Redaktor

prof. UG dr hab. Andrzej Powałowski

Prawo gospodarcze publiczne

5. wydanie

Autorzy

prof. UG dr hab. Tomasz Bąkowski, prof. UŚl dr hab. Rafał Blicharz,

dr Mateusz Chołodecki, prof. UG dr hab. Anna Dobaczewska,

dr hab. Filip Grzegorczyk, dr Magdalena Jaś-Nowopolska,

prof. UŚl dr hab. Michał Kania, prof. UMK dr hab. Henryk Nowicki,

prof. UG dr hab. Maciej Nyka, prof. UŚl dr hab. Mirosław Pawełczyk,

prof. dr hab. Stanisław Piątek, prof. UG dr hab. Andrzej Powałowski,

dr hab. Ewa Przeszło, prof. dr hab. Bartosz Rakoczy,

dr hab. Rafał Stankiewicz, prof. dr hab. Marek Szydło,

dr Hanna Wolska

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2020

Propozycja cytowania:
A. Powałowski, Prawo gospodarcze publiczne, wyd. 5, Nb 88, Warszawa 2020

Wydawca: Joanna Ablewicz

© Wydawnictwo C.H.Beck 2020

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-8198-724-0

Przedmowa

Prawo gospodarcze publiczne to część systemu prawa obejmująca normy, których przedmiotem jest oddziaływanie państwa na gospodarkę, w tym regulacja zachowań państwa wobec podmiotów działalności gospodarczej.

Przedmiotem prawa gospodarczego publicznego jest regulacja zachowań państwa wobec przedsiębiorców, jest to prawo interwencji państwa i jego organów oraz aparatu w sferze gospodarczej. Prawo gospodarcze publiczne to forma normatywnie uregulowanej dopuszczalności ingerencji państwa w sferę stosunków gospodarczych. Jest wyrazem władztwa państwa w gospodarce, odzwierciedla powinności państwa, a tym samym odnosi się do reguł zachowań (praw i obowiązków) przedsiębiorców ustalanych ze względu na funkcje państwa.

Prawo gospodarcze publiczne reguluje w szczególności: ustrój gospodarczy i zasady jego funkcjonowania i ochrony, stosunki własnościowe będące podstawą gospodarowania i przedmiotem ochrony ze strony państwa, zasady gospodarowania typowe dla danego układu stosunków własnościowych i podlegające państwowej ochronie, formy prawne organizowania i wykonywania działalności gospodarczej, zakres i formy państwowej ochrony prawnej mechanizmów gospodarczych i praw ekonomicznych, a także organizację i formy prawne ingerencji państwa w stosunki gospodarcze w skali makro- i mikrogospodarczej.

Jak zaznacza się w doktrynie, podstawą wyodrębnienia problematyki prawa gospodarczego publicznego jest teza, według której przedmiotem prawa gospodarczego są funkcje i zadania państwa w sferze gospodarki i wszelkie konsekwencje prawne ich wykonywania. Prawo to obejmuje stosunki prawne, które kształtują się w relacji między organami państwa a podmiotami działalności gospodarczej. Podmioty te są zarówno adresatami działań państwa, a także ich inicjatorami, oczekującymi podjęcia stosownych działań przez organy państwa. W obszarze owych stosunków prawnych mieszczą się kompetencje organów państwa, mechanizm (procedury) podejmowania przez nie decyzji i wyrażania określonego stanowiska (np. poprzez stanowienie norm) oraz prawa i obowiązki podmiotów działalności gospodarczej wraz z warunkami i formami ich realizacji oraz gwarancjami ochrony. Kształtowanie wskazanych stosunków prawnych dokonuje się zazwyczaj przy wykorzystaniu metod i instrumentów o charakterze administracyjnoprawnym stosunków prawnych, choć coraz częściej korzysta się także z rozwiązań właściwych prawu cywilnemu.

Celem prawa gospodarczego publicznego jest ochrona podstawowych wartości gospodarki rynkowej oraz wyznaczenie dopuszczalnych granic ich ograniczenia w interesie publicznym. Uznaje się przy tym, że oddziaływanie państwa na gospodarkę jest domeną działania administracji publicznej. Zgodnie z tym stanowiskiem prawo gospodarcze publiczne obejmuje przepisy prawa administracyjnego, które regulują warunki podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej i określają odpowiednie funkcje oraz kompetencje organów administracji publicznej. Stanowi zatem warstwę jurydyczną interwencjonizmu państwowego, interwencji w sferę życia gospodarczego społeczeństwa, a jego przedmiotem jest określenie obszarów tej ingerencji, jej treści i jej form prawnych. Do tych obszarów zaliczyć należy policję i reglamentację gospodarczą, a także organizowanie określonych przedsięwzięć makroekonomicznych lub aktywne wspieranie pewnych dziedzin gospodarki. Jest to zatem całość państwowego oddziaływania na gospodarkę w takim zakresie, w jakim – legitymowany przez zasadę państwa prawnego – interes publiczny uzasadnia wkroczenie państwa w sferę konstytucyjnie chronionych wolności i praw obywatela wykonywanych na rynku. Przyjmuje się zarazem również, że publicznym prawem gospodarczym objęte są działania państwa w sferze swobodnej działalności gospodarczej, polegające nie tylko na jej ograniczaniu i ochronie, lecz także na kształtowaniu określonego, pożądanego i zamierzonego ładu w gospodarce, w tym w sferze konkurencji, stosunkach własnościowych i różnorodnych obszarach działalności gospodarczej.

Niniejsze opracowanie służyć ma prezentacji poszczególnych przejawów i form oddziaływania państwa na gospodarkę przy wykorzystaniu różnych instrumentów prawnych. Oddziaływanie to postrzegać można najpierw w płaszczyźnie przedmiotowej i łączyć z określonymi sferami działalności gospodarczej, a następnie z procedurami i środkami działania, przy wykorzystaniu których możliwe staje się celowe kształtowanie ładu i pożądanego stanu prawnego i faktycznego w gospodarce, stosownie do potrzeb gospodarki oraz zgodnie z interesem publicznym.

W opracowaniu pominięto natomiast wiele kwestii o znaczeniu zarówno teoretycznym, jak i dogmatycznym, odnoszących się w szczególności do podstawowych zasad prawa gospodarczego publicznego, konstrukcji prawnej podmiotów działalności gospodarczej oraz do problematyki podejmowania (inicjowania) działalności gospodarczej. Kwestie te – ze względu na swą wagę i znaczenie – są przedmiotem wielu opracowań: podręczników, monografii i innych publikacji z zakresu prawa gospodarczego publicznego i z tego (tylko) powodu nie stały się one przedmiotem rozważań zawartych w niniejszym opracowaniu, stawiającym sobie za cel głównie prezentację dogmatyki i jej wykładni.

wrzesień 2019

Andrzej Powałowski

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

BankSpółdzU

ustawa z 7.12.2000 r. o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 613 ze zm.)

