeńców i zorganizowała w Carnegie Hall koncert z udziałem swoich byłych uczniów, którzy wystąpili u boku nie kogo innego, jak wybitnych skrzypków Itzhaka Perlmana i Isaaca Sterna. Gdy kręcono Koncert na 50 serc, Nowy Jork nie szczędził pieniędzy szkole muzycznej Opus 118, która działa do dziś.

Meryl uczyła się grać na skrzypcach od połowy lipca 1998 roku do końca sierpnia, dokładnie przez sześć tygodni po sześć godzin dziennie. Już po rozpoczęciu zdjęć próbowała ćwiczyć w wolnych chwilach, ale czasu było jak na lekarstwo. Roberta powiedziała, że udzieliła Meryl jednej lekcji na początku września, Meryl kilkakrotnie obserwowała też lekcje prowadzone przez swoją bohaterkę. Aktorka tak metodycznie podchodząca do każdej nowej roli szlifowała swoje umiejętności pod okiem skrzypka z Filharmonii Nowojorskiej aż do stycznia, kiedy to miała odtworzyć występ w Carnegie Hall, będący punktem kulminacyjnym tej narracji. Doskonale uchwyciła przebojowość Roberty i jej nowojorski akcent. Sama Roberta przypuszczała, że Meryl musiała widzieć nominowany w 1995 roku do Oscara film dokumentalny Small Wonders, na którym opierał się Koncert na 50 serc: „Umiała mówić jak ja, chodzić jak ja, zupełnie jakby pisała doktorat na mój temat”. Jej uczniowie i ich rodzice również to zauważyli.

„Odgrywanie żyjącej osoby pociąga za sobą całkiem inną odpowiedzialność niż tworzenie postaci fikcyjnej – powiedziała Meryl. – Zbadałam wszystko tak dogłębnie, jak się dało, po czym wsadziłam całą tę wiedzę do szuflady, bo w rzeczywistości Roberta jest niebanalnym połączeniem energii, motywacji, ciężkiej pracy i drażliwości. Próbowałam uchwycić jej rozmaite drobne cechy i złożyć je razem na ekranie, ale Roberta kręciła się nieopodal i na planie doprowadzała mnie do szaleństwa. Nie chciałam, by miała nieprzyjemne poczucie, że nie gram jej w odpowiedni sposób, ale też nie starałam się jej wiernie naśladować”.

Wreszcie chwila prawdy: Meryl nie tylko dotrzymała kroku Sternowi i Perlmanowi, którzy grali samych siebie, ale swoim talentem zaimponowała najwybitniejszym. Wszyscy byli pod ogromnym wrażeniem, Meryl zaś tak potwornie się denerwowała, że Roy Helland suszył ją pod pachami suszarką do włosów.

Po premierze Koncertu na 50 serc we wrześniu 1999 roku Meryl przez trzy lata nie pojawiła się w żadnym filmie, jeśli nie liczyć podkładania głosu pod Błękitną Wróżkę w filmie science fiction Stevena Spielberga z 2001 roku A.I. Sztuczna inteligencja.

Koncert na 50 serc przyniósł wynik gorszy od oczekiwanego. Podczas weekendu otwarcia zarobił 3,7 miliona dolarów, a w ciągu ponad dwóch miesięcy wyświetlania w kinach zaledwie 15 milionów dolarów. Spośród wszystkich filmów Meryl Streep tylko Sprawa Kramerów osiągnęła w Stanach wynik przekraczający 100 milionów dolarów. Doceniono jednak charakterną Robertę Guaspari w jej wykonaniu. „Można by sądzić, że Meryl mówi bez żadnego akcentu, o ile nie słyszało się jej normalnej wymowy, bo wówczas człowiek sobie uzmysławia, że wymowa Guaspari jest takim samym osiągnięciem Streep jak jej inne akcenty – napisał Ebert. – To nie jest głos Streep, lecz kogoś innego: jest dość płaski, jakby późniejsze wykształcenie i obycie nałożyło się na nieszczególne dzieciństwo”.

W wieku pięćdziesięciu lat Meryl traciła rozpęd. Weszła w wiek dojrzały z wdziękiem, ale nie zaistniała w filmach, którym udało się uchwycić ducha czasów. Wszystko uległo zmianie, gdy poznała Spike’a Jonze’a.

ROZDZIAŁ 13

Meryl na bocznym torze

Chyba rzeczywiście mam jedną nieskrywaną namiętność. Chciałabym wiedzieć, jak to jest: namiętnie się czymś interesować.

Susan Orlean, Adaptacja (2002)

Jesienią 1999 roku Meryl otrzymała za dotychczasowe dokonania nagrodę Gotham, którą odebrała w nowojorskim Chelsea Piers. Gala, na której roiło się od gwiazd, służyła między innymi gromadzeniu funduszy na niezależne produkcje filmowe; uczestniczyli w niej Ethan i Joel Coenowie, jak również Michael Moore i Darren Aronofsky. Harvey Weinstein, magnat filmowy z Miramaxu, przekazując nagrodę Meryl, pozwolił sobie na głupawy żart: „Występowaliśmy razem w pierwszej produkcji »Tramwaju zwanego pożądaniem«. Mówię wam, ależ Meryl była koszmarna”. Rok później Meryl dorównała Katharine Hepburn, uzyskując rekordową liczbę dwunastu nominacji do Oscara. Na ceremonii 26 marca zjawiła się w powodzi smokingów i wieczorowych sukien w ozdobnym garniturze projektu Mary McFadden w towarzystwie trzynastoletniej córki Grace. W sali koncertowej Shrine Auditorium Hilary Swank odebrała statuetkę dla najlepszej aktorki za brawurową rolę w filmie Nie czas na łzy, natomiast American Beauty, cyniczny melodramat o kryzysie wieku średniego zgarnął większość najważniejszych nagród, w tym statuetkę za najlepszy film i najlepszą rolę męską dla Kevina Spacey'go, który przelotnie pojawił się w Zgadze jako Rachel Samstat, zapatrzony w siebie dupek rozwalający sesję terapii grupowej. Tamtego wieczoru, wśród rozmigotanych świateł, Spacey był prawdziwą gwiazdą i nie miał pojęcia, że wraz z Harveyem Weinsteinem zostanie skazany na ostracyzm, gdy w 2017 roku na fali #metoo wypłyną obciążające go fakty.

Miramax prowadził międzynarodową dystrybucję Godzin, jednego z dwóch uznanych filmów, w których Meryl wystąpiła w 2002 roku. Drugim była Adaptacja wyprodukowana przez Sony Pictures, eksperymentalna czarna komedia, która z mamuśki z przedmieść zrobiła tak przebojową postać, o jakiej chyba Meryl nie śniło się od czasu Pocztówek znad krawędzi. Meryl uważała, że rolę seksownej Susan Orlean zawdzięcza szefowej Sony Pictures Amy Pascal. „W wytwórni zarządzanej przez mężczyznę powiedzieliby: »Och nie, czemu?«. Woleliby nie oglądać na ekranie swoich pierwszych żon, a ja nasuwam takie właśnie skojarzenia. Amy zaś chciała zobaczyć siebie” – powiedziała Meryl.

Podziękowania za jej świeżutki hipsterski wizerunek należą się również Spike’owi Jonze’owi. Ten genialny reżyser, ledwie po trzydziestce, zanim zajął się kręceniem filmów, reżyserował głównie wysokobudżetowe teledyski. Zadebiutował w 1999 roku surrealistycznym Być jak John Malkovich, zyskując sobie opinię zdolnego nowatora, który potrafił zekranizować projekt ekscentrycznego, bardzo utalentowanego scenarzysty Charliego Kaufmana. Panowie spotkali się ponownie na planie Adaptacji. Ten fascynujący film był efektem podjętej przez Kaufmana próby napisania dla Columbia Pictures scenariusza na podstawie książki Złodziej orchidei autorstwa dziennikarki Susan Orlean.

Zamiast wiernie przełożyć ten oparty na faktach bestseller na język kina, Kaufman fabularyzuje wydarzenia, tworząc metafilm. Fabuła: Charlie, kłębek nerwów, przepełniony wstrętem do samego siebie, cierpi na typową pisarską blokadę. Nie potrafi wycisnąć ze Złodzieja orchidei zamówionego scenariusza, ale boi się porozmawiać o tym z Orlean. Tymczasem Donald, jego głupkowaty brat bliźniak, pogodny i towarzyski, pisze scenariusz psychologicznego dreszczowca, który odnosi niewiarygodny sukces. Donald, chcąc pomóc Charliemu, podszywa się pod niego na spotkaniu z Orlean w Nowym Jorku. Tam zaś wyczuwa, że coś jest z pisarką nie tak. Jakby nie mówiła całej prawdy.

Bliźniacy jadą za Orlean w głąb Florydy i odkrywają, że Susan mizia się i upija z bohaterem Złodzieja orchidei: namiętnym, obsesyjnym i przystojnym nieoczywistą urodą Johnem Laroche'em. Wyjęty spod prawa ogrodnik robi interesy na czarnym rynku, przemycając z rezerwatów przyrody roślinę nazywaną storczykiem duchem (Polyrrhiza lindenii). Rozwścieczona Orlean, której namiętność do Laroche’a przerodziła się już w podręcznikową obsesję, bierze Kaufmanów na celownik i zmusza ich, by pojechali na bagna, gdzie zamierza ich zabić. Niegdyś pasywna i skupiona na badaniu życia postaci o wiele odważniejszych od niej, staje się kimś, kto może zainteresować recenzenta wypatrującego kolejnego bestsellera na listę „New York Timesa”. Laroche przypadkowym strzałem zabija Donalda. Przeznaczenie objawia się w postaci aligatora, który wciąga złodzieja storczyków pod wodę. Orlean zostaje aresztowana, a Charlie kończy wreszcie swój scenariusz, odebrawszy od Donalda cenną lekcję, że warto wierzyć we własne możliwości i ośmielić się zaprezentować swoją twórczość światu.

Zaraźliwa pozytywna energia Donalda jest odbiciem energii Laroche’a, który jest zarówno realną postacią, jak i jej fikcyjną wariacją autorstwa Kaufmana. W książce The Orchid Thief, opublikowanej w 1998 roku, Orlean napisała o Laroche’u: „Jednym z jego największych atutów jest optymizm; chodzi mi o to, że widzi korzystne rozwiązanie dosłownie każdej życiowej sytuacji, również tej zakrawającej na katastrofę. Wiele lat temu wylał sobie na zranioną dłoń toksyczny środek owadobójczy, wskutek czego doznał trwałego uszkodzenia serca i wątroby. Uważał jednak, że ostatecznie wyszło mu to na dobre, bo dzięki temu zdołał sprzedać do prasy ogrodniczej artykuł o swoich przeżyciach, opublikowany pod tytułem »Czy oddałbyś życie za swoje rośliny?«”. Namiętność Laroche’a do storczyków udzieliła się Orlean, choć współpracownica „New Yorkera” z początku oponowała przeciwko wizerunkowi kaufmanowskiej Susan Orlean, którą scenarzysta sportretował jako kompletną wariatkę, karykaturę pierwowzoru.

„To był dla mnie prawdziwy wstrząs – wspominała. – W pierwszej chwili wykrzyknęłam: »Wykluczone!«. Musieli uzyskać moją zgodę, a ja odparłam bez wahania: »Nie! Chyba sobie żartujecie! To zrujnuje moją karierę!«. Roztropnie nie naciskali. Powiedzieli tylko, że cała reszta to zaaprobowała, a to mnie jakoś ośmieliło. Oglądanie tego filmu po raz pierwszy było bez wątpienia przerażające. Przez jakiś czas uważałam, że musiałam zwariować, by wyrazić na to zgodę, ale teraz uwielbiam ten film”.

Pomogło, że grała ją Meryl Streep.

„Wypadła fantastycznie, bo nie próbowała mnie naśladować, a poza tym jest po prostu wspaniałą aktorką! – powiedziała Orlean. – Stworzyła tę postać, poznając mnie za pośrednictwem mojej książki. To jedna z moich ulubionych ról w jej wykonaniu. Może jestem nieco stronnicza, ale to przecież nieuniknione. Naprawdę podoba mi się sposób, w jaki sportretowała tę przedziwną osobę!”.

Meryl poznała Orlean dopiero podczas pierwszej projekcji filmu. Czuła się „odrobinę winna, że nie porozmawiała z nią wcześniej”, ale też miała świadomość, że „nie robią dramatu dokumentalnego”. Nie chciała, „by prawda zmieniła jej kierunek myślenia”. Meryl znalazła się w obsadzie Adaptacji jesienią 2000 roku, dołączając do Nicholasa Cage’a (Charlie/Donald) i Chrisa Coopera (Laroche). To był jeden z najlepszych scenariuszy, jakie kiedykolwiek wpadły jej w ręce, kipiący od emocji i pomysłów. Sprawna organizacja i „chłodna inteligencja” Jonze’a zaimponowały Meryl, która bez wątpienia ceniła te aspekty własnej osobowości. „Jest zawsze świetnie przygotowany – powiedziała. – Dla aktora to ogromna ulga, gdyż w żadnym razie nie jest to regułą”.

Z początku go onieśmielała. Ile wskazówek uzna za pożądane lub niepożądane? A jeśli ją obrazi? Ale dzięki jej postawie rozluźnił się już pierwszego dnia. Odkąd wiosną 2001 roku w Los Angeles zaczęli kręcić Adaptację, Meryl nie przestawała się uśmiechać. Dostawała takiej głupawki, że dosłownie trzeba było przerywać zdjęcia. Szczytem okazała się scena, w której Orlean wciąga do nosa pyłek storczyka i rozmawia przez telefon z Laroche'em. „»No dobra, mamy cały wieczór. Możemy to zrobić, jak będziesz chciała« – wspominała Meryl słowa Jonze’a. – Serce we mnie zamarło. Pomyślałam: »O nie, będę musiała improwizować«. Trochę zaszalałam. Ciągnęło się to bez końca. Chuchałam na okienną szybę, a potem pisałam po niej nosem. Wycięli to w montażu. Gdzieś jest nagranie wykonanego przeze mnie w tym pokoju hotelowym, na kompletnym haju, monodramu w dziewięciu aktach”.

Fragment zachowany przez Jonze’a w montażu jest esencją radości, niemniej podszytej smutkiem. Orlean prosi łowcę kwiatów, by przez telefon mruczał razem z nią na tę samą nutę, imitując sygnał słyszalny w słuchawce po zdjęciu jej z widełek. Jest niemądra, lecz przy tym samotna, tęskni za bratnią duszą. Podczas przerwy w zdjęciach Meryl poprosiła o coś Chrisa Coopera. „Widziała, że trudno mi się wczuć, bo traktuję to wszystko zbyt poważnie – powiedział Cooper, którego osobowość Meryl opisała jako „zmienną” (jednym słowem wykapany Laroche). – Zablokowałem się podczas jednego z ujęć, a ona tylko przeszła obok i wyszeptała cichutko: »Przestań się mazać«. Trafiła w punkt, jakby była wybitną reżyserką. Nie potrzebowałem nic więcej i jestem jej za to nieskończenie wdzięczny”.

Meryl, zapytana przez magazyn „Interview”, czy odczuwa w życiu taką namiętność jak Laroche, zawahała się. „Czasami. Ale szybko włącza się lenistwo”. Już w poprzednich wywiadach przyznawała się do lenistwa, jakby bagatelizując swoją ciężką pracę i dążenie do doskonałości: własnej i współpracowników z planu takich jak Cooper. Prowadziła bogate życie wypełnione masą obowiązków, można więc założyć, że wspomniane lenistwo miało oznaczać, iż nie kieruje nią wyłącznie dążenie do osiągania sukcesów na polu zawodowym i ma jakieś drugie ja, które upaja się chwilami spokoju pomiędzy pracą na kolejnych planach filmowych, odbieraniem nagród i pojawianiem się w mediach. Podczas kręcenia Jedynej prawdziwej rzeczy Carl Franklin zauważył ze zdumieniem, że Meryl potrafi porzucić swoją postać, gdy tylko kamera przestaje nagrywać. „Robi to z łatwością – powiedział. – Nie robi wokół aktorstwa wielkiego halo, co wydało mi się bardzo interesujące”.

Może należy to przypisać wyszkoleniu teatralnemu? 13 sierpnia 2001 roku powróciła wreszcie na deski w spektaklu Mewa reżyserowanym przez Mike’a Nicholsa, wystawianym w Central Parku. Minęło dwadzieścia długich lat. Oczarowała widzów rolą gasnącej gwiazdy Iriny Nikołajewny Arkadiny, grając u boku tak znakomitych aktorów jak Kevin Kline, Christopher Walken, Natalie Portman i Philip Seymour Hoffman. „Po dwóch dekadach przed kamerą wciąż potrafi zabłysnąć na scenie, grając całym ciałem i zadając kłam słynnej insynuacji Pauline Kael, jakoby pani Streep grała wyłącznie od szyi w górę” – napisał Ben Brantley z „New York Timesa”, pokpiwając sobie przy tym, że Meryl „hojnie dzieli się sobą z pozostałymi członkami obsady, podrzucając im emocjonalne tropy, których zwykle nie potrafią podjąć”.

Wrzesień był bardzo smutnym miesiącem. Kilka tygodni po ataku na dwie wieże World Trade Center w nowojorskim szpitalu zmarła w wyniku powikłań kardiologicznych Mary, matka Meryl. Miała osiemdziesiąt sześć lat. Meryl była w kiepskiej formie psychicznej, gdy udzielała wywiadu prasowego we wrześniu 2002 roku, tuż przed rocznicą tych dwóch wydarzeń, które złamały jej serce. „Wydaje mi się, że to nie jest dobry moment, żeby rozmawiać o mnie” – powiedziała.

Sława bywa ciężarem. Meryl czuła się nieustannie zmęczona. Miała wrażenie, że nie staje na wysokości zadania, nie poświęca dość uwagi temu, czemu powinna, począwszy od zarządzania swoją karierą, na odpowiedniej ilości ćwiczeń kończąc. Była ogromnie wdzięczna swojej rodzinie, ale też bardzo cieszyła się na premierę Adaptacji i Godzin. W grudniu oba filmy zaczęto wyświetlać w kinach studyjnych, dwa miesiące później weszły do szerokiej dystrybucji. Produkcja tego drugiego obrazu trwała znacznie dłużej; rok po zakończeniu zdjęć część ujęć trzeba było kręcić jeszcze raz. Reżyser Stephen Daldry wykonał gigantyczną pracę, kręcąc trzy różne filmy i montując je razem w spójną opowieść. Udało się to między innymi dzięki scenarzyście Davidowi Hare’owi, który pracował z Meryl przy filmie Obfitość. Tym razem Hare otrzymał zadanie napisania scenariusza na podstawie nagrodzonej Pulitzerem powieści Michaela Cunninghama, przedstawiającej dzień z życia trzech kobiet, na których odcisnęła piętno klasyczna powieść Wirginii Woolf Pani Dalloway. Aby zagrać popełniającą samobójstwo Woolf, Nicole Kidman pozwoliła sobie przyprawić sztuczny nos; Julianne Moore wcieliła się w wymuskaną i zdesperowaną Laurę Brown, gospodynię domową z amerykańskich przedmieść lat 50., która porzuca małego synka; Meryl zaś, którą Julianne uznała za „bardzo zabawną” i „bardzo władczą”, uosobiła współczesną wersję Clarissy Dalloway spod pióra Woolf, zamężnej damy z towarzystwa planującej przyjęcie, pochłoniętej myślami o dawnych obiektach swoich uczuć, w tym kobiecie, z którą „nie mogła być”.

Choć współczesna Clarissa, nowojorska redaktorka, otwarcie żyje ze swoją partnerką Sally (Allison Janney), wydaje się tak naprawdę najmocniej zaangażowana w opiekę nad umierającym na AIDS przyjacielem i byłym kochankiem, poetą Richardem Brownem (w tej roli Ed Harris). Clarissa wydaje przyjęcie, by uczcić przyznanie mu głośnej nagrody literackiej i wyraźnie nadal żyje tym, co kiedyś między nimi zaszło. Gdy przed przyjęciem przychodzi po Richarda, ten popełnia samobójstwo, na jej oczach skacząc z okna.

Spędziwszy trochę czasu z Meryl, Hare „uzmysłowił sobie, jak potężny jest w niej konflikt między poczuciem obowiązku a dążeniem do wolności; wszystkie jej najlepsze role opowiadają o tym właśnie konflikcie”. „Moje dwie ulubione kreacje w jej wykonaniu to Karen w filmie Silkwood, gdzie niesamowicie zagrała kobietę, która w wyniku splotu okoliczności pojmuje, na czym polega jej obowiązek, oraz Lindy Chamberlain w Krzyku w ciemności. Jednak ten sam konflikt widać wyraźnie w Wyborze Zofii, przypominającym grę komputerową, w której Meryl odgrywa to, co wychodzi jej najlepiej. Meryl jest po części wolnym duchem, zabawnym i anarchistycznym, po części zaś uosobieniem szlachetnego obowiązku”.

Meryl, jak mówi dalej Hare, „robi w Godzinach takie wrażenie, bo bierze na warsztat obowiązkowość swojej postaci. Czuje, że musi utrzymać przy życiu swojego przyjaciela Richarda, napełnić go umiłowaniem życia, którego on sam w sobie nie znajduje. Występ bohaterki rozdziera serce, bo w pewnej chwili kobieta pojmuje, że musi zrezygnować. Siła tego filmu polega w jakiejś mierze na tym, że nawet Meryl Streep nie może zachować drugiego człowieka przy życiu”.

Aktorka Natasha Richardson zasugerowała, by Meryl przeczytała książkę Cunninghama, a zresztą... jak mogłaby tego nie zrobić? Sama się w niej znalazła (książkowej Clarissie wydaje się, że widzi Meryl Streep na planie filmu kręconego w centrum Manhattanu). Rola w tym filmie wymagała od Meryl zajrzenia tam, gdzie wolałaby nie zaglądać. „To był koszmar – zdradziła. – Ale przecież właśnie na to się pisałam. Człowiek chce się zmierzyć z wyzwaniem, szuka go i wymyśla swojemu agentowi, gdy ten przychodzi z niczym, a kiedy się wreszcie udaje, na dzień przed wyznaczoną datą kręcenia tej sceny myśli: »Dlaczego się na to zgodziłam?«”.

Kiedy Meryl zaczynała wątpić w siebie, Don mówił: „Nie zatrzymuj się. Postaw pierwszy krok, a potem już jakoś pójdzie”. I chociaż niekiedy się zadręczała, czy podjęła właściwą decyzję, nie przypominała w niczym delikatnej Clarissy, która chorobliwie rozpamiętywała czasy swojej młodości. „Z konieczności jestem bardzo mocno osadzona w teraźniejszości, a Clarissa, jak sądzę, w dużym stopniu żyła przeszłością” – powiedziała.

Tymczasem Meryl znów trafiła do Nowego Jorku. Dzieci zdążyły wyrosnąć – najmłodsze miało jedenaście lat, najstarsze dwadzieścia trzy – a miasto oferowało parze twórców takich jak Meryl i Don dostęp do wydarzeń kulturalnych, których brakowało w Connecticut czy Los Angeles. „Mam tu rodzinę i przyjaciół, lepiej odnajduję się w życiu – wyjaśniła Meryl. – Lubię ulice, ruch, pory roku”.

Zamieszkali w pięciopiętrowej ceglanej kamienicy w Greenwich Village, kilka przystanków metrem od Tribeki, gdzie przed tyloma laty wprowadziła się do mieszkania Johna Cazale’a, kiedy jeszcze mogła wskoczyć do pociągu albo pójść na premierę broadwayowskiego spektaklu bez ryzyka, że zostanie rozpoznana. Śmierć Cazale’a była wstrząsem, ale dzięki niej Meryl skupiła się na tym, co w życiu najważniejsze: bliskich i sztuce.

Doświadczenie straty, zbyt wczesnej śmierci dobrych ludzi pozwoliło jej wspiąć się na wyżyny – dosłownie – podczas niebiańskich spotkań w Aniołach w Ameryce.

ROZDZIAŁ 14

Meryl kobieta kameleon

Głupota doprowadza mnie do szaleństwa.

Hannah Pitt, Anioły w Ameryce (2003, serial produkcji HBO)

Kiedy Mike Nichols zapytał Meryl, czy miałaby ochotę zagrać trzy role w Aniołach w Ameryce, jego znakomitej adaptacji najlepszej – zdaniem niektórych – sztuki, jaką kiedykolwiek napisano, kręconej kosztem sześćdziesięciu milionów dolarów na zamówienie HBO, aktorka odpowiedziała: „Tak!”. Kiedy już podpisała umowę, Nichols dodał: „A chciałabyś jeszcze zagrać czwartą rolę gratis?”.

Jej cztery wcielenia: rabin prowadzący ceremonię pogrzebową, duch Ethel Rosenberg nawiedzający na łożu śmierci nikczemnego Roya Cohna, Hannah Pitt, mormońska matka, która w latach 80. zaprzyjaźnia się w Nowym Jorku z chorym na AIDS gejem Priorem Walterem oraz członkini komitetu aniołów ubranych jak zwykli ludzie. W obsadzie Aniołów w Ameryce znalazł się Al Pacino grający uzależnionego od złości Cohna, który boi się ujawnić własną orientację, oraz Emma Thompson, grająca na trzy fronty bezdomną kobietę, uczynną pielęgniarkę i anielicę, która nakłania Priora, by przekazał ludzkości, że należy zahamować postęp społeczny. Podczas wizyty w niebie (które według Tony’ego Kushnera, autora Aniołów i znakomitego dramatopisarza, przypomina San Francisco) Prior lekceważy przepowiednię, tłumacząc anielskiemu trybunałowi, że bez postępu społecznego ludzkość wyginie. „Chcę więcej życia” – błaga.

Nichols uzupełnił znakomitą obsadę mniej znanymi, lecz bardzo utalentowanymi aktorami, wydobywając z cienia (czyli z mającego krótki żywot serialu WB Jack & Jill) Justina Kirka i obsadzając go w roli Priora, będącego wektorem ambitnego ataku Kushnera na homofobię i kołtunerię epoki Reagana. Na Broadwayu Kirk zyskał uznanie po występie w uhonorowanym nagrodą Tony spektaklu Love! Valour! Compassion! Ten trzydziestotrzylatek miał zarówno doświadczenie sceniczne, jak i sarkastyczne poczucie humoru niezbędne do odmalowania postaci Priora, ale czuł się bardzo niepewnie na planie pod okiem Nicholsa, który w trakcie prób napędził mu niezłego stracha.

„Coś tu nie działa – powiedział Kirkowi. – Ja tam się nie znam, ale rozmawiałem z kimś, kto już wcześniej z tobą pracował, i ten ktoś powiedział mi, że na tym etapie potrzebujesz po prostu kopa w dupę”. A potem, jak powiedział Kirk: „Nie myślałem już o niczym innym. I nie chodzi o to, że grałem bez przekonania. Po prostu myślałem na okrągło: »Co, do cholery?«. Od tamtej rozmowy ciągle chodziłem jakiś spłoszony”.

Podczas pierwszego dnia zdjęciowego wiosną 2002 roku Nichols podszedł do Kirka i powiedział z przekonaniem: „No i znakomicie, wszedłeś w rolę. Masz to”.

Meryl, dla której przebiegły i ironiczny Nichols stał się później pierwowzorem Mirandy Priestly, nie brała udziału w próbach, polegających w dużej mierze nie na ćwiczeniu poszczególnych scen, lecz na rozmowach, ale wraz z pozostałą Wielką Dwójką, czyli Emmą i Alem, usiadła razem z resztą obsady do wielkiej próby czytanej. Kirk strasznie się obawiał ich pierwszej wspólnej sceny: załamania emocjonalnego Priora na szpitalnym łóżku i zaskakująco ludzkiej reakcji Hannah. Pozory mylą: Hannah, sztywna i pragmatyczna, jest radykalizującą się progresywistką w przebraniu sługi bożego Mateusza Talbota. Bez mrugnięcia okiem przygląda się zmianom na skórze Priora. „Szkoda, że nie dochowałaś wierności swojej grupie demograficznej – powiedział. – Życie przynosi wystarczająco dużo niespodzianek”.

Kirk się denerwował, ale Meryl była „totalnie wyluzowana”, jak zapamiętał. „Ona nie wciela się trwale w swoją postać do tego stopnia, by nie można było do niej dotrzeć. Wchodzi w rolę, kręci scenę, a potem jest »Cięcie!«. Wszystko jest bardzo zwyczajne. To nie moja anegdota, ktoś mi to opowiadał, w każdym razie kręcili z nią jakąś scenę i ona przed każdym ujęciem pochylała głowę i trwała tak aż do komendy »Akcja!«. Wreszcie ten ktoś zebrał się na odwagę i zapytał ją: »Co ty właściwie robisz? Przygotowujesz się w ten sposób?«. A ona podniosła wzrok i odparła: »Ależ nie, piszę SMS-a do córki«”.

Kirk palił, co było częścią jego planu zrzucenia kilku kilogramów, a Meryl od czasu do czasu sępiła od niego fajki. „Nie paliła nałogowo, ale zdarzało jej się popalać – mówił. – Pamiętam, że paliłem z nią w mojej maleńkiej garderobie w Queens”.

Między ujęciami Meryl przesiadywała zwykle z Royem Hellandem albo rozwiązywała krzyżówki z „New York Timesa”. Jak dodała Trip Cullman, asystentka Nicholsa na planie Aniołów, podczas kręcenia serialu zazwyczaj panował radosny, „twórczy” nastrój. Wspominała: „Za każdym razem, gdy Meryl wyłaniała się z garderoby, miało się ochotę powiedzieć: »A to kto, u diabła?«”.

Statyści prawie nie rozpoznali Meryl w roli brodatego, starszego rabina z ramionami obsypanymi sztucznym łupieżem, który w pierwszej scenie wygłasza mowę pochwalną. Nie rozpoznał jej również Maurice Sendak, autor poczytnej książki dla dzieci Tam, gdzie żyją dzikie stwory, który grał jednego z rabinów siedzących obok Meryl w scenie na cmentarzu. Wedle relacji Nicholsa pod koniec dnia zdjęciowego Sendak „prawie zemdlał, gdy siedzący obok niego »stary Żyd« wstał, urósł o trzydzieści centymetrów i odezwał się głosem uroczej kobiety”. Choć Nichols znany był z tego, że powtarzał aktorom – nawet najwybitniejszym – „nie grajcie”, Meryl i Emma go zaskoczyły. Aktorki się przyjaźniły. Asystent Nicholsa Mike Haley wspominał, jak się zaśmiewały, podwieszone na stalowych linkach, przy kręceniu sceny, w której Emma ubrana w anielskie skrzydła Victoria’s Secret całuje graną przez Meryl Hannah w taki sposób, że ta pobożna chrześcijanka popada w ekstazę. Meryl powiedziała: „Ciężko było się pocałować w powietrzu tak, żeby nie powybijać sobie przednich zębów”.

Emma, zawsze bardzo serdeczna, „zajęłaby się rozstawianiem świateł, gdyby ktokolwiek ją o to poprosił” – powiedział Haley. Pomagała Kirkowi opanować zdenerwowanie. Lecz kiedy przed przerwą w zdjęciach zakończyła kręcenie wszystkich scen ze swoim udziałem, Nichols zapomniał o tym, by odpowiednio ją pożegnać; w przypadku wielkich aktorów zwyczaj wymagał jakieś fety na planie. Aby odpowiednio ją uhonorować, zamówił niezwykle hałaśliwych kobziarzy. Kirk zapamiętał, że zaczął wówczas mamrotać pod nosem: „Ja tu próbuję grać z Meryl Streep!”.

Anioły w Ameryce zdominowały ceremonię rozdania nagród Emmy w 2004 roku, zdobywając nagrody dla najlepszego miniserialu, najlepszego aktora (Pacino) i najlepszej aktorki (Meryl, która wygrała w tej kategorii z Emmą). „Wiecie, czasami wydaje mi się, że jestem przereklamowana” – obwieściła Meryl z kamienną twarzą, przyjmując swoją drugą statuetkę Emmy. Przeciągnęła tę chwilę dla osiągnięcia komicznego efektu i po dziesięciu sekundach rozciągnęła usta w ekstatycznym uśmiechu, po czym zaświergotała: „Ale nie dziiiś!”. Świadomie umniejszając swoją wartość, mająca wówczas pięćdziesiąt pięć lat Meryl dała widowni do zrozumienia, że dobrze wie, co sobie o niej myślą. Nazwała Nicholsa swoim „królem” i zażartowała z Emmy, wyniośle obwieszczając, że jej przyjaciółka „zapewne będzie żywić urazę do końca życia”. Kolejne wybuchy śmiechu. Ciesząc się z wygranej, Meryl zdołała zawczasu zaprzeczyć pogłoskom, jakoby nieobecna na ceremonii Emma mogła mieć pretensje o jej wygraną. Plotkarze uwielbiają takie spory między kobietami (patrz Bette Davis kontra Joan Crawford), więc Meryl z rozkoszą przekłuła tę bańkę.

Zamieszanie w okresie rozdawania nagród, napędzane przez kampanie wytwórni filmowych, które szastały pieniędzmi dla zaskarbienia sobie przychylności jurorów, odstręczało regularnie nominowaną Meryl, która powiedziała brytyjskiej gazecie „Daily Telegraph”: „Moim zdaniem to niepokojące, że kampanie oscarowe zaczynają przypominać kampanie polityczne. To naprawdę w złym guście. Niedługo zaczną wykupywać reklamy telewizyjne, promując najlepszy film, najlepszego aktora i tak dalej”.

23 marca 2003 roku Meryl, wyglądając bardzo majestatycznie w czarnej sukni z odkrytymi ramionami, ze szmaragdowym naszyjnikiem na szyi, przyszła w towarzystwie Dona i jedenastoletniej Louisy (która chciała zobaczyć celebrytów) na siedemdziesiąte piąte rozdanie nagród Amerykańskiej Akademii Filmowej. Nominowana za rolę drugoplanową w Adaptacji, przegrała z Catherine Zetą-Jones występującą w Chicago, ale przegoniła Katharine Hepburn, uzyskując rekordową liczbę trzynastu nominacji do Oscara.

Rok później została jedną z zaledwie sześciu kobiet, które otrzymały nagrodę Amerykańskiego Instytutu Filmowego za całokształt dorobku. Transmitowana w telewizji ceremonia, która miała miejsce w Kodak Theatre, przypominała program telewizyjny This Is Your Life, odcinek: Meryl. Meryl wraz z rodziną siedziała przy długim stole udekorowanym kwiatami. Wśród gości znaleźli się Mike Nichols, Tracey Ullman, Carrie Fisher, Jim Carrey, Claire Danes, Nora Ephron, Kevin Kline, Clint Eastwood, Robert De Niro, Diane Keaton, Jack Nicholson, Goldie Hawn, Kurt Russell oraz Roger i Chaz Ebertowie. Podczas swojej przezabawnej przemowy, nagrodzonej gromkimi oklaskami, Tracey wykrzyknęła: „Tylko ty jedna naprawdę pracujesz! Cała reszta musi pokazywać cycki!”. Meryl odpowiedziała jej owacją na stojąco. Don cyknął zdjęcie przemawiającego Carreya. „Kim ty jesteś, kobieto? Kim ty jesteś? – powiedział Carrey, wskazując na Meryl. – Kameleonem! Porywaczką ciał!”.

Roy Helland popłakał się ze śmiechu, kiedy na scenę weszła Nora. „Serdecznie wam polecam zagranie was przez Meryl – powiedziała pisarka, reżyserka i gawędziarka. – Ona nas wszystkich gra lepiej, niż gramy się sami, choć nieco przygnębiająca jest świadomość, że przegralibyśmy z nią na przesłuchaniach do roli samych siebie”.

Henry otoczył matkę ramieniem, kiedy Goldie wspomniała nieżyjących rodziców Meryl. Harry Streep zmarł w lipcu 2003 roku w wieku dziewięćdziesięciu dwóch lat. „Nie znałam nigdy bardziej oddanej i kochającej córki niż ty – powiedziała Goldie do Meryl. – Dziś wieczór twoi rodzice patrzą na ciebie i cieszą się tą chwilą”.

Przyszła kolej na przemówienie Meryl. Ta litania komplementów wyczerpała ją, napełniając jednocześnie nieziemską radością. Podziękowała Mary i Harry’emu za to, że dali jej życie, Donowi za to, że tak długo ją znosi, a Isaacowi Mizrahiemu za wieczorową suknię. „Mam nadzieję, że to nie koniec” – powiedziała bez tchu.

Nie podziękowała niepopularnemu amerykańskiemu prezydentowi za rozpętanie niepopularnej wojny w Iraku. Zawsze miała czytelne sympatie polityczne, ale w 2004 roku chętniej niż kiedykolwiek wyrażała swoje stanowisko. Na ceremonii rozdania Złotych Globów stanęła w obronie małżeństw jednopłciowych, jedenaście lat przed usankcjonowaniem ich przez Sąd Najwyższy. Zmniejszyła swój ślad węglowy, jeżdżąc toyotą prius i zastanawiając się, dlaczego reszta nie ogranicza spalania benzyny. Wspierała demokratycznego kandydata na prezydenta Johna Kerry’ego, któremu ostatecznie nie udało się wyprzedzić sprawującego urząd republikanina George’a W. Busha, i rozpaliła internetowe fora, wielokrotnie krytykując Busha publicznie. Na imprezie, z której dochód przeznaczono na kampanię Kerry’ego, zauważyła uszczypliwie: „Podczas operacji »Szok i przerażenie« zastanawiałam się, którą z megatonowych bomb Jezus, osobisty zbawiciel naszego prezydenta, zrzuciłby na śpiące rodziny w Bagdadzie. I tak mi przyszło do głowy: »Czy Jezus rozumie pojęcie strat ubocznych?«”.

Zapytana o to, co wywołało jej oburzenie, Meryl odparła: „A co nie? To wszystko mnie zwyczajnie rozwścieczyło! Rozmontowywanie po cichu regulacji środowiskowych. Nierealne założenia strategii No Child Left Behind. Wszyscy powinni się trochę poderwać i zacząć głośno protestować. Jasne, oczywiście, zawsze się zastanawiam, dlaczego ktokolwiek miałby słuchać jakiejś tam aktorki, ale człowieka określa nie zawód, ale całokształt jego działalności. Słucham opinii rozmaitych ludzi, także tych wyrażających swoje zdanie tylko dlatego, że mają program radiowy albo dyplom z historii sztuki. Nasz do niedawna najsławniejszy prezydent Ronald Reagan był aktorem. Człowiek nie zrzeka się praw obywatelskich tylko dlatego, że stał się sławny”.

Meryl wiedziała, jakie konsekwencje może pociągać w jej zawodzie zajmowanie jednoznacznego stanowiska (patrz: Jane Fonda), ale nie potrafiła się powstrzymać, by nie pokazywać politykom środkowego palca. Jak na ironię, zagrała polityczkę w jednym z remake’ów Kandydata Jonathana Demme’a – film miał swoją premierę trzy miesiące przed wyborami na prezydenta USA, w których rywalizowali Bush i Kerry. W perłach i pastelach Meryl przeszywa wzrokiem jako przebiegła, socjopatyczna senator Eleanor Prentiss Shaw, która pozwala nikczemnej firmie Manchurian Global wszczepić mikroczip swojemu synowi Raymondowi (Liev Schreiber), dzięki czemu ten nabiera przekonania, że jest bohaterem wojny w Zatoce, i czyni z tego główny atut swojej kampanii na fotel wiceprezydenta. Prawdę zna tylko major Ben Marco (Denzel Washington), ale jego próby ostrzeżenia Raymonda, kandydata firmy Manchurian, spełzają na niczym. Eleanor, żądna władzy, kontrolująca matka, która mogłaby zawstydzić Kris Jenner, manipuluje Markiem, zmuszając go do zabicia prezydenta elekta, by Raymond mógł objąć najważniejsze stanowisko w państwie. „Zrobię wszystko, co w mojej mocy, by ochronić Stany Zjednoczone przed tymi, którzy stawią im opór” – obwieszcza ze świętym oburzeniem.

Jeszcze jedno o Eleanor: jest złośliwie odmalowaną wersją Hillary Clinton. Nienaganna fryzura. Żakiety szyte na zamówienie. Pewność siebie. Choć Meryl przyznawała, że można było dopatrzyć się pewnych podobieństw – jeśli nie liczyć nauczycielskich okularów o zabarwionych na fioletowo soczewkach, które nosiła również Clarissa w Godzinach – lecz szukała natchnienia, przyglądając się takim konserwatywnym kobietom aktywnym politycznie jak felietonistka „Wall Street Journal” Peggy Noonan czy doradczyni Busha Karen Hughes. Meryl dobrze je znała, bo z zapałem chłonęła najnowsze wiadomości. Zabawnie było grać kogoś, kto jest tak pewny swego. Kogoś gotowego naginać zasady, o ile dzięki temu, zdaniem pani senator, świat miałby się stać lepszym miejscem. Jak powiedziała Meryl, pewność siebie „jest odbierana jako coś bardzo atrakcyjnego (...). Niestety, prowadzi do fanatyzmu”.

Uwielbiała zamieszczony w scenariuszu opis Eleanor: „kobieta, która świetnie się trzyma, o łagodnie zaokrąglonej figurze skrywającej żelazne pazury i stalowy kręgosłup”. Dopracowana powierzchowność była zaledwie cienką powłoczką osłaniającą skrytą wewnątrz smoczycę. W roli Eleanor Meryl rozgryza kostki lodu, jakby to byli wrogowie, których chce zetrzeć na proch. Patrzy na Raymonda z edypalną tęsknotą, która przeszywa widza dreszczem i każe mu zadać sobie pytanie: Czy już przekroczyła tę granicę? Kastruje współpracujących z nią mężczyzn, jakby uważała się za najinteligentniejszą osobę w pokoju (bo nią jest). „Gdzie podziali się wszyscy mężczyźni?” – syczy, wypowiadając kwestię, którą napisała dla niej Meryl.

Ludzie mają dwuznaczny stosunek do kobiet sprawujących władzę. Nie wiedzą, co o nich myśleć, a mizoginia jest nie tylko domeną mężczyzn. Amerykanki były i są do tej pory niedostatecznie reprezentowane na najwyższych szczeblach hierarchii społecznej, utrudnia im się rozwój zawodowy i pozbawia wzorców osobowościowych. Kobiecie, która osiągnęła sukces – niezależnie od tego, czy jest to Hillary, senatorka czy szefowa firmy – świat przygląda się uważniej niż mężczyźnie zajmującemu to samo stanowisko. Mężczyźni przyzwyczajeni do rozdawania kart czują niechęć do kobiet, które nie chcą pozostać na wyznaczonym im miejscu. Ich żony mogą równie podejrzliwie odnosić się do tej, która ma znaczące osiągnięcia: Za kogo ona się uważa? Kim ona właściwie jest? Kameleonem! Porywaczką ciał!

Należy oczywiście pamiętać, że Eleanor Prentiss Shaw jest potworem. Lecz Meryl udało się pokazać na ekranie dramat jej życia: choćby zaszła nie wiedzieć jak wysoko, nigdy nie zostanie wybrana na prezydentkę Stanów Zjednoczonych. Żyje więc niejako za pośrednictwem syna, aby w ten sposób dostać się do Gabinetu Owalnego – i proszę, jak to się kończy.

Następna odgrywana przez Meryl nikczemnica będzie się śmiała ostatnia. Trzeba przyznać, że Eleanor nie miała haka na Mirandę Priestly.

ROZDZIAŁ 15

Meryl redaktrix

Tak naprawdę nikt nie jest w stanie mnie zastąpić.

Miranda Priestly, Diabeł ubiera się u Prady (2006)

Oto, jak scenarzystka Aline Brosh McKenna opisała wielkie wejście Mirandy Priestly w swoim scenariuszu filmu Diabeł ubiera się u Prady: „Widzimy kolejne przebitki MIRANDY: (...) buty Manola Blahnika z krokodylej skórki za dwa tysiące dolarów, żakiet Chanel, idealna fryzura, imponujące kolczyki Harry’ego Winstona (...) aż wreszcie MIRANDA wychodzi z windy i pierwszy raz staje twarzą na wprost widza. MIRANDA PRIESTLY w całej swej chwale. Jest oszałamiająca, perfekcyjnie dopracowana, na szyi biała apaszka Hermesa. Jej wizerunek jest tak niepowtarzalny, że MIRANDA wyróżnia się już z daleka. Nie przypomina żadnej innej pięknej kobiety. Jest jedyna w swoim rodzaju”.

McKenna przyglądała się, jak na próbach Meryl syczy, posyłając kąśliwe uwagi Mirandy Andrei granej przez Anne Hathaway, lecz w żaden sposób nie przygotowało jej to na chwilę, w której Meryl Streep, pragmatyczna gwiazda filmowa, przeobraziła się w najgorszą, a przy tym najlepiej ubraną szefową na świecie. Transformacja była tak przejmująca, że dosłownie mroziła krew w żyłach. McKenna, która przyszła na plan, by popatrzeć na to wielkie wejście, odruchowo zasłoniła ramieniem reżysera Davida Frankela, jakby chciała go chronić.

Dwa lata wcześniej wytwórnia Paramount Pictures umieściła Denzela Washingtona, prawdziwego bohatera, na plakacie filmu Kandydat. Ten obraz zaskarbił Meryl przychylność krytyki, która doceniła jej śmiały wypad na terytorium łajdactwa i okrucieństwa. „Ma fryzurę Hillary i zajadłość Karen Hughes, ale już nieodparty czar, niezmordowana pomysłowość i niezachwiana konsekwencja to jej własne cechy – napisał Mick LaSalle, krytyk »San Francisco Chronicle«. – Dała nam senatorkę obsesyjnie skupioną na jednym celu, obłąkaną matkę i arcyskuteczną polityczkę w jednym, kobietę tak wszechstronną, że nikt nie jest w stanie dotrzymać jej pola, kobietę uwielbiającą własną nikczemność tak, jak Streep uwielbia grę aktorską”.

Kandydat zarobił 66 milionów dolarów, lądując na czterdziestym piątym miejscu listy najbardziej kasowych przebojów 2004 roku. Wygrały bezapelacyjnie sequele takie jak Shrek 2, Spider-Man 2, Harry Potter i więzień Azkabanu czy Krucjata Bourne’a, które łącznie zarobiły ponad miliard dolarów. Nikt nigdy nie zagadnął Meryl: A może byśmy tak zrobili sequel? A może wyprodukowalibyśmy jakieś gadżety związane z tym filmem? Tylko jesienią, gdy wychodziły naprawdę dobre filmy, Meryl miała ochotę coś oglądać. Żałowała, że filmy zagraniczne nie mają szerszej dystrybucji, zwłaszcza w środkowych stanach. Wobec takiej statystyki jak wysokie było prawdopodobieństwo, że właściciele kin zaczną odrzucać filmy z Meryl – adresowane do dorosłej, oczytanej, żeńskiej publiczności – by zrobić miejsce produkcjom z komputerowymi efektami specjalnymi i superbohaterem w roli głównej, w których kobiety miały do wygłoszenia może dziesięć linijek? Wkrótce gwiazdy filmowe będą musiały ustąpić miejsca efektom specjalnym i szczątkowej fabule w filmach zaprojektowanych od początku jako kasowe przeboje skierowane do możliwie szerokiej widowni. Tom Cruise, niczym stacja radiowa grająca same hity, świetnie zaadaptował się do nowych czasów, ale Meryl grała we własnym rytmie. Była jak muzyk jazzowy wyżywający się w improwizacji. Wystarczy spojrzeć na jej trzy kolejne projekty.

Lemony Snicket: Seria niefortunnych zdarzeń (2004). Ekranizacja popularnej dziecięcej serii Daniela Handlera o sierotach uciekających przed niegodziwym opiekunem, hrabią Olafem (Jim Carrey), który próbuje je zamordować, by objąć spadek. Dzieci na jakiś czas znajdują schronienie pod dachem ciotki Józefiny (Meryl), neurotycznej i zdziwaczałej starej panny, mieszkającej w rozpadającym się domu ustawionym ryzykownie tuż nad urwiskiem. Ciotka uwielbia gramatykę i boi się pośredników w handlu nieruchomościami, boi się również gotować posiłki, bo kuchenka mogłaby stanąć w ogniu. Nie umie oprzeć się urokowi zawadiackiego rybaka (przebranego hrabiego), lecz niestety ta historia kończy się dla niej fatalnie. Zabawnie jest oglądać Meryl i Carreya, dwa ludzkie kameleony, występujące obok siebie na ekranie. „Jako aktorzy momentalnie się odnaleźli, prawie jak kumple w piaskownicy – powiedział reżyser Brad Silberling. – Meryl bierze to, co jej się podrzuci, i natychmiast oddaje osobie, która jej partneruje; to technika Meisnera”.

Serce nie sługa (2005). W tej komedii romantycznej napisanej i wyreżyserowanej przez Bena Youngera, wówczas trzydziestodwulatka, Meryl gra Lisę, psychoterapeutkę z Upper West Side, która odkrywa, że jej dwudziestotrzyletni syn David (Bryan Greenberg) spotyka się z jej trzydziestosiedmioletnią rozwiedzioną klientką Rafi (Uma Thurman przyjęła tę rolę, kiedy Sandra Bullock wycofała się na trzynaście dni przed rozpoczęciem zdjęć). Lisa nie ma nic przeciwko różnicy wieku, kiedy nie wie jeszcze, że Rafi opisuje seks z Davidem, lecz gdy wreszcie orientuje się w sytuacji, jej reakcja jest absolutnie kultowa. „Uwierz mi, to było trudniejsze dla mnie niż dla ciebie – wyznaje klientce, mając na myśli ich spotkania terapeutyczne. – Jeszcze kilka tygodni temu nie miałam pojęcia, że mój syn ma penisa”. Meryl zainteresowała się tą rolą, gdy jej agent powiedział, że Serce nie sługa „opowiada historię starszej kobiety i znacznie młodszego mężczyzny”. U la la! A potem dowiedziała się, że ma grać tę drugą starszą kobietę...

Ostatnia audycja (2006). Jak mam to powiedzieć, nie obrażając nieżyjącego już Roberta Altmana? Jeśli nie jesteście wielbicielami programów radiowych z muzyką country, których prawie nikt nie słucha, to możecie sobie śmiało tę produkcję darować. To nudne filmidło według scenariusza Garrisona Keillora ratują jedynie Meryl i Lily Tomlin w rolach śpiewających sióstr Johnson oraz Lindsay Lohan jako zgryźliwa córeczka Meryl, pisząca wiersze o samobójstwie. Meryl uznała Lindsay za „świetną aktorkę, śmiałą i energiczną”. Podobnie jak z Greenbergiem, Meryl improwizowała nieco przed nakręceniem ujęcia, rozgrzewając swoją młodą partnerkę na planie, by zmobilizować ją do takiej gry, jakiej oczekiwała. „Ona prowadzi człowieka za rękę” – powiedziała Lindsay. Meryl była wobec niej bardzo opiekuńcza, ale martwiła się, że imprezowa Lohan jak magnes przyciąga paparazzich i sama sobie szkodzi, nie potrafiąc usiedzieć w jednym miejscu.

Nieopodal planu Ostatniej audycji w Saint Paul w stanie Minnesota gromadzili się wielbiciele Lohan, chyba nieświadomi, że mają pod ręką Boginię Streep, jak nazywał ją Tony Kushner. „Wiecie, kto to jest?” – wrzasnęła Lily Tomlin. Gwiazdka Wrednych dziewczyn z rozkoszą pluskała się w celebryckim akwarium, pozwalając przy tym zarobić na życie połowie redakcji „Us Weekly”. Uwielbiała sławę, co Meryl wcale się nie podobało. „Jest mnóstwo naprawdę wspaniałych młodych aktorek, które nie postawiły sobie za punkt honoru trafiać na okładki wszystkiego, co ukazuje się drukiem – powiedziała. – Ale one nie mają tego drugiego wcielenia widywanego na przyjęciach, które jest... Nie wiem, czym jest, ale zapewne sprawia, że ludziom trudniej jest wyobrazić sobie aktorkę w różnych rolach”.

Lemony Snicket zgarnął 118 milionów dolarów, choć wspomnienie o nim zatarło się równie szybko jak pamięć o filmach Serce nie sługa i Ostatnia audycja z łącznym wynikiem 42 milionów dolarów. Wyglądało na to, że na tym etapie kariery Meryl pisane było odgrywanie ról zwariowanych ciotek i matek bohaterów granych przez Lindsay Lohan, Bryana Greenberga i kogo tam jeszcze, kto zaszczycił magazyn „People” sprzedażą zdjęć swoich trojaczków za sześć milionów dolarów. Jak na ironię Miranda Priestly, kolejne alter ego Meryl, była bezwzględną redaktorką i regularną bohaterką plotkarskiej rubryki „Page Six” magazynu „People”. Zawód: redaktor naczelna czasopisma „Runway”, najważniejszego na świecie luksusowego magazynu o modzie. Miranda mogłaby się zastanawiać, czy nie dobić targu na sesję zdjęciową z dzieckiem Brangeliny, ale na jej okładkach królowały ubrania. Żyła swoją pracą, a asystentki zjadała na śniadanie. Gdyby człowiek zdołał dowieść, że potrafi załatwić nieopublikowany rękopis najnowszej książki o Harrym Potterze dla jej bliźniaczek, to może (ale wcale nie na pewno) dałaby mu spokój (chociaż raczej nie).

W maju 2005 roku pojawiła się informacja, że Meryl zgodziła się zagrać główną rolę w filmie Diabeł ubiera się u Prady, reżyserowanym przez Davida Frankela (Rapsodia Miami) i produkowanym przez Wendy Finerman (Forrest Gump). Fox 2000, dział wytwórni 20th Century Fox, pracował nad tą komedią od 2003 roku, kiedy to dwudziestosześcioletnia Lauren Weisberger, była asystentka Anny Wintour, naczelnej „Vogue’a”, najbardziej wpływowej i respektowanej kobiety w branży mody, opublikowała smakowitą powieść z kluczem o młodej Andrei „Andy” Sachs, która otrzymuje pożądane stanowisko asystentki Anny – to znaczy Mirandy! – w czasopiśmie „Runway”. Doszedłszy do wniosku, że niesłychanie wymagająca redaktrix jest „płytką, pustą i zgorzkniałą kobietą, która ma mnóstwo wspaniałych ubrań i niewiele więcej”, Andy pokazuje Mirandzie środkowy palec i zostaje wyrzucona z pracy, za którą „miliony dziewczyn są gotowe zabić”. Jej lojalność względem rodziny i przyjaciół okazuje się silniejsza niż korzyści płynące z trzymania się zębami Mirandy, choć ta zaproponowała, że za jakiś czas zarekomenduje obiecującą absolwentkę Uniwersytetu Browna w „New Yorkerze”, w którym Andy bardzo chciałaby pracować. Z tyłu głowy pozostaje myśl: co by się wydarzyło, gdyby Andy przeobraziła się z miłej dziewczyny z przedmieścia w smoczycę, prawdziwą mini-Mirandę, w której przestałaby rozpoznawać siebie?

Weisberger wytrzymała w „Vogue’u” zaledwie dziesięć miesięcy, zanim odeszła do „Departures”, czasopisma o podróżach. Książkę Diabeł ubiera się u Prady napisała pod okiem uznanego nauczyciela pisarstwa Charlesa Salzberga. W ciągu dwóch tygodni prawa do tytułu kupiło wydawnictwo Doubleday, które natychmiast wypłaciło Weisberger 250 tysięcy dolarów zaliczki. Przez pół roku książka nie schodziła z listy bestsellerów „New York Timesa”. Milczeniem zbyły ją czasopisma należące do koncernu Condé Nast, właściciela „Vogue’a”, zaś na łamach „New York Timesa” zmieszano ją z błotem.

Co ciekawe, „New York Times” powierzył napisanie recenzji Kate Betts, byłej dziennikarce „Vogue’a”, która bez wątpienia otrzymała zadanie ukarania debiutującej pisarki za to, że ośmieliła się ugryźć rękę, która ją karmiła. „Przepracowałam w magazynie »Vogue« osiem lat i miałam okazję korzystać z mentoringu Anny Wintour, więc muszę powiedzieć, że Weisberger mogła się nauczyć tego i owego, skoro już tamtego roku zaprzedała duszę diablicy mody za 32 500 dolarów rocznie – zauważyła uszczypliwie Betts. – Zajmowane przez nią stanowisko było znakomitym punktem obserwacyjnym w jednym z najlepszych wydawnictw w branży, która wywiera ogromny wpływ na kobiety, a ona jakby w ogóle nie zauważyła, w jakiej izolacji i pod jaką presją pracuje jej szefowa, ile kosztuje osobę taką jak Miranda Priestly stanie się postacią w rodzaju Mirandy Priestly”.

W sumie jednak Weisberger stworzyła niezapomnianą antybohaterkę. Elizabeth Gabler, prezeska Fox 2000, i Carla Hacken, jej zastępczyni, zrozumiały to bardzo wcześnie i kupiły prawa do ekranizacji za 600 tysięcy dolarów, zanim jeszcze Weisberger zdążyła skończyć pierwszą wersję swojej książki. Wytwórnia zleciła napisanie scenariusza Peterowi Hedgesowi, a kiedy się wycofał, bez sukcesu próbowała powierzyć to zadanie trzem kolejnym scenarzystom płci męskiej. Wreszcie zlecenie trafiło do Aline Brosh McKenny, która napisała wcześniej scenariusz komedii romantycznej Pozew o miłość, a wówczas okazało się, że ona i Miranda były sobie przeznaczone.

David Frankel był pod wrażeniem. Odrzucił scenariusz napisany przez kogoś innego, wysuwając zarzut, że przedstawia historię małodusznej zemsty i jest pozbawiony choćby jednej postaci, która dałaby się lubić. Jego zdaniem osią tej ekranizacji powinna być „natura doskonałości i charakter ofiar, które trzeba ponieść w jej imię”. „Uwielbiałem Annę Wintour i czasopismo »Vogue«. Uważałem, że aby dobrze zrobić ten film, należy uczynić jego bohaterką Mirandę Priestly, przedstawiając ją ze zrozumieniem i uznaniem, a nie mieszając z błotem. Uważam, że powinniśmy być wniebowzięci, że mamy ludzi, którzy tak doskonale, ponadprzeciętnie wykonują swoją robotę. Bez znaczenia, że nie zawsze są mili”.

McKenna zdołała to uchwycić. Urodzona w New Jersey absolwentka Harvardu była zabawna, inteligentna, miała świra na punkcie mody i traktowała Mirandę poważnie, widząc w niej błyskotliwą bizneswoman. Rozumiała również aspiracje Andy, próbującej się przebić w nowojorskim światku dziennikarskim. McKenna też starała się to osiągnąć – bez efektu. Raz „Glamour” zablokował artykuł, którego była współautorką jako freelancerka. W 1991 roku przeprowadziła się do Los Angeles, by pisać scenariusze produkcji filmowych i telewizyjnych. Gabler i Frankel zgadzali się z nią, że życie uczuciowe Andy powinno zejść na dalszy plan wobec jej relacji z Mirandą. W przeciwieństwie do innych filmów adresowanych do kobiet ten zdał test Bechdel-Wallace: życie Andy i Mirandy nie kręci się wokół mężczyzn. Andy biega raczej na paluszkach wokół Mirandy, pilnując się, by nie zapomnieć o steku na lunch dla swojej pani (antrykot, średnio wysmażony) z restauracji Smith & Wollensky. McKenna napisała nowe zakończenie, usuwając niepotrzebne wątki poboczne z książki Weisberger, by podkreślić nękający Andy kryzys tożsamości: Kim właściwie chciałabym być? Andy ostatecznie podejmuje decyzję podczas wyjazdu z Mirandą na paryski Tydzień Mody: zamiast jej nawymyślać, po prostu odchodzi. Szybkie przewinięcie taśmy i jesteśmy świadkami rozmowy o pracę w klimatycznej redakcji, która odpowiada wysublimowanej wrażliwości Andy: nie do wiary, Miranda wystawiła jej zgryźliwe, ale bardzo przychylne referencje. Nowicjuszka zaskarbiła sobie jej szacunek.

Frankel od początku w roli Mirandy chciał obsadzić Meryl. „Gdy tylko zdradzałam komuś, że się zastanawiam, słyszałam: »Och, tak!«, wypowiadane z jakąś zjadliwą radością – powiedziała Meryl. – To była bardzo ciekawa reakcja”. W trakcie prac nad scenariuszem McKenna i Frankel założyli na próbę, że tę rolę mogłaby zagrać właśnie Meryl. „Jeśli Meryl ma to zagrać, nie potrzebujemy tej kwestii – wspominała swoje słowa McKenna. – Gdyby miał to zagrać ktoś inny, mogłaby się przydać, ale jeśli Meryl, można ją wyrzucić”. Po otrzymaniu scenariusza McKenny Meryl spotkała się z Frankelem i zgodziła wejść w szpilki Mirandy. McKenna stała przy Larchmont Boulevard, kiedy zadzwonił Frankel, żeby przekazać jej tę wiadomość. Przysiadła gwałtownie na krawężniku i zwyczajnie się rozpłakała. „Dostrzegłam stamtąd szczyt wysokiej góry – powiedziała. – Wiedziałam, że udział Meryl wynosi ten film na całkiem inny poziom”.

Meryl wiedziała, że ma w zasięgu ręki potencjalny hit, ale proponowane wynagrodzenie trochę ją przystopowało. „Miałam wrażenie, że złożona mi oferta nie odzwierciedla, żeby nie użyć mocniejszych słów, wartości wnoszonej przeze mnie do tego projektu – powiedziała później Raminowi Setoodeh z »Variety«. – Wycofałam się i wtedy podwoili proponowaną mi gażę. Miałam 55 lat i właśnie się nauczyłam, bardzo późno, jak walczyć o swoje”. Być może zainspirowana postacią Mirandy, wynegocjowała sobie wyższe wynagrodzenie. (Gabler zapamiętała, że wytwórnia zapłaciła Meryl „jakieś cztery miliony”, ale według innych źródeł było to pięć milionów dolarów). Wytwórnia Fox dała zielone światło.

Na spotkanie z Meryl w salonie jej wielopoziomowego mieszkania na Manhattanie McKenna włożyła czarną bluzkę z rękawami kimono. Padało, a scenarzystka nie zdążyła umówić się do fryzjera, by wygładzić poskręcane włosy. Czy powinna je zwinąć w koczek, czy możliwie szybko znaleźć najbliższy salon? „Tak sobie myślę, że jej chyba będzie wszystko jedno” – powiedziała sama do siebie. Razem z Frankelem i Wendy Finerman siedzieli u Meryl cztery godziny, słuchając jej spostrzeżeń na temat planowanego filmu. „Meryl jest właśnie taka, jaka się człowiekowi marzy – powiedziała McKenna. – Jest jedną z tych osób z branży rozrywkowej, które niemal nie rozczarowują. Jest niezwykle inteligentna i to właśnie tak, jak trzeba. W kontakcie bezpośrednim jest po prostu fantastyczna”. Wydaje się, jakby promieniała od środka. Odnośnie do uwag: żadna z nich nie dotyczyła popisywania się czy ogniskowania na sobie uwagi przez Meryl. Przeciwnie, Meryl chciała robić i mówić mniej. Być spokojnym okiem cyklonu. Wskazała kilka napisanych przez McKennę kwestii, które szczególnie jej się spodobały, w tym: „Jasne, ruszaj się w tempie lodowca. Wiesz, jak to kocham”.

Ta wypowiedź skierowana do Andy była sucha, rzeczowa i miażdżąca. Wszystkie te cechy pozwoliły Meryl odnaleźć w sobie jej wewnętrzną Mirandę. Choć ekipa Diabła wytłumiła nieco złośliwość tej postaci, by nie odstręczyć wielkiej gwiazdy, Meryl powiedziała: „Nie, nie, nie stępiajcie jej kłów”. Machnięciem dłoni zbyła stronę, na której znajdowała się napisana przez McKennę tyrada wygłoszona przez kapłankę „Runwaya” po zaprezentowaniu jej przez fikcyjnego projektanta Jamesa Holta jego niezbyt dobrej kolekcji. „Nie ma potrzeby, żebym mówiła to wszystko” – powiedziała. Finalnie w tej scenie Miranda jedynie sznuruje usta, a Holt nie potrafi sobie wyobrazić bardziej druzgocącej krytyki.

Siedząc w Starbucksie, McKenna napisała nowy dialog, który Frankel wysłał Meryl do oceny. Gwiazda uznała, że McKenna mogłaby rozwinąć monolog, w którym Miranda uzmysławia Andy (sądzącej, że moda nie ma żadnego znaczenia), co kryje się za niebieskim swetrem, który na siebie włożyła. To było na kilka dni przed zdjęciami do sceny, którą McKenna właściwie chciała wyciąć. Tymczasem Meryl pragnęła ją rozbudować. Frankel powiedział: „Napisz, ile się da. Napisz jej arię”. Uznając, że Miranda znałaby różnicę między różnymi odcieniami niebieskiego, McKenna pozwoliła Meryl wybrać między trzema konkretnymi kolorami: błękitem, lazurem i modrym. Meryl wybrała modry, kolor zbliżony do turkusu, i McKenna wysmażyła Frankelowi monolog, sądząc, że i tak nie wykorzysta go w całości, bo jest zwyczajnie za długi. Meryl nie opuściła ani jednej głoski. Dla niczego nieprzeczuwającej asystentki wykład Mirandy staje się potwornym upokorzeniem i ostatecznie zamyka wszelkie dyskusje. W ciągu niecałych dwóch minut sceptyczni widzowie zaczynają pojmować, jaki wpływ wywierają topowi projektanci na ich życie. Uważajcie.

„O tych rzeczach”? Rozumiem. Uważasz, że to cię w ogóle nie dotyczy. Idziesz do swojej szafy i wyciągasz sfilcowany niebieski sweter, by zasygnalizować światu, że traktujesz siebie zbyt poważnie, by dbać o to, w co się ubierasz, ale nie wiesz, że ten sweter jest nie tylko niebieski, nie turkusowy, nie w barwie lapis-lazuli – jest modry. I jesteś nieświadoma faktu, że w 2002 roku Oscar de la Renta stworzył kolekcję modrych sukien, potem Yves Saint Laurent pokazał serię modrych marynarek.