DyscyplFinPublU

ustawa z 17.12.2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1440 ze zm.)

DziałUbezpReasU

ustawa z 11.9.2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 381 ze zm.)

EKPC

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4.11.1950 r., zmieniona następnie Protokołami Nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem Nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284)

FinPublU

ustawa z 27.8.2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 869 ze zm.)

FundInwZarzAltFundInwestU

ustawa z 27.5.2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 95 ze zm.)

GospKomU

ustawa z 20.12.1996 r. o gospodarce komunalnej (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 712 ze zm.)

GrProdRolnU

ustawa z 15.9.2000 r. o grupach producentów rolnych i ich związkach oraz o zmianie innych ustaw (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1026)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1145 ze zm.)

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2175 ze zm.)

KomUprawnPracU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i niektórych uprawnieniach pracowników (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2181 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 256)

KRSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1500 ze zm.)

NadRFinU

ustawa z 21.7.2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 180 ze zm.)

NFIU

ustawa z 30.4.1993 r. o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich prywatyzacji (Dz.U. Nr 44, poz. 202 ze zm.) – uchylona

ObrInFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 89 ze zm.)

OdpadyU

ustawa z 14.12.2012 r. o odpadach (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 701 ze zm.)

OfertaPublU

ustawa z 29.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 623 ze zm.)

OKiKU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 369 ze zm.)

OZEU

ustawa z 20.2.2015 r. o odnawialnych źródłach energii (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 261 ze zm.)

PartPublPrywU

ustawa z 19.12.2008 r. o partnerstwie publiczno-prywatnym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1445 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2357 ze zm.)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1186 ze zm.)

PrEnerg

ustawa z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 755 ze zm.)

PrFarm

ustawa z 6.9.2001 r. – Prawo farmaceutyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 499 ze zm.)

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1580 ze zm.)

PrOchrŚrod

ustawa z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1396 ze zm.)

PrPoczt

ustawa z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2188 ze zm.)

PrPrzeds

ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1292 ze zm.)

PrPrzew

ustawa z 15.11.1984 r. – Prawo przewozowe (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 8)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 275)

PrTelekom

ustawa z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2460 ze zm.)

PrWod

ustawa z 20.7.2017 r. – Prawo wodne (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 310 ze zm.)

PrZamPubl

ustawa z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1843 ze zm.)

PrzedsPańU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2152 ze zm.)

SamGmU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 506 ze zm.)

SamPowU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 511 ze zm.)

SamWojU

ustawa z 15.6.1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 512 ze zm.)

SzkodyŚrodU

ustawa z 13.4.2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1862 ze zm.)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47)

TrDrogU

ustawa z 6.9.2001 r. o transporcie drogowym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 58 ze zm.)

TrKolU

ustawa z 28.3.2003 r. o transporcie kolejowym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 710 ze zm.)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13)

UmowaKoncU

ustawa z 21.10.2016 r. o umowie koncesji na roboty budowlane lub usługi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1528)

ZagospPrzestrzU

ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 293)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1010 ze zm.)

2. Organy i instytucje

KNF

Komisja Nadzoru Finansowego

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

PiF

Państwowa Inspekcja Farmaceutyczna

SAmop

Sąd Antymonopolowy

SO

Sąd Okręgowy

SOKiK

Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Sprawiedliwości

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

URE

Urząd Regulacji Energetyki

UZP

Urząd Zamówień Publicznych

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

ZA

Zespół Arbitrów

3. Publikatory i czasopisma

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

Biul. Skarb.

Biuletyn Skarbowy

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

Dz.Urz. UOKiK

Dziennik Urzędowy Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

EP

Edukacja Prawnicza

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

Fin. Kom.

Finanse Komunalne

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

KP

Kontrola Państwowa

KPPubl.

Kwartalnik Prawa Publicznego

M.P.

Monitor Polski

MoP

Monitor Prawniczy

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPrBank

Monitor Prawa Bankowego

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OSS

Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Seria A

Pal.

Palestra

PiM

Prawo i Medycyna

PiP

Państwo i Prawo

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPP

Przegląd Prawa Publicznego

PPUW

Przegląd Prawniczy UW

Pr. Bank.

Prawo Bankowe

Pr. Gosp.

Prawo Gospodarcze

Pr. Sp.

Prawo Spółek

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

PWOWI 

Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej

R. Pr.

Radca Prawny

Rej.

Rejent

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SI

Studia Iuridica

SIL

Studia Iuridica Lublinensia

SP

Studia Prawnicze

ST

Samorząd Terytorialny

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

4. Inne skróty

art.

artykuł

cz.

część

itp.

i temu podobny (-a, -e)

lit.

litera

m.in.

między innymi

n.

następny (-a, -e)

Nb

numer brzegowy

np.

na przykład

Nr

numer

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

r.

rok

red.

redakcja, redaktor

s.

strona (-y)

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

tj.

to jest

tzw.

tak zwany (-a, -e)

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

w zw. z 

w związku z 

wyr.

wyrok

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Rozdział I. Wprowadzenie

1

W każdym systemie gospodarczym daje o sobie znać niezwykle trudny, jeśli nie niemożliwy do rozstrzygnięcia dylemat sprowadzający się do ustalenia, czy czynnikiem decydującym o rozwoju gospodarki i mającym najistotniejszy wpływ na jej funkcjonowanie jest oparty na wolności działalności gospodarczej rynek samodzielnych przedsiębiorców oraz rynek produktów i usług, czy też czynnikiem tym są pobudzające gospodarkę, inspirujące działania instytucji publicznej, jaką jest państwo. Niejako w konsekwencji uwidoczniają się koncepcje priorytetowego traktowania wolności gospodarczej i wolnego rynku, a tym samym ograniczania interwencji państwa, jak i koncepcje uznające celowość i konieczność działań interwencjonistycznych w warunkach gospodarki rynkowej. W efekcie oznacza to jednak równoległe wdrażanie obydwu koncepcji do praktyki gospodarczej, choćby na podłożu doktryny i zasady (konstytucyjnej) społecznej gospodarki rynkowej, mającej niejako z założenia godzić i kojarzyć ze sobą: wolny rynek i potrzeby społeczne. Problem sprowadza się przy tym do udzielenia odpowiedzi na pytanie o – z jednej strony – granice i zakres wolności działalności gospodarczej – z drugiej zaś – granice, metody, środki i cele oddziaływania państwa jako instytucji publicznej na sferę gospodarki prowadzonej przez podmioty niepubliczne. Paradoksalnie, działania interwencjonistyczne państwa rozwijane są w warunkach istnienia i funkcjonowania wolnego rynku, a podejmowane są one nie w celu wyeliminowania takiego rynku, ale w związku z uznaniem, że mechanizm rynkowy wymaga odpowiedniego wspomagania ze strony państwa tudzież dokonania odpowiedniej korekty przy wykorzystaniu środków prawnych1. W szczególności owo wspomaganie i korekta są – zdaniem twórcy koncepcji interwencjonizmu Johna Keynesa – konieczne w warunkach powstania nierównowagi oraz zakłóceń funkcjonowania rynku podczas kryzysu2.