A dalej mówi:

Modrości pokazały się w ośmiu różnych kolekcjach, potem zdeklasowały się w domach towarowych, by następnie dogorywać smętnie w Casual Corner, gdzie niewątpliwie wygrzebałaś toto na przecenie. Ale mimo to za tym odcieniem stoją miliony dolarów i niezliczone etaty, więc bawi mnie twoje przekonanie, że dokonałaś wyboru, by odciąć się od świata mody, gdy tymczasem nosisz sweter wybrany dla ciebie przez obecne tu osoby. Z całej sterty „tych rzeczy”.

Meryl uznała za najistotniejsze pokazanie Mirandy w jej codziennej pracy, niezależnie od tego, czy polegała ona na dobieraniu odpowiedniego modrego paska dla modelki „Runwaya”, czy na obsztorcowywaniu współpracowników na kolegium redakcyjnym („Kwiaty? Na wiosnę? Odkrywcze”.). Finerman zgromadziła dwie wielkie teczki informacji na temat pierwszej pracy, ubrań drogich projektantów i Anny Wintour. Ku zaskoczeniu producentki Meryl nie tylko przeczytała wszystkie te wycinki, ale poprosiła o więcej. Nie zamierzała naśladować Wintour, nie zamierzała też spotykać się ze stylową Brytyjką, która uwielbiała kobiece sukienki w kwieciste wzory, okulary słoneczne noszone nie tylko pod gołym niebem i niezmienną, nieskazitelną fryzurę na pazia, której jej naśladowczyniom zwykle nie udawało się powtórzyć. Zdaniem Meryl w książce Weisberger „znalazło się wyobrażenie o tym, co u kobiet na stanowiskach uznajemy za braki. Przede wszystkim chodzi o to, że od kobiet wymaga się nieskończonej empatii. Pracowników zbija z tropu, że ona ma to w nosie, tymczasem szefa mężczyzny nigdy by o coś takiego nie prosili (...). Zaintrygowało mnie, że od Anny Wintour oczekiwano, że będzie milsza, bardziej urocza, szerzej uśmiechnięta (...). Generalnie od kobiet oczekuje się, że będą milsze”.

Pozostawiając na boku kwestię bycia miłym lub nie, Meryl zaczęła się zastanawiać: „Ale na czym, do diabła, polega jej praca? Co ona ma do zrobienia? Jakie obowiązują ją terminy? Na co mamy tak niewiele czasu, kiedy nasza sukienka i szpilki muszą sprawiać wrażenie kobiecych i pociągających?”.

Anne Hathaway zagrała Andy Sachs z godnym podziwu zapałem. Rachel McAdams, do której wytwórnia Fox zwróciła się w pierwszej kolejności, gwiazda Wrednych dziewczyn i Pamiętnika, mimo ponawianych próśb odmówiła zagrania tej roli, bo chciała wycofać się z popularnych produkcji. Zarząd wytwórni nie doszacował rozmiarów wiernej widowni Anne, którą pozyskała sobie udziałem w takich budujących bajkach dla nastolatek jak Pamiętnik księżniczki czy Ella zaklęta. Po spotkaniu z Carlą Hacken Anne napisała „Zatrudnij mnie” w piasku, którym wysypany był ogródek zen na biurku Hacken, żeby producentka mogła to zobaczyć. Nie musiała startować w przesłuchaniach. Spodobała się zarówno Frankelowi, jak i McKennie, która powiedziała, że Anne, wówczas dwudziestodwulatkę, „otacza specyficzna aura osoby bardzo inteligentnej, oczytanej i obytej, co bardzo trudno jest symulować. Emanuje szczególnego rodzaju zadowoleniem z siebie typowym dla osoby, która właśnie skończyła szkołę, w której czuła się jak ryba w wodzie, bo miała same celujące”.

Obsady dopełnili nowicjuszka Emily Blunt w roli Emily, starszej asystentki Mirandy (oczarowała Frankela zuchwałym poczuciem humoru i niedbałą brytyjską wymową) oraz Stanley Tucci w roli Nigela, drugiego po bogini, który groźniej warczy, niż gryzie. Tucci, aktor charakterystyczny z długą listą dokonań (Wielkie otwarcie, Droga do zatracenia, Pokojówka na Manhattanie), dołączył do ekipy kilka tygodni po rozpoczęciu zdjęć w Nowym Jorku jesienią 2005 roku. Do roli Nigela przesłuchiwani byli Simon Doonan – dyrektor kreatywny domu towarowego Barney – i dziennikarz piszący o modzie Robert Verdi, a także gwiazda telewizji BBC Graham Norton. (Doonan narzekał, że Tucci, który jest hetero, dostał rolę geja). „Miałem wrażenie, że spotkałem się chyba ze wszystkimi aktorami z Nowego Jorku – powiedział Frankel. – Umawiałem się też z całą masą ludzi, którzy nie są aktorami (...), różnymi postaciami ze światka literackiego. Myślałem, że może potrafią grać. Zależało mi na tym, by tchnąć w tę rolę nieco autentyzmu. Ostatecznie jednak potrzebowaliśmy po prostu świetnego aktora. Gdy tylko poznałem Stanleya, zrozumiałem, że to geniusz”.

Kiedy całe towarzystwo usiadło do próby czytanej, Blunt usłyszała, jak Meryl – ubrana w kraciastą marynarkę i spodnie khaki, z włosami związanymi w koński ogon – śmieje się gardłowo. Jakieś dziesięć minut później ukazała im się Miranda. „Chyba wszyscy mieliśmy jakieś wyobrażenie o tym, jak ona będzie brzmieć – powiedziała Anne. – Władczo i niecierpliwie, raczej warcząc, niż mówiąc. Kiedy Meryl otworzyła usta i odezwała się prawie szeptem, wszystkich nas aż zatchnęło. To było absolutnie nieoczekiwane i doskonale wymyślone”.

MIRANDA – MISTRZYNI ZGRYŹLIWOŚCI

„Jako dziecko uwielbiałam Dona Ricklesa, podobnie jak mój ojciec – powiedziała scenarzystka filmu Diabeł ubiera się u Prady Aline Brosh McKenna. – Uwielbiam komików, którzy pozwalają sobie na obelgi, zawsze ich uwielbiałam i zawsze mnie to strasznie bawiło. A Miranda Priestly ma to opanowane do perfekcji. Gdybym miała teraz napisać dziesięć stron dialogów wygłaszanych tonem Mirandy, zrobiłabym to bez trudu”.

Oto kilka najzgryźliwszych kwestii Mirandy:

„Oszczędź mi szczegółów swojej niekompetencji”.

„Czy jest jakiś powód, dla którego nie mam kawy? Umarła czy jak?”.

„Powiedziałam sobie: spróbuj. Zaryzykuj. Przyjmij do pracy inteligentną grubaskę”.

„Jasne, ruszaj się w tempie lodowca. Wiesz, jak to kocham”.

„Chcę zobaczyć propozycję Nigela na drugą przymiarkę Gwyneth do okładki”. „Ciekawe, czy zrzuciła tłuszczyk”.

„Kwiaty? Na wiosnę? Odkrywcze”.

Obserwująca próbę Elizabeth Gabler zauważyła, że Meryl, wcielając się w swoją postać, posyła Anne spojrzenia mówiące: „ty głupia dziuniu”. Przygotowując się do roli Mirandy, Meryl wzorowała się na mężczyznach; nie było wystarczającej liczby kobiet na wysokich stanowiskach, które mogłaby naśladować. „Głos pożyczyłam od Clinta Eastwooda – wyjaśniła. – On nigdy, przenigdy nie podnosi głosu i wszyscy muszą się wychylać, żeby go usłyszeć, a on tym samym automatycznie staje się najsilniejszą osobą w pokoju. Ale Clint nie jest zabawny. Tę cechę podpatrzyłam u Mike’a Nicholsa. Tym sposobem nawet najokrutniejsza, najzjadliwsza uwaga, o ile podlana jest przewrotną ironią, staje się najskuteczniejszą wskazówką, lekcją zapadającą w pamięć, bo wszyscy, z ofiarą włącznie, się śmieją. Obawiam się, że sposób chodzenia jest już mój”.

Po zakończeniu próby czytanej zwolniono do domu wszystkich aktorów z wyjątkiem Meryl i Anne. Producentka zapytała Meryl: „Czy masz jakieś uwagi dla Aline (...)? Wprowadzi zmiany, jakich sobie zażyczysz”. Meryl odwróciła się do McKenny i powiedziała: „Nie mam dla ciebie nic poza wyrazami uznania, moja droga”. McKenna uważała, że Meryl dała w ten sposób wytwórni do zrozumienia, że chciałaby mieć scenarzystkę pod ręką. Anne, podobnie jak Meryl, również nie miała żadnych uwag.

Podczas drugiej próby czytanej Meryl spojrzała na McKennę, po czym zmieniła swoją kwestię w kulminacyjnej scenie, w której Miranda i Andy jadą na jeden z paryskich pokazów mody. Zamiast obwieścić: „Wszyscy chcą być w mojej skórze”, powiedziała: „Wszyscy chcą być w naszej skórze”. Wyjaśniła McKennie, że Mirandy nie obchodzi, czy ktoś chce być taki jak ona. Obchodzi ją wyłącznie to, czy ludzie aspirują do tego, by być nimi: czasopismem i tym, co ono reprezentuje.

Meryl i Roy wspólnie opracowali koncepcję charakterystycznej siwej peruki Mirandy z ciemnymi odrostami z tyłu, inspirując się fryzurami siwowłosej siedemdziesięcioletniej modelki Carmen Dell’Orefice oraz eleganckiej francuskiej polityczki Christine Lagarde. Ten pomysł bardzo się spodobał kostiumografce Patricii Field, która wymyśliła nowatorski wizerunek Carrie Bradshaw z serialu Seks w wielkim mieście. A wytwórnia? Nie była zachwycona. Producenci obawiali się, że Meryl będzie wyglądać staro, ale zmienili zdanie, gdy zobaczyli ją w peruce na żywo. Meryl promieniała. Dzięki wysiłkom Roya i Patricii Field zyskała wizerunek, którego potrzebowały wszystkie kultowe redaktorki piszące o modzie.

Choć kosztująca 35 milionów dolarów oda do haute couture dawała projektantom sposobność uzyskania rozgłosu nieosiągalnego za żadne pieniądze, nie wszyscy skorzystali z okazji, by ubrać Meryl Streep. Obawiali się, że obrażą Wintour, która potrafiła ich wynieść na szczyt albo z niego zepchnąć. Finerman łączył osobisty związek z Valentino Garavanim od czasu, gdy gwiazdor krawiectwa wypożyczył w 1998 roku ubrania do filmu Mamuśka z Julią Roberts, którego Finerman była producentką. Valentino, ubrawszy Mirandę w olśniewającą czarną suknię na galę Met, zaryzykował i zgodził się wystąpić w epizodycznej roli, witając papieżycę za kulisami filmowego pokazu mody, dzięki czemu udało się zaangażować w ten projekt innych VIP-ów. U boku Valentino pojawiła się Heidi Klum, gospodyni kultowego konkursu „Project Runway”, zaś supermodelka Gisele zagrała nieco większą rolę jako jedna z pomagierek Mirandy. McKenna zagadnęła ją, gdy obie czekały na opóźniony lot, i zaoferowała jej rolę w filmie. Agent Gisele „zdrętwiał”, jak wspominała McKenna. „Powtarzałam więc tylko na okrągło »Meryl Streep, Meryl Streep«, bo uważałam, że dam mu w ten sposób do zrozumienia, że to poważna sprawa i nie ma żadnego ryzyka”. Gisele to kupiła, mówiąc wreszcie: „No dobra, ale nie gram siebie, mam ochotę zagrać jakąś sukę”.

Field, ograniczona budżetem w skromnej wysokości 100 tysięcy dolarów, zwróciła się o pomoc do zaprzyjaźnionych osób z branży mody. Wymyśliła Anne jako „dziewczynę Chanel”, przeciwieństwo „dziewczyny Versace”. Francuski dom mody pod wodzą Karla Lagerfelda przysłał strój, który znamionował oszałamiającą przemianę Andy: komplet z czarną sukienką w roli głównej i muszkieterki na szpilce, które kompletnie zbijają z pantałyku Emily i Mirandę. Andy nosi również ubrania Dolce & Gabbana oraz Calvina Kleina. Dla Meryl Field zdobyła ponadczasowe kostiumy z kolekcji Donny Karan z 1987 roku i Michaela Vollbrachta dla domu mody Bill Blass. Nie były to powszechnie znane kolekcje, dzięki czemu Miranda sprawiała wrażenie śmiałej indywidualistki nieliczącej się z obowiązującą modą. Ani z czerwoną farbą aktywistów walczących o prawa zwierząt. Kostiumografka skontaktowała się z miejscowym rosyjskim kuśnierzem, który miał salon wystawienniczy w Nowym Jorku, by wypożyczyć futra, które Miranda mogłaby ciskać na biurko Andy.

Zgodnie z szacunkami Field około stu projektantów pożyczyło ubrania warte łącznie okrągły milion dolarów, czyli więcej niż wyniosła gaża Anne za Diabła. Wielu z nich zżerały nerwy. Co sobie pomyśli Anna?

PRZEMYSŁ MODY W FILMIE DIABEŁ UBIERA SIĘ U PRADY

Co, zdaniem Zaca Posena, można wywnioskować z filmu Diabeł... na temat przemysłu mody? „Że jest wymagający. Że to prawdziwa orka. Że chodzi w nim o doskonałość. Że na sukces trzeba ciężko pracować, a branża jest bezlitosna. Że to się nigdy nie kończy. Myślę, że takie są właśnie realia, choć praca w tej wyjątkowej dziedzinie łączącej handel ze sztuką to prawdziwa szansa i zaszczyt”.

Meryl nie mogła uwierzyć, że torebka może kosztować dwanaście tysięcy dolarów. Wolała „tragiczny niebieski sweter Andy i targające nią wątpliwości”. Lecz kiedy wyszła z windy w czarnym płaszczu, z szarą torebką na ramieniu – jedno i drugie z metką Prady – jej bezwzględność była niemal namacalna. Transformacja zaskoczyła McKennę i Frankela. Pierwszego dnia zdjęć na spotkaniu ekipy jacyś ludzie producenta próbowali przeforsować swoją wizję tego, co Meryl powinna nosić. Wendy Finerman zapamiętała, że Meryl powiedziała wówczas: „Nie podejmuję decyzji drogą obrad”. Zdała się na producentkę. „Wendy, które kolczyki założyć?”. „Wendy, który pasek wybrać?”. „Wendy, możesz zostać”.

Celowo trzymała Anne i Emily na dystans, uprzedziwszy Anne, by nie brała jej oziębłości do siebie. „Na próbach była zawsze sobą: ciepły uśmiech, pieszczotliwe zdrobnienia, uściski, pytania »Co słychać?« – wspominała Anne. – Ale kiedy wcielała się w Mirandę, przestawała zwracać na to uwagę, bo przecież Mirandy to nie obchodziło”.

Meryl nigdy nie użyłaby słowa „gwiazdka”, by opisać Anne, jak powiedział Frankel, ale było w tym trochę takiego: „No dobrze, obie gramy w tym filmie i ty może nawet większą rolę niż ja, ale nie jesteśmy sobie równe”.

Anne denerwowała się przed kręceniem z Meryl sceny, w której obie wysiadają z samochodu. Żeby ją nakręcić, musiały przy każdym dublu objechać kwartał ulic. Anne zacisnęła zęby i postanowiła skorzystać z okazji, by porozmawiać z Meryl, ale czuła przymus zaimponowania obytej i doświadczonej koleżance, więc niewiele to miało wspólnego z normalną rozmową.

„Meryl, czy miałaś kiedyś okazję posłuchać albumu Nicka Drake’a Pink Moon? Jak masz ochotę, mogę przynieść ci tę płytę”.

To bardzo miło z twojej strony, Annie.

„Meryl, czy czytałaś może coś Jeffreya Eugenidesa?”.

Nie, nie czytałam.

„Meryl, czy oglądałaś może przypadkiem wczoraj The Daily Show with Jon Stewart? Jest niesamowity. Ratuje Stany Zjednoczone”.

Meryl nic nie odpowiedziała i Anne, szukająca w jej oczach aprobaty, potwornie się wystraszyła. Wreszcie Meryl się odezwała: „Nie sądzę, by Jon Stewart mógł ocalić Amerykę. Zrobi to Stephen Colbert”.

Według Angela De Angelisa, fryzjera pracującego na planie Diabła, Anne „spóźniała się do pracy, i to na oczach Meryl. Jak można tak postępować z Meryl? Ona jest zawsze taka profesjonalna”. Ale przecież „była młoda i umawiała się z jakimś facetem, z którym spotykała się wieczorami (...). Meryl zachowała się fantastycznie. Była nieskończenie cierpliwa i tylko w ten bardzo typowy dla siebie sposób dała jej do zrozumienia, że powinna nauczyć się swojej roli”. Jak mówił De Angelis, Anne „pod koniec się poprawiła”. Aktorka miała dwadzieścia jeden lat, kiedy zawrócił jej w głowie włoski deweloper Raffaello Follieri. Towarzyszył Anne podczas rozmaitych uroczystości i zapewnił jej luksusowe życie z urlopami na jachcie pływającym po Morzu Śródziemnym. Regularnie pojawiali się na łamach czasopism opisujących życie celebrytów. Anne nie wiedziała tylko, że Follieri zdefraudował miliony dolarów powierzone mu przez inwestorów. Rzuciła go niespełna trzy lata później, w czerwcu 2008 roku, na krótko przed tym, jak został aresztowany pod zarzutem oszustw telekomunikacyjnych, prania pieniędzy i udziału w zmowie. Został prawomocnie skazany i po odsiedzeniu czterech i pół roku w 2012 roku deportowany do Włoch.

„To były długie dni pracy – powiedział Frankel. – Annie była bardzo rozchwiana emocjonalnie. Mieszkała z facetem, który był przestępcą, malwersantem i nie życzył sobie, żeby w ogóle pracowała. Wściekał się, kiedy zdarzało jej się pracować wieczorami. Podczas kręconych późno ujęć widać było, że jest roztrzęsiona”.

Anne miała też problemy zdrowotne związane z torbielą. Inni sądzili, że schudła na potrzeby filmu, ale Meryl poradziła jej, że powinna się przebadać. Po zabiegu chirurgicznym Anne przytyła pięć kilo i kiedy przyszła na pierwszą przymiarkę strojów, „nie zmieściła się w szyte na zamówienie ubrania”. „Musiałam znów schudnąć pięć kilo. Nie obyło się bez łez” – wspominała. (Gehenna Anne sprawiła, że w krótkiej kwestii Blunt znalazło się ziarno prawdy: „Już tylko jedna grypa żołądkowa dzieli mnie od idealnej wagi”).

Tymczasem Meryl zgubiła podczas zdjęć trzy i pół kilograma. „To mnie zabiło” – powiedziała. Występowała obok aktorów, którzy uwielbiali się bawić, dotyczyło to zwłaszcza Tucciego i Blunt, tymczasem ona, choć uwielbiała pożartować w doborowym towarzystwie, czuła napięcie wynikające z izolacji, którą sama sobie narzuciła. Utratę wagi przypisała zdenerwowaniu. „Ta postać miała w sobie mnóstwo napięcia – powiedziała. – Wszyscy pytali: »Dobrze się bawiłaś, grając czarny charakter?«. Nie. Wcielanie się w tę postać wcale nie było zabawne, ani trochę. Może za bardzo wzięłam do siebie naciski, jakim podlegała. Ale czułam ich obecność w fabule. Zapoznałam się ze scenariuszem i wyczytałam z niego, że Mirandzie groziło usunięcie ze stanowiska redaktor naczelnej. Wiem, jak łatwo nasze społeczeństwo odsuwa na bok kobiety w średnim wieku, zdarzyło mi się to odczuć, więc bycie w jej skórze wcale nie było zabawne. Przy tym ubieranie się tak jak ona było ciężką harówą, czułam się, jakbym zakładała kombinezon nurkowy. Domyślam się, że normalna kobieta skakałaby z radości, mogąc nosić takie ubrania, ale mnie nie sprawiało to żadnej przyjemności. Czułam się jak w kaftanie bezpieczeństwa”.

W scenie, w której Miranda się załamuje i ze ściśniętym gardłem informuje Andy, że jej mąż złożył pozew rozwodowy, Meryl wystąpiła bez makijażu. Przewidując zawczasu, że brukowce będą miały używanie, mówi: „Rupert Murdoch powinien mi płacić za zwiększanie nakładów jego gazet. Ale nie dbam o to, co ktoś o mnie nagryzmoli. Tylko że dla moich córeczek to straszna niesprawiedliwość losu”.

Nawet w tej krótkiej chwili słabości Miranda nie przestaje być bezduszna. „Jasne, ruszaj się w tempie lodowca”. Andy, najwyraźniej ofiara syndromu sztokholmskiego, zbywa tę uwagę milczeniem. Na planie zdjęciowym Meryl omijała Anne szerokim łukiem, ale jej sarniooka partnerka bardzo zaprzyjaźniła się z Blunt. „Podtrzymywały się nawzajem na duchu, by móc stawić czoła Meryl – mówił Frankel. – Naprawdę były dla siebie oparciem”.

Anne zagrała osobę w gruncie rzeczy bardzo prostolinijną, natomiast Blunt mistrzowsko posłużyła się swoim ironicznym poczuciem humoru. Na końcu McKenna dodała scenę, w której Andy dzwoni do Emily, by powiedzieć, że chciałaby jej przekazać designerskie ciuchy przywiezione z Paryża. Przez telefon Emily jest sucha i spięta, ale widać, jak oczy jej się śmieją.

Kiedy Blunt skończyła kręcić swoje sceny, Meryl, która zdążyła już zamienić perukę Mirandy i ubrania od Prady na ocieplaną kurtkę, wybiegła ze swojej przyczepy, żeby się pożegnać. „Byłaś wspaniała!” – wykrzyknęła. Blunt rozchlipała się na dobre. Nie zdawała sobie sprawy, ile będzie dla niej znaczyć pochwała z ust samej Meryl.

Diabeł ubiera się u Prady nie tylko zapewnił Meryl największy sukces od dekad, ale i sprawił, że stała się atrakcyjniejsza jako aktorka, nie tracąc nic ze swej tajemniczości. Czy Meryl była równie zawzięta i bezkompromisowa jak Miranda? Czy zjadała na śniadanie niedoświadczone pracownice? Amy Adams miała się o tym wkrótce przekonać na planie Wątpliwości.

.

ANTRAKT

Diabelska trampolina do kariery

Film, który natychmiast trafił do kanonu, zrodził nowe gwiazdy, w czym wielka zasługa Meryl.

Anne Hathaway. Jakiś czas później zdobyła Oscara za wstrząsający portret Fantine w Nędznikach, została również doceniona za takie filmy jak Rachel wychodzi za mąż, Mroczny rycerz powstaje i Interstellar. Podobnie jak Meryl, wykorzystuje swoją pozycję, by zajmować stanowisko w rozmaitych kwestiach społecznych.

Stanley Tucci. Dynamiczny aktor jest uwielbiany przez fanów Diabła jako Nigel, inteligentny i kompetentny dyrektor artystyczny Mirandy. Spotkał się z Meryl ponownie na planie Julie i Julia, grając wspierającego ją męża Paula Childa, zaś Streep pojawiła się na jego ślubie z Felicity Blunt (tak, siostrą Emily!).

Aline Brosh McKenna. Zaryzykowanie współpracy z błyskotliwą pisarką opłaciło się Meryl, reżyserowi Davidowi Frankelowi i wytwórni 20th Century Fox. McKenna odniosła kolejne sukcesy, pisząc scenariusze do 27 sukienek i uwielbianego serialu telewizyjnego Crazy Ex-Girlfriend.

Emily Blunt. Po znakomitym występie w Diable Blunt zagrała role pierwszoplanowe w Na skraju jutra, Dziewczynie z pociągu i Cichym miejscu. Wystąpiła też w Tajemnicach lasu i Mary Poppins powraca, w obu tych filmach u boku Meryl. Podobnie jak jej starsza koleżanka, zręcznie równoważy humor i powagę.

ROZDZIAŁ 16

Meryl zakonnica

Mam wątpliwości. Tyle wątpliwości!

siostra Aloysius, Wątpliwość (2008)

Po całym tym zamieszaniu, kiedy projektanci obawiali się zaoferować swoje kreacje, Meryl stanęła wreszcie twarzą w twarz z pierwowzorem swojego diabelskiego alter ego, którego nie mogła dłużej unikać. Anna Wintour pokazała siłę i sportową postawę, pojawiając się na nowojorskiej premierze filmu 19 czerwca 2006 roku w czarno-białej sukience od Prady. Stając na czerwonym dywanie, przyćmiła występujących w filmie aktorów i podsunęła plotkarskim mediom nagłówek dnia. Kiedy dokonano prezentacji, Meryl – zamiast uciec tylnym wyjściem – odkryła, że Wintour jest „bardzo, bardzo serdeczna”.

Następnego dnia rzeczniczka Wintour wydała dla prasy oświadczenie: „Anna uznała ten film za znakomitą rozrywkę. To była satyra. Czemuż miałby jej się nie podobać?”. Dzięki tej produkcji stała się znana poza światkiem mody i opisujących ją wydawnictw. Jej wizerunek publiczny splótł się z postacią Mirandy, ale okazało się, że to nawet nieźle: wychodziło na to, że Wintour odwala świetną robotę i jest w tym niezastąpiona. Po Diable podziwiano ją za to, że się nie cacka. Kilka miesięcy później Barbara Walters umieściła ją na liście dziesięciu najbardziej fascynujących osób 2006 roku, tymczasem sama naczelna wychwalała stanowcze przywództwo, przyznając, że „jeśli nawet Meryl wydawała się postacią dość silną, to budzi mój szacunek”.

List miłosny do przemysłu mody przeszedł wszelkie oczekiwania, zarabiając na całym świecie 326 milionów dolarów. Był największym sukcesem komercyjnym w karierze Meryl i nikogo nie zaskoczyła jej czternasta nominacja do Oscara. Aktorka mniejszego formatu mogłaby zmienić Mirandę w płytką, komiksowo wredną babę. Tymczasem, jak zachwycał się A.O. Scott z „New York Timesa”, „nie jest już wcieleniem zła, lecz uosobieniem szlachetnego, celowego i zaskakująco ludzkiego wdzięku”.

Meryl wykonała dobrą robotę. Okazała się niezastąpiona. Nie oczekiwała jednak, że to mężczyźni – mężczyźni! – będą się identyfikować z jej królową świata korporacji.

Meryl powiedziała radiu NPR:

Kiedy nakręciłam film Diabeł ubiera się u Prady, po raz pierwszy w życiu podszedł do mnie mężczyzna i powiedział: „Wiem, jak się pani czuła. Ja mam właśnie taką robotę”. Pierwszy raz w życiu... Spośród granych przeze mnie postaci męska część widowni szczególnie upodobała sobie Lindę z Łowcy jeleni, nie ma co do tego wątpliwości. Heteroseksualni mężczyźni, z którymi rozmawiałam na przestrzeni lat, mówili: „Najbardziej lubię panią właśnie w tej roli”.

Albo Zofię. Obie reprezentują bardzo szczególną, wycofaną kobiecość. To nie są osoby, które na przyjęciu mogłyby zdominować rozmowę. Więc oni się w nich zakochują, ale nie czują przeżywanej przez nie historii. Dopiero w filmie Diabeł ubiera się u Prady zagrałam kogoś twardego, kto musi podejmować trudne decyzje, kto zarządza organizacją i z kim pewien typ mężczyzn może się identyfikować. Pierwszy raz w życiu ktoś mi powiedział, że tak się czuje”.

Film wszedł do kulturowego obiegu, czego nie spodziewał się nikt z obsady ani ekipy. Pojawiły się odniesienia w telewizji, jak choćby wówczas, gdy nieszczęsny Michael Scott grany przez Steve’a Carella imituje Mirandę w Biurze, a Kris Jenner przebiera się za szefową „Runwaya” w programie Z kamerą u Kardashianów. Diabeł uchwycił ducha czasów, naznaczonych coraz większą fascynacją ludźmi stojącymi za luksusowymi markami i zasiadającymi w pierwszych rzędach podczas paryskiego Tygodnia Mody. W 2006 roku program telewizyjny Project Runway stał się kulturowym fenomenem, a padające w nim hasła powszechnie powtarzano. H&M, szwedzka odzieżówka narzucająca krótkotrwałe trendy, przeniosła się do amerykańskich centrów handlowych, oferując dizajnerskie ciuchy w przystępnych cenach. Wintour przekuła swój wizerunek stalowej damy w sukces gali Met, która stała się najgłośniejszym pokazem mody na świecie. Zaś Meryl stała się bohaterką memów w internecie, które w nieskończoność cytowały jej cięte riposty. Do tej pory Miranda pozostaje jej najpopularniejszym wcieleniem.

Trudno było powtórzyć sukces Diabła. W ciągu kolejnych dwóch lat Meryl wystąpiła w kilku byle jakich filmach, którym nie pomogła nawet jej obecność. Podłożyła głos pod komputerową animację królowej w filmie Po rozum do mrówek, który okazał się finansową klapą, a w niskobudżetowej, opartej na faktach produkcji Ciemna materia obrabowała chyba sieciówkę Chico’s (nic w tym wstydliwego), by zagrać dobrotliwą filantropkę, typową przedstawicielkę miejskiej bohemy, która pomaga uzdolnionemu Chińczykowi zadomowić się na amerykańskim uniwersytecie, póki nie puszczają mu nerwy, wskutek czego dochodzi do krwawej masakry. Meryl, tego nikt nie chce oglądać! (A ty przecież nienawidzisz broni!). W 2007 roku zagrała zdecydowanie zbyt skromną rolę jako starsza wersja swojej córki Mamie Gummer w filmie Wieczór, nakręconym w dwudziestą trzecią rocznicę jej debiutu w roli głównej. Po uzyskaniu dyplomu na wydziale aktorstwa Northwestern University Mamie Gummer wystąpiła w off-broadwayowskich sztukach Mr. Marmalade i The Water’s Edge, za obie role otrzymując nagrody. Wymęczony, przegadany Wieczór, wyreżyserowany przez Lajosa Koltai, zmarnotrawił talent Mamie, a także Vanessy Redgrave, Natashy Richardson, Glenn Close, Claire Danes i Toni Collette. Pogrążony przez nieprzychylne recenzje, był wyświetlany w kinach zaledwie przez miesiąc, ale reklamujący go plakat zasługuje na to, by na zawsze zawisnąć na ścianie w domu Meryl, gdyż nazwiska Meryl i Mamie figurują na nim tuż obok siebie.

Na rok przed historycznym zwycięstwem Baracka Obamy, którego wybór podyktowany był nadzieją, Meryl powróciła przed kamerą do tematów otwarcie politycznych. Dreszczowiec Transfer oparto na prawdziwej historii Khalida El-Masriego, obywatela Niemiec i Libanu, którego CIA niesłusznie zaaresztowało i poddało torturom. Jake Gyllenhaal zagrał w nim targanego etycznymi dylematami agenta wywiadu, a Meryl jego pozbawioną zasad moralnych przełożoną. Jej południowy akcent delikatnie pobrzmiewa wymową typową dla Reese Witherspoon.

Reżyserowana przez Roberta Redforda Ukryta strategia to nietypowy, wymagający intelektualnie dramat wojenny, w którym u boku reżysera wystąpiła Meryl i Tom Cruise. Meryl gra liberalną dziennikarkę telewizyjną Janine Roth, jej nowy look dopełniają okulary w czarnych oprawkach. Z notatnikiem w ręce, Janine chce przeprowadzić wywiad z charyzmatycznym, choć jakby nieco obłąkanym senatorem Jasperem Irvingiem (Tom Cruise) o jego koncepcji nowej operacji strategicznej w Afganistanie. Irving ma nadzieję, że pozwoli ona zjednoczyć kraj i zwiększy popularność Republikanów. Janine napisała kiedyś, że Jasper jest przyszłością Partii Republikańskiej, więc senator ma nadzieję, że przychylnie opisze go w mediach. Janine nie daje się podejść, wskutek czego Jasper zaczyna pomstować na media, widząc w ich przedstawicielach hipokrytów chodzących na rządowej smyczy i posłusznie zapewniających poparcie opinii publicznej dla wojny w Iraku.

Po powrocie do biura rozemocjonowana Janine zdaje relację z burzliwego spotkania redaktorowi, który poleca jej się „uspokoić” i pisze stronniczy artykuł, choć budzi on moralny sprzeciw Janine. Redaktor z wyższością przypomina jej, że ma pięćdziesiąt siedem lat i pyta uszczypliwie: „Która sieć cię przygarnie po tym wszystkim?”. Janine nie odpuszcza. Przynajmniej może odejść z czystym sumieniem. Z perspektywy Meryl Ukryta strategia mówiła o tym, „jak trudno jest się przeciwstawić i mówić, co się myśli”. Dowodziła, że „każdy film ma wymiar polityczny ze względu na to, o czym nie wspomina i co lekceważy”.