2

W literaturze wolność działalności gospodarczej ujmowana jest głównie jako zbiór swobód3, zasada prawa4 oraz prawo podmiotowe5. Nie brakuje także wypowiedzi, zgodnie z którymi wolność gospodarcza łączona jest z takimi określeniami, jak w szczególności: składnik liberalizmu gospodarczego i domniemanie swobody podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej6, zasada i warunek sine qua non gospodarki rynkowej7, obiektywna zasada organizująca gospodarkę w sposób zakładający ścisły związek między prywatną autonomią a mechanizmem konkurencji8, wiązka różnych praw, jak: prawo własności, wolność osobista, wolność wyboru zajęcia i miejsca zamieszkania, prawo do przedsiębiorczości, prawo do równości wobec prawa, prawo do konkurencji, wolność umów9. Wolność gospodarcza przedstawiana jest ponadto jako zespół różnego rodzaju swobód o określonym zakresie i treści odnoszących się m.in. do przepływu towarów, przedsiębiorczości, świadczenia usług, przepływu kapitału i płatności, prawa spółek i koncernów10.

3

Nie neguje się zazwyczaj, że wolność działalności gospodarczej stanowi warunek niezbędny i konieczny gospodarki rynkowej, jej zaistnienia i funkcjonowania11. Gospodarka rynkowa jest gospodarką wolną, czyli taką, w ramach której zapewniona i zagwarantowana zostaje możliwość podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej przez dowolny podmiot, proces gospodarowania odbywa się zasadniczo bez władczej ingerencji państwa, respektowane są prawa ekonomiczne, w tym prawo popytu i podaży, występuje swoboda władania środkami produkcji, a jednocześnie w obszarze gospodarki – na wolnym rynku – mamy do czynienia z rywalizacją (konkurencją) pomiędzy podmiotami działalności gospodarczej. W takiej gospodarce to właśnie wolność jest przesłanką zachowań uczestników rynku oraz procesów gospodarczych.

4

Wolność działalności gospodarczej wymaga stworzenia odpowiednich prawnych warunków i możliwości pozwalających na swobodne podjęcie decyzji w kwestii zainicjowania działalności gospodarczej w wybranym zakresie przedmiotowym, odpowiednio zlokalizowanej, zorganizowanej, składającej się z szeregu czynności i mającej na względzie osiągnięcie zarobku. W tym znaczeniu wolność działalności gospodarczej, znajdująca potwierdzenie na gruncie prawa i przez prawo określona, powinna być potraktowana jako przesłanka wykonywania działalności gospodarczej przez poszczególne podmioty. Wolność gospodarcza warunkuje działalność gospodarczą, umożliwiając jej swobodne (wolne) podejmowanie, kontynuację, a także zakończenie. Oznacza to w konsekwencji, że w systemie gospodarczym „objętym” wolnością możliwe jest swobodne kształtowanie stosunków pomiędzy podmiotami działalności gospodarczej i swobodne wykonywanie poszczególnych czynności z zakresu tej działalności.

5

Jednak na gruncie Konstytucji RP wolność działalności gospodarczej potraktowana została jako jeden z filarów społecznej gospodarki rynkowej – podstawy ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej, obok własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych. Oznacza to, że wolność działalności gospodarczej powinna zostać odpowiednio skorelowana z pozostałymi elementami ustroju gospodarczego w celu zapewnienia prawidłowego i efektywnego funkcjonowania gospodarki rynkowej, z jednoczesnym respektowaniem i uwzględnianiem interesu publicznego (społecznego). Wolność działalności gospodarczej nie może zatem być traktowana jako kategoria absolutna i realizowana w sposób bezwzględny ponieważ pozostawałoby to w opozycji zarówno do możliwości, jak i zdolności zapewnienia przez państwo ochrony interesu publicznego wyartykułowanego przy wykorzystaniu systemu prawa. Istnieje zatem potrzeba stworzenia i funkcjonowania właściwego mechanizmu oddziaływania państwa na gospodarkę, by ta – na podłożu wolności działalności gospodarczej – mogła stać się obszarem godzenia interesów podmiotów działalności gospodarczej z interesami o charakterze publicznym.

6

Nawet gdy pominąć w rozważaniach aspekt normatywny działań państwa, z obserwacji praktyki wynika, że współczesne państwo zachowania interwencjonistyczne zdaje się traktować nie tylko jako metodę osiągania równowagi rynkowej, lecz także, a może przede wszystkim, jako sposób dążenia do osiągania celów wyznaczanych interesem publicznym i określanych przez samo państwo, a mieszczących się w ramach polityki gospodarczej. Celami takimi są w szczególności: ochrona społeczeństwa przed zagrożeniami ekologicznymi, konieczność kontroli przez państwo obrotu określonymi dobrami, względy obrony narodowej i bezpieczeństwa publicznego, prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego, eliminowanie zagrożeń konkurencji, konieczność racjonalnego gospodarowania wyczerpywanymi zasobami, ochrona konsumentów, bezpieczeństwo uczestników obrotu rynkowego, konieczność zapewnienia, aby określone rodzaje działalności gospodarczej były wykonywane przez podmioty fachowe i odpowiednio do tego przygotowane – także finansowo. Zapewne dlatego w obecnej dobie poszczególne państwa nie mogą „odejść” od interwencjonizmu, a chcąc zachować swą aktywną, kreatywną i inspirującą rolę w gospodarce, niejako zmuszone są do działań interwencjonistycznych.