Okazało się, że widzowie mają już dość przypominania im o niepewnym, dołującym świecie po 11 września. Nie poszli ani na Transfer, ani na Ukrytą strategię, które łącznie zarobiły w Stanach Zjednoczonych zaledwie 25 milionów dolarów.

W gruncie rzeczy jedynym sposobem na to, by przerwać ten cykl przygnębiających produkcji niemal z miejsca schodzących z afisza było zagranie w wysokobudżetowym musicalu z cukierkowymi przebojami zespołu ABBA. Malkontenci krzywili się, gdy Meryl zgodziła się zagrać jedną z głównych ról w adaptacji broadwayowskiego hitu Mamma Mia! wytwórni Universal Pictures. Jego producentami zostali Judy Craymer, Tom Hanks, Rita Wilson i autorzy piosenek ABBY – Benny Andersson i Björn Ulvaeus; reżyserię studio powierzyło Phyllidzie Lloyd. Od londyńskiej premiery, która miała miejsce w 1999 roku, spektakl Craymer grany był z powodzeniem na całym świecie przy pełnej widowni. Zajmuje dziewiąte miejsce w kategorii najdłużej granych spektakli na Great White Way, a dochody ze sprzedaży biletów na całym świecie przekroczyły 2 miliardy dolarów. Meryl, w przeciwieństwie do największych snobów, uwielbiała spektakl Mamma Mia! i napisała do Craymer list, by jej o tym powiedzieć. Tuż po 11 września przyprowadziła na projekcję swoją córkę Louisę i jej sześć koleżanek. Skończyło się wspólnym tańcem w przejściach między siedzeniami. Co za radość! Jaka muzyka! Ile miłości! Czy nie o to właśnie chodzi w życiu?

Jak wspominała Craymer, Meryl zaciekawiła się, dlaczego producentka odważyła się zaproponować jej rolę Donny Sheridan, samotnej matki prowadzącej butikowy hotel na malowniczej greckiej wyspie. Agent Meryl założył, że ta ją odrzuci, tymczasem usłyszał: „Żartujesz? Odpisz im, że jasne!”.

„Nie mogłam uwierzyć, że zaproponowali mi tę rolę. Cieszyłam się jak dziecko! – wspominała Meryl. – Ciągle się dopytywałam, czy na pewno nic im się nie pomyliło”.

Amanda Seyfried zgodziła się zagrać rolę Sophie, zaręczonej córki Donny, która pragnie, by ojciec poprowadził ją do ołtarza. Problem w tym, że nie wie, kto jest jej ojcem. Wysyła więc zaproszenie na ślub do trzech byłych kochanków matki, granych przez Pierce’a Brosnana, Colina Firtha i Stellana Skarsgårda. Kiedy w oznaczonym dniu zjawia się trzech przystojniaków, Donna wpada w panikę, ponieważ obawia się powrotu wspomnień o szalonym życiu zwariowanej hippiski. Brosnan kiepsko śpiewa, ale i tak wywołuje przyspieszone bicie serca. Meryl zapina ogrodniczki, które nosiła na okrągło w okresie studiów w Yale Drama School, by na greckiej wyspie Skopelos tańczyć i śpiewać do ochrypnięcia tytułowy przebój, a także The Winner Takes It All. W energetycznym finale za mąż wychodzi nie Sophie, lecz Donna. Panem młodym zostaje Brosnan, ucieleśnienie fantazji kobiet utożsamiających się z Meryl, żywy dowód na to, że może nigdy nie jest za późno, by znaleźć bratnią duszę. Film był śmiały i ambitny, ale nie miał w sobie niczego, co zdołałoby przekonać heteroseksualnych mężczyzn stanowiących zdecydowaną większość recenzentów piszących dla wysokonakładowej prasy. Wielu z nich natychmiast skreśliło tytuł, który wyraźnie nie był adresowany do nich. „Na pokazie prasowym szeptano, że śpiewanie piosenek do karaoke w niezmordowanie radosnym musicalu było z perspektywy kariery Meryl potwornym błędem – napisano w »Guardianie«. – W końcu Streep znana jest z o wiele bardziej znaczących ról”.

Pogłoski o końcu kariery Meryl z powodu ABBY były znacznie przesadzone.

Po premierze w lipcu 2008 roku, na dwa miesiące przed trzydziestą rocznicą ślubu Meryl i Dona, Mamma Mia! zarobiła na całym świecie oszałamiające 609 milionów dolarów, przy budżecie w wysokości 52 milionów dolarów. „Sprawiło mi to ogromną satysfakcję, bo to film skierowany do widowni, która nikogo w gruncie rzeczy nie obchodzi” – powiedziała Meryl. Na łamach „Los Angeles Times” powiedziała: „Nikt nie chciał tego kręcić. Spryciarze liczyli na to, że ten rok załatwi im Hellboy. Tymczasem Mamma Mia! ciągnie teraz wszystkie te filmy, do których nikogo nie trzeba było przekonywać”. Krytykę zbyła machnięciem ręki. „Wiedziałam, że mnóstwo ludzi strasznie się ucieszy, więc kiedy pojawiły się nieprzychylne recenzje, blogosfera dosłownie wybuchła głosami kobiet mówiących: »Czyście zgłupieli? Co się z wami dzieje? Stetryczałe dziady, które same już się nie bawią i innym nie pozwolą«”.

Po raz kolejny Meryl udowodniła patriarchalnemu Hollywood, że robienie filmów o kobietach dla kobiet może się opłacać. Mike Nichols obwieścił: „Przebiła szklany sufit i jako starsza kobieta wciąż jest gwiazdą filmową. To się nigdy wcześniej nie zdarzyło”.

Meryl wciąż wcielała się w nowe postaci. Pierwszego dnia świąt Bożego Narodzenia Miramax wypuścił Wątpliwość, w którym aktorka wystąpiła jako surowa i poważna katolicka zakonnica, zaś Philip Seymour Hoffman zagrał postępowego księdza, którego siostra podejrzewa o molestowanie ministranta. Film został wyreżyserowany przez Johna Patricka Shanleya według adaptowanego scenariusza opartego na jego wstrząsającej sztuce, za którą autor otrzymał Nagrodę Pulitzera. Grana przez Meryl siostra Aloysius Beauvier jest przełożoną katolickiej szkoły z robotniczego Bronxu. Mówi z wyraźnym nowojorskim akcentem, ma bardzo jednoznaczny ogląd świata i jest całkowicie pozbawiona poczucia humoru.

Mamy rok 1964, czasy się zmieniają. Siostra Aloysius nie wie, co sądzić o liberalnym, towarzyskim ojcu Brendanie Flynnie, który właśnie pojawił się w kościele Świętego Mikołaja z Tolentino, obdarzając szczególnym zainteresowaniem jedynego czarnoskórego ucznia w szkole Donalda Millera (Joseph Foster). Jej podejrzliwość narasta, gdy słodka i niewinna siostra James (Amy Adams) donosi, że ojciec Flynn zaprosił Donalda na plebanię; po tej wizycie zauważyła zdenerwowanie Donalda, od którego czuć było alkoholem. Flynn twierdzi, że przyłapał Donalda na piciu wina mszalnego. Siostra Aloysius wyczuwa fałsz.

Producent Scott Rudin umówił Shanleya i Meryl na lunch. Kiedy Shanley wręczył Meryl scenariusz, powiedziała: „Wiem, że pan o tym wie, ale film i sztuka teatralna to dwie różne rzeczy”.

„Tak, wiem – odparł. – I tak sobie pomyślałem, by jednym z bohaterów filmu uczynić powiew: powiew nowości, który można uznać za coś niepokojącego albo ożywczego, zależnie od punktu widzenia”.

„Och, uwielbiam takie powiewy!” – odparła Meryl.

I wtedy już wiedział, że Meryl wystąpi w ekranizacji. Aktorka przygotowywała się do zagrania tej roli, rozmawiając z siostrami zakonnymi, w tym siostrą Peggy, która w pierwszej klasie uczyła czytać urodzonego na Bronxie Shanleya. „Siostry zakonne łatwo jest obśmiać, więc uczyniliśmy je przedmiotem dowcipów od czasów Monty Pythona do Chrisa Duranga, ale myślę, że z perspektywy zwykłych śmiertelników jest coś niezrozumiałego w kobietach rezygnujących ze wszystkiego, co stanowi oś egzystencji wszystkich pozostałych kobiet, a więc męża, dzieci i urody. One to wszystko odrzucają i sądzę, że jest w tym jakaś niezwykła wolność” – powiedziała.

Shanley zastanawiał się, czy roli ojca Flynna nie powierzyć Tomowi Cruise’owi, lecz ostatecznie obsadził w niej enigmatycznego Hoffmana. Siedem lat wcześniej Hoffman grał razem z Meryl w wystawianej przez Nicholsa w Central Parku Mewie. W międzyczasie otrzymał Oscara za rolę w filmie Capote. Specjalizował się w rolach odmieńców funkcjonujących na obrzeżach życia społecznego, którzy w jego wykonaniu dawali się lubić mimo swojej ekscentryczności. Trudno było wybrać lepiej, by pokazać na ekranie dwuznaczną charyzmę Flynna, przyprawiającą widza o gęsią skórkę. Czy zabawny ksiądz faktycznie był pedofilem, czy też sztywniacka siostra Aloysius zareagowała nieadekwatnie do sytuacji?

„Phil traktował Meryl jak krewną, może nieco męczącą krewną – powiedział Shanley. – Uważał, że będzie próbowała wpłynąć na jego osąd. Za kulisami, chyba spektaklu Mewa, Meryl szeptała mu do ucha różne rzeczy na temat jego postaci, których Phil wcale nie chciał słyszeć. Więc starał się trzymać ją na dystans”. Przed nakręceniem jednej z charakterystycznych scen Wątpliwości obfitującej w dialogi, „Meryl szeptała: »Skopię ci tyłek«. A Phil tylko żałośnie się uśmiechał i kręcił głową, mrucząc coś w stylu: »Chciałbym to zobaczyć«. Po czym zaczynali kręcić, prezentując zdumiewającą zdolność jednoczesnego konfrontowania się z drugą postacią i zasilania jej emocjonalnie”.

Shanley podzielił się tą anegdotą podczas dyskusji panelowej z Meryl i Hoffmanem przed rozdaniem Oscarów. Meryl ze śmiechem zaprzeczyła, jakoby kiedykolwiek wygłosiła taką kwestię, na co Hoffman odparł: „Ależ owszem”.

Shanley nigdy nie zapomni, co wydarzyło się podczas sceny w gabinecie siostry Aloysius. „Meryl w zdenerwowaniu wykonała zbyt gwałtowny gest i rozbiła stojącą na planie lampę – wspominał. – Byłem zdumiony, że sprawiała wrażenie, jakby jej to w ogóle nie obeszło. Bardziej: »No zdarzyło się, bywa« niż: »O mój Boże, stłukłam lampę!«. Coś na kształt: »Eee, czy ktoś może przynieść nową?«”.

Czasem Shanleyowi zdarzało się obserwować Meryl zmagającą się z własnymi wątpliwościami. Kiedy siostra Aloysius uznała bałwanka Mrozika za herezję, Meryl nie potrafiła uwierzyć, że jej postać mogłaby tak sądzić.

„Ona tak na poważnie?” – zapytała Shanleya.

„Śmiertelnie poważnie” – odparł. Shanley zapamiętał, że powiedziała wtedy: „Nie wiem, jak mam to zagrać”.

Kiedy kręcili duble, „zrozumiałem nagle, jak bardzo zaangażowała się w tę rolę, jak bardzo ją to obchodziło i jak się martwiła, czy to rozumiemy – powiedział tygodnikowi »Los Angeles Times«. – Przypominała małą dziewczynkę, kruchą i roztrzęsioną”.

Pomiędzy kolejnymi scenami Meryl i Amy Adams siedziały ramię w ramię na planie i ubrane od stóp do głów na czarno w milczeniu robiły na drutach. Przy Meryl Amy, z natury żywiołowa, uspokajała się i cichła. Jest taka scena w Wątpliwości, która pokazuje podział ról ze względu na płeć w kościele Świętego Mikołaja: ojciec Flynn i inni przedstawiciele kleru jedzą hałaśliwie obficie zakrapiany posiłek, tymczasem siostry Aloysius i James jedzą w bezwzględnej ciszy razem z innymi kobietami. Siostrze Aloysius udaje się zmusić Flynna, by zrezygnował ze stanowiska, ale Kościół, skłonny przedkładać słowo mężczyzny nad słowo kobiety, ignoruje jej ostrzeżenia i przenosi go do większej parafii, narażając jeszcze więcej dzieci na jego nieodpowiednie zachowania. Zakonnica walczyła z patriarchatem i przegrała. Wydaje się, jakby traciła wiarę w instytucję, której poświęciła życie. Obserwowanie, jak ta pewna siebie kobieta się załamuje, jest wstrząsającym przeżyciem. „Mam wątpliwości – wyznaje przez łzy siostrze James. – Tyle wątpliwości!”.

Shanley nie powiedział mi, co wydarzyło się na plebanii, ale mam swoją teorię. I wierzę zakonnicom.

Do następnej roli Meryl zawiesiła na kołku welon siostry Aloysius i narzuciła kuchenny fartuch, by wcielić się w radosną Julię Child, którą zbawiła francuska kuchnia.

.

ANTRAKT

Przełom Violi

Viola Davis ukończyła elitarny wydział aktorski Juilliarda, ale nic nie przygotowało tej wschodzącej gwiazdy do wielkiej sceny z udziałem Meryl Streep w Wątpliwości. Była przerażona.

Przewidująco napisała biografię swojej postaci, znękanej pani Miller, liczącą ponad pięćdziesiąt stron. Viola grała bowiem małą, ale znaczącą rolę (pomyślcie o ośmiominutowym występie Judi Dench w Zakochanym Szekspirze) i chciała ją lepiej zrozumieć. Sprawa była niełatwa: siostra Aloysius (Meryl) jest przekonana, że Donald, syn pani Miller, padł ofiarą molestowania w katolickiej szkole na Bronxie. Podejrzanym jest ojciec Flynn, który otoczył Donalda szczególną opieką. Chłopak i bez tego ma kłopoty: ojciec bije go, bo jest inny. Do tego jest jedynym czarnoskórym w klasie. Siostra Aloysius zaskakuje panią Miller pod jej domem na osiedlu domów komunalnych i bezskutecznie próbuje ją przekonać, że ojciec Flynn dopuszcza się nadużyć. Z perspektywy pani Miller chronienie Donalda równa się przymykaniu oka na ewentualne nadużycia człowieka, który może pomóc mu wspiąć się po drabinie społecznej.

„Muszę przyznać, że uważam ją za postać w gruncie rzeczy podobną do siostry Aloysius – powiedziała Viola. – Kobietę, która ma ograniczony wybór (...) i właśnie dlatego z tej sceny bije taka rozpacz. Ta kobieta jest rzecznikiem syna i w tych szczególnych okolicznościach jej postępowanie jest wyrazem miłości”.

Jak zauważył scenarzysta i reżyser Wątpliwości John Patrick Shanley, Viola bardzo się denerwowała, bo dołączyła do obsady, gdy dwie trzecie zdjęć zostało już nakręconych. Wraz z Meryl ćwiczyły scenę spotkania pod domem w zamkniętym pomieszczeniu, ale Viola czuła się ograniczona. „Mam wrażenie, jakby mnie ktoś zamknął w klatce” – powiedziała Shanleyowi. Jej mąż, Julius Tennon, zachęcił Violę, by powiedziała Meryl, jak ważną jest dla niej postacią. „Całe życie czekałaś na to, by móc pracować z tą kobietą! Powiedz coś” – radził jej. Nie powiedziała. Wszystkie swoje emocje przelała w tę scenę, budując w widzach nieoczekiwane współczucie dla kobiety gotowej zaakceptować mniejsze zło, jeśli miałoby oznaczać lepszą przyszłość dla Donalda. Wątpliwość okazała się dla Violi przełomem, początkiem kariery prowadzącej do oscarowej statuetki (w 2016 roku za rolę w dramacie Płoty), nagrody Emmy (serial wytwórni Shondaland Sposób na morderstwo) i kolejnej nagrody Tony (Płoty na Broadwayu; poprzednią nagrodę Tony otrzymała za sztukę King Hedley II z 2001 roku).

W 2017 roku Viola wręczyła Meryl Złoty Glob za całokształt dorobku twórczego, zapewniając: „Dzięki tobie jestem dumna z tego, że jestem artystką. Dzięki tobie czuję, że to, co mam – ciało, twarz, wiek – wystarczy”.

Rok później Viola dała wyraz frustracji, że z powodu barier rasowych nie może liczyć na przywileje, z których korzystają Meryl Streep i Julianne Moore tylko ze względu na kolor swojej skóry. „Daleko mi do nich, bardzo daleko, w kategoriach gaży czy propozycji zawodowych” – powiedziała. Skoro okrzyknięto ją „czarnoskórą Meryl Streep”, powinna być „adekwatnie wynagradzana”. Meryl zareagowałaby na to owacją na stojąco.

ROZDZIAŁ 17

Meryl mistrzyni
kuchni francuskiej

Bon appetit!

Julia Child, Julie i Julia (2009)

Troje z czworga dzieci Meryl wyprowadziło się już z domu. Najstarszy syn Meryl, w środowisku zawodowym posługujący się nazwiskiem Henry Wolfe, zamieszkał w Los Angeles, gdzie został aktorem i muzykiem. Występował zarówno w produkcjach wysokobudżetowych (Dobry agent), jak i eksperymentalnych (Lying, The Wait). Mamie, podobnie jak Meryl, równoważyła występy w dramatach (Sally Adams w miniserialu HBO John Adams) udziałem w komediach (powracająca postać nieco zwariowanej, lecz bardzo inteligentnej prawniczki Nancy Crozier w produkcji CBS). W październiku 2009 roku Mamie ogłosiła zaręczyny z aktorem Benjaminem Walkerem, z którym występowała na Broadwayu w Niebezpiecznych związkach. „Mama go uwielbia!” – rozpływała się. Grace Gummer, która w 1993 roku zagrała epizodyczną rólkę w Domu dusz jako młodsze wcielenie Meryl, w wieku dwudziestu dwóch lat ukończyła historię sztuki i italianistykę w Vassar College. Aktorstwo miała jednak we krwi. Występowała na ekranie i deskach teatralnych, między innymi u boku Grety Gerwig w znakomitej niezależnej produkcji Frances Ha, zagrała też Norę Ephron w kultowym serialu Amazona Good Girls Revolt. Najmłodsza córka Louisa miała wkrótce podjąć naukę w Vassar College. Victoria Edel chodziła z nią do szkoły średniej na Brooklynie, obie występowały w spektaklach teatralnych. Victoria pamięta, jak Meryl przyszywała jej kiedyś guzik do kostiumu. „Scena jak z filmu, ale któregoś dnia moja mama natknęła się na jakąś panią, która powiedziała jej bardzo niegrzecznie: »Och, nie wiedziałam, że twoje dzieciaki są na tyle bystre, żeby się tu dostać«, na co Meryl odparła głośno: »Ludzie bywają naprawdę bezczelni« czy coś w tym rodzaju”.

Meryl mogła wreszcie odetchnąć. Wyluzowała w życiu i przed kamerą.

„Myślę, że jest bardzo szczęśliwa – powiedział Nichols »Vanity Fair« w 2010 roku. – Każdy, kto wychowuje czwórkę dzieci, ma rozliczne obawy, ale kiedy wszystkie wyrosną na fantastycznych ludzi, może się trochę odprężyć. Wydaje mi się, że po Meryl widać tę wolność i ulgę, jakie przyniosło jej doprowadzenie czwórki dzieci do momentu, w którym mają własne obiecujące kariery i są w szczęśliwych związkach. Wciąż łączą ich niewidoczne więzi, ale Meryl jest wolna. Wreszcie nie musi myśleć o tym, że powinna prowadzić dom, a ta wolność przynosi coś, co może nie jest nowe, ale głębsze”.

Czy Nichols mógł mieć na myśli zasobność jej kieszeni? Pomiędzy czerwcem 2008 roku a czerwcem 2009 roku, kiedy to skończyła sześćdziesiąt lat, Meryl bardzo się wzbogaciła, zarabiając 24 miliony dolarów i zajmując trzecie miejsce na liście najlepiej zarabiających aktorek magazynu „Forbes”. Pierwsze dwa miejsca zajęły Angelina Jolie, trzydziestoczterolatka, i Jennifer Aniston, czterdziestolatka, przy czym wszystkie trzy zarobiły znacznie mniej niż mężczyźni na tych samych miejscach w rankingu. Harrison Ford zainkasował 65 milionów dolarów, Angelina 27 milionów dolarów. Dziesięciu najlepiej zarabiających aktorów płci męskiej zgarnęło w tym okresie łącznie 393 miliony dolarów, zaś dziesięć najlepiej zarabiających aktorek zaledwie 183 miliony dolarów. Biorąc pod uwagę te wstydliwe statystyki, należy uznać za cud, że Meryl nie umieszczono na półce w szafie wielkich dam wraz z Julie Andrews.

MOWA MERYL WYGŁOSZONA W BARNARD COLLEGE

17 maja 2010 roku Meryl zwróciła się do absolwentek prywatnej żeńskiej uczelni humanistycznej na Manhattanie, dzieląc się z nimi swą cenną wiedzą i doświadczeniem. Poniżej zamieszczam kilka najlepszych, najciekawszych wyimków z tego przemówienia.

„Dwadzieścia siedem lat temu wygłosiłam mowę w Vassar College. Okazała się wielkim przebojem. Naprawdę, wszystkim bardzo się podobała. Tom Brokaw powiedział, że było to najlepsze przemówienie towarzyszące rozdaniu dyplomów, jakiego miał okazję w życiu wysłuchać, a ja mu, oczywiście, uwierzyłam. Powiem wam, że było mi ją znacznie łatwiej ułożyć niż tę. Łatwo poszło, bo miałam tak ogromną wiedzę! Niedawno urodziłam dziecko, dostałam dwie nagrody Amerykańskiej Akademii Filmowej, wszystko mi wychodziło... Dziś mam poczucie, że wiem tak mniej więcej jedną szesnastą tego, co wiedziała ta młoda kobieta. Nie mam już dziś tej pewności co wówczas”.

„Kobiety grają lepiej niż mężczyźni. Dlaczego? Bo nie mają innego wyjścia. Jeśli skuteczne przekonanie kogoś większego od siebie do czegoś, o czym ten ktoś nie chce wiedzieć, jest kwestią życia i śmierci... Właśnie w ten sposób kobiety przetrwały tysiąclecia. Udawanie to nie tylko gra. Udawanie to wyobrażona możliwość. Udawanie, czy też odgrywanie, jest bardzo cenną umiejętnością życiową. Wszystkie to robimy”.

„Mogę was zapewnić, że nagrody w niewielkim stopniu wpłynęły na moje osobiste szczęście, dobrostan czy poczucie posiadania w życiu jakiegoś celu. To wszystko bierze się z czułego obserwowania świata, z posługiwania się w pracy empatią”.

„Kiedy widzicie mnie czy słyszycie w telewizji, ze statuetką w ręce, wypluwającą z siebie jakieś słowa – to tylko gra. Status celebrytki nauczył mnie dobrze się ukrywać. Ale aktorstwo pozwoliło mi otworzyć duszę”.

„Nie musicie być wcale sławne. Musicie tylko sprawić, by rodzice byli z was dumni. A to już osiągnęłyście”.

Meryl przełamała bariery stojące przed kobietami w pewnym wieku, ale nie przypisywała sobie tego osiągnięcia. Z uznaniem wyrażała się o kobietach u władzy, które pociągały za sznurki. Podczas imprezy w Toronto w październiku 2009 roku recenzentka Johanna Schneller zapytała Meryl, czy specjalnie wybierała sobie co zabawniejsze role. „Tak naprawdę nie miałam wyboru – odparła Meryl. – Nie produkuję filmów, w których występuję. Jestem dziewczyną na zabawie, która czeka, aż ktoś ją poprosi do tańca. Myślę, że to, o czym pani mówi, stało się możliwe dzięki liczniejszej obecności kobiet na stanowiskach kierowniczych, dających rozmaitym filmom zielone światło”. W wywiadzie udzielonym „Los Angeles Times” stworzyła raczej smutny, defetystyczny obraz oczekiwania na dzwonek telefonu.

Mimo to Nora Ephron była zdania, że jej film o Julii Child nigdy by nie powstał bez udziału Meryl. Nora dostała nieformalny zakaz kręcenia filmów po wyreżyserowaniu na początku nowego milenium komedii kryminalnej Numer stulecia, która okazała się finansową klapą, oraz inteligentnego, ale wyszydzonego przez krytyków filmu Czarownica z Nicole Kidman i Willem Ferrelem, kinowej wersji popularnego w USA serialu. Niemniej porażki Nory nie przekreślały całkowicie jej spuścizny jako jednej z odnoszących największe sukcesy kobiet stających za kamerą. Największe uznanie przyniosły Ephron wyreżyserowane przez nią komedie romantyczne z Tomem Hanksem i Meg Ryan: Bezsenność w Seattle i Masz wiadomość, a także scenariusz do ponadczasowego Kiedy Harry poznał Sally, dzięki któremu komedie romantyczne stały się tak popularne w latach 90. i pierwszej dekadzie XXI wieku. Po Czarownicy Nora zwolniła agenta i wycofała się z kręcenia filmów, by skupić się na pisaniu sztuk teatralnych.

Jakiś czas później Amy Pascal, jedna z szefowych wytwórni Sony Pictures, zleciła Norze, znanej z zamiłowania do dobrej kuchni, wyreżyserowanie filmu Julie i Julia opartego na bestsellerowych wspomnieniach Julie Powell. Znacie blogi kulinarne? W czasach, gdy były ekscytującą nowością, trzydziestoletnia Powell, rozczarowana swą pracą sekretarka, wymyśliła projekt Julie/Julia i dała sobie rok na ugotowanie wszystkich 524 potraw z książki kucharskiej Julii Child Mastering the Art of French Cooking. Jej ambitny projekt się opłacił. Blog przyciągnął rzesze wiernych czytelników oraz uwagę wydawcy Little, Brown and Company, co zaowocowało jej odą do królowej kuchni z 2005 roku. Nora nie była pewna, czy zdoła rozciągnąć historię Julie na dwie godziny filmu, a wówczas Pascal podsunęła jej myśl o połączeniu opowieści o Julie i Julii w postaci dwóch przeplatających się narracji. Świetny pomysł – pomyślała Nora.

Mniej więcej w tym czasie Meryl natknęła się na Norę na jakimś pogrzebie i zapytała, co porabia, jak wspominał producent Julie i Julia Larry Mark. Nora odparła: „Zabawne, że o to pytasz”.

Meryl i Amy Adams oficjalnie znalazły się w obsadzie filmu w listopadzie 2007 roku, na miesiąc przed wcieleniem się w zakonnice na nowojorskim planie Wątpliwości. W obu filmach znakomicie oddały relację między mentorką a jej podopieczną. Trzydziestotrzyletnia Amy była doświadczoną aktorką, która zastanawiała się, czy nie przerwać kariery, aż w 2005 roku zagrała przełomową dla siebie rolę w niezależnej tragikomedii Świetlik. Mimo znacznego stażu aktorskiego doskonale odgrywała dziewczęcą niewinność równoważącą obycie Meryl. Gdyby porównać je do wina, Amy byłaby musującym prosecco, a Meryl bogatym, wykwintnym cabernetem.

Julie i Julia to film o dwóch wielbicielkach dobrej kuchni, które próbują na nowo odnaleźć się w życiu. W 1963 roku Julia w wieku pięćdziesięciu jeden lat zadebiutowała na małym ekranie w roli gospodyni innowacyjnego programu kulinarnego Francuski szef kuchni. Była bardzo nietypową gwiazdą telewizji, nieprzeciętnie wysoką, do tego obdarzoną bardzo wysokim głosem. Zawsze promienna, emanowała radością życia i krzewiła doskonałość w postaci wyrafinowanej kuchni, która przyjemnie drażniła kubki smakowe i stanowiła przeciwieństwo nijakich amerykańskich przepisów będących kwintesencją przeciętności. Widzowie nie potrafili jej się oprzeć. Pod jej okiem pieczenie kurczaka wydawało się nieco mniej onieśmielające. Lecz ten film był przede wszystkim rzadkim hołdem dla szczęśliwych związków małżeńskich. Paul Child wielbił żonę i z dumą obserwował, jak realizuje marzenia.

„Jest coś uwalniającego w tych postaciach – zastanawiała się Meryl. – Tych dwoje ludzi, zupełnie nieprzypominających stereotypowych kochanków, łączy ogromna, ożywcza miłość. Ponieważ ich atrakcyjność nie ma znaczenia, wszystko staje się prawdziwsze i bardziej intymne. Człowiek, który ma za sobą długi staż małżeński, kocha, nie przyglądając się drugiej osobie. Nie oceniam na co dzień wyglądu mojego męża i nie zastanawiam się, czy jest wystarczająco uroczy. I mam nadzieję, że on też tego nie robi!”.

Do roli Paula Meryl zaproponowała Stanleya Tucciego. Występowali już razem i bez trudu się dogadywali. Zwyczajnie się lubili. Poza tym Stanley nieźle gotował, więc bez wątpienia doceniłby wkład wnoszony przez Julię w życie społeczne. (Owszem, mam na półce książkę kucharską The Tucci Cookbook. Wypróbujcie lazanie z polentą i serem gorgonzola).

Meryl uważała się za „koszmarną kucharkę”, ale zawsze była swoim najsurowszym krytykiem. „Robiłam kiedyś suflet i pamiętam, że Meryl pokazała mi lepszą metodę oddzielania białek” – powiedziała Carrie Fisher. David Frankel zapamiętał, że Meryl piekła „dla całej ekipy filmowej”. Do roli w tym filmie nauczyła się przede wszystkim zręcznie posługiwać rozmaitymi kuchennymi przyborami („Potrzebna jest bardzo dobra patelnia”). Opanowała też użyteczne triki, na przykład jak pozbyć się z palców zapachu czosnku i cebuli po ich pokrojeniu („Zanurz dłonie w soli, po czym opłucz je zimną wodą”).

Nora powiedziała Meryl: „Nie jesteś Julią Child, jesteś wyobrażeniem Julie na temat Julii Child”. Dzięki tej uwadze mogła stać się wcieleniem bezgranicznej radości życia Julii, nie była zmuszona. by niewolniczo ją naśladować. To był idealny moment, by uhonorować jej nieżyjącą matkę Mary, która – jak powiedziała Meryl – „była w moim życiu taką właśnie osobą. Kimś, kto wchodząc do pokoju, wnosił ze sobą światło. Jestem znacznie bardziej zdystansowana, ale zawsze chciałam być taka jak ona, a rola Julii dała mi ku temu sposobność”.

Przed rozpoczęciem zdjęć Meryl obejrzała stare nagrania programu telewizyjnego Julii. Naśladowanie jej manieryzmów? Da się zrobić. Julia miała jednak prawie metr dziewięćdziesiąt, a to już było poza zasięgiem Meryl. Ale przecież musiała mieć metr dziewięćdziesiąt! Stworzenie tej iluzji wymagało wysokich obcasów, podestów i kręcenia pod odpowiednim kątem. Idąc rankiem z przyczepy na plan, kipiała nieskrępowaną radością życia – jak Julia i Mary Wilkinson Streep. „Ona uważa aktorstwo za jakąś cudowną przygodę. To nigdy nie jest dla niej po prostu zlecenie czy zamówiony występ – powiedział Larry Mark. – W jakimś sensie ma podobne podejście jak Spielberg, który reżyseruje z dziecięcą radością”.

Krytycy zmiękli jak masło na doskonałej patelni. „Ta aktorka zdążyła już wyczerpać zasób istniejących superlatywów, więc stwierdzenie, że przerosła samą siebie, oznacza jedynie, że zrobiła to po raz kolejny” – napisał A.O. Scott.

Jej występ wykracza poza fizyczne naśladownictwo, choć garbi się bardzo sugestywnie i równie przekonująco mówi wysokim głosem. Kiedy utalentowani aktorzy wcielają się w prawdziwych, znanych nam ludzi, często przyćmiewają swoje pierwowzory, więc myśląc o Rayu Charlesie, widzimy Jamiego Foxxa, a o Trumanie Capote – Philipa Seymoura Hoffmana. Ale Julia Child w wykonaniu pani Streep daje przeciwny efekt, dzięki czemu prawdziwa Julia, która zmarła w 2004 roku, wydaje się żywsza niż kiedykolwiek.

Kilka miesięcy po ukończeniu zdjęć do filmu Julie i Julia Meryl negocjowała już udział w komedii romantycznej To skomplikowane o rozwódce w średnim wieku, która nagle znajduje się w trójkącie miłosnym z dwoma zalotnikami. Nancy Meyers, trzecia kobieta reżyserująca występ Meryl w ciągu dwóch lat, wykreowała postać Jane Adler specjalnie dla Meryl. „Nie miałyśmy okazji się poznać, ale nie umiałam sobie wyobrazić w tej roli nikogo innego. Myśląc o niej, nabierałam odwagi jako scenarzystka, bo wyobrażałam sobie, jak zagra. Była dla mnie napędem, który pozwalał mi osiągnąć coś wyjątkowego” – wspominała Meyers, która napisała i wyreżyserowała takie filmy marzeń z wyższej półki jak Holiday czy Lepiej późno niż później, gdzie Jack Nicholson spotkał się z Diane Keaton za cenę zaledwie 125 milionów dolarów.