7

Jak się zauważa, możliwe jest wyróżnienie dwóch podstawowych „technik” interwencjonistycznych, zakładających stosowanie odmiennych środków działania przez państwo i wywołujących różne efekty w gospodarce12. „Technika” pierwsza – zgodna z założeniami J. Keynesa – akceptuje wolną grę praw ekonomicznych i mieści się w systemie gospodarki wolnorynkowej opartej na wolności działalności gospodarczej. Druga „technika” – nazwana arbitralną – blokuje, a niekiedy nawet uniemożliwia funkcjonowanie wolnego rynku13. Wydaje się, że praktyczne zastosowanie jednej z „technik” nie jest kwestią dowolną lub przypadkową. Problem sprowadza się bowiem do określenia celów działań interwencjonistycznych, a zarazem nabrania przekonania (graniczącego z pewnością), że mogą one zostać zrealizowane poprzez zastosowanie odpowiednich środków działania, które powinny (także stosownie do przekonania) wywołać pożądane efekty. Zazwyczaj przyjmuje się14, że cele te są pochodnymi funkcji państwa z zakresu gospodarki. W szczególności chodzi o zapewnienie efektywności gospodarki w skali makro, przy uwzględnieniu nierównomiernego jej rozwoju sektorowego, dokonanie sprawiedliwej, społecznie akceptowalnej alokacji środków finansowych w warunkach dysproporcji dochodów, uzyskanie stanu równowagi i stabilności wobec cyklicznego (a w konsekwencji nierównoważnego i niestabilnego) funkcjonowania gospodarki rynkowej, a także optymalizacja stanu samodzielności podmiotów działalności gospodarczej poprzez powściągnięcie „egoizmów” przedsiębiorców w sytuacji występujących potrzeb społecznych.

8

Pojęcie interwencjonizmu ma charakter nienormatywny, jednak doktryna (prawnicza) postrzega je w kontekście przede wszystkim poszczególnych środków i ich kategorii oraz form stosowanych przez państwo w odniesieniu do gospodarki15. Podkreśla się przy tym, że interwencjonizm jest aktywnym działaniem państwa, tym samym nie oznacza podejmowania czynności ochronnych w zakresie porządku prawnego, życia i zdrowia ludzkiego, bezpieczeństwa, środowiska naturalnego, moralności publicznej16. Jednocześnie nie stanowi interwencjonizmu podejmowanie przez państwo działań w sferze sądownictwa, administracji, bezpieczeństwa, a także porządku publicznego, z uwagi na okoliczność, iż w sferach tych rola państwa jest powszechnie akceptowana, a określenie ustroju i funkcjonowania tych sfer przez państwo uznaje się za konieczne17.

9

Na gruncie prawa interwencjonizm państwowy kojarzony jest w znacznej mierze z reglamentacją, czyli ograniczeniem zakresu wolności gospodarczej, a to za sprawą treści art. 22 Konstytucji RP, według którego wolność gospodarczą (a więc także jeden z jej aspektów jakim jest wolny rynek) można poddać ograniczeniom z uwagi na ważny interes publiczny, przy zastosowaniu formy ustawy. Nie dostrzega się zarazem okoliczności, że interwencjonizm państwowy jest zjawiskiem (zespołem działań) o szerszej formule, wykraczającej znacznie poza obszar reglamentacji. Na pewno mieszczą się w działaniach interwencjonistycznych różnego rodzaju działania władcze podejmowane przez organy publiczne, których celem jest ograniczanie wolności gospodarczej18. Zakres tych ograniczeń nie może być nadmierny, albowiem wolność gospodarcza jest zasadą, jej ograniczenia wyjątkiem od niej. Nie może zatem dojść do sytuacji, w której zniwelowane zostałyby publiczne prawa podmiotowe przejawiające się w samodzielności prawnej i faktycznej uczestników rynku, głównie przedsiębiorców19.

10

Interwencjonizm państwowy obejmuje również działania porządkujące gospodarkę i organizujące jej funkcjonowanie. Tego rodzaju działania należy uznać za w pełni umotywowane funkcjami współczesnego państwa biorącego odpowiedzialność za zachowanie określonego ładu w gospodarce i zagwarantowanie istniejącego status quo. Mieszczą się one w ramach tzw. policji administracyjnej – stosunkowo najłagodniejszej postaci interwencjonizmu – obejmującej działalność o charakterze ochronnym niewykluczającym przy tym możliwości stosowania środków przymusu bezpośredniego20.

11

Jak się podkreśla21, zarówno reglamentacja, jak i policja administracyjna pozostają ze sobą w ścisłym związku sprowadzającym się do określania przez państwo w ramach każdego z tych zespołów działań, warunków i wymogów, których spełnienie skutkuje ograniczeniem samodzielności przedsiębiorców, ale zarazem przyczynia się do wytyczenia granic ingerencji państwa w sferę ich swobód.

12

Interwencjonizm w ujęciu prawnym łączyć należy również z tzw. regulacją, a w gruncie rzeczy szczególną, co do zakresu, przedmiotu i stosowanych środków działania reglamentację, a w pewnym stopniu również z policją administracyjną dotyczącą sektorów infrastrukturalnych, takich jak: np. energetyka czy telekomunikacja22. W sektorach tych konieczne jest zapewnienie sprawnego i stałego ich funkcjonowania oraz powszechnej i niezakłóconej dostępności do świadczonych tam usług, a ponadto – ponieważ sektory te charakteryzują się częstym występowaniem w nich monopoli naturalnych – dążenie do zachowania w ich ramach odpowiednich standardów konkurencyjnych.

13

Niniejsze opracowanie służyć ma w założeniu prezentacji poszczególnych rodzajów i form oddziaływania państwa na gospodarkę przy wykorzystaniu instrumentów prawnych23. Oddziaływanie to postrzegać można w pierwszej kolejności w płaszczyźnie przedmiotowej i łączyć z określonymi sferami (dziedzinami) działalności gospodarczej, takimi jak: energetyka, telekomunikacja, transport, rolnictwo i przetwórstwo, a także z działalnością bankową, ubezpieczeniową i pocztową oraz produkcją i sprzedażą środków farmaceutycznych. W dziedzinach tych w sposób wyraźny dają się zauważyć daleko ingerujące w sferę wolności gospodarczej działania państwa, których nośnikiem są normy prawne mające charakter reglamentacyjny, regulacyjny oraz porządkowy (policyjny). Wskazane dziedziny działalności gospodarczej wyróżniają kompleksowe i szczegółowe regulacje normatywne, mają one szczególne znaczenie dla gospodarki jako całości, a w ich ramach możliwe jest i zarazem konieczne, przejawianie dbałości o realizację wielu celów publicznych.

14

Interwencjonizm państwowy wyrażają także przepisy prawa odnoszące się do procedur i środków działania, przy wykorzystaniu których możliwa staje się ochrona stosunków i mechanizmu konkurencji w gospodarce, jak i kształtowanie i ochrona rynku kapitałowego oraz ładu przestrzennego. Każda z wymienionych sfer wykazuje się wprawdzie swoistymi cechami charakterystycznymi, jednak ich prezentacja pozwala na ukazanie wielości i różnorodności stosowanych środków ochrony i kształtowania tych sfer w interesie publicznym.