Szczerze mówiąc, wyglądało to tak, jakby Meyers wydawała cały budżet swoich filmów na luksusowe lokalizacje i wyposażenie domów białych bogatych kobiet, od azylu przy plażach Hamptons z Lepiej późno niż później do rozkosznej rezydencji Jane w Santa Barbara (tak naprawdę kręcono to w północnej części stanu Nowy Jork). Aż dziw, że nie wybrała do obsady Iny „Bosonogiej Contessy” Garten i jej męża szczęściarza Jeffreya. Zamiast tego zwróciła się do Meryl, która dobrze przyjęła scenariusz. (Według „Los Angeles Times” Meryl żądała w tym okresie gaży sięgającej od 7 do 8 milionów dolarów). Po zaklepaniu wykonawczyni najważniejszej roli Meyers zwerbowała Aleca Baldwina do roli Jake’a, nonszalanckiego eksmęża Jane, który stara się ją odzyskać, oraz Steve’a Martina do roli Adama, szarmanckiego architekta, który projektuje jej nową przytulną kuchnię. Jane, odnosząca sukcesy piekarka, jest kobietą ze snów żywcem wyjętą z Food Network Iny Garten: jeśli zdołasz znaleźć się w kręgu jej bliskich znajomych, w środku nocy, ubrana w elegancką bluzkę w gustownie stonowanych barwach, zaserwuje ci zapiekankę. Co ważniejsze, potrafi wrzucić na luz. Najlepsze sceny z udziałem Meryl to te, w których jest najbardziej pociągająca: flirtuje z Alekiem w wykwintnym hotelowym barze albo dostaje głupawki po wypaleniu jointa na randce ze Steve'em.

W obiektywie Meyers Meryl burzy nieatrakcyjny, babciny wizerunek, który bardzo długo określał występujące w filmach kobiety w pewnym wieku. Jake opuścił Jane, z którą miał troje dzieci, by ożenić się ze znacznie młodszą Agness, surową i krytyczną dyrektor marketingu, graną przez zabawnie niestabilną Lake Bell, która nie miała jeszcze nawet trzydziestki. W swoim pierwszym dniu zdjęciowym na planie To skomplikowane Lake miała nakręcić scenę na przyjęciu, w której Agness zaczyna dostrzegać nieodwzajemnione uczucia Jake’a wobec Jane – gdy ten wpatruje się w nią z uwielbieniem, podczas gdy Jane, podniecona i rozbawiona, świetnie się bawi z Adamem. Czemu porzucił tę rozkoszną kobietę?

Tymczasem Agness psuje atmosferę. „Jakoś nie udawało mi się tego poskładać – wspominała Lake. – Byłam za bardzo podekscytowana. Jakbyśmy kręcili jakiś amatorski filmik. Wszędzie było mnie pełno. Nancy odciągnęła mnie na bok i zapytała: »Co się dzieje?«. A potem powiedziała: »Weź się w garść, przestań się do nich łasić, nie próbuj ich sobie pozyskać«”. Wreszcie Lake zdołała zagrać znudzoną Agness w sposób, który wyraziście i przejmująco kontrastował z serdecznością Jane. A jeśli chodzi o Jake’a, to on miał już swoje pięć minut. Sprawa była przegrana. Jane przeznaczony był architekt w okularach.

Lake odebrała Meryl jako osobę ujmująco serdeczną, co samo w sobie było onieśmielające. Obserwowała, jak Meryl odchodzi od scenariusza, improwizując euforię po wypaleniu trawki, dzięki czemu Lake również łatwiej było improwizować podczas prób. Sekretarz planu uprzedził ją, by nie zmieniała zapisanych w scenariuszu dialogów (Nancy Meyers nie pozwalała na to w reżyserowanych przez siebie filmach), na co Lake odparła, że idzie za przykładem Meryl. Sekretarz planu: „Zwrócę na to Meryl uwagę”. Lake: „Nie, w porządku. Ona nie improwizowała. Nic się nie stało”. Tymczasem krzyczała bezgłośnie sama na siebie: „Mój Boże, właśnie wsypałam Meryl!”.

Film To skomplikowane kosztował 85 milionów dolarów i miał swoją premierę na Boże Narodzenie 2009 roku. W ciągu czternastu tygodni zarobił 113 milionów dolarów. Poprzedniego lata film Julie i Julia, wyprodukowany za 40 milionów, w tym samym okresie przyniósł wytwórni 94 miliony dolarów ze sprzedaży biletów w Stanach Zjednoczonych. Avatar, epicka opowieść science fiction w 3D Jamesa Camerona, w której wystąpiła Sigourney Weaver, koleżanka Meryl z Yale, rozbił bank (749 milionów dolarów), ale Meryl zaproponowała rozgrywającą się na Ziemi alternatywę. Kiedy w marcu 2010 roku przyznawano Oscary, Meryl otrzymała szesnastą w swojej karierze nominację – za rolę Julii Child dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej – przegrywając w tej kategorii z Sandrą Bullock i jej występem w Wielkim Mike’u. „Naprawdę się cieszę, że tu jestem. Poważnie” – powiedziała Meryl na czerwonym dywanie; nigdy nie wyglądała lepiej niż w włożonej na tę okazję wyciętej kremowej sukni Chrisa Marcha. Na ceremonię przyszła ze swoim bratem Harrym.

Tamtego wieczoru imprezowała w Governors Ball z Harrym i swoim agentem Kevinem Huvanem z Creative Artists Agency. Zaskoczyła dziennikarza telewizji CNN, godząc się na przeprowadzenie wywiadu na żywo. Dobrze się czuła. Nieoczekiwanie zaśpiewała Szesnaście świeczek (tyle co liczba jej oscarowych nominacji). „Tyle muszę wypić” – zażartowała. W odpowiedzi na stwierdzenie, że jest „po prostu najlepsza” roześmiała się i powiedziała: „Chyba nie ma czegoś takiego jak najlepsza. Naprawdę. Nie uważałam tak również w szkole średniej, bo nie byłam tą, której wydawał się pisany sukces”.

W kolejnych miesiącach do prasy przeciekły informacje, że Sony planuje wyprodukować komedię o matce i córce pod tytułem Mommy & Me, w której Meryl wystąpi razem z Tiną Fey. Reżyserować miał Stanley Tucci. Potem pojawiły się pogłoski, że Meryl ma zagrać razem z Sandrą Bullock i Oprah Winfrey w innej komedii, toczącej się za kulisami sieci kablowej z telezakupami. Te dwa projekty nigdy nie wyszły poza fazę przygotowawczą. Kolejny film Meryl, Żelazna Dama, zrealizowano ekspresowo i zdecydowanie nie była to komedia. Meryl wystąpiła w roli Margaret Thatcher, kontrowersyjnej byłej premier Wielkiej Brytanii. Można ją było kochać albo nienawidzić, ale trzeba powiedzieć, że Thatcher nie obawiała się nienawiści.

ROZDZIAŁ 18

Meryl dama stanu

Z całym szacunkiem, proszę pana, staczam bitwy codziennie od urodzenia i już niejednemu mężczyźnie zdarzyło się mnie nie docenić.

Margaret Thatcher, Żelazna Dama (2011)

Wcielenie się w Margaret Thatcher wymagało od Meryl zaangażowania małej wioski. Trzykrotnie latała do Londynu na spotkanie z wybitnym charakteryzatorem Markiem Coulierem, który pomógł jej stworzyć przekonującą iluzję brytyjskiej polityczki w ostatnich czterdziestu latach jej życia. Meryl żartowała, że patrzy w lustro i widzi swojego ojca. Chciała zwieść nie tylko publiczność, ale przede wszystkim grających z nią aktorów, by zobaczyli nie maskę, lecz prawdziwego człowieka. Ważny był również głos. Margaret Thatcher w okresie ubiegania się o fotel premiera z ramienia Partii Konserwatywnej szkoliła głos pod okiem specjalisty, by wyborcy (i pracujący z nią politycy) odnosili się do niej z szacunkiem.

„Miała z natury niski głos, który był jej atutem, głęboki tembr kogoś, kto aspiruje do wyższej klasy średniej – powiedziała Meryl. – Specjalista musiał już tylko nauczyć ją głębiej oddychać i nieco obniżyć ton dla uzyskania dobitnego brzmienia, które wymusi posłuch u mężczyzn”.

Podstawowym celem Margaret Thatcher było „zwycięstwo w dyskusji”, jak wyjaśniła Meryl. Rozmyślnie „akcentowała w zdaniu słowa, których normalnie by nie podkreślano. Bezgłośnie wciągała powietrze i stawiała tezę w taki sposób, że słuchacz nie przeczuwał, iż będzie rozwijana na kilku kolejnych przykładach, bez choćby jednej przerwy na zaczerpnięcie oddechu, a gdyby chciał się wtrącić, nie będzie miał sposobności, bo Margaret wystarczało powietrza do końca”.

Wobec tej ogromnej objętości płuc Meryl dostawała zadyszki. Nie nadążała. Reżyserię zlecono Phyllidzie Lloyd, która wyreżyserowała już wcześniej Mamma Mia! Zdjęcia rozpoczęły się zimą 2011 roku w manchesterskim ratuszu, który pełnił funkcję parlamentu. W styczniu Meryl obejrzała debatę konserwatywnego premiera Davida Camerona z liderem laburzystów Edem Milibandem. Thatcher, sprawująca urząd premiera od 1979 do 1990 roku, dwa razy w tygodniu zwracała się do członków brytyjskiego parlamentu. Stojąc na czele rządu w latach 80., w okresie szybkiego wzrostu gospodarczego, stanowiła brytyjski odpowiednik Ronalda Reagana. W Żelaznej Damie przedstawiono w udramatyzowany sposób moment podjęcia decyzji o wypowiedzeniu wojny Argentynie po jej inwazji w 1982 roku na Falklandy, które były brytyjską kolonią. Margaret wygrała tę bitwę, ale w kraju bezlitośnie krytykowano jej politykę cięcia nakładów na edukację i mieszkania komunalne. Wraz z mężem Denisem (w tej roli Jim Broadbent) ledwie uszła z życiem z zamachu bombowego Irlandzkiej Armii Republikańskiej na Grand Hotel w Brighton, gdzie w 1984 roku odbywała się konferencja konserwatystów.

Nie trzeba dodawać, że Meryl zagrała fantastycznie, zwłaszcza w scenach, w których owdowiała, starzejąca się Margaret walczy z demencją. Wzburzeni brytyjscy politycy oskarżyli twórców filmu o żerowanie na pogarszającej się kondycji umysłowej Thatcher, która przecież jeszcze żyła; zmarła dopiero w kwietniu 2013 roku wskutek udaru, mając osiemdziesiąt siedem lat. Ani ona, ani żadne z jej dzieci nie widziało Żelaznej Damy, która weszła na ekrany rok wcześniej, budząc mieszane uczucia recenzentów, którzy jednoznacznie pozytywnie ocenili właściwie tylko grę Meryl. Roger Ebert przyznał temu filmowi dwie na cztery gwiazdki, zarzucając Lloyd stworzenie nijakiego portretu kontrowersyjnej postaci. Recenzent „Chicago Sun-Times” miał okazję obserwować kiedyś Thatcher na spotkaniu grubych ryb, odbywającym się w Wietrznym Mieście. „Wyczuwało się szacunek i uznanie, jakim obdarzali ją mężczyźni – napisał. – Kiedy zabierała głos, milkli. Nikt jej nie przerywał. Nikt nie podważał jej słów. Jej wypowiedzi miały formę litanii faktów. Nigdy nie widziałem kogoś, kto do tego stopnia uosabiałby autorytet. W »Żelaznej Damie« zostało to jedynie zasygnalizowane”. Dalej ocenia, że „Streep zagrała bezbłędnie, ale twórcy filmu, podobnie jak wielu współczesnych Margaret Thatcher, nie wiedzieli, jak przedstawić tę postać”.

Być może Meryl, otrzymawszy główną rolę w filmie biograficznym o wybitnej polityczce – gatunku, po który nie sięgano zbyt często – czuła się zobowiązana przedstawić Thatcher neutralnie, nie zaburzając jej korzystnego wizerunku i przerzucając na widzów ciężar wyrobienia sobie własnego zdania. Meryl, która otwarcie wyrażała socjalliberalne poglądy, nie zgadzała się z polityką Thatcher, ale podziwiała „jej siłę i determinację”. Jak powiedziała: „Wspięcie się po szczeblach brytyjskiego systemu politycznego, przekroczenie barier klasowych i pokonanie niechęci do kobiet na wysokich stanowiskach w czasach Margaret Thatcher i w jej stylu, zgodnie z ustalonymi zasadami gry, było niewiarygodnym dokonaniem. Wygrała nie jako spadkobierczyni wielkiego człowieka, nie jako wdowa po ważnej postaci, lecz dzięki własnym wysiłkom. Uważam to za świadectwo wielkości potwierdzone przez historię”.

Kiedy media atakowały Żelazną Damę, Meryl zobowiązała się przeznaczyć milion dolarów na utworzenie Narodowego Muzeum Historii Kobiet w Waszyngtonie. Chciała wesprzeć instytucję, która gromadziłaby, przechowywała i udostępniała świadectwa o historycznej roli kobiet odsuwanych zwykle na marginesy podręczników, by pokazać „niezwykłe postaci, o których nic nie wiemy”.

Żelazna Dama, wyprodukowana przez wytwórnię Weinstein Company, zarobiła w Stanach przyzwoite 30 milionów dolarów i zapewniła Meryl siedemnastą nominację i trzecią wygraną. Minęło trochę czasu, konkretnie dwadzieścia dziewięć lat. Wisienką na torcie była statuetka za najlepszą charakteryzację, którą otrzymali wspólnie Roy Helland (nareszcie z Oscarem) i Mark Coulier.

„Kiedy wywołali moje nazwisko, poczułam, jakby połowa Stanów Zjednoczonych zakrzyknęła: »No nie! Dajcie spokój! Znowu ona?«. Ale w sumie co mi tam” – powiedziała ze ściśniętym gardłem, dziękując Donowi i Royowi, swojemu „drugiemu partnerowi”.

Odbierając miesiąc wcześniej Złoty Glob dla najlepszej aktorki występującej w dramacie, podziękowała Harveyowi Weinsteinowi w przemowie, która miała ją później prześladować. Z nutką goryczy nazwała go „Bogiem”, ale „takim dość karzącym, raczej starotestamentowym”. Michelle Williams, zmuszona siedzieć obok Harveya, roześmiała się, gdy podczas transmitowanej w telewizji ceremonii ten władca marionetek pokręcił głową. Williams otrzymała Złoty Glob dla najlepszej aktorki w komedii lub musicalu za Mój tydzień z Marilyn, wyprodukowany przez Harveya. Jeden z producentów pracujących przy tym filmie biograficznym wspominał później, że „czający się jak zboczeniec” Harvey pojawił się bez zapowiedzi, kiedy Williams kręciła sceny erotyczne. Dla niej samej postawienie się temu drapieżcy mogło mieć poważne konsekwencje. Harvey wykorzystywał swoją pozycję, by zastraszać i uciszać kobiety lub łamać im kariery, gdy nie chciały ich robić przez łóżko. Jednak Meryl działała chyba na Harveya mrożąco jak prawdziwa Żelazna Dama. Traktował ją po partnersku. Może też się jej bał.

Po roli Margaret Meryl grała non stop, wcielając się w osiem postaci w ciągu czterech lat. Najpierw zagrała u boku Tommy’ego Lee Jonesa w komediodramacie Davida Frankela Dwoje do poprawki, przygnębiającym portrecie wieloletniego małżeństwa z Nebraski, które podejmuje terapię, by wzniecić przygasły płomień. Kay jest samotną, tradycyjną żoną, która gotuje i sprząta po zrzędliwym mężu Arnoldzie, choć ten ledwie zauważa jej obecność. Śpią w oddzielnych sypialniach. Kiedy Kay, pracownica sklepu odzieżowego, wydaje swoje oszczędności na psychoterapię, Arnold staje okoniem. Jego zdaniem „małżeństwo polega na tym, że mamy akt ślubu, a ja płacę wszystkie rachunki”. Godzi się wreszcie popracować nad ich związkiem, bo nie potrafi znieść myśli, że mógłby stracić Kay. Kto będzie mu zmywał? Kto będzie składał pranie? Kto przygotuje posiłki? Czy ktoś mi powie, czemu się z tym draniem nie rozwiodła?

Meryl znów stara się odzyskać godność niewidzialnej kobiety, którą spotkaliśmy już wielokrotnie, zapewne jej nie doceniając. Ale można się wściec, obserwując, jak krępuje ją brak równowagi, oddający pełnię władzy nieznośnemu facetowi. Jones, zachwycony swoją partnerką, pasował do tej roli jak ulał. Na premierze w sierpniu 2012 roku Meryl powiedziała mi: „Słyszałam, jak ktoś opisał jego rolę w tym filmie jako »50 twarzy gbura«. Strasznie mi się to spodobało. Od razu zapowiedziałam: »Kradnę to!«. Więc możesz podawać dalej”. Miała nadzieję, że inni mężowie za przykładem Arnolda otworzą się na zmianę w swoim związku.

Dwa lata później oddała Jonesowi przysługę, występując w epizodycznej rólce w jego debiucie reżyserskim Eskorta. To western, w którym Jones występuje w roli ranczera odwożącego trzy niepoczytalne osadniczki z powrotem do rodzin w Iowa. Grace Gummer zagrała pogrążoną w katatonii dziewiętnastolatkę, która straciła troje dzieci zmarłych na błonicę. W przeciwieństwie do Wieczoru, w którym Mamie i Meryl wystąpiły w oddzielnych scenach, tutaj Grace pojawiła się na ekranie u boku matki, grającej ciepłą żonę pastora, która oferuje podróżnym schronienie. Eskorta mogłaby zyskać na nieco większym udziale Meryl, zważywszy, że film zarobił zaledwie 2,4 miliona dolarów (podczas gdy Dwoje do poprawki – 64 miliony dolarów).

Jeśli chodzi o inne ponure dramaty, można było oglądać Meryl jako okrutną matriarchinię terroryzującą dysfunkcyjną rodzinę. Sierpień w hrabstwie Osage, kręcony nieopodal Tulsy w stanie Oklahoma jesienią 2012 roku, oparto na nagrodzonej Pulitzerem sztuce Tracy Letts pod tym samym tytułem. Violet Weston, cierpiąca na raka jamy ustnej i uzależniona od przepisywanych na receptę leków, dogryza swojej córce Barbarze (Julia Roberts) i każdemu, kto jej się nawinie. Meryl i Julia, które podkładały głos pod owady w animacji Po rozum do mrówek, w pierwszym wspólnie kręconym filmie fabularnym nieustannie się ścierają. Polecam scenę, w której Barbara wyrywa Violet tabletki, krzycząc: „Ja tu teraz rządzę!”. Najlepsza jest jednak scena, w której Barbara wymyśla Violet przy obiedzie, mówiąc: „Jedz, kurwa, tę rybę!” (być może w zemście za kąśliwe uwagi Meryl pod adresem Pretty Woman, wygłaszane na początku lat 90.).

Meryl wielokrotnie odrzucała tę rolę. „Nie chciałam grać kobiety uwikłanej we własną przeszłość, raka i ego – wspominała. – Własne dzieci jej nie znoszą, i słusznie. Nie chciałam sobie tego wyobrażać i nie chciałam tego przeżywać”. Ale jej agent nalegał, mówiąc: „Musimy to zrobić”. Zmieniła zdanie, kiedy jedna ze znajomych powiedziała jej: „Musisz to zrobić dla mnie i dla wszystkich kobiet, które miały złą matkę”. Udział w tym filmie nie sprawił przyjemności ani jej, ani Julii, która tęskniła za pozostawioną w Kalifornii rodziną. „Julii trudno było wejść w skórę tej kobiety, bo tak naprawdę jest ciepłą i czarującą osobą – zdradziła Meryl. – Człowiek natychmiast się z nią zaprzyjaźnia, tymczasem Barbara odczuwa głównie rozczarowanie, patrząc, jak zamykają się wszystkie drzwi w jej życiu. Wcielanie się w niektóre postaci może być bardzo nieprzyjemne”.

Aby odtworzyć atmosferę spektaklu Sierpień w hrabstwie Osage w wykonaniu Steppenwolf Theatre Company, Meryl uparła się, by grający z nią aktorzy, między innymi Julia Roberts, Chris Cooper i Abigail Breslin, zamieszkali z nią na osiedlu za salonem Toyoty. Wieczorem ekipa siadała w mieszkaniu Meryl, żeby wspólnie zjeść i przećwiczyć naładowane dialogami sceny. Meryl gotowała kurczaka, żeberka i chilli con carne z ziemniakami. „Dzięki Bogu, mieliśmy w tym okresie bardzo burzliwe wybory – powiedziała. – Dawałam upust emocjom, wydzierając się po powrocie do domu na telewizor! Tylko to przynosiło mi ulgę”.

W październiku 2012 roku pojawiły się plotki, że Meryl negocjuje jedną z głównych ról w filmie Disneya Tajemnice lasu i jest bliska zagrania postaci, której tak długo unikała: Czarownicy. Ale cóż to była za postać! Meryl miała z emfazą wykonać piosenki z klasycznego musicalu skomponowanego przez Stephena Sondheima, występując u boku takich gwiazd jak Johnny Depp, James Corden, Emily Blunt partnerująca jej na planie Diabła oraz jej bliska przyjaciółka Tracey Ullman. W kolejnych miesiącach Disney zgromadził resztę obsady i ustalił rozpoczęcie zdjęć w Anglii na wrzesień 2013 roku. Przed wylotem za ocean Meryl zagrała z Jeffem Bridgesem w filmie Dawca pamięci, wyprodukowanej przez Harveya futurystycznej przypowieści według popularnej młodzieżowej dystopii autorstwa Lois Lowry. Wcieliła się w autorytarną przewodniczącą Rady Starszych, która chcąc stworzyć społeczeństwo idealne, delegalizuje wyrażanie emocji. Podobno córki Harveya jako nastolatki zaczytywały się w książce, która stała się inspiracją do nakręcenia filmu.

Wytwórnia Weinstein Company, dystrybutor Sierpnia w hrabstwie Osage, próbowała sprzedać ten film jako starcie dwóch wielkich gwiazd. Na plakatach, które pojawiły się w październiku 2013 roku, widniała Julia popychająca Meryl na ziemię, a „National Enquirer” już kilka tygodni przed premierą filmu, wyznaczoną na 27 grudnia, opublikował zastanawiającą wypowiedź anonimowego „bywalca Hollywood”, jakoby Meryl nie chciała już nigdy więcej występować z Julią. Rzekomą zbrodnią tej ostatniej miało być podsunięcie reżyserowi Johnowi Wellsowi pomysłu zmiany zakończenia tak, by skupić się na wyjeździe Barbary z domu, a nie na smutnym obrazie opuszczonej Violet, który nie spodobał się widowni podczas pokazów próbnych. Popularny blog Lainey Gossip uznał to za bzdurę. „Dwie silne kobiety o wysokiej pozycji mogą koegzystować w idealnej harmonii – powiedziała pisarka Sarah Marrs. – Nie wiem, może Meryl i Julia nie wysyłają sobie kartek na święta, ale w Sierpniu nie dokonano żadnych zmian tylko dlatego, że dwie baby się posprzeczały. Po prostu Harvey Weinstein jest dupkiem i uważa, że widz nie zniesie smutnego filmu”.

Chociaż zarówno Meryl, jak i Julia otrzymały nominacje do Oscara, pierwsza za najlepszą rolę kobiecą, druga za najlepszą rolę drugoplanową, warto zauważyć, że Julia nigdy więcej nie podjęła współpracy z Weinsteinem. Nie zrobiła tego również Meryl po występie w Dawcy pamięci. Meryl zaczęła zwracać uwagę opinii publicznej na seksizm w branży rozrywkowej, nie oszczędzając nawet Walta Disneya. W styczniu 2014 roku zrugała uwielbianego twórcę legendarnego studia i parku rozrywki w żarliwym, zabawnym i obrazoburczym przemówieniu na cześć Emmy Thompson podczas kolacji zorganizowanej przez Stowarzyszenie Krytyków Filmowych. Thompson właśnie zagrała Pamelę L. Travers, autorkę Mary Poppins, w filmie wytwórni Disneya Ratując pana Banksa. Jest to opowieść o podejmowanych przez Walta Disneya (Tom Hanks) próbach uzyskania praw do powieści o przedsiębiorczej niani. Córki Disneya czytały te książki w dzieciństwie. Meryl proponowano rolę Pameli, ale jej nie przyjęła.

Po wyjściu na scenę, by wznieść toast na cześć Thompson, Meryl wyjaśniła swoje motywy. „Disney, który bez wątpienia przyniósł radość miliardom ludzi, miał, jak można sądzić, pewne skłonności... rasistowskie – powiedziała Meryl. – W branży rozrywkowej stworzył i wspierał lobby antysemickie. Był też bez wątpienia, czego dowodzi polityka jego studia, zaprzysięgłym seksistą”. Na poparcie swoich tez zaprezentowała list z 1938 roku, którego adresatką była ambitna rysowniczka Mary Ford. „Przeczytam go tutaj, składając hołd Emmie, bo wiem, że ją to rozbawi, ponieważ podobnie jak ja jest zaciekłą feministką, pożerającą mężczyzn na śniadanie”. Oto wyimki ze wspomnianego listu: „Kobiety nie wykonują żadnej twórczej pracy związanej z przygotowaniem kreskówek do wyświetlania na ekranie, ponieważ zadanie to jest powierzane w całości młodym mężczyznom. Z tego względu nie bierzemy pod uwagę możliwości przyjmowania kobiet do studia szkoleniowego”.

Co Meryl miała do powiedzenia na temat filmu Ratując pana Banksa? „Mogę sobie wyobrazić, jak upokorzony czuł się Walt Disney, zmuszony przez dwadzieścia lat przypochlebiać się Pameli L. Travers, by zdobyć wreszcie prawa do jej twórczości. To musiało być straszne, spotkać w postaci kobiety istotę równie pogardliwą i wyniosłą jak on, lekceważącą jego wyobraźnię, wyjątkowy talent i genialne prace”.

Informacja o ataku przypuszczonym przez Meryl na uwielbianą ikonę kultury trafiła na czołówki gazet. Obrońcy Disneya kwestionowali stawiane mu zarzuty, ale wnuczka jego brata Abigail Disney poparła Meryl, pisząc na Facebooku: „Antysemita? Owszem. Mizogin? JASNE! Rasista? Dajcie spokój, w szczycie sporów o segregację rasową wyprodukował film (Księgę dżungli) o tym, że należy trzymać ze swoimi! Ale kurde, robił obłędne filmy i uszczęśliwił miliardy ludzi. Bez dwóch zdań. No więc tak. Uczucia mocno mieszane”.

Wkrótce potem Meryl wystąpiła w Sufrażystce wytwórni Fox, grając brytyjską działaczkę Emmeline Pankhurst, oraz w Nigdy nie jest za późno wytwórni TriStar Pictures, chwytając za gitarę w smakowitej roli napisanej przez scenarzystkę Diablo Cody. Zdjęcia do Sufrażystki rozpoczęły się w lutym w Londynie. Meryl występowała na ekranie dość krótko w porównaniu z Carey Mulligan czy Heleną Bonham Carter, jednak jej obecność była odczuwalna w całym filmie. I dobrze. Pankhurst, matka chrzestna sufrażystek działających w Anglii na przełomie wieku, zainspirowała całe rzesze aktywistek do tłuczenia witryn, podpalania skrzynek pocztowych i wzniecania zamieszek, mających skłonić mężczyzn u władzy do zmiany praw, które czyniły z kobiet obywatelki drugiej kategorii. Kiedy Meryl jako Emmeline Pankhurst wychodzi z ukrycia, by z pasją i przekonaniem podtrzymać płomień rozpalający Maud Watts (Carey Mulligan) i inne sufrażystki, trudno się nie zradykalizować.

„Nie mamy innego wyjścia, jak przeciwstawić się temu rządowi! – obwieszcza. – Jeśli musimy iść do więzienia, by zyskać prawo głosu, niech zostaną zniszczone nie ciała kobiet, lecz okna budynków rządowych! Wzywam uczestniczki tego spotkania i wszystkie Brytyjki do buntu! Wolę być buntowniczką niż niewolnicą!”. Emmeline radzi Maud: „Nigdy się nie poddawaj. Nigdy nie rezygnuj z walki”.

Jesienią 2015 roku Meryl i Carey Mulligan skrytykowano za sesję fotograficzną dla magazynu „Time Out London”, w której wystąpiły w koszulkach z hasłem „Wolę być buntowniczką niż niewolnicą”, zaczerpniętym z przemówienia Pankhurts z 1913 roku. Zdjęcia promujące Sufrażystkę zostały bardzo źle przyjęte w amerykańskich mediach społecznościowych, które zarzuciły aktorkom brak wrażliwości i lekceważenie odniesień tego cytatu do niewolnictwa. Pisarka Ijeoma Oluo napisała na Twitterze: „Jeśli na scenie zostają tylko biali, to choćby byli wykształceni, liberalni i mieli jak najlepsze chęci, będą się zdarzać takie wtopy”.

W odpowiedzi „Time Out London” napisał, że zaprosił aktorki do wystąpienia w sesji zdjęciowej, i nazwał koszulki z hasłem „wezwaniem do walki, które absolutnie nie miało na celu krytykowania kogokolwiek, kto nie miał innego wyjścia, jak tylko poddać się przemocy”.

Meryl zachowała milczenie. I jej zdarzało się popełniać błędy, a decyzja, by w ogóle tę koszulkę włożyć jako biała kobieta, była zwyczajnie nieprzemyślana. Krytycy uważali, że to jeszcze jeden dowód na to, że feminizm ponad podziałami jest wciąż konceptem dalekim od rzeczywistości.

Może Meryl zabrakło wówczas wrażliwości, niemniej dziś już bez wątpienia zdjęła z oczu klapki przywileju. Kiedy w styczniu 2018 roku przyłączyła się do kampanii Time’s Up przeciwko molestowaniu seksualnemu, zarówno ona, jak i inni sławni, zamożni, wpływowi ludzie tacy jak Reese Witherspoon czy Shonda Rhimes przeznaczyli po 500 tysięcy dolarów na utworzenie funduszu pomocy prawnej dla ofiar molestowania w miejscu pracy w gastronomii i branży budowlanej. Według Narodowego Centrum Praw Kobiet, które zarządza funduszem, 40 procent wszystkich kobiet, które zgłosiły się po pomoc w październiku 2018 roku, stanowiły te o innym niż biały kolorze skóry, a 65 procent te o niskich dochodach. Kilka miesięcy wcześniej Meryl przyszła na uroczystość rozdania Złotych Globów w towarzystwie Ai-jen Poo, dyrektor Krajowego Związku Pomocy Domowych. Podczas wywiadu na czerwonym dywanie prowadzonego przez Ryana Seacresta oddała głos tej tajwańsko-amerykańskiej działaczce związkowej. „To ruch, w którym jest miejsce i rola dla każdego” – powiedziała Poo.

Cofnijmy się jeszcze do roku 2015 i sesji dla „Time Out London”. Czytelników rozgniewała odpowiedź Meryl na pytanie: „Czy jest pani feministką?”. Meryl odparła: „Jestem humanistką. Jestem zwolenniczką przyjemnej, niewymuszonej równowagi”. Ta odpowiedź zdezorientowała wielu spośród wielbicieli aktorki, biorąc pod uwagę jej dotychczasowe działania na rzecz równości i pracę wykonaną tamtego roku, by skłonić Kongres do poparcia leżącej od dawna w zamrażarce poprawki dotyczącej równych praw. W 1990 roku, kiedy to Meryl wygłosiła swoje śmiałe przemówienie na Krajowym Kongresie Kobiet zorganizowanym przez amerykańskie Stowarzyszenie Aktorów Filmowych, jakiś dziennikarz zapytał ją, czy jest feministką. „To nudny temat – odparła. – Zdecydowanie jestem humanistką i zwolenniczką praw kobiet”.

Niemniej kiedy Meryl stała się sławna, bez wahania deklarowała się publicznie jako feministka, czy to na łamach „Washington Post”, czy to na konferencji prasowej towarzyszącej rozdaniu Oscarów. Być może z wiekiem zmęczyło ją odpowiadanie na to pytanie.

Dla jasności: następna postać grana przez Meryl nigdy w życiu nie trafiłaby na jeden z wieców Pankhurst. Ricki ze swoim zespołem Flash grała w pustawych barach w dzielnicy Tarzana w Los Angeles. Przy gitarowym akompaniamencie swojego chłopaka Grega (Rick Springfield!) schrypnięta wokalistka śpiewała covery American Girl, Bad Romance i I Still Haven’t Found What I’m Looking For. Nie sprawiała wrażenia szczególnie wykształconej czy skłonnej do refleksji. Kpiła z Obamy i dwukrotnie zagłosowała na George’a W. Busha w ramach wsparcia amerykańskiej armii. Meryl wykorzystała swój najniższy tembr, by jej rockmanka brzmiała jak Cher albo Chrissie Hynde.

Ricki przed laty porzuciła rodzinę, by zrobić (albo nie) rockową karierę na Zachodzie. Zderza się z rzeczywistością, kiedy jej były mąż Peter (Kevin Kline) ściąga ją z powrotem do Indianapolis, by nawiązała relację z ich córką Julie (Mamie Gummer), która ma za sobą próbę samobójczą. Julie rozwodzi się właśnie z niewiernym mężem (Ricki nie przyjechała nawet na ślub).

Analogie do prawdziwego życia: w marcu 2013 roku po niespełna dwuletnim małżeństwie Mamie rozeszła się z Benjaminem Walkerem. „Rozstają się w przyjaźni” – powiedział wówczas reprezentant tej dwudziestotrzylatki. Kilka tygodni wcześniej telewizja CW anulowała wyświetlany zaledwie przez kilka miesięcy serial medyczny Emily Owens, M.D. z Mamie Gummer w roli głównej. Kiedy ogłoszono rozstanie pary, Mamie i Meryl widziano w Vancouver, zaś rok później Mamie kupiła sobie w modnej dzielnicy Chelsea na Manhattanie dwupokojowe mieszkanie. Nie rozdrapywała ran, ale ten trudny okres z pewnością budził bolesne wspomnienia na planie Nigdy nie jest za późno, filmu kręconego razem z Meryl na przedmieściach Nowego Jorku. Julie przepełnia złość i żal, tymczasem Ricki nieoczekiwanie okazuje się oazą spokoju. W przeciwieństwie do spiętej, oddanej macochy Julie, Maureen (Audra McDonald), Ricki płynie z prądem. Namawia Julie, by zdobyła się na odwagę i poszła na wesele brata, nawet jeśli przywołuje to wspomnienia szczęśliwszych czasów. „Nie uciekaj – mówi. – Idź przed siebie”.

Ricki to jedna z moich ulubionych ról Meryl właśnie dlatego, że nikt się jej nie spodziewał. Reżyser Jonathan Demme, zagorzały meloman, domagał się występów na żywo, więc sześćdziesięciopięcioletnia Meryl miesiącami brzdąkała na gitarze. Jej akustyczna solówka napisanej przez Ricki piosenki Cold One jest zachwycająca. Dla fanów śpiewającego ciepłym głosem w Narodzinach gwiazdy Jacksona Maine’a: to jest właśnie Maybe It’s Time, tyle że w wykonaniu Meryl.

Nie była gotowa na to, by przestać śpiewać. Od Ricki planowała przeskoczyć do legendy opery Marii Callas, którą miała zagrać w reżyserowanym przez Mike’a Nicholsa filmie produkcji HBO. Obraz oparty na sztuce Terrence’a McNally’ego Master Class ostatecznie nie powstał. 20 listopada 2014 roku Nichols, który miał wówczas osiemdziesiąt trzy lata, zmarł na zawał serca. Meryl wystawiła mu prawdziwą laurkę. „Był dla nas radością i źródłem natchnienia, reżyserem, który śmiał się przez łzy, przyjacielem, bez którego trudno wyobrazić sobie dalsze życie, człowiekiem niezapomnianym i niezastąpionym”.

Meryl rzuciła się na nową rolę, która pozwoliłaby Nicholsowi śmiać się przez łzy. Zamiast uderzyć w wysoką nutę jako światowej sławy sopranistka, wyśpiewywała w zapamiętaniu arie jako najgorsza śpiewaczka operowa w historii. A potem szła bronić pierwszej poprawki do konstytucji.

.

ANTRAKT

Wielbiciele Meryl z pierwszych stron gazet

Kelly Clarkson. Gwiazda muzyki pop i laureatka trzech nagród Grammy jest zaprzysięgłą wielbicielką Meryl. Kiedy poznała ją na czerwonym dywanie w 2018 roku podczas ceremonii rozdania Złotych Globów, wykrzyknęła: „Uwielbiam cię, odkąd skończyłam osiem lat!”. Nie powiedziała swojej idolce, że ma w domu jej postać wyciętą z kartonu. „Poleciała ze mną do Nowego Jorku – powiedziała Clarkson o podobiźnie Meryl. – Wsadziliśmy ją do samolotu, jakby to było coś kompletnie normalnego”.

Mindy Kaling. Pisarka, aktorka, twórczyni serialu Świat według Mindy wyświetlanego na platformie internetowej Hulu uczyniła osią jednego z odcinków bal kostiumowy związany tematycznie z Meryl Streep. Cała obsada przebrała się w stroje pochodzące z filmów Meryl, od produkcji Diabeł ubiera się u Prady po Krzyk w ciemności. Mindy przebrała się za Julię Child z filmu Julie i Julia. W 2018 roku Mindy przywołała postać Meryl, broniąc pogrążonego przez krytykę filmu Ocean’s 8 o skoku w wykonaniu ekipy złodziejek. „Meryl o tym wspominała i miała to świetnie przemyślane. Robiła filmy dla kobiet poddawane krytyce mężczyzn, którzy niekoniecznie je cenili i nie patrzyli na nie z kobiecej perspektywy, co wydawało się bardzo niesprawiedliwe”.

Billy Eichner. Aktor i komik, który zyskał sławę dzięki programowi satyrycznemu Billy on the Street, poznał Meryl w 2012 roku, kiedy oboje byli gośćmi programu Watch What Happens Live. Pięć lat później zobaczył ją przemawiającą na imprezie charytatywnej organizacji świadomego rodzicielstwa Planned Parenthood. Udzieliła mu wówczas mądrej rady. „Rozmawialiśmy o programie Billy on the Street i Meryl, kiedy już odchodziła, powiedziała mi: »Tylko nie znormalniej«” – wspominał.

Jennifer Lawrence. Gwiazdy są takie jak my! Nawet Lawrence, która w 2013 roku otrzymała Oscara za najlepszą rolę kobiecą, dostawała ataków paniki na widok królowej Meryl. „Kiedyś ktoś przedstawiał mnie Billowi Maherowi, a ja zobaczyłam, że do pokoju wchodzi Meryl Streep. Dosłownie położyłam Billowi rękę na twarzy i odsunęłam go, mówiąc: »Nie teraz, Bill«, po czym zwyczajnie wlepiłam wzrok w Meryl”. Ale czy się do niej odezwała? „Oczywiście, że nie. Tylko się na nią gapiłam jak wariatka”.

Zoe Kravitz. „Wciąż jeszcze sprawia mi kłopoty wypowiadanie tak po prostu imienia Meryl” – powiedziała „Entertainment Tonight” po pojawieniu się informacji, że Meryl wraz z nią, Reese Witherspoon i Nicole Kidman będzie nagrywać dla HBO drugi sezon Wielkich kłamstewek. „Byłam na lunchu z nią i z resztą obsady, no i po prostu nie mogę. Meryl Streep, tylko sobie wyobraźcie. Meryl Streep, do cholery!”.

ROZDZIAŁ 19

Meryl superbohaterka

Podtrzymuję swoją decyzję. I idę do łóżka.

Katharine Graham, Czwarta władza (2017)

Dawno temu, w numerze czasopisma „Cue” ze stycznia 1980 roku, Meryl wyznała: „Zwykle jestem zdania, że mogę zagrać wszystko. Bardzo w siebie wierzę. Gdybym poczuła, że mam ochotę zaśpiewać Normę podczas gali Met, chyba tylko przyjaciele mogliby mnie powstrzymać”.

Mówiła o operze Vincenza Belliniego z 1831 roku, śpiewanej wielokrotnie przez Marię Callas po drugiej wojnie światowej. Minęło kilka dziesięcioleci, odkąd Meryl pobierała lekcje śpiewu u Estelle Liebling, nim podjęła decyzję, że opera jednak nie jest dla niej. Bez wątpienia szanowała jednak tę zagrożoną spadkiem popularności formę sztuki i utalentowane artystki, które ją opanowały, takie jak Callas. Podziwiała również hucpę Florence Foster Jenkins, zamożnej bywalczyni nowojorskich salonów, która tak długo próbowała znaleźć się w gronie wybitnych sopranistek, aż stała się pośmiewiskiem.

„Ludzie mogą mówić, że nie umiem śpiewać, ale nikt mi nie zarzuci, że nie śpiewałam” – obwieściła Florence krytykom. Na życzenie publiczności ta siedemdziesięciosześciolatka, która dotąd występowała tylko dla bliskich, 25 października 1944 roku dała swój pierwszy publiczny koncert w Carnegie Hall. Następnego ranka przeczytała w gazetach bezwzględne, bezlitosne recenzje. Na łamach „New York Post” nazwano jej występ „jednym z najprzedziwniejszych dowcipów, jakie Nowy Jork zaserwował dotąd swoim mieszkańcom”. Pięć dni później Florence dostała ataku serca. Zmarła pięć dni po tej recenzji. Choć w nekrologu zamieszczonym w „Los Angeles Times” pojawiło się zdanie, jakoby zmarła z powodu złamanego serca, Stephen Temperley, autor sztuki o życiu śpiewaczki amatorki, wystawionej po raz pierwszy na Broadwayu w 2005 roku, twierdził, że „Florence byłaby zapewne wstrząśnięta, ale ośmielam się przypuszczać, że gdyby przeżyła, przeszłaby nad tym do porządku dziennego”.

Film biograficzny o pieśniarce z wyższych sfer, która odkryła istnienie rynku produkcji tak złych, że aż dobrych na długo przed kultowym niewypałem The Room, wypełniającym sale kinowe podczas projekcji zaplanowanych o północy, był dla Meryl pokusą nie do odparcia. Reżyserię powierzono Stephenowi Frearsowi (znanemu z filmu Królowa), a w rolę St. Clair Bayfielda, szykownego partnera Florence, wcielił się Hugh Grant. Zdjęcia miały rozpocząć się w maju 2015 roku w Londynie.

Ignorując pogardliwe uwagi Meryl na temat Walta, wytwórnia Disneya postanowiła na plakacie Tajemnic lasu wysunąć na pierwszy plan mściwą Czarownicę, a nie perwersyjnego Wilka granego przez Johnny'ego Deppa. Mroczny, zagmatwany musical, sprytnie dekonstruujący baśnie braci Grimm, zarobił w Stanach Zjednoczonych 128 milionów dolarów i przyniósł Meryl entuzjastyczne recenzje. „Streep gra naprawdę wspaniale, stwarzając kreację znacznie bardziej złożoną niż występy karaoke w topornej Mamma Mia! (...). Wymyśliła rolę czarownicy od zera, budując ją na mocnym głosie, przewrotnym poczuciu humoru, śmiałej fizyczności i bezwzględności uczuć” – napisał recenzent „Hollywood Reportera” David Rooney w tej dwuznacznej pochwale. No i proszę, za tę rolę drugoplanową otrzymała nominację do Oscara, o którego ubiegały się również Patricia Arquette (Boyhood), Emma Stone (Birdman), Keira Knightley (Gra tajemnic) i Laura Dern (Dzika droga).

Zwyciężczynią okazała się... Arquette, grająca pragmatyczną samotną matką, niedocenianą bohaterka dramatu o dojrzewaniu autorstwa Richarda Linklatera. Nigdy nie zapomnę przemówienia, które wygłosiła 22 lutego 2015 roku. To był początek czegoś niezwykłego, choć Arquette może niezręcznie dobrała słowa. Podziękowawszy rodzinie i współpracownikom, zamknęła swoją przemowę poruszającą deklaracją: „Zwracam się do wszystkich kobiet, które urodziły wszystkich obywateli i podatników tego państwa. Walczyłyśmy o równe prawa dla wszystkich innych. Przyszła pora, byśmy raz na zawsze wywalczyły równą płacę i równe prawa dla wszystkich kobiet mieszkających w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej”. Arquette skutecznie zwróciła uwagę na kwestię nierówności płci i lukę płacową, choć osłabiła nieco wymowę swojego przekazu, przeoczając fakt, że z problemem nierównego wynagrodzenia walczą również osoby homoseksualne i te o innym niż biały kolorze skóry. Kamera uchwyciła Meryl klaszczącą na widowni. Jej żywa reakcja została natychmiast uwieczniona w postaci klasycznego GIF-a wykorzystywanego na Twitterze do wyrażenia aprobaty.

Feminizm wisiał w powietrzu; śmiało i całkiem inaczej niż dotąd przesączał się do podziękowań aktorek. Co więcej, jedna z głównych wytwórni zdecydowała się wypuścić Sufrażystkę jako produkt dla szerokiej publiczności. Branża zawrzała z oburzenia, kiedy po ataku hakerskim w grudniu 2014 roku wyciekły e-maile wytwórni Sony Pictures, z których wynikało, że Jennifer Lawrence, megagwiazda, dostała za American Hustle mniej pieniędzy niż występujący z nią na ekranie mężczyźni, w tym Jeremy Renner.

15 kwietnia 2015 roku Hillary Clinton ogłosiła, że będzie się ubiegać o fotel prezydencki. Jej zwolennicy poczuli się ośmieleni. Gdyby Hillary udało się przebić najwyższy szklany sufit i przejść do historii jako pierwszej kobiecie zasiadającej w  Gabinecie Owalnym, wówczas kobiety nie musiałyby już godzić się na takie traktowanie. Tydzień po ogłoszeniu startu Hillary w internecie pojawiła się anonimowa strona Tumblr o nazwie Shit People Say to Women Directors (Bzdury, jakich muszą wysłuchiwać reżyserki), a na niej opowieści grozy o hollywoodzkiej mizoginii. „Doszło do pewnej kulturowej znieczulicy. Wszyscy tak się przyzwyczaili do istniejącego stanu rzeczy, że jego podważanie wydawało się, jak by to powiedzieć, zbędne – wyznała mi wówczas Cathy Schulman, emerytowana prezeska organizacji Women in Film Los Angeles. – Właściwie... akceptowano ten brak równowagi, nietypowy, zważywszy, że żyjemy w 2015 roku”.

Meryl zabierała głos od początku lat 90. Teraz gotowa była przekuć swój gniew w działanie. 19 kwietnia rozniosły się pogłoski, że we współpracy z organizacją New York Women in Film and Television ufundowała doroczne czterodniowe warsztaty scenopisarskie dla scenarzystek po czterdziestce. W pierwszej edycji uznane pisarki, producentki i reżyserki zjechały do sielankowej samotni na północy stanu Nowy Jork wraz z grupką stypendystek, które miały pracować pod ich okiem. Meryl się nie wychylała, nie chcąc płoszyć nowicjuszek, ale jej obecność była odczuwalna.

Jeszcze raz poleciała do Wielkiej Brytanii na plan filmowy, tym razem wcielić się w bezwstydną dziedziczkę z garderobą pełną groteskowych kreacji i przepysznych diademów. Ekipa Boskiej Florence wykorzystała szeroką liverpoolską Drury Lane w charakterze nowojorskiej Central Park West z lat 40. Meryl, starając się jak najwierniej oddać fałszującą Florence, pobierała specjalne lekcje głosu. Na życzenie Frearsa w kilku ujęciach zarżnęła arię Królowej Nocy z Czarodziejskiego fletu. „Tym sposobem było to o wiele zabawniejsze, ale i znacznie bardziej przerażające – powiedziała Meryl, która początkowo sądziła, że zaśpiewa z playbacku do własnego koszmarnego nagrania. – Podziałało na nas bardzo ożywczo, bo było za każdym razem inne”.

Donald Trump, były gospodarz reality show znany z fatalnego stosunku do kobiet, po takim występie nie dałby Florence żyć. Ogłosił zamiar ubiegania się o fotel prezydencki 16 czerwca i ostatecznie stanął do wyścigu o najwyższy urząd jako kandydat Republikanów. W nieprzyjemnej, konfrontacyjnej kampanii łamał wszelkie zasady. Z obłąkańczym uśmiechem złośliwie atakował między innymi imigrantów, dziennikarzy i bohatera wojennego Johna McCaina. O Carly Fiorinie, kandydatce Partii Republikańskiej, powiedział: „Tylko na nią spójrzcie! Czy ktoś chciałby na coś takiego głosować? Potraficie sobie wyobrazić, że tak wygląda wasz następny prezydent?!”.

Trump umacniał wpływy, doprowadzając do rozłamów. Jego rasistowskie wypowiedzi na wiecach podsycały nienawiść białych suprematystów, zachęcanych do grożenia Innym. Za jego przewodem skandowali „Zamknąć ją!”, „Zbudować mur!”, „Liczy się każde życie!”. Co za pajac. Ale czego się spodziewać po rasiście, który upowszechniał plotki o metryce Baracka Obamy?

Wygrać miała Hillary, Trump zaś wkrótce miał wyjechać do Mar-a-Lago i wszystko wróciłoby do normalności. Na razie Meryl agitowała na rzecz Hillary na Krajowej Konwencji Partii Demokratycznej.

„Co trzeba mieć, by zostać pierwszą kobietą w dowolnej dziedzinie? – pytała podczas przemówienia, które wygłosiła 26 lipca ubrana w sukienkę z nadrukiem amerykańskiej flagi. – Zacięcie i grację (...). Hillary Clinton przez czterdzieści lat spotykała się z oporem, walcząc o interesy dzieci i ich rodzin. Jak ona to robi? Sama chciałabym to wiedzieć”.

Mamie i Grace klaskały ze swoich siedzeń, gdy Meryl przewidywała, że Hillary „będzie naszą pierwszą prezydentką! I będzie wspaniałą prezydentką!”.

Miesiąc później Paramount – wystawiający zarówno Meryl, jak i Boską Florence do oscarowego wyścigu – wprowadził film do dystrybucji w całym kraju, powtarzając strategię obraną przy okazji Julie i Julia: wcześnie zjawić się w tłumie amatorów nagród, odebrać wszystkim mowę i stworzyć wokół nominacji Meryl aurę nieuchronności. „Mam nadzieję, że ten film przyniesie twórcom godziwe zyski, bo to ciekawy, melancholijny obraz z kilkoma znakomitymi rolami – napisał recenzent „Vanity Fair” Richard Lawson, zauważając umiarkowane zainteresowanie we Francji i Wielkiej Brytanii. – Jasne, to kolejna z wielu coraz bardziej podobnych ról Streep grającej wielkie damy, ale tę zagrała nieco subtelniej niż, powiedzmy, Margaret Thatcher”.

Powróćmy do lat 80., kiedy kolejne przebrania Meryl zaczęły nużyć recenzentów, którzy domagali się coraz głośniej, by mistrzyni sztuki aktorskiej zrzuciła krzykliwe maski i odsłoniła prawdziwe oblicze. Boska Florence, jak dowodziła Sheri Linden na łamach „Hollywood Reportera”, to „hagiografia niepozostawiająca wiele miejsca na zgłębianie niepokojących czy niepochlebnych dla bohaterki aspektów jej osobowości. To Streep dzięki swej aktorskiej zręczności wprowadza do niej światłocienie. Obserwowanie artystki znanej z dyscypliny, która w tak znakomitym stylu uderza w fałszywą nutę, jest poruszające i wyzwalające. Niezwykła jest jej umiejętność zilustrowania jedną zamordowaną arią kruchości i zadufania bohaterki, jej tęsknot i kompletnego oderwania od rzeczywistości. Człowiek zaczyna żałować, że nie wykorzystała swojego imponującego warsztatu w opowieści bardziej kameralnej, pozbawionej efektownych fajerwerków”.

Boska Florence zeszła z ekranów 27 października po dwóch miesiącach projekcji, zarobiwszy 27 milionów dolarów. Dwanaście dni później Donalda Trumpa wybrano na prezydenta Stanów Zjednoczonych.

No nie.

Steven Spielberg czuł, że czas nagli. Pochłonęła go bez reszty preprodukcja budzącego wielkie namiętności Porwania Edgarda Mortary, ale wstrzymał ten projekt, gdy wpadł mu w ręce fascynujący scenariusz Liz Hannah o śmiałej decyzji wydawczyni „Washington Post” Katharine „Kay” Graham, która postawiła się prezydentowi Richardowi Nixonowi. W 1971 roku Graham zaryzykowała przyszłość gazety i wbrew swoim dotychczasowym obyczajom opublikowała tzw. Papiery Pentagonu, tajny rządowy raport na temat bardzo niepopularnej wśród Amerykanów wojny w Wietnamie. Sygnalista Daniel Ellsberg, analityk wojskowy, przekazał tajne dokumenty „New York Timesowi”, który opublikował wybrane fragmenty. Prezydent Nixon odpowiedział sądowym zakazem publikacji. Ben Bradlee, zuchwały redaktor „Washington Post”, zaczął przekonywać Graham, by kontynuowała projekt „New York Timesa”. Po okresie wahania Graham zdecydowała się opublikować kolejne materiały, skłaniając pozostałe media, by poszły w jej ślady.

„To, co wydarzyło się w 1971 roku, kiedy rząd Nixona próbował uniemożliwić niezależnej prasie publikację tekstów stawiających w niekorzystnym świetle prezydenta i jego administrację, miało niewątpliwie ogromne znaczenie i także dziś budzi skojarzenia z analogicznymi sytuacjami” – zauważył Spielberg. 3 marca 2017 roku zadzwonił do Amy Pascal, producentki Czwartej władzy, i powiedział, że chce od ręki wyreżyserować ten film z Meryl w roli Kay Graham i Tomem Hanksem w roli Bena Bradlee. 30 maja Spielberg, który gromadził już oddziały, by ruszyć na wojnę z administracją Trumpa, rozpoczął zdjęcia w Nowym Jorku. Nigdy dotąd nie przystąpił tak szybko do kręcenia filmu.

Według Spielberga Meryl i Tom otrzymali równe wynagrodzenie. Reżyser nie znał dobrze Meryl, choć oboje byli bliskimi znajomymi Carrie Fisher. Podobnie jak Tom, Meryl miała mocny kręgosłup moralny, co odbijało się w odgrywanych przez nią postaciach. Na styczniowej ceremonii wręczenia Złotych Globów nie bała się skrytykować prezydenta elekta na oczach milionów widzów; było to na dwa tygodnie przed apokaliptyczną ceremonią inauguracyjną Trumpa, podczas której przyrzekł zakończyć „amerykańską masakrę”, co zmroziło wielu słuchaczy. Przyjmując nagrodę im. Cecila B. DeMille’a, Meryl zbeształa Trumpa za to, że podczas kampanii wyborczej wyśmiał niepełnosprawnego dziennikarza Serge’a Kovaleskiego, i poprosiła innych, by za jej przykładem wsparli Komitet Ochrony Dziennikarzy.

„To odruchowe upokarzanie innych, gdy pozwala sobie na nie ktoś wpływowy, staje się elementem codzienności, w której zwykli ludzie dostają przyzwolenie, by postępować tak samo – ostrzegała. – Lekceważenie rodzi lekceważenie, przemoc rodzi przemoc. A kiedy ludzie sprawujący władzę wykorzystują swoją pozycję, by prześladować innych, wszyscy na tym tracimy”.

Na koniec przywołała Carrie: „Jak powiedziała kiedyś moja droga, nieżyjąca już przyjaciółka, księżniczka Leia: »Złamane serce przekuj w sztukę«”.

Salą wstrząsnęły oklaski. Obserwujący to z daleka spindoktorzy Partii Republikańskiej skorzystali ze sposobności, by przedstawić aktorkę mówiącą prawdę prosto w oczy jako kolejną oderwaną od rzeczywistości socjalliberałkę z Hollywood, której postępowanie może jedynie zniechęcić wyborców Trumpa. Oczywiście również przewrażliwiony na swoim punkcie Trump skorzystał ze sposobności, by odwinąć się na Twitterze. „Meryl Streep, jedna z najbardziej przereklamowanych aktorek Hollywood, nie zna mnie, ale zaatakowała mnie zeszłego wieczoru na Złotych Globach. To popleczniczka Hillary, która zwyczajnie wszystko przegrała” – napisał, zaprzeczając, jakoby wyśmiewał się z Kovaleskiego.

Chociaż oczywiście to zrobił. Kovaleski cierpi na artrogrypozę, która ogranicza ruchy jego rąk. Przypadkiem napisał tekst, który nie spodobał się Trumpowi, i tym sposobem trafił na celownik. „Szkoda, że nie widzieliście tego faceta” – powiedział Trump do swoich zwolenników na wiecu w Karolinie Południowej i potrząsnął przykurczonymi ramionami, naśladując dziennikarza.

Wielbiciele i zwolennicy Meryl stanęli w jej obronie. Według dokumentalisty Kena Burnsa „Meryl Streep powiedziała, że gdyby skończyła na dnie East River, wiedziałaby, kto za tym stoi. Ale za bardzo się jej boją, żeby jej coś zrobić, zwłaszcza że przypomina nam nieustannie, że król jest nagi”. Jimmy Kimmel, gospodarz ceremonii rozdania Oscarów w 2017 roku, zażartował: „Począwszy od niezbyt udanych pierwszych ról w Łowcy jeleni i Pożegnaniu z Afryką, a skończywszy na rozczarowujących występach w Sprawie Kramerów i Wyborze Zofii, Meryl w trakcie swojej niezbyt ciekawej kariery wystąpiła w ponad pięćdziesięciu filmach. To jej dwudziesta nominacja do Oscara, tym bardziej zdumiewająca, że w tym roku Meryl w ogóle niczego nie zagrała i wciągnęliśmy ją na listę z przyzwyczajenia”.

5 października 2017 roku „New York Times” opublikował doniesienia na temat molestowania seksualnego obciążające Harveya Weinsteina, co było kolejnym krokiem w rozwoju ruchu #metoo zapoczątkowanego w 2006 roku przez aktywistkę Taranę Burke. Przez dziesięciolecia Harvey, agresywny negocjator i człowiek umiejący zabiegać o Oscary, wykorzystywał swoje wpływy, by molestować kobiety, w tym aktorki występujące w jego filmach. Gwyneth Paltrow miała dwadzieścia dwa lata, gdy wybrał ją do zagrania głównej roli w produkowanej przez Miramax ekranizacji powieści Jane Austen Emma; za tę arcyciekawą kreację Paltrow została nominowana do Oscara. Powiedziała dziennikarzowi „Timesa”, że przed rozpoczęciem zdjęć Weinstein zaprosił ją do pokoju w hotelu Peninsula Beverly Hills, a tam przyciągnął ją do siebie i zaproponował, żeby poszli do sypialni na masaż. Odmówiła. Kiedy Brad Pitt, ówczesny chłopak Paltrow, zamienił kilka słów z producentem, mówiąc: „Zabiję cię, jeśli jeszcze raz postawisz ją w takiej sytuacji”, Weinstein ostrzegł Paltrow, że ma nikomu nie mówić o jego zalotach. „Byłam młodą dziewczyną, podpisałam kontrakt, odebrało mi mowę – powiedziała później, dodając: – Sądziłam, że mnie zwolni”.

Meryl, najwyraźniej chroniona dzięki własnej pozycji, wyznała, że nie miała pojęcia, iż takie rzeczy były na porządku dziennym. „Nie wiem, gdzie Harvey mieszka, i on też nigdy u mnie nie był – powiedziała w grudniu tamtego roku, broniąc się przed zarzutami o krycie producenta. – Nigdy w życiu nie zostałam zaproszona do jego pokoju hotelowego”. Tylko raz była w jego biurze, by spotkać się z Wesem Cravenem w sprawie Koncertu na 50 serc w 1998 roku. Przemocowcy w rodzaju Weinsteina potrafią znakomicie kłamać i zacierać ślady, a także ukrywać swoje zachowanie przed takimi szanowanymi postaciami jak Meryl. „Nie wydaje mi się, żeby mogła to tolerować – powiedział Carl Franklin, reżyserujący film Jedyna prawdziwa rzecz z udziałem Meryl. – Toczyła tę walkę od bardzo dawna”.

Co trzeba mieć, by zostać pierwszą kobietą w dowolnej dziedzinie? Zacięcie i wdzięk. Philip, mąż Kay Graham, otrzymał „Washington Post” w spadku po ojcu. Gdy popełnił samobójstwo, jego żona, bywalczyni waszyngtońskich salonów, w 1963 roku przejęła jego obowiązki, zostając tym samym pierwszą wydawczynią ważnej amerykańskiej gazety. Walczyła z seksizmem i brakiem wiary w siebie, który kazał jej powątpiewać, czy zdoła pokierować gazetą w złotym wieku dziennikarstwa, którego kulminacją była zaplanowana akcja informacyjna „Washington Post” na temat afery Watergate, zakończona ustąpieniem Nixona.

Decyzja o publikacji dokumentów Pentagonu była punktem zwrotnym w życiu i karierze Graham. Dowiodła sobie samej i światu, że ma żyłkę przywódczą. Meryl złożyła jej hołd subtelnym, pełnym niuansów aktorstwem, skutecznie tworząc portret życia wewnętrznego kobiety, która uczy się swobodnie korzystać z posiadanej władzy. To dylemat nieobcy wielu kobietom. Stevena Spielberga i Toma Hanksa, świeżo upieczonych członków elity skromnie dołączających do klubu tych, którzy pracowali z Meryl, zdumiało jej opanowanie aktorskiego rzemiosła. Równie zdumieni byli recenzenci uczestniczący w pokazach prasowych filmu Czwarta władza, który dzięki magicznym sztuczkom Spielberga miał premierę w grudniu. Niezwykła koszula nocna, którą Meryl nosi na ekranie – kostiumografka Ann Roth wynalazła skrzącą się złotem tkaninę w New Jersey – zachwyciła mnóstwo internautek.

Występ w Czwartej władzy, jak niemal wszystkie działania Meryl, był wyrazem jej postawy obywatelskiej, wymagającej grillowania głupców. 6 czerwca 2016 roku David Hare, scenarzysta Godzin i Obfitości, na gali w Public Theatre w Central Parku zobaczył Meryl w niezwykłym przebraniu. Wyszła na scenę w groteskowym przydużym garniturze, z wypchanym brzuchem i twarzą usmarowaną na pomarańczowo, by zaśpiewać z Christine Baranski piosenkę Odśwież Szekspira z musicalu Kiss me, Kate Cole’a Portera. Ten kawałek z klasycznego już musicalu to duet dwóch gangsterów, którzy przechwalają się, jak cytując Barda, potrafią zauroczyć kobiety. Przykładowy fragment: „A jeśli powie, że widzi w tobie chama / kopnij ją prosto w Koriolana / Odśwież Szekspira / A każda będzie miła”.

„To było tak genialnie, że człowieka aż ciarki przechodziły – wspominał Hare. – Szkoda, że nie było przy tym Brechta, bo Meryl zrobiła właśnie to, czego on oczekiwał od aktora: całkowicie weszła w rolę, wcielając w życie absurdalną koncepcję Trumpa śpiewającego Cole’a Portera, a jednocześnie jak gdyby stała obok, komentując własny występ, jakby chciała powiedzieć: »Widzieliście w życiu coś głupszego?«. To była wcielona anarchia poddana najściślejszym rygorom. To był Laurence Olivier grający Archiego Rice’a”.

Meryl traktowała scenę teatralną jak uświęcony plac zabaw, na którym można bawić publiczność i śmiało eksperymentować, oddawać głos niemym i ośmieszać niemoralnych kacyków. Tym razem chciała rozśmieszyć widzów. Opuściła bankiet przed spektaklem, by się ucharakteryzować, spięła włosy w kukurydzianą czuprynę. Urodziła się, by żyć odważnie, śmiało i bez wahania. Urodziła się, by być światłem w ciemnościach.

EPILOG

Fenomen Meryl

W szkole aktorskiej Meryl uważała zawód aktora za głupi i niepoważny, zwykłe łechtanie własnego ego. Czy nie powinna zająć się czymś wartościowym, na przykład ratowaniem planety? Jej myślenie uległo oczywiście zmianie. Była kiedyś w Waszyngtonie na kolacji dla artystów, podczas której Alexander Haig, prominentny polityk republikański pracujący dla prezydentów Reagana, Nixona i Forda, wygłosił zaskakującą w jej ocenie opinię. „Jak przedziwnie wybrali mówcę, pomyślałam sobie. Był nieźle wstawiony, dosłownie się zataczał – powiedziała Meryl w 1988 roku na konferencji prasowej przy okazji premiery Krzyku w ciemności. – Po czym powiedział: »Nikt nie pamięta o stworzonych armiach, zbudowanych mostach, pociągniętych liniach kolejowych. Narody przechodzą do historii dzięki artystom. Musimy wspierać sztukę«”.

Meryl i Haig, „nieoczekiwany rzecznik”, byli pod tym względem całkowicie zgodni. Meryl była dumna, że jest aktorką, lecz nie uważała, by sukces był jej dany raz na zawsze. Odpowiedzialnie wybierała role, przeplatając sztukę działalnością społeczną i oddając głos nierozumianym kobietom, które zasługiwały na współczucie. Gdy w 2014 roku wygłaszała mowę ku czci Emmy Thompson podczas uroczystości rozdania nagród National Board of Reviews, chyba między wierszami mówiła również o sobie. „Emma dwa razy się zastanawia, co właściwie, do cholery, wnosi do kultury – podkreśliła. – Emma pyta: »Czy to jest pożyteczne?«. Nie: »Czy wyrobię sobie dzięki temu nazwisko?«. Nie: »Czy zarobię grube miliony?«. Nie: »Czy to pozwala mi się wyrazić?« Mi, mi, mi! »Czy to wyraża moje unikalne, fantastyczne ja, we wszystkich wszechświatach i po kres czasów? Czy będzie z tego sequel albo chociaż jacht? A może umowa z koncernem perfumeryjnym?«”.