15

Wreszcie oddziaływanie państwa jako instytucji publicznej na system gospodarki charakteryzować można z perspektywy poszczególnych instrumentów tego oddziaływania. Ich nośnikami są zespoły norm prawnych określających przede wszystkim sposoby dochodzenia do realizacji celów skorelowanych z interesem publicznym, a także wzajemne relacje instytucji publicznych i podmiotów działalności gospodarczej kształtujące się w toku osiągania tych celów. W katalogu takich instrumentów mieszczą się w szczególności: zamówienia publiczne, pomoc publiczna dla przedsiębiorców, koncesje na roboty budowlane i usługi, partnerstwo publiczno-prywatne oraz przekształcenia własnościowe w gospodarce. Instrumentalny, ale również ustrojowy charakter mają ponadto regulacje prawne gospodarki komunalnej i specjalnych stref i obszarów działalności gospodarczej. Wydaje się, że ich przedstawienie w ramach niniejszego opracowania pozwoli na wykazanie aktywnej roli państwa także w zakresie tych regulacji.

16

Oczywiście należy dostrzegać, że z racji przynależności Polski do Unii Europejskiej krajowy system prawny dostosowany został odpowiednio do systemu prawa europejskiego i pozostaje w pełnej zgodności z tym systemem, stosownie do treści TUE i TFUE. W tym kontekście jednak aktualne jest postrzeganie powyżej zaznaczonej roli państwa w obszarze gospodarki, a nawet uprawniona jest – na tle analizy wielu aktów prawnych – konstatacja, iż rola ta uległa wzmocnieniu, a ponadto funkcje państwa w gospodarce są wypełniane częstokroć z pomocą i przy wykorzystaniu instytucji unijnych.

1 Zob. R. Gwiazdowski, Spór o interwencjonizm gospodarczy, SI 2005, Nr 44, s. 162.

2 Zob. A. Wojtyna, Ewolucja keynesizmu a główny nurt ekonomii, Warszawa 2000, s. 68; zob. także uwagi R. Gwiazdowskiego, Spór nt. istoty interwencjonizmu wg J. Keynesa, s. 163 i n.

3 Tak. np. J. Grabowski, Prawne granice wolności gospodarczej, [w:] Rozprawy z prawa cywilnego i ochrony środowiska, PNUŚ 1992, Nr 1298, s. 66; zob. także W. Siuda, Niektóre warunki prowadzenia indywidualnej działalności gospodarczej, [w:] J. Kufel (red.), Działalność gospodarcza osób fizycznych w świetle uregulowań publicznoprawnych, AE Zeszyty Naukowe 1997, Nr 246, s. 34 i n.

4 Tak np. S. Biernat, Podejmowanie i prowadzenie działalności gospodarczej – wolność gospodarcza de lege lata i de lege ferenda, PPH 1994, Nr 9, s. 9.

5 Tak. np. A. Walaszek-Pyzioł, Swoboda działalności gospodarczej, Kraków 1994, s. 8–13.

6 Zob. S. Biernat, Podejmowanie, s. 9–10.

7 Zob. R.W. Kaszubski, K. Radzikowski, Wolność gospodarcza i warunki dopuszczalności jej ograniczeń, Glosa 2000, Nr 3, s. 1.

8 Zob. K. Strzyczkowski, Kilka uwag o istocie i granicach wolności gospodarczej, [w:] Granice wolności gospodarczej w systemie społecznej gospodarki rynkowej, Katowice 2004, s. 288.

9 Zob. K. Pawłowicz, O wolności gospodarczej, [w:] Prawo i społeczeństwo obywatelskie, Warszawa 1990, s. 103.

10 Zob. Z. Brodecki (red.), Wolność gospodarcza, Warszawa 2003.

11 Tak określają wolność gospodarczą R.W. Kaszubski, K. Radzikowski, Wolność, s. 1; zob. także E. Kosiński, Aspekt prawny wolności gospodarczej, KPPubl. 2003, Nr 4, s. 11 i powołana tam literatura.

12 Zob. P.M. Gaudemet, J. Molinier, Finanse publiczne, Warszawa 2000, s. 90.

13 Tamże, s. 92.

14 Zob. P.A. Samuelson, W.D. Nordhaus, Ekonomia, t. 1, Warszawa 1995, s. 88.

15 Zob. T. Kocowski, [w:] A. Borkowski, A. Chełmoński, M. Guziński, K. Kiczka, L. Kieres, T. Kocowski, M. Szydło, Administracyjne prawo gospodarcze, Wrocław 2009, s. 485.

16 Por. C. Kosikowski, Problemy reglamentacji działalności gospodarczej w Polsce, [w:] Instytucje współczesnego prawa administracyjnego. Księga jubileuszowa Profesora zw. dr hab. J. Filipka, Kraków 2001, s. 364.

17 Zob. w tej kwestii np. K. Markowski, Rola państwa w gospodarce rynkowej, Warszawa 1992, s. 16; C. Kosikowski, Publiczne prawo gospodarcze Polski i Unii Europejskiej, Warszawa 2005, s. 195 i n.

18 Zob. C. Kosikowski, Problemy, s. 364 oraz T. Kocowski, Stanowienie i stosowanie norm prawa administracyjnego w obszarze reglamentacji działalności gospodarczej, AUWr 1996, Nr 253, s. 116 i n.

19 W kwestii wolności gospodarczej zob. np. J. Grabowski, Prawne granice wolności gospodarczej, [w:] Rozprawy z prawa cywilnego i ochrony środowiska, PNUŚ 1992, Nr 1298, s. 66; S. Biernat, Podejmowanie, s. 9; A. Walaszek-Pyzioł, Swoboda, s. 8–13.

20 Tak Z. Leoński, Istota i rodzaje policji administracyjnej (zagadnienia wybrane), [w:] Administracja publiczna u progu XXI wieku, Przemyśl 2002, s. 352.

21 Zob. T. Kocowski, [w:] A. Borkowski, Administracyjne, s. 484 i n.

22 Zob. na ten temat M. Szydło, Regulacja sektorów infrastrukturalnych jako rodzaj funkcji państwa wobec gospodarki, Warszawa 2005.

23 Zob. na ten temat szerzej R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel (red.), System Prawa Administracyjnego, t. 8a i 8b, Publiczne prawo gospodarcze, Warszawa 2013.