Jak na ironię, Meryl zarobiła miliony dolarów na wyrażaniu samej siebie jako jedna z niewielu aktorek charakterystycznych, które jeszcze po siedemdziesiątce grały role pierwszoplanowe. Przeszła długą drogę od dziewczyny Michaela (Robert De Niro) w Łowcy jeleni czy spoliczkowanej ofiary Teda Kramera (Dustin Hoffman) w Sprawie Kramerów. Ponad czterdzieści lat i dwadzieścia jeden nominacji do Oscara później wyszła poza oba te wcielenia. Nawet De Niro, zaledwie przypis w jej imponującym życiorysie, jest dziś jedynie kolejnym poddanym składającym kwiaty u stóp królowej.

Meryl, zawsze umniejszająca swoje dokonania, mogłaby się upierać, że dość niezgrabna z niej gwiazda filmowa, a przecież trudno o twierdzenie dalsze od prawdy. Od początku przeznaczona do wyższych celów, już w szkole średniej Bernards potrafiła zrobić wrażenie. Aktorzy charakterystyczni nie biją rekordów Amerykańskiej Akademii Filmowej, jeśli nie są prawdziwymi gwiazdami. Lecz gwiazda filmowa musi chcieć być gwiazdą. Meryl wyraźnie tego chciała. Ciężko pracowała i zawzięcie walczyła, pokonując groźne bystrza Dzikiej rzeki swojej kariery, by dopłynąć do Diabła i Czwartej władzy. Po drodze razem z Donem wychowali z dala od świata show-biznesu czworo niezmanierowanych dzieci, pozostając jednym z tych hollywoodzkich związków, który mógł pochwalić się najdłuższym stażem.

Kiedy Meryl studiowała w Yale School of Drama, wykładowca poprosił klasę o przemyślenie, jak zagrać króla. „Wszyscy zaczęli mówić: »No, trzeba być asertywnym« albo »No, trzeba mówić trochę niższym głosem«. Na co wykładowca odpowiedział: »Nie. Król jest tym, w obecności kogo wszyscy milkną«. Zmienia się atmosfera. Człowiek staje się królem za sprawą innych. Uznałam to wówczas za cenną wskazówkę” – wspominała przed dziesięciu laty. To była anegdota, do której chętnie wracała, a przy tym cenne spostrzeżenie pozwalające uzyskać wgląd w to, jak zestresowana studentka przeobraziła się w królową Meryl, amerykańską monarchinię.

„Buntuje się przeciw tym, których kocha, bo chce, by stali się jeszcze lepsi, lecz przy tym jest stuprocentowo lojalna – zauważył David Hare. – W jakimś sensie przypomina Katharine Hepburn, tak jak ona robi wszystko na własnych warunkach. Ale też należy przyznać, że jest aktorką znacznie bardziej utalentowaną. Dokonała też czegoś naprawdę godnego podziwu. Rozmyślnie wykorzystała własną pozycję, by zapewnić sukces rozmaitym przedsięwzięciom. Bez jej udziału nie doszłyby do skutku ani Obfitość, ani Silkwood, ani Krzyk w ciemności. Widzowie odbierają role Meryl po części przez pryzmat tego, kim jest ona sama: niepodzielną siłą dobra”.

Prawa człowieka. Zmiana klimatu. Wolność słowa. Ruch Time’s Up, będący odpowiedzią na #metoo. Podajcie dowolny szlachetny cel, a jest spora szansa, że Meryl już go wspiera. Jest niekwestionowaną liderką oporu przeciwko Trumpowi, choć broni się przed byciem jego rzeczniczką.

„Nie chcę tego” – powiedziała w grudniu 2017 roku, prawie rok po wygłoszeniu elektryzującej przemowy podczas ceremonii rozdania Złotych Globów, prawie rok po Marszu Kobiet, na którym widziano protestujących, jak wymachiwali transparentami z hasłem „Tak powiedziała Meryl” i „Meryl Streep na prezydentkę”.

„Jestem osobą raczej skrytą i jak wielu pracowników show-biznesu tak naprawdę nieśmiałą, więc trudno jest mi wziąć to wszystko na siebie” – zaoponowała.

Strzegła swojej prywatności. Dysydentka tak sławna i kontrowersyjna jak ona ryzykuje wszystko, by przeciwstawić się kandydatowi korporacji Manchurian, który podżega swoich akolitów do stosowania przemocy wobec przeciwników politycznych. W tych chaotycznych, niepewnych czasach Meryl protestowała dalej – za pośrednictwem popkultury. Po zagraniu Kay Graham w filmie o tajnym raporcie Pentagonu na temat wojny w Wietnamie znalazła się w obsadzie filmu Stevena Soderbergha Pralnia. Ten dreszczowiec nakręcono na motywach prawdziwego śledztwa dziennikarskiego, które pozwoliło połączyć tak zwane Kwity z Panamy z członkami elit politycznych z całego świata, unikających płacenia podatków dzięki fasadowym spółkom i kontom założonym w rajach podatkowych.

Słuchajcie, to poważna kobieta. Lecz podobnie jak każdy kulturowy fenomen, często przekracza granicę między elitarnością a niewyszukaniem. Jest bohaterką internetowych memów, której bezcenne reakcje przed kamerą podczas wydarzeń transmitowanych przez telewizję – od pomyłki z filmem Moonlight podczas wręczania Oscarów w 2017 roku do męskich finałów US Open – obiegają media społecznościowe z prędkością światła. Z pewnością nie potrzebuje konta na Instagramie, by utrzymać się w obiegu, choć byłoby wspaniale, gdyby publikowała żartobliwe relacje ze swojego życia jak Candice Bergen. (Daj spokój, Meryl, pokaż nam swoją kuchnię, będziemy miały do czego aspirować!). Dla równowagi powstało na Instagramie mnóstwo kont jej fanów, z których najzabawniejsze i najbardziej absurdalne nosi nazwę Taste of Streep (Smak Streep) i publikuje przerobione w Photoshopie prześmieszne zdjęcia Mirandy Priestly zawiniętej w rurkę z kremem czy Mary Fisher siedzącej na pączku z różową polewą.

Na teatralnych deskach pojawiła się męska rewia Streep Tease, która wypełnia sale w Los Angeles – znalazła się w niej między innymi znana z Diabła tyrada o kolorze modrym. Mindy Kaling, twórczyni telewizyjnego serialu Świat według Mindy, napisała odcinek, w którym wraz z resztą obsady przebiera się za postaci odgrywane przez Meryl: Karen Blixen, siostrę Aloysius i (ha!) Lindy Chamberlain.

Jeśli chodzi o fanów określających się mianem Streeperów, to sama Meryl przyznała, że czuje się „nieco zaniepokojona”. „Jestem wdzięczna za ten renesans zainteresowania moimi osiągnięciami zawodowymi, to wspaniałe, naprawdę, ale celebryckość stała się w naszej kulturze zjawiskiem bardzo dziwnym. Nie mam konta na Twitterze, ale najwyraźniej mam pięć kont. Tylko że to nie ja. Nie korzystam z Facebooka, ale najwyraźniej z niego korzystam. To wszystko mnie trochę przeraża, ale każdy powinien mieć jakieś hobby”.

To sygnał, że czas zacytować Mirandę! Zatem do wszystkich fanów:

„To wszystko”.

PODZIĘKOWANIA

Trzynaście lat temu, gdy pracowałam jako dziennikarka w dziale kultury agencji Associated Press w Nowym Jorku, obejrzałam przed wywiadem z Anne Hathaway film Diabeł ubiera się u Prady. Niezwykle urzekła mnie historia młodej kobiety próbującej się odnaleźć (w butach Chanel) w swojej pierwszej pracy w mediach. Diabeł był świeży, oryginalny i wyzwalający, jednak im byłam starsza, tym bardziej moje uznanie dla postaci Andy Sachs granej przez Anne przeniosło się na Mirandę Priestly, w którą wcieliła się Meryl – podziwiałam ją za kompetencję, zimną krew i stylowo obcięte siwe włosy.

Pisanie tej książki było ogromnie ekscytujące. Nie dotarłabym do mety bez wyjątkowo zorganizowanej Caroline Jorgenson, która pomagała mi sprawdzać fakty i wynajdywać kolejne materiały, oraz Crystal Duan fantastycznie wykonującej transkrypcję. Dziękuję swojej wiernej czytelniczce Jennifer Keishin Armstrong, Mirandzie/Meryl popkultury faktu. Dziękuję wszystkim, którzy poświęcili czas, by porozmawiać ze mną o Meryl i jej filmach. Do grona tych uprzejmych osób należą między innymi: Goldie Hawn, John Patrick Shanley, David Frankel, Aline Brosh McKenna, Robert Benton, Wendy Finerman, David Hare, Susan Seidelman, Fred Schepisi, Justin Kirk, Joe Mazzello, Albert Brooks, Lake Bell, Sarah Jones, Carl Franklin, Vanessa Taylor, Jerry Zaks, Arlene Burns, Albert Wolsky, Buzz Hirsch, Larry Mark, Bob Greenhut, Stephen Goldblatt i Mark Livolsi. Dziękuję również wydawcom, menedżerom i agentom, dzięki którym nawiązałam kontakt z kolejnymi informatorami, a także osobom zarządzającym bezcennymi zasobami Biblioteki Margaret Herrick w Los Angeles oraz Paley Center for Media w Nowym Jorku, archiwum programów telewizyjnych i radiowych.

Jestem dozgonnie wdzięczna swojemu agentowi Danielowi Greenbergowi za to, że mnie osłaniał, oraz Brantowi Rumble’owi, swojemu utalentowanemu redaktorowi z Hachette Books, za jego niezrównane umiejętności, cierpliwość i poczucie humoru. Justinie Teodoro, na swoich wspaniałych ilustracjach uchwyciłeś dynamiczny, radosny kunszt Meryl.

Chciałabym wreszcie przekazać wyrazy miłości swoim rodzicom, przyjaciołom i krewnym, a w szczególności Dave’owi Beemanowi, który był Paulem Childem dla mojej Julii.

BIBLIOGRAFIA

Dziennikarz nigdy nie ujawnia swoich źródeł. No dobra.

Wprowadzenie: Przepasać biodra!

R. Abramowitz, Is That a Gun in Your Pocket? Women’s Experience of Power in Hollywood, Random House, New York, 2000.

Wywiad z Meryl Streep, Fresh Air, NPR, 6.02.2012.

Rozdział 1: Meryl prymuska

J.M. Booth, Meryl & Me, „Us”, 25.08.1986.

N. Britten, Baftas: Meryl Streep’s British Ancestor ‘Helped Start War with Native Americans’, „Daily Telegraph”, 14.02.2002.

K. Burns, Meryl Streep, „USA Weekend”, 29.11–1.12.2002.

„Current Biography”, 8.1980.

H. De Vries, Meryl Acts Up, „Los Angeles Times Magazine”, 9.09.1990.

J. Garey, Meryl Streep, „Us”, 10.1994.

Good Morning America, ABC, 17.02.1983.

J. Goodman, Keeping It in the Family, „Sunday Times”, 20.01.1991.

The Graham Norton Show, BBC One, 9.10.2015.

P. Gray, A Mother Finds Herself, „Time”, 3.12.1979.

B. Greene, Streep, „Esquire”, 12.1984.

M. Gussow, The Rising Star of Meryl Streep, „New York Times Magazine”, 4.02.1979.

G. Haddad-Garcia, Mysterious Meryl, „Antonio Light”, 10.1981.

J. Kaplan, I Chose Family, „Parade”, 28.05.2006.

J. Kroll, A Star for the ’80s, „Newsweek”, 7.01.1980.

Mary W. Streep, 86, Artist, Volunteer, newjerseyhills.com, 4.10.2001.

Meryl Streep: ‘I’m Not Always Happy’, „Talks”, 13.07.2011.

J. Miller, Here’s Where Meryl Streep Found the Confidence to Become an Actress, 19.06.2015.

S. Proudfit, Behind the Magic, „Back Stage West”, 18–24.02.1999.

D. Rosenthal, Meryl Streep Stepping In and Out of Roles, „Rolling Stone”, 15.10.1981.

M. Schulman, Meryl Streep. Znowu ona!, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2016.

J. Skow, What Makes Meryl Magic, „Time”, 7.09.1981.

M. Streep, 2006 (79th) Academy Awards: Nominee Questionnaire, niedatowany.

M. Streep, wykład dla absolwentów Barnard College w Nowym Jorku, 17.05.2010, oraz wykład dla absolwentów Vassar College w Poughkeepsie, Nowy Jork, 23.05.1983.

M. Streep, występ w Faces of America, PBS, emisja od lutego do marca 2010.

L. Winters, Master Class, „Vogue”, 12.2002.

Wypowiedź w filmie dokumentalnym Richarda Sheparda o Johnie Cazale’u I Knew It Was You, HBO Films, 2009.

Antrakt: Kiedy Meryl poznała Roya

R. Barton, A. McGregor, Theatre in Your Life, wyd. III, Cengage Learning, Stamford, CT, 2014.

D. Karger, Oscars 2012: Love Story, „Entertainment Weekly”, 2.03.2012.

Rozdział 2: Uciekająca Meryl

R. Abramowitz, Is That a Gun in Your Pocket? Women’s Experience of Power in Hollywood, Random House, New York, 2000.

AFI Tribute to Jane Fonda, TNT, 14.06.2014.

C. Buckley, Meryl Streep and Tom Hanks on the #MeToo Moment and The Post, „New York Times”, 3.01.2018.

D. De Dubovay, Meryl Streep, „Ladies’ Home Journal”, 3.1980.

Don Gummer, http://www.imagogalleries.com/bios/Don_Gummer_Biography.pdf.

C. Dreifus, Meryl Streep: Why I’ve Taken a Year Off for Motherhood, „Ladies’ Home Journal”, 4.1984.

Good Morning America, ABC, 17.02.1983.

R. Graham, Meryl Streep Once Said Dustin Hoffman Groped Her Breast the First Time They Met, slate.com, 2.11.2017.

P. Gray, A Mother Finds Herself, „Time”, 3.12.1979.

M. Gussow, The Rising Star of Meryl Streep, „New York Times Magazine”, 4.02.1979.

D. Kennedy, Meryl, Revealed, „More”, 12.2002 / 1.2003.

R. Kimball Kent, Actress Meryl Streep: Her Own Woman, „Plain Dealer”, 1978.

J. Kroll, A Star for the ’80s, „Newsweek”, 7.01.1980.

C. Kummer, Streep vs. Streep, „Cue”, 5.01.1980.

K. Longworth, Meryl Streep: Anatomy of an Actor, Phaidon Press, London, UK, 2014.

D. Rosenthal, Meryl Streep Stepping In and Out of Roles, „Rolling Stone”, 15.10.1981.

M. Schulman, Meryl Streep. Znowu ona!, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2016.

G. Shalit, What’s Happening, „Ladies’ Home Journal”, 12.1979.

Watch What Happens, Bravo, 9.08.2012.

L. White, Her Significant Others, „Sunday Times”, 31.10.2004.

Ch. Williams, Scenes from the Battle of the Sexes, „Washington Post”, 17.12.1982.

L. Winters, Master Class, „Vogue”, 12.2002.

Wypowiedź w filmie Michaela Aricka Finding the Truth: The Making of ‘Kramer vs. Kramer’, dystrybucja Columbia TriStar Home Video, 2001.

Wywiad z Robertem Bentonem.

Wywiad z Robertem Greenhutem.

Young Actresses: Meryl, Tovah, Jill & Swoosie, „Horizon”, 8.1978.

Rozdział 3: Meryl matka

M. Bandler, Streep, „American Way”, 12.1982.

L. Bennetts, About Meryl, „Vanity Fair”, 1.2010.

P. Biskind, The Vietnam Oscars, „Vanity Fair”, 3.2008.

K. Burns, Meryl Streep, „USA Weekend”, 29.11–1.12.2002.

Ch. Champlin, Meryl Streep as Silkwood and Herself, „Los Angeles Times”, 18.12.1983.

B. Darrach, Enchanting, Colorless, Glacial, Fearless, Sneaky, Seductive, Manipulative, Magical Meryl, „Life”, 12.1987.

D. De Dubovay, Meryl Streep, „Ladies’ Home Journal”, 3.1980.

M. Deeley, Blade Runners, Deer Hunters, and Blowing the Bloody Doors Off: My Life in Cult Movies, Pegasus Books, New York, 2009.

R. Ebert, Kramer vs. Kramer, „Chicago Sun-Times”, 1.12.1979.

E. Forster, Meryl Streep: A Star in Any Language, „Biography Magazine”, 9.1998.

N. Gittelson, Meryl Streep: Surprising Superstar, „McCall’s”, 3.1983.

Good Morning America, ABC, 17.02.1983.

The Graham Norton Show, BBC One, 15.04.2016

A. Harmetz, Miss Streep and Kline Cast in Movie Sophie, „New York Times”, 22.07.1981.

A. Harmetz, Oscar-Winning Deer Hunter Is Under Attack as ‘Racist’ Film, „New York Times”, 26.04.1979.

R. Harris, Broadway Ballyhoo, „Hollywood Reporter”, 11.08.1980.

H. Hinson, Streep and Irons Make a Big-Time Movie Twosome, „Los Angeles Herald-Examiner”, 15.09.1981.

Informacja prasowa o tym, że wytwórnia United Artists zaproponowała Donowi Gummerowi pracownię tam, gdzie kręcono Kochanicę Francuza, „People”, 12.05.1980.

Jaffe, Benton, Hoffman and Streep Talk About New Films, „Hollywood Reporter”, 25.03.1980.

Jimmy Kimmel Live!, ABC, 13.01.2012.

Jimmy Kimmel Live!, ABC, 15.01.2014.

J. Kaplan, I Chose Family, „Parade”, 28.05.2006.

J. Kasindorf, A Man’s Place Is in the Movies, „New West”, 22.01.1980.

D. Kennedy, Meryl, Revealed, „More”, 12.2002 / 1.2003.

J. Kroll, A Star for the ’80s, „Newsweek”, 7.01.1980.

Lista castingowa „Nathan”, kolekcja Alana J. Pakuli w Bibliotece Margaret Herrick w Los Angeles, 6.1980.

J. Maslin, At the Movies, „New York Times”, 24.08.1979.

Materiały dodatkowe, Sophie’s Choice, DVD, Lions Gate, 1998.

D. Maychick, Meryl Streep: The Reluctant Superstar, St. Martin’s Press, New York, 1984.

Meryl Streep and Sophie’s Choice, „Us”, 29.04.1980.

Meryl Streep Says She Is Proud to Be Acting ‘on Behalf of... Old Broads’, „Telegraph”, 2.02.2009.

H. Pakula, Meryl, Unrehearsed, „More”, 10.1999.

S. Rea, Meryl Streep Talks About Sophie’s Choice, Acting & Other Things, „Movie Magazine”, zima 1983.

D. Rosenthal, Meryl Streep Stepping In and Out of Roles, „Rolling Stone”, 15.10.1981.

B. Saltzman, informacja prasowa o szczegółach spotkania Justina Henry’ego z królową Elżbietą II, „Los Angeles Times”, 26.03.1980.

M. Schulman, Meryl Streep. Znowu ona!, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2016.

G. Shalit, What’s Happening, „Ladies’ Home Journal”, 12.1979.

C. Shoard, Meryl Streep: ‘I Wasn’t Happy with The French Lieutenant’s Woman’, theguardian.com, 18.04.2016.

J. Skow, What Makes Meryl Magic, „Time”, 7.09.1981.

A. Sternbergh, Why Was Kramer vs. Kramer the Top-Grossing Movie of 1979?, vulture.com, 3.10.2014.

B. Weinraub, Her Peculiar Career, „New York Times Magazine”, 18.09.1994.

L. White, Her Significant Others, „Sunday Times”, 31.10.2004.

Ch. Williams, Scenes from the Battle of the Sexes, „Washington Post”, 17.12.1982.

Wywiad z Robertem Bentonem.

Young Actresses: Meryl, Tovah, Jill & Swoosie, „Horizon”, 8.1978.

Rozdział 4: Atomowa Meryl

R. Abramowitz, Is That a Gun in Your Pocket? Women’s Experience of Power in Hollywood, Random House, New York, 2000.

AFI Tribute to Meryl Streep, USA Network, 21.06.2004.

L. Alexis Fisher, An Ode to Cher’s Unbeatable Oscars Style, harpersbazaar.com, 23.02.2017.

G. Anthony, Meryl Streep & Cher Get Together in Silkwood, „Marquee”, 12.1983.

L. Bennetts, About Meryl, „Vanity Fair”, 1.2010.

Ch. Champlin, Meryl Streep as Silkwood and Herself, „Los Angeles Times”, 18.12.1983.

Cher, The First Time, Simon & Schuster, New York, 1998.

The Devil Wore Prada, but Meryl Wore..., „People”, 24.02.2007.

C. Dreifus, Meryl Streep: Why I’ve Taken a Year Off for Motherhood, „Ladies’ Home Journal”, 4.1984.

S. Ginsberg, ABC Pix Begins Work on Third Feature Sept. 7, „Variety”, 3.09.1982.

N. Gittelson, Meryl Streep: Surprising Superstar, „McCall’s”, 3.1983.

W. Gordon, Role of a Lifetime: Meryl Streep as Eco-Activist Mom, mariasfarmcountrykitchen.com, 28.02.2012.

K. Harmon, Fukushima Absorbed: How Plutonium Poisons the Body, blogs.scientificamerican.com, 26.06.2011.

The Karen Silkwood Story, „Los Alamos Science” No. 23, 1995.

D.J. Kleiner, Silkwood, Karen Gay, „Handbook of Texas Online”, tshaonline.org/handbook/articles/fsi35, 23.11.2010.

H. Kohn, Karen Silkwood Was Right in Plutonium Scandal, „Rolling Stone”, 20.10.1977.

J. Kroll, The Reluctant Superstar, „Ladies’ Home Journal”, 5.1985.

Ch. Krupp, How Close to the Real Story?, „Glamour”, 1.1984.

J. Latson, The Nuclear-Safety Activist Whose Mysterious Death Inspired a Movie, „Time”, 13.11.2014.

B. Luscombe, 7 Myths About Meryl, „Time”, 19.06.2006.

D. Maychick, Meryl Streep: The Reluctant Superstar, St. Martin’s Press, New York, 1984.

K. Mizoguchi, Having the Time of Their Lives! Meryl Streep & Cher Share a Kiss at Mamma Mia! Premiere in London, people.com, 16.07.2018.

P.L. Montgomery, Throngs Fill Manhattan to Protest Nuclear Weapons, „New York Times”, 13.06.1982.

Nation: Poisoned by Plutonium, „Time”, 19.03.1979.

A. Passafiume, Behind the Camera on Silkwood, tcm.com, niedatowane.

R.L. Rashke, The Killing of Karen Silkwood, Houghton Mifflin, Boston, 1981.

S. Stogsdill, Forty Years Later, Silkwood’s Children Reflect, tulsaworld.com, 10.11.2014.

Watch What Happens, Bravo, 9.08.2012.

H. Weaver, Cher and Meryl Streep’s Friendship: A History, vanityfair.com, 17.07.2018.

Wywiad z Albertem Wolskym.

Wywiad z Buzzem Hirschem.

Antrakt: Antynuklearna krucjata Meryl

D. Carasik Dion, Catching Up with Meryl Streep, „Dial”, 7.1984.

J. Green, What, Meryl Worry?, „New York Times”, 25.07.2004.

D.G. Kimball, Looking Back: The Nuclear Arms Control Legacy of Ronald Reagan, armscontrol.org, 8.07.2004.

J. Kroll, The Reluctant Superstar, „Ladies’ Home Journal”, 5.1985.

R.N. Lebow, J. Gross Stein, Reagan and the Russians, „Atlantic”, 2.1994.

P.L. Montgomery, Throngs Fill Manhattan to Protest Nuclear Weapons, „New York Times”, 13.06.1982.

J. Schell, The Spirit of June 12, „Nation”, 2.07.2007.

J. Skow, What Makes Meryl Magic, „Time”, 7.09.1981.

Streep Throat, „Los Angeles Herald-Examiner”, 28.08.1984.

M. Streep, wykład dla absolwentów Vassar College w Poughkeepsie, Nowy Jork, 23.05.1983.

Rozdział 5: Meryl lwica

AFI Tribute to Meryl Streep, USA Network, 21.06.2004.

K. Blixen, Pożegnanie z Afryką, przeł. Józef Giebułtowicz, Wydawnictwo Mediasat Poland, Kolekcja „Gazety Wyborczej”, Kraków 2004.

K. Capshaw, wiadomość dla Sydneya Pollacka, datowana na 16.06.1984, zbiory specjalne Biblioteki Margaret Herrick.

Ch. Champlin, Meryl Streep as Silkwood and Herself, „Los Angeles Times”, 18.12.1983.

B. Darrach, Enchanting, Colorless, Glacial, Fearless, Sneaky, Seductive, Manipulative, Magical Meryl, „Life”, 12.1987.

I. Dinesen, Out of Africa, Modern Library ed., Random House, New York, 1992.

C. Dreifus, Meryl Streep: Why I’ve Taken a Year Off for Motherhood, „Ladies’ Home Journal”, 4.1984.

R. Ebert, Silkwood, „Chicago Sun-Times”, 14.12.1983.

B. Greene, Streep, „Esquire”, 12.1984.

J. Goodman, Keeping It in the Family, „Sunday Times”, 20.01.1991.

M. Haskell, Who’ll Get Oscar?, „Vogue”, 2.1983.

Hasło „Isak Dinesen”, Encyclopedia Britannica, 2016.

Informacja prasowa o narodzinach Mamie Gummer, „Time”, 29.08.1983.

P. Kael, Tootsie, Gandhi, and Sophie, „New Yorker”, 27.12.1982.

K. Longworth, Meryl Streep: Anatomy of an Actor, Phaidon Press, London, UK, 2014.

J. Maslin, Styron’s Sophie’s Choice, „New York Times”, 10.12.1982.

D. Maychick, Meryl Streep: The Reluctant Superstar, St. Martin’s Press, New York, 1984.

Oscar-Winning Artists Share Stories at New Yorker Festival, makeupmag.com, 19.10.2014.

M. Palmer, Meryl Up Close, „Good Housekeeping”, 8.2008.

A. Passafiume, The Critics’ Corner: Silkwood, tcm.com, niedatowane.

S. Rea, Meryl Streep, Acting Funny, „Home Viewer”, 11.1986.

J. Rovin, I Want It All – But in Manageable Proportions, „Los Angeles Herald-Examiner”, 17.08.1986.

W. Schneider, Don’t Stop Talking, „Hollywood Reporter”, 10.06.2004.

W. Schneider, Power, „Hollywood Reporter”, 10.06.2004.

G. Siskel, Meryl Streep Not Looking for a Role as American Icon, „Chicago Tribune”, 20.07.1986.

J. Skow, What Makes Meryl Magic, „Time”, 7.09.1981.

M. Streep, wykład dla absolwentów Vassar College w Poughkeepsie, Nowy Jork, 23.05.1983.

Transkrypcja konferencji Hollywood Foreign Press Association dotyczącej Krzyku w ciemności, 1988, zbiory specjalne Biblioteki Margaret Herrick.

Watch What Happens, Bravo, 9.08.2012.

Wypowiedzi Charlesa Dance’a na temat Meryl Streep i Shirley MacLaine, IMDb.com.

Wypowiedzi Meryl Streep i Sydneya Pollacka, Out of Africa, DVD, Universal Pictures, 29.02.2000.

Wywiad z Davidem Hare’em.

Wywiad z Edem Pressmanem.

Wywiad z Fredem Schepisi.

Wywiad z Ianem Bakerem.

Antrakt: Efekt Meryl

R. Bradley, The Accent Whisperers of Hollywood, „New York Times Magazine”, 20.07.2017.

R. Mann, Seymour Loses One, Wins One, „Los Angeles Times”, 21.12.1985.

A. Wilkinson, Talk This Way, „New Yorker”, 9.11.2009.

Wywiad z Diane Kamp.

Wywiad z Rocio Rocier.

Rozdział 6: Meryl pogromczyni serc

P. Attanassio, Meryl Streep & the Human Resonance, „Washington Post”, 25.07.1986.

S. Brown, Streep at the Top, „Hollywood Reporter”, 11.1983.

V. Campbell, Beloved Neurotic, „Movieline”, 18–24.10.1985.

V. Canby, Screen: Out of Africa, Starring Meryl Streep, „New York Times”, 18.12.1985.

E. Carlson, I’ll Have What She’s Having, Hachette Books, New York, 2017. (No i proszę, cytuję samą siebie!).

Ch. Conconi, Divorce with a Heartburn Cause, „Washington Post”, 28.06.1985.

R. Ebert, Heartburn, „Chicago Sun-Times”, 25.07.1986.

M. Eliot, Nicholson, Three Rivers Press, New York, 2013.

M. Haskell, Hiding in the Spotlight, „Ms.”, 12.1988.

Informacja prasowa o tym, jak Meryl (wówczas w ciąży z trzecim dzieckiem) zapowiedziała, że przez kolejny rok planuje nie pracować, „Variety”, 25.03.1986.

Informacja prasowa o tym, jak Meryl zażądała od Jacka Nicholsona, by zagrał „równie śmiałe sceny erotyczne” jak w filmie Listonosz zawsze dzwoni dwa razy, „People”, 18.02.1980.

J. Kroll, The Reluctant Superstar, „Ladies’ Home Journal”, 5.1985.

List od Afrykanów zatrudnionych w obsadzie i ekipie Pożegnania z Afryką do redaktora „Kenya Times”, z 12.02.1985, zbiory specjalne Biblioteki Margaret Herrick.

K. Longworth, Meryl Streep: Anatomy of an Actor, Phaidon Press, London, UK, 2014.

S. Rea, Meryl Streep, Acting Funny, „Home Viewer”, 11.1986.

Reakcja publiczności na Pożegnanie z Afryką według analityka wytwórni Universal Studios Davida Saundersa, z 28.08.1985, zbiory specjalne Biblioteki Margaret Herrick.

W. Schneider, Don’t Stop Talking, „Hollywood Reporter”, 10.06.2004.

G. Siskel, Meryl Streep not Looking for a Role as American Icon, „Chicago Tribune”, 20.07.1986.

Sounds Like Heartburn, informacja prasowa o wynagrodzeniu Meryl w wysokości 3,5 miliona dolarów w 1986 roku, „People”, 8.09.1986.

A. Witchel, Mandy Patinkin: ‘I Behaved Abominably’, „New York Times Magazine”, 21.08.2013.

Wywiad z Robertem Greenhutem.

Rozdział 7: Meryl męczennica

R. Abramowitz, Is That a Gun in Your Pocket? Women’s Experience of Power in Hollywood, Random House, New York, 2000.

AFI Tribute to Meryl Streep, USA Network, 21.06.2004.

P. Attanassio, Meryl Streep & the Human Resonance, „Washington Post”, 25.07.1986.

L. Chamberlain o otrzymaniu odszkodowania w wysokości 1,3 miliona dolarów po jej uniewinnieniu, lindychamberlain.com/files/Compensation.pdf.

A Cry in the Dark, boxofficemojo.com.

H. De Vries, Meryl Acts Up, „Los Angeles Times Magazine”, 9.09.1990.

R. Ebert, A Cry in the Dark, „Chicago Sun-Times”, 11.11.1988.

M. Eliot, Nicholson, Three Rivers Press, New York, 2013.

M. Fink, Happy Birthday, Jack, „Los Angeles Herald-Examiner”, 22.04.1987.

M. Hammer, Why Meryl Takes Chances, „Ladies’ Home Journal”, 10.1988.

D. Handelman, Winning Streep, „Vogue”, 4.1992.

M. Haskell, Hiding in the Spotlight, „Ms.”, 12.1988.

Heartburn Heat?, „Press-Telegram”, 31.08.1986.

Informacja prasowa o tym, że Meryl otrzymała 4 miliony dolarów za Krzyk w ciemności, „Variety”, 20.04.1987.

Ironweed: Miscellaneous Notes, tcm.com.

R. Kempley, A Cry in the Dark, „Washington Post”, 11.11.1988.

Transkrypcja konferencji Hollywood Foreign Press Association z 1988 roku dotyczącej Krzyku w ciemności, zbiory specjalne Biblioteki Margaret Herrick.

W. Wasserstein, Streeping Beauty, „Interview”, 12.1988.

Wywiad z Fredem Schepisi.

Wywiad z Ianem Bakerem.

Rozdział 8: Meryl w średnim wieku

R. Abramowitz, Is That a Gun in Your Pocket? Women’s Experience of Power in Hollywood, Random House, New York, 2000.

L. Bennetts, About Meryl, „Vanity Fair”, 1.2010.

H. De Vries, Meryl Acts Up, „Los Angeles Times Magazine”, 9.09.1990.

D. Denby, Meryl Streep Is Madonna and Siren as The French Lieutenant’s Woman, New York, 21.09.1981.

J. Garey, Meryl Streep, „Us”, 10.1994.

J. Goodman, Keeping It in the Family, „Sunday Times”, 20.01.1991.

D. Handelman, Winning Streep, „Vogue”, 4.1992.

R. Hopler, Meryl as Co-star and Coach, „Variety”, 14.04.2008.

G. Plaskin, Reflections from the Edge, „Press-Telegram”, 16.09.1990.

W. Schneider, Power, „Hollywood Reporter”, 10.06.2004.

C. See, Heartfelt, Original Outtakes from the Life of an Actress, „Los Angeles Times”, 27.07.1987.

Wywiad z Robertem Greenhutem.

Wywiad z Susan Seidelman.

Antrakt: Zapomniany scenariusz Meryl i Carrie

S. Boboltz, Meryl Streep Sings Carrie Fisher’s Favorite Song at Memorial with Billie Lourd, huffingtonpost.com, 6.01.2017.

D. Handelman, Winning Streep, „Vogue”, 4.1992.

A. King, Fisher-Streep Pic May Go to Nichols, „Hollywood Reporter”, 16.08.1991.

W. Scott, Personality Parade, „Parade”, 12.02.1995.

Rozdział 9: Meryl nieśmiertelna

R. Abramowitz, Is That a Gun in Your Pocket? Women’s Experience of Power in Hollywood, Random House, New York, 2000.

B. Aikman, Off the Cliff, Penguin Press, New York, 2017.

A. Archerd, Just for Variety, „Variety”, 7.04.1992.

L. Bennetts, About Meryl, „Vanity Fair”, 1.2010.

V. Canby, Streep Spars with Barr in a Comedy of Revenge, „New York Times”, 8.12.1989.

B. Darrach, Enchanting, Colorless, Glacial, Fearless, Sneaky, Seductive, Manipulative, Magical Meryl, „Life”, 12.1987.

H. De Vries, Meryl Acts Up, „Los Angeles Times Magazine”, 9.09.1990.

E. Dutka, Meryl Streep Attacks Hollywood’s Gender Gap at SAG Conference, „Los Angeles Times”, 3.08.1990.

N.J. Easton, Meryl’s Latest Accent Is a Laugh, „Los Angeles Times”, 10.12.1989.

R. Ebert, She-Devil, „Chicago Sun-Times”, 8.12.1989.

D. Handelman, Winning Streep, „Vogue”, 4.1992.

H. Hinson, Postcards from the Edge, „Washington Post”, 14.09.1990.

Informacja prasowa o tym, że Kevin Kline wypadł z obsady Ze śmiercią jej do twarzy, „Screen International”, 11.10.1991.

Informacja prasowa o tym, że Meryl ze względu na ciążę wycofała się z występu podczas ceremonii rozdania Oscarów, „Variety”, 25.03.1991.

K. Longworth, Meryl Streep: Anatomy of an Actor, Phaidon Press, London, UK, 2014.

J. McHenry, The Reasoning Behind Meryl’s Mamma Mia! Here We Go Again Plotline, vulture.com, 19.07.2018.

M. Rosen, Who’s So Vain?, „People”, 24.08.1992.

She-Devil, boxofficemojo.com.

L. Smith, Streep’s Losing Streak, „Los Angeles Times”, 20.05.1991.

P. Travers, Meryl Streep, „Rolling Stone”, 15.11.2007.

J. Voland, Streep Switching to CAA from ICM, „Hollywood Reporter”, 15.05.1991.

B. Weinraub, Her Peculiar Career, „New York Times Magazine”, 18.09.1994.

Wywiad z Albertem Brooksem.

Wywiad z Goldie Hawn.

Wywiad z Meryl Streep, Fresh Air, NPR, 6.02.2012.

Rozdział 10: Meryl bogini rzeki

R. Abramowitz, Is That a Gun in Your Pocket? Women’s Experience of Power in Hollywood, Random House, New York, 2000.

S. Adams, Interview: Carrie Fisher, avclub.com, 13.08.2011.

Ch. Azzopardi, A Candid Meryl Streep Opens Up About Being ‘in Love’ with Gay People and Her Iconic LGBT Roles, pridesource.com, 9.08.2016.

B. Case, Hidden Depths, „Time Out London”, 22.02–1.03.1995.

S. Elder, Getting In on the Action, „Vogue”, 7.1994.

C. Eller, Streep Getting into ‘Spirits’, „Variety”, 10.09.1992.

J. Garey, Meryl Streep, „Us”, 10.1994.

N. Gittelson, Meryl Streep: Surprising Superstar, „McCall’s”, 3.1983.

D. Handelman, Winning Streep, „Vogue”, 4.1992.

R. Holter, wywiad z Meryl o Dzikiej rzece, „Dallas Morning News”, 10.1994, zarchiwizowany w Bibliotece Margaret Herrick w Los Angeles.

Informacja prasowa o tym, że Meryl wypadła z obsady Firmy, „New York”, 21.09.1992.

D. Kennedy, Meryl, Revealed, „More”, 12.2002 / 1.2003.

J. Maslin, Squeezing the Humor out of Death, „New York Times”, 31.07.1992.

R. Murphy, The ‘Great-Ephemeral-Quality’ A-List Is Quite Long in Hollywood, It Appears, „Los Angeles Times”, 4.10.1992.

M.H. Price, Meryl Streep Rides Out Skepticism, „Press-Telegram”, 2.10.1994.

K. Puchko, The Gloriously Queer Afterlife of Death Becomes Her, „Vanity Fair”, 3.08.2017.

S. Schaefer, The Latest Action Hero, „Us”, 8.1993.

Wywiad z Arlene Burns.

Wywiad z Josephem Mazzello.

Wywiad z Thomasem Mackiem.

Antrakt: Meryl ekolożka

Apples: U.S. Officially Declares Fruit Safe, „Los Angeles Times”, 1989.

Ch. Champlin, Just an Ordinary Connecticut Housewife, „Los Angeles Times”, 6.11.1988.

W. Gordon, Role of a Lifetime: Meryl Streep as Eco-Activist Mom, mariasfarmcountrykitchen.com, 28.02.2012.

G. Gunset, Apple Chemical Alar off Market, „Chicago Tribune”, 3.06.1989.

Ms. Streep Goes to Washington to Stop a Bitter Harvest, „People”, 20.03.1989.

Transkrypcja konferencji Hollywood Foreign Press Association z 1988 roku dotyczącej Krzyku w ciemności, zbiory specjalne Biblioteki Margaret Herrick.

W. Wasserstein, Streeping Beauty, „Interview”, 12.1988.

Rozdział 11: Meryl romantyczka

R. Abramowitz, Is That a Gun in Your Pocket? Women’s Experience of Power in Hollywood, Random House, New York, 2000.

A. Archerd, Just for Variety, „Variety”, 15.08.1994.

R. Brody, Clint Eastwood and Pauline Kael, newyorker.com, 20.10.2011.

J. Garey, Meryl Streep, „Us”, 10.1994.

P. Hammond, Two-Time Oscar Winner Jane Fonda Back in the Hunt for ‘Youth’ Three Decades After Her Last Nomination, deadline.com, 28.11.2015.

S. Levitt, Heart Land, „People”, 26.06.1995.

Make Her Day, „People”, 19.06.1995.

M. Miller, K. Schoemer, Streep Shoots the Rapids, „Newsweek”, 26.09.1994.

H. Pakula, Meryl, Unrehearsed, „More”, 10.1999.

D. Parker, Streep Takes ‘Bridges’ Leap, „Hollywood Reporter”, 15.08.1994.

Quotes of the Week, „Screen International”, 8.1994.

F. Rich, One-Week Stand, „New York Times Magazine”, 25.07.1993.

‘River’ to ‘Bridges’, „Variety”, 15.08.1994.

The River Wild, boxofficemojo.com.

L. Smith, Wild Response for Streep, „Los Angeles Times”, 23.05.1994.

Transkrypcja konferencji Hollywood Foreign Press Association z 1994 roku dotyczącej Dzikiej rzeki, zbiory specjalne Biblioteki Margaret Herrick.

Watch What Happens, Bravo, 9.08.2012.

B. Weinraub, Her Peculiar Career, „New York Times Magazine”, 18.09.1994.

S. Woulfe, Bart’s Voice a Real Character, „Pantagraph”, 3.11.2001.

Wypowiedź z An Old-Fashioned Love Story: Making The Bridges of Madison County, The Bridges of Madison County, Warner Home Video, DVD, 2008.

Wywiad z Meryl Streep, Fresh Air, NPR, 6.02.2012.

Antrakt: Role, które jej się wymknęły

A. Archerd, Just for Variety, „Variety”, 23.06.1989.

V. Canby, Two New Triumphs Cap a Fine Year for Actresses, „New York Times”, 12.12.1982.

H. De Vries, Meryl Acts Up, „Los Angeles Times Magazine”, 9.09.1990.

N.J. Easton, Meryl’s Latest Accent Is a Laugh, „Los Angeles Times”, 10.12.1989.

Furthermore, „People”, 18.02.1980.

Informacja prasowa o tym, że Meryl nagrała podkład dźwiękowy do potencjalnej roli w filmowej wersji Evity, „Los Angeles Herald-Examiner”, 19.10.1988.

Informacja prasowa przytaczająca słowa Meryl, że „dałaby się pokroić” za rolę w Puencie, „Los Angeles Herald-Examiner”, 28.10.1988.

Meryl Streep: ‘I’m Not Always Happy’, „Talks”, 13.07.2011.

S. Schaefer, The Latest Action Hero, „Us”, 8.1993.

L. Smith, Streep’s Losing Streak, „Los Angeles Times”, 20.05.1991.

Watch What Happens, Bravo, 9.08.2012.

B. Weinraub, Her Peculiar Career, „New York Times Magazine”, 18.09.1994.

Rozdział 12: Meryl wirtuozka

Another Soccer Mom, „Press-Telegram”, 19.01.1997.

L. Bennetts, About Meryl, „Vanity Fair”, 1.2010.

The Bridges of Madison County, boxofficemojo.com.

B. Case, Hidden Depths, „Time Out”, 22.02–1.03.1995.

R. Corliss, When Erotic Heat Turns into Love Light, „Time”, 5.06.1995.

R. Dawn, Meryl Streep, „Hollywood Reporter”, 9.1999.

R. Ebert, Music of the Heart, „Chicago Sun-Times”, 29.10.1999.

R. Eder, Thomas Babe’s Taken in Marriage at the Public Theater, „New York Times”, 27.02.1979.

J. Feiwell, Streep Plays Music with the Big Boys, „Variety”, 15.10.1999.

E. Forster, Meryl Streep: A Star in Any Language, „Biography Magazine”, 9.1998.

S. Galloway, Streep, Keaton Are Entering Marvin’s Room, „Hollywood Reporter”, 24.03.1995.

M. Gilbert, Meryl the Mom – In Life and in Marvin’s Room, „Los Angeles Times”, 2.01.1997.

D. Gritten, In Step with the Team, „Los Angeles Times”, 8.11.1998.

A. Magee, Tough Exam for Streep in Irish Village School, „Times” (London), 24.09.1993.

Meryl’s Music Opens with $3.7M, „Screen International”, 5.11.1999.

More Blonde Ambition, „Los Angeles Magazine”, 10.1990.

M. Palmer, Ready, Willing and More Than Able, „Times” (London), 17.01.2000.

Passionate Parent, „People”, 27.01.1997.

L. Smith, De Niro, Streep in Before?, „Los Angeles Times”, 24.08.1992.

L. Smith, Nobody Knows, „Good Housekeeping”, 9.1998.

L. Smith, Streep Can’t Resist Challenge, „Los Angeles Times”, 20.08.1998.

B. Weinraub, Her Peculiar Career, „New York Times Magazine”, 18.09.1994.

Wywiad z Carlem Franklinem.

Wywiad z Jerrym Zaksem.

Wywiad z Robertą Guaspari.

Rozdział 13: Meryl na bocznym torze

B. Brantley, Streep Meets Chekhov, up in Central Park, „New York Times”, 13.08.2001.

C. Brodesser, Streep Eyes Adaptation, „Variety”, 6.09.2000.

A. Doge, Meryl Streep’s Former Greenwich Village Townhouse Asks $28.5M, 6sqft.com, 28.09.2016.

M. Fleming, Good as Gold, „Variety”, 18.11.2002.

B. Goldfarb, Facing the Myths with the World’s Number One Actor’s Actor, „Interview”, 12.2002 / 1.2003.

M. Goodridge, The Grande Dame of the Cutting Edge, „Screen International”, 21.02.2003.

J. Green, What, Meryl Worry?, „New York Times”, 25.07.2004.

D. Kennedy, Meryl, Revealed, „More”, 12.2002 / 1.2003.

T. King, Meryl Streep Makes History, Tracks, „Wall Street Journal”, 14.02.2003.

Mary W. Streep, 86, Artist, Volunteer, newjerseyhills.com, 4.10.2001.

B. McNamara, Adapt This, „UR Chicago”, 1.2003.

K.E.G. Perry, The New Yorker’s Susan Orlean on Crafting a Story and Being Played by Meryl Streep in Adaptation, www.gq-magazine.co.uk, 16.04.2012.

Return Engagements, „People”, 9.04.2001.

K.S. Schneider, The Great One, „People”, 3.02.2003.

W. Schneider, A Class Act, „Hollywood Reporter”, 10.06.2004.

W. Schneider, Power, „Hollywood Reporter”, 10.06.2004.

K.D. Shirkani, Indies Take Shape, „Variety”, 24.09.1999.

Trophy Girl, „Us”, 16.12.2002.

L. White, Her Significant Others, „Sunday Times”, 31.10.2004.

L. Winters, Master Class, „Vogue”, 12.2002.

Wywiad z Carlem Franklinem.

Wywiad z Davidem Hare’em.

Wywiad z Meryl Streep, Fresh Air, NPR, 6.02.2012.

Rozdział 14: Meryl kobieta kameleon

AFI Tribute to Meryl Streep, USA Network, 21.06.2004.

I. Butler, D. Kois, The World Only Spins Forward: The Ascent of Angels in America, Bloomsbury USA, 13.02.2018.

J. Chang, Meryl Streep, The Manchurian Candidate, „Variety”, 3.01.2005.

M. Feeney, Hail to the Streep, „Boston Sunday Globe”, 25.07.2004.

J. Green, What, Meryl Worry?, „New York Times”, 25.07.2004.

Jonathan Demme and the Making of The Manchurian Candidate, Paramount Pictures, 2004.

J. Molloy, G. Rush, Lotsa Mileage in These Star Vehicles, „New York Daily News”, 27.12.2002.

Quote of the Week, „People”, 22.12.2003.

Reuters, Oscar Politicking Disturbs Streep, „Los Angeles Times”, 5.02.2003.

K.S. Schneider, The Great One, „People”, 3.02.2003.

W. Schneider, A Class Act, „Hollywood Reporter”, 10.06.2004.

L. White, Her Significant Others, „Sunday Times”, 31.10.2004.

Wywiad z Justinem Kirkiem.

Wywiad z Markiem Livolsim.

Wywiad z Michaelem Haleyem.

Rozdział 15: Meryl redaktrix

Drama Queen, „Hollywood Reporter”, 12.2006.

E. Fishman, 10 Years After The Devil Wears Prada, Patricia Field Explains How the Costumes Came Together, racked.com, 28.06.2016.

M. Fleming, Good as Gold, „Variety”, 18.11.2002.

L. Foreman, Streep Has Deal with ‘the Devil’, „Hollywood Reporter”, 2.05.2005.

S. French, The $1 Million Wardrobe of The Devil Wears Prada, „New York Post”, 21.06.2006.

M.A. Grove, Oscar-Worthy Devil Wears Prada Most Enjoyable Film in Long Time: „The Hollywood Reporter”, thebookstandard.com, 28.06.2006.

L. Hasan, K. Hinman, Anne Hathaway’s Ex Raffaello Follieri ‘Happy’ for Actress, Ready to ‘Live My Life’ After Prison, abcnews.go.com, 27.06.2012.

R. Hofler, Meryl as Co-star and Coach, „Variety”, 14.04.2008.

J. Kaplan, I Chose Family, „Parade”, 28.05.2006.

E. Kinetz, Devil’s in the Follow-Up, „New York Times”, 6.11.2005.

I. Lacher, Did She Spill Something?, „Los Angeles Times”, 28.05.2003.

J. Lamphier, Playing Devil’s Advocate, out.com, niedatowane.

M. LaSalle, Terrorist Attacks, Corporate Control, Election Controversy: Sound Familiar? The Manchurian Candidate Has It All, „San Francisco Chronicle”, 30.07.2004.

The Late Show with Stephen Colbert, CBS, 24.05.2018.

P. Lieberman, Character Building, „Los Angeles Times”, 23.10.2005.

B. Luscombe, 7 Myths About Meryl, „Time”, 19.06.2006.

A. B. McKenna, scenariusz Diabeł ubiera się u Prady, 20th Century Fox, 2006, oraz przedostatnia wersja scenariusza (2005), https://johnaugust.com/Assets/DEVIL_WEARS_PRADA_Full_Script.pdf.

J. Miller, How Meryl Streep Terrified The Devil Wears Prada’s Screenwriter, vanityfair.com, 29.06.2016.

J. Molloy, G. Rush, Wintour Aide’s Novel Is Conde Nasty, „New York Daily News”, 7.03.2003.

Personel WWD, Wintour Tales, „Women’s Wear Daily”, niedatowane.

W. Schneider, A Class Act, „Hollywood Reporter”, 10.06.2004.

R. Setoodeh, The Devil Wears Prada Turns 10: Meryl Streep, Anne Hathaway and Emily Blunt Tell All, „Variety”, 23.06.2016.

A. Silman, Remember the Time Anne Hathaway Dated a Con Man?, thecut.com, 8.06.2018.

S.M. Silverman, Raffaello Follieri Sentenced to 4½ Years, people.com, 23.10.2008.

Streep Smarts, „People”, 24.04.2006.

There’s Something About Her, telegraphindia.com, 18.09.2006.

A. Thompson, The Devil Wears Prada at 10: Meryl Streep and More on How Their Risky Project Became a Massive Hit, indiewire.com, 1.07.2016.

Today, NBC, 6.04.2018.

The View, ABC, 30.06.2006.

L. Weisberger, Diabeł ubiera się u Prady, Wydawnictwo Albatros, 2018.

K. Wickman, The Most Iconic Devil Wears Prada Scene Almost Didn’t Make It into the Movie, „New York Post”, 23.06.2016.

Wywiad z Aline Brosh McKenną.

Wywiad z Angelem De Angelisem.

Wywiad z Davidem Frankelem.

Wywiad z Markiem Livolsim.

Wywiad z Wendy Finerman.

Wywiad z Zakiem Posenem.

Antrakt: Diabelska trampolina do kariery

J. Jordan, J. Juneau, Stanley Tucci and Felicity Blunt Welcome Daughter Emilia Giovanna, people.com, 12.06.2018.

Rozdział 16: Meryl zakonnica

10 Most Excellent Things: Mamma Mia!, Mamma Mia!, DVD, Universal Pictures, 2018.

R. Abramowitz, She Has to Laugh, „Los Angeles Times”, 30.11.2008.

B. Amiel, The ‘Devil’ I Know, „Telegraph”, 2.07.2006.

Barbara Walters’ 10 Most Fascinating People, ABC, 12.12.2006.

L. Bennetts, About Meryl, „Vanity Fair”, 1.2010.

R. Corliss, The Lions Roar, „Time”, 12.11.2007.

The Devil Wears Prada, boxofficemojo.com.

M. Fleming, She’s One Hot ‘Mamma’, „Variety”, 11.01.2007.

S. Jeffries, A Legend Lightens Up, „Guardian”, 2.07.2008.

D. Kennedy, Meryl, Revealed, „More”, 12.2002 / 1.2003.

Mamma Mia!, boxofficemojo.com.

Meet the Acid Queen of New York Fashion, „Guardian”, 25.06.2006.

M. Palmer, Meryl, Up Close, „Good Housekeeping”, 8.2008.

A.O. Scott, In The Devil Wears Prada, Meryl Streep Plays the Terror of the Fashion World, „New York Times”, 30.06.2006.

Wywiad z Johnem Patrickiem Shanleyem.

Wywiad z Meryl Streep, Fresh Air, NPR, 6.02.2012.

Antrakt: Przełom Violi

D. Birnbaum, Viola Davis on #MeToo: ‘If You’re Dedicated to Change, Let It Cost You Something’, variety.com, 14.02.2018.

Golden Globe Awards, NBC, 8.01.2017.

M. Macdonald, Actress Viola Davis Is No Stranger to The Help, seattletimes.com, 8.08.2011.

Wywiad z Johnem Patrickiem Shanleyem.

Wywiad z Violą Davis, News & Views, NPR, 10.12.2008.

Rozdział 17: Meryl mistrzyni kuchni francuskiej

R. Abramowitz, It Only Gets Better, „Los Angeles Times”, 12.09.2009.

R. Abramowitz, She Has to Laugh, „Los Angeles Times”, 30.11.2008.

L. Bennetts, About Meryl, „Vanity Fair”, 1.2010.

J.A. Fernandez, She’s Really Cooking, „Hollywood Reporter”, 7.07.2009.

M. Fleming, Streep Eyes U Romance, „Variety”, 7.08.2008.

M. Fox, Ladies Who Lunch, „Ladies’ Home Journal”, 8.2019.

B. Kit, Femme Power Trio to Top Uni Comedy, „Hollywood Reporter”, 25.10.2010.

D. Pomerantz, Hollywood’s Top-Earning Actresses, forbes.com, 1.07.2009.

Redakcja „Us Weekly”, Mamie Gummer Is Engaged!, usmagazine.com, 19.10.2009.

J. Rice, Meryl Streep, „Variety”, 7.12.2009.

B. Ryan, Nancy Meyers: Her 7 Dreamiest, Creamiest Movie Houses, telegraph.co.uk, 8.10.2015.

K.S. Schneider, The Great One, „People”, 3.02.2003.

A.O. Scott, Two for the Stove, „New York Times”, 6.08.2009.

L. Simmons, Child’s Play for Streep in Col’s Julia, „Hollywood Reporter”, 1.11.2007.

Wywiad z Lake Bell.

Wywiad z Larrym Markiem.

Wywiad z Meryl Streep na czerwonym dywanie podczas ceremonii oscarowej, „Access Hollywood”, 2010.

Wywiad z Meryl Streep podczas bankietu oscarowego, CNN, 2010.

Wywiad ze Stephenem Goldblattem.

Rozdział 18: Meryl dama stanu

S. Abramovitch, Meryl Streep Learning Guitar for Diablo Cody Movie, „Hollywood Reporter”, 8.08.2014.

Ch. Babington, Meryl Streep Stumps for ERA, Associated Press, 23.06.2015.

E. Carlson, Meryl Streep Calls Hope Springs Co-star Tommy Lee Jones ’50 Shades of Grumpy’, hollywoodreporter.com, 8.08.2012.

B. Child, Meryl Streep on Feminist Question: ‘I’m a Humanist’, „Guardian”, 2.10.2015.

A. Chitwood, New Posters for August: Osage County, Labor Day, The Double, Blood Ties, and Delivery Man, collider.com, 15.10.2013.

Depp, Streep May Join Disney’s Into the Woods, upi.com, 26.04.2013.

R. Ebert, The Iron Lady, „Chicago Sun-Times”, 11.01.2012.

S. Feinberg, Walt Disney’s Grandniece Agrees with Meryl Streep: He Was ‘Racist’, hollywoodreporter.com, 15.01.2014.

M. Fleming, Meryl Streep to Play Chief Elder in ‘The Giver’, deadline.com, 6.08.2013.

R. Ford, Meryl Streep on Margaret Thatcher’s Death: ‘To Me She Was a Figure of Awe’, „Hollywood Reporter”, 8.04.2013.

D. Freydkin, Julia Roberts Lets It All Go in August: Osage County, „USA Today”, 25.12.2013.

J. George, Why Meryl Streep Hates Julia Roberts’ Guts!, „National Enquirer”, 26.11.2013.

M. Halberg, Mamie Gummer Is Already Selling Her Charming Chelsea Home, observer.com, 17.07.2017.

K. Harless, I. Kirby, Mom Will Make It Better! Meryl Streep Comforts Daughter Mamie After Her Split from Husband Benjamin, www.dailymail.co.uk, 2.04.2013.

Jimmy Kimmel Live!, ABC, 13.01.2012.

Jimmy Kimmel Live!, ABC, 15.01.2014.

B. Marcus, Meryl Streep Slams Walt Disney, Celebrates Emma Thompson as a ‘Rabid, Man-Eating Feminist’, vanityfair.com, 8.01.2014.

S. Marrs, But Why Must It ALWAYS Be Girl Sh*t?, laineygossip.com, 27.09.2013.

Meryl Streep Attends Parliament for Thatcher Research, independent.co.uk, 20.01.2011.

P. Nerada, Harvey Weinstein’s ‘Creepy’ Obsession with Michelle Williams Revealed, marieclaire.com.au, 20.03.2018.

M. Pemberton, The Iron Lady and Margaret Thatcher’s Dementia: Why This Despicable Film Makes Voyeurs of Us All, „Telegraph”, 14.01.2012.

J. Ravitz, Mamie Gummer, Husband Benjamin Walker Split, usmagazine.com, 30.03.2013.

R. Setoodeh, Meryl Streep Blasts Walt Disney at National Board of Review Dinner, variety.com, 8.01.2014.

T. Siegel, Meryl Streep to Play Maria Callas in HBO Movie, hollywoodreporter.com, 19.06.2014.

J. Walters, #MeToo a Revolution That Can’t Be Stopped, Says Time’s Up Co-founder, „Guardian”, 21.10.2018.

Ch. Williams, Scenes from the Battle of the Sexes, „Washington Post”, 17.12.1982.

L. Williams, Meryl Streep: Why I Almost Turned Down Oscar-Nominated Role in August: Osage County, metro.co.uk, 22.01.2014.

Wywiad z Meryl Streep, Fresh Air, NPR, 6.02.2012.

Antrakt: Wielbiciele Meryl z pierwszych stron gazet

J. David Fox, Jennifer Lawrence on Staring at Meryl Streep, vulture.com, 2.01.2013.

E! Live from the Red Carpet: The 2018 Golden Globe Awards, E!, 7.01.2018.

H. Flint, Ocean’s 8 Cast Say the Abundance of White Male Film Critics Is ‘Unfair’, uk.movies.yahoo.com, 15.06.2018.

B. Haas, Zoe Kravitz Dishes on Big Little Lies and Working with Meryl ‘F**king’ Streep!, etonline.com, 16.03.2018.

T. Palmer, Not That We’re Shocked, but Meryl Streep Gave Billy Eichner the Most Incredible Life Advice, bravotv.com, 10.08.2017.

Rozdział 19: Meryl superbohaterka

R. Abrams, J. Kantor, Gwyneth Paltrow, Angelina Jolie and Others Say Weinstein Harassed Them, „New York Times”, 10.10.2017.

Y. Ali, Exclusive: Meryl Streep Responds to Rose McGowan’s Criticism, huffingtonpost.com, 19.12.2017.

W. Boot, Exclusive: Sony Hack Reveals Jennifer Lawrence Is Paid Less Than Her Male Co-stars, www.thedailybeast.com, 12.12.2014.

C. Borchers, Meryl Streep Was Right: Donald Trump Did Mock a Disabled Reporter, „Washington Post”, 9.01.2017.

C. Buckley, Meryl Streep, Kate Winslet and Glenn Close Speak Out on Harvey Weinstein, „New York Times”, 9.10.2017.

E. Carlson, Outrageous Sexism in Hollywood Exposed in New Blog, fortune.com, 8.05.2015.

P. Chi, Meryl Streep Is Even Bad at Singing Badly, Says Stephen Frears, vanityfair.com, 12.08.2016.

G. Cox, Meryl Streep Funds Lab for Women Screenwriters over 40, variety.com, 19.04.2015.

R. Farrow, From Aggressive Overtures to Sexual Assault: Harvey Weinstein’s Accusers Tell Their Stories, „New Yorker”, 23.10.2017.

J. Gerard, Meryl Streep Roars (and Sings Lady Liberty) at Human Rights Gala, deadline.com, 11.02.2017.

J. Kay, How Spielberg Turned Around The Post in Less Than 10 Months, screendaily.com, 7.02.2018.

C. Kummer, Streep vs. Streep, „Cue”, 5.01.1980.

B. Lang, Patricia Arquette’s Comments Draw Praise, Unleash Controversy, variety.com, 23.02.2015.

R. Lawson, Meryl Streep’s Quest to Become the Queen of August, vanityfair.com, 11.08.2016.

S. Linden, Critic’s Notebook: Is Meryl Streep Coasting with Roles Like Florence Foster Jenkins?, hollywoodreporter.com, 13.08.2016.

P. McClintock, How The Post Pulled Off Possibly the Fastest Shoot ‘in the History of the Film Industry’, hollywoodreporter.com, 23.02.2018.

Next Indiana Jones Might be a Woman, Says Steven Spielberg, newshub.co.nz, 4.09.2018.

A. Ritman, AFM: Meryl Streep, Hugh Grant Drama Sells Wide, hollywoodreporter.com, 12.11.2014.

D. Rooney, Into the Woods: Film Review, hollywoodreporter.com, 17.12.2014.

M. Ryzik, Meryl Streep Does a Number on Donald Trump at Public Theater’s Gala, „New York Times”, 7.06.2016.

Snap Judgment (on Florence Foster Jenkins), NPR, 1.08.2014.

P. Solotaroff, Trump Seriously: On the Trail with the GOP’s Tough Guy, „Rolling Stone”, 9.09.2015.

Wywiad z Carlem Franklinem.

Wywiad z Davidem Hare’em.

Epilog: Fenomen Meryl

R. Abramowitz, She Has to Laugh, „Los Angeles Times”, 30.11.2008.

M. Jones, Meryl Streep Says It’s Been Hard for Her to Be So Political Under Trump, buzzfeednews.com, 12.12.2017.

B. Marcus, Meryl Streep Slams Walt Disney, Celebrates Emma Thompson as a Rabid, Man-Eating Feminist, vanityfair.com, 8.01.2014.

D. Osland, Meryl Streep at IU: I Thought I Was Too Ugly to Be an Actress, indianapolismonthly.com, 17.04.2014.

Transkrypcja z konferencji Hollywood Foreign Press Association z 1988 roku dotyczącej Krzyku w ciemności, zbiory specjalne Biblioteki Margaret Herrick.

O AUTORCE

ERIN CARLSON jest autorką książki I’ll Have What She’s Having: How Nora Ephron’s Three Iconic Films Saved the Romantic Comedy, pisała o branży rozrywkowej dla „Hollywood Reportera” i agencji AP. Jej artykuły publikowano na łamach „Glamour”, „Fortune” i „Los Angeles Times”. Ukończyła dziennikarstwo na Northwestern University.

O ILUSTRATORZE

JUSTIN TEODORO jest artystą mieszkającym w Nowym Jorku. Urodził się i wychował w Vancouver w Kanadzie. Po przeprowadzce do Nowego Jorku ukończył Parsons School of Design na kierunku kulturowych kontekstów mody.

Odniósłszy sukces w dziedzinie projektowania odzieży damskiej, Justin postanowił połączyć swoje dwie pasje, sztukę i modę, wybierając ścieżkę ilustracji artystycznej. Jego prace publikowano na łamach „Vogue’a”, „Harper’s Bazaar”, „Women’s Wear Daily”, „Huffington Post”, „Glamour” i „OUT Magazine”. Justin pracuje z przedsiębiorstwami międzynarodowymi w charakterze doradcy, tworząc identyfikację wizualną i kampanie reklamowe, z których przebija jego wyjątkowa wrażliwość artystyczna.

Prace Justina można obejrzeć między innymi na stronie www.justinteodoro.com oraz na Instagramie @justinteodoro.

PRZYPISY

[1] Cytaty z filmu Diabeł ubiera się u Prady w przekładzie Elżbiety Gałązki-Salamon.

[2] W przekładzie Roberta Walisia.

[3] W przekładzie Roberta Walisia.

[4] Cytaty z filmu Sprawa Kramerów w przekładzie Agaty Walusiak.

[5] W przekładzie Roberta Walisia.

Tytuł oryginału
Queen Meryl.
The Iconic Roles, Heroic Deeds,
and Legendary Life of Meryl Streep

Zdjęcie na okładce
Jaguar PS/Shutterstock

Redaktor prowadząca
Dorota Jabłońska

Redakcja
Berenika Wilczyńska

Korekta
Beata Wyrzykowska

Copyright © 2019 by Erin Carlson
Cover design by Headcase Design
Cover copyright © 2019 by Hachette Book Group, Inc.
Copyright © for the Polish translation by Dorota Konowrocka-Sawa, 2020
Copyright © by Wielka Litera Sp. z o.o., 2020

ISBN 978-83-8032-542-5

Wielka Litera Sp. z o.o.
ul. Kosiarzy 37/53
02-953 Warszawa

POBIERZ NA TELEFON APLIKACJĘ GET MORE
Aplikacja GET MORE wykorzystuje technologię rozszerzonej rzeczywistości (AR) i umożliwia odtwarzanie video, audio oraz e-booków, a także przekierowuje na wybrane strony www. Aplikacja jest dostępna w wersjach na Android oraz iOS. Pobierz ją za darmo. Zeskanuj okładki książek Wielkiej Litery i zobacz więcej.

Konwersja: eLitera s.c.