Rozdział II. Prawo energetyczne

Literatura: J. Baehr, E. Stawicki, J. Antczak, Prawo energetyczne. Komentarz, Kraków 2003; M. Czarnecka, T. Ogłódek, Prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 2009; A. Dobroczyńska, L. Juchniewicz, B. Zaleski, Regulacja energetyki w Polsce, Warszawa–Toruń 2001; M. Domagała, Bezpieczeństwo energetyczne. Aspekty administracyjno-prawne, Lublin 2008; T. Długosz, Pozycja ustrojowa organów regulacyjnych w świetle projektów legislacyjnych Komisji Europejskiej dla energetyki sieciowej, PUG 2009, Nr 7; F. Elżanowski, Polityka energetyczna. Prawne instrumenty realizacji, Warszawa 2008; W. Hoff, Prawny model regulacji sektorowej, Warszawa 2008; M. Jankowska, M. Pawełczyk (red.), B. Pikiewicz, P. Sokal, R. Walczak, Prawo energetyczne. Komentarz, Poznań 2012; M. Kaczmarski, Bezpieczeństwo energetyczne Unii Europejskiej, Warszawa 2010; L. Karski, Ogólny zarys regulacji odnawialnych źródeł energii w polskim systemie prawnym – w kontekście prawa energetycznego, cz. II, Ochrona Środowiska – Przegląd 2003, Nr 3, s. 58 i n.; E. Kosiński, Regulacja prokonkurencyjna nową funkcją państwa? Rozważania na przykładzie regulacji sektora elektroenergetycznego Unii Europejskiej, [w:] B. Popowska (red.), Funkcje współczesnej administracji gospodarczej. Księga dedykowana Profesor Teresie Rabskiej, Poznań 2006; A. Lipiński, Niektóre problemy nowego prawa energetycznego, PUG 1998, Nr 5; P. Lissoń, Formy oraz instrumenty prawne działania organu regulacyjnego na przykładzie Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, [w:] B. Popowska, K. Kokocińska (red.), Instrumenty i formy prawne działania administracji publicznej, Poznań 2009; Z. Muras, Koncesje w prawie energetycznym – zakres dominium państwowego, [w:] M. Swora, M. Szewczyk, K. Ziemski (red.), Prawo energetyczne wobec wyzwań liberalizacji, Warszawa 2008; M. Pawełczyk, Obowiązki interpretacyjne Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, [w:] Polska polityka energetyczna – wczoraj, dziś, jutro, Warszawa 2010; M. Pawełczyk, B. Pikiewicz, Funkcjonowanie zasady TPA w elektroenergetyce w prawie polskim, [w:] M. Wierzbowski, R. Stankiewicz (red.), Współczesne problemy prawa energetycznego, Warszawa 2010; M. Pawełczyk, P. Sokal, Ustawa o efektywności energetycznej. Komentarz, Toruń 2012; T. Skoczny, Ochrona konkurencji a prokonkurencyjna regulacja sektorowa, Problemy Zarządzania 2004, Nr 3; R. Stankiewicz, Kilka uwag o regulacji jako funkcji administracji gospodarczej w rozwoju sektora energetycznego, [w:] M. Wierzbowski, R. Stankiewicz (red.), Współczesne problemy prawa energetycznego, Warszawa 2010; R. Stasikowski, Funkcja regulacyjna administracji publicznej. Studium z zakresu nauki prawa administracyjnego oraz nauki administracji, Bydgoszcz–Katowice 2009; M. Swora, Rynek energii elektrycznej po konsolidacji pionowej jako wyzwanie dla regulatora i ustawodawcy, [w:] M. Swora, M. Szewczyk, K. Ziemski (red.), Prawo energetyczne wobec wyzwań liberalizacji, Warszawa 2008; M. Swora, Z. Muras (red.), Prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 2010; A.T. Szablewski, Zarys teorii i praktyki reform regulacyjnych na przykładzie energetyki, Łódź–Warszawa 2003; A. Szafrański, Ku liberalizacji rynku energii elektrycznej, [w:] M. Wierzbowski, R. Stankiewicz (red.), Współczesne problemy prawa energetycznego, Warszawa 2010; M. Szewczyk, Trudności w realizacji inwestycji sieciowych w energetyce, [w:] M. Swora, M. Szewczyk, K. Ziemski (red.), Prawo energetyczne wobec wyzwań liberalizacji, Warszawa 2008; M. Szydło, Prawo konkurencji a regulacja sektorowa, Warszawa 2010; tenże, Regulacja sektorów infrastrukturalnych jako rodzaj funkcji państwa wobec gospodarki, Warszawa 2005; A. Torbus, Obowiązek zapewnienia finansowania budowy przyłączy energetycznych przez przedsiębiorstwa energetyczne, PUG 2002, Nr 5; A. Walaszek-Pyzioł, Energia i prawo, Warszawa 2002; taż, [w:] W.J. Katner (red.), System Prawa Prywatnego, t. 9, Prawo zobowiązań – umowy nienazwane, Warszawa 2010; A. Walaszek-Pyzioł, W. Pyzioł, Obowiązek zawarcia umowy o przyłączenie do sieci elektroenergetycznej – węzłowe zagadnienia prawne, PUG 2006, Nr 12; K. Ziemski, Zakres uznaniowości rozstrzygnięć Prezesa URE, [w:] M. Swora, M. Szewczyk, K. Ziemski (red.), Prawo energetyczne wobec wyzwań liberalizacji, Warszawa 2008.

§ 1. Zagadnienia ogólne

17

Podstawy prawne funkcjonowania współczesnych systemów energetycznych zostały ukształtowane po II wojnie światowej i praktycznie od początku był to sektor traktowany jako obszar strategicznej ingerencji państwa związany z realizacją funkcji użyteczności publicznej. Kształtowanie się wspólnego rynku energii w Europie jest procesem, który został zapoczątkowany w latach 50. XX w.1 i początkowo integracja obejmowała rynki energii tylko niektórych państw europejskich. Była działaniem powolnym, dla którego głównym bodźcem stała się potrzeba zapewnienia bezpieczeństwa dostaw surowców energetycznych dla rozwijających się gospodarek krajowych. Dnia 22.4.2009 r., po trwających blisko 2 lata negocjacjach, Parlament Europejski przyjął uzgodniony z państwami członkowskimi tzw. Trzeci Pakiet Energetyczny. Przyjęte w uchwalonych rozporządzeniach oraz dyrektywach regulacje stanowią wyraz podejścia Wspólnoty do rynku energii w Unii Europejskiej. Pełne rozdzielenie procesu wytwarzania energii od jej dostaw i dystrybucji, znaczący udział w rynku energii wytworzonej z odnawialnych źródeł, większa niż do tej pory współpraca pomiędzy państwami członkowskimi w celu zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego Unii oraz utworzenie ponadnarodowego regulatora w dziedzinie energetyki to tylko niektóre z przyjętych przez Parlament Europejski i Radę zmian. Kluczowe znaczenie odgrywają nowe dyrektywy i rozporządzenia wspólnotowe, istotnie modyfikujące organizację i zasady wspólnotowego sektora energetycznego, które weszły w życie z dniem 3.9.2009 r., z zastrzeżeniem, że termin końcowy na ich implementowanie przez państwa członkowskie został wyznaczony na dzień 3.3.2011 r. Chodzi tu o następujące akty: dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE z 13.7.2009 r. dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającą dyrektywę 2003/54/WE2; dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/73/WE z 13.7.2009 r. dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającą dyrektywę 2003/55/WE3; rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 715/2009 z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci przesyłowych gazu ziemnego i uchylające rozporządzenie (WE) Nr 1775/20054; rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 714/2009 z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci w odniesieniu do transgranicznej wymiany energii elektrycznej i uchylające rozporządzenie (WE) Nr 1228/20035; rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 713/2009 z 13.7.2009 r. ustanawiające Agencję ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki6.

18

Podstawą prawną funkcjonowania sektora energetycznego w Polsce jest ustawa z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne7. Na obecny kształt krajowego rynku energii największy wpływ miały procesy, które rozpoczęły się w Polsce w 1997 r., tj. liberalizacja rynku, związana z funkcjonowaniem zasad konkurencyjności, demonopolizacja sektora energetycznego przez podział na podsektory wytwarzania, przesyłu i dystrybucji oraz handlu energią oraz prywatyzacja sektora energetyki. Od tego czasu nastąpiły liczne przekształcenia zmierzające do wdrożenia mechanizmów rynkowych w tym sektorze gospodarki. Jednak główne zmiany polskiego prawa energetycznego wynikały z konieczności implementacji regulacji wspólnotowej.

Nie można przy tym abstrahować od tego, że Polska pozostaje w niechlubnej czołówce państw-członków UE najbardziej zwlekających z implementacją regulacji wspólnotowych do krajowego porządku prawnego. Wobec dysponowania przez Komisję Europejską UE określonymi instrumentami prawnymi w związku z niewypełnianiem zobowiązań traktatowych przez państwo-członka UE (inicjowanie przez Komisję Europejską przed Trybunałem Sprawiedliwości UE postępowania sądowego na podstawie art. 260 oraz 258 TFUE) prowadzić to może do niebezpiecznej sytuacji, w której implementacja aktów prawnych UE do polskiego porządku prawnego dokonywana będzie w nadmiernym pośpiechu i przy użyciu swoistych „półśrodków” – kapitalnym przykładem jest tutaj nowelizacja ustawy – Prawo energetyczne, dokonana w wyniku uchwalenia ustawy z 26.7.2013 r. o zmianie ustawy – Prawo energetyczne oraz niektórych innych ustaw, którą potocznie zwykło się określać mianem „małego trójpaku energetycznego”. Celem tej nowelizacji było, w szczególności, zapewnienie pełnej implementacji przepisów dyrektywy 2009/28/WE, a także uzupełnienie wdrożenia dyrektywy 2009/72/WE. W dniu 25.11.2011 r. Komisja Europejska wszczęła wobec Rzeczypospolitej Polskiej dwa postępowania formalne w sprawie braku notyfikacji transpozycji względnie nieprawidłowej transpozycji krajowych środków wykonawczych dyrektywy 2009/72/WE oraz 2009/73/WE, co uzasadniało podjęcie przez polskiego ustawodawcę stosownych środków prawnych (których emanację stanowi „mały trójpak energetyczny”) w celu uniknięcia negatywnych konsekwencji finansowych dla Rzeczypospolitej Polskiej. Nie można zapominać przy tym, że „mały trójpak energetyczny” stanowił rozwiązanie o charakterze (można by rzec) „awaryjnym” – w związku z odstąpieniem przez Ministerstwo Gospodarki od projektu ustawy o odnawialnych źródłach energii z 4.10.2012 r. (która miała wejść w skład tzw. dużego trójpaku energetycznego) nowelizacja PrEnerg wynikająca z małego trójpaku energetycznego, pomimo wprowadzenia pewnych nowości w regulacjach dotyczących odnawialnych źródeł energii, nie wprowadza zasadniczych zmian w systemie wsparcia OZE, odsuwając w znacznej perspektywie czasu ewentualną gruntowną rewizję istniejącego systemu wsparcia OZE. Co prawda prowadzone są obecnie prace legislacyjne nad wspomnianym projektem ustawy o odnawialnych źródłach energii, niemniej jednak nie można w sposób jednoznacznie stwierdzić, aby akt ten miał wejść w życie w najbliższej perspektywie czasowej.

19

Cechą charakterystyczną sektora energetycznego są znaczne bariery wejścia na rynek. Są to bariery nie tylko w zakresie kosztów wybudowania i utrzymywania koniecznej dla tej działalności infrastruktury technicznej, paralelnej do tej istniejącej8, ale również koszty związane z przestrzeganiem regulacji prawnych w zakresie ochrony środowiska. Wszystkie te czynniki sprawiają, iż sektor ten jest szczególnie podatny na powstawanie monopoli. Taka sytuacja daje niewątpliwie znaczną przewagę podmiotom, które najwcześniej zaczęły działać na rynku i które mają znaczne środki finansowe na przeprowadzanie inwestycji. Polski sektor energetyczny, działający od kilku lat w orbicie wspólnego rynku UE, pod wieloma względami jest tożsamy z analogicznymi sektorami w innych państwach członkowskich UE. Mówiąc o rynku energii, a w szczególności o sektorze energii elektrycznej i gazu9 w Polsce, należy zaznaczyć, że na decyzje dotyczące modelu ukształtowania tych rynków wpływa fakt, że oba sektory mają znaczenie strategiczne zarówno z punktu widzenia zewnętrznego bezpieczeństwa państwa, jak też funkcjonowania całej gospodarki10.

20

Zarówno wspólnotowe przepisy regulujące funkcjonowanie sektora energetycznego czy ustawa – Prawo energetyczne, jak również unormowania innych sektorów infrastrukturalnych (telekomunikacja czy kolej) – jak słusznie zauważa P. Lissoń – stanowią podłoże do kształtowania się nowej dziedziny prawa zwanej „prawem administracji regulacyjnej” albo „administracyjnym prawem regulacyjnym”11. Ustawa – Prawo energetyczne stanowi więc podstawę szczególnego narzędzia prawnego, jakim jest regulacja, czyli stosowanie ustawowo określonych środków prawnych, włącznie z koncesjonowaniem, służących do zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego, prawidłowej gospodarki paliwami i energią oraz ochrony interesów odbiorców12.

21

Normatywnym celem ustawy – Prawo energetyczne (literalnie wskazanym w art. 1 ust. 2 PrEnerg) jest tworzenie warunków do:

1) zrównoważonego rozwoju kraju;

2) zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego, czyli dążenie do takiego stanu gospodarki, który umożliwia pokrycie bieżącego i perspektywicznego zapotrzebowania odbiorców na paliwa i energię w sposób technicznie i ekonomicznie uzasadniony, przy zachowaniu wymagań ochrony środowiska. Niewątpliwie istotne jest również zapewnienie bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej, czyli zdolności systemu elektroenergetycznego do zapewnienia bezpieczeństwa pracy sieci elektroenergetycznej oraz równoważenia dostaw energii elektrycznej z zapotrzebowaniem na tę energię (czyli zaspokojenie możliwego do przewidzenia, bieżącego i perspektywicznego zapotrzebowania odbiorców na energię elektryczną i moc, bez konieczności podejmowania działań mających na celu wprowadzenie ograniczeń w jej dostarczaniu i poborze) oraz bezpieczeństwa pracy sieci elektroenergetycznej, czyli nieprzerwanej pracy sieci elektroenergetycznej, a także spełnianie wymagań w zakresie parametrów jakościowych energii elektrycznej i standardów jakościowych obsługi odbiorców, w tym dopuszczalnych przerw w dostawach energii elektrycznej odbiorcom końcowym, w możliwych do przewidzenia warunkach pracy tej sieci. Zagrożeniem bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej jest taki stan systemu elektroenergetycznego lub jego części, który uniemożliwia zapewnienie bezpieczeństwa pracy sieci elektroenergetycznej lub równoważenie dostaw energii elektrycznej z zapotrzebowaniem na tę energię13;

3) oszczędnego i racjonalnego użytkowania paliw, czyli paliw stałych, ciekłych i gazowych będących nośnikami energii chemicznej oraz energii przetworzonej w dowolnej postaci. Dotyczy to również paliw gazowych, czyli gazu ziemnego wysokometanowego lub zaazotowanego, w tym skroplonego gazu ziemnego oraz propanu-butanu lub innych rodzajów gazu palnego, dostarczanego za pomocą sieci gazowej, a także biogaz rolniczy, niezależnie od ich przeznaczenia;

4) rozwoju konkurencji;

5) przeciwdziałania negatywnym skutkom naturalnych monopoli;

6) uwzględniania wymogów ochrony środowiska;

7) zobowiązań wynikających z umów międzynarodowych;

8) równoważenia interesów przedsiębiorstw energetycznych i odbiorców paliw i energii.

Cel PrEnerg został uzupełniony w następstwie wejścia w życie „małego trójpaku energetycznego”, gdzie uzupełnienie to polega na dodaniu ust. 2a do art. 1 PrEnerg, który rozszerza zakres przedmiotowy PrEnerg o problematykę wykonywania i kontrolowania działalności polegającej na przesyłaniu dwutlenku węgla w celu jego podziemnego składowania dla przeprowadzenia projektu demonstracyjnego wychwytu i składowania dwutlenku węgla w rozumieniu Prawa geologicznego i górniczego.

22

Tak określone cele korelują z innymi zasadami, jak zasada kształtowania polityki energetycznej państwa czy zasady i warunki zaopatrzenia i użytkowania paliw i energii, w tym ciepła, czyli energii cieplnej w wodzie gorącej, parze lub w innych nośnikach. Przepisów ustawy – Prawo energetyczne nie stosuje się do wydobywania kopalin ze złóż oraz bezzbiornikowego magazynowania paliw w zakresie uregulowanym ustawą z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze14 oraz do wykorzystywania energii atomowej w zakresie uregulowanym ustawą z 29.11.2000 r. – Prawo atomowe15.

Z ustawy – Prawo energetyczne wynika, że państwo ma ściśle określone obowiązki w zakresie gospodarki energetycznej, których część realizuje przez własne organy, np. przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, a część zadań przekazało przedsiębiorstwom energetycznym, wyposażając je jednocześnie w uprawnienia władcze. Przedsiębiorstwa energetyczne, dokonując pewnego uproszczenia, mają cele zbieżne z celami państwa. Podstawą bowiem wartości przedsiębiorstwa jest jego przetrwanie, wzrost i dalszy rozwój16. Wśród innych priorytetów znajdują się: zrównoważone funkcjonowanie, maksymalizacja zysku, wytwarzanie społecznie użytecznych dóbr i usług oraz konkretne przedsięwzięcia. Owe komponenty mają strategiczne znaczenie w kontekście innego celu, jakim jest zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego państwa17.

Państwo uznaje się za podstawowy, choć nie jedyny podmiot bezpieczeństwa energetycznego18. W piśmiennictwie podkreśla się także, że w żadnym systemie ekonomicznym nie może występować pełna liberalizacja sektora energetycznego, tj. poddanie go tylko regułom wolnego rynku. Dlatego też państwa europejskie oraz pozostałe są ciągłym aktywnym interwentem sektora energetycznego. Wytworzyły wiele mechanizmów prawnych i ekonomicznych, których zadaniem jest regulacja tego sektora. Ograniczenie wolności gospodarczej w prawie europejskim, w tym w sektorze energetycznym, wiąże się np. z zabezpieczeniem usług w interesie ogólnym. Jest to dowód pewnej ogólnoeuropejskiej tendencji protekcjonizmu obywatelskiego (jako dominujące zapewnienie usług o ogólnym interesie gospodarczym” – services of general economic interest), co zdaje się być sprzeczne z podstawowymi założeniami traktatowymi wywodzącymi wolność gospodarczą i zasady wolnego rynku19.

§ 2. Uczestnicy rynku energii

23

Kluczowymi uczestnikami działającymi na rynku energii w Polsce są przedsiębiorstwa energetyczne, przez które rozumie się podmiot prowadzący działalność gospodarczą w zakresie wytwarzania, przetwarzania, magazynowania, przesyłania, dystrybucji paliw albo energii lub obrotu nimi. Wśród nich wyodrębnić możemy przedsiębiorstwa zintegrowane pionowo, czyli przedsiębiorstwa energetyczne lub grupę przedsiębiorstw, których wzajemne relacje są określone w art. 3 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) Nr 139/2004 z 20.1.2004 r. w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw20, które reguluje następujące kwestie:

a) w odniesieniu do paliw gazowych:

– przesyłanie lub

– dystrybucję, lub

– magazynowanie, lub

– skraplanie oraz

– wytwarzanie lub sprzedaż tych paliw albo

b) w odniesieniu do energii elektrycznej:

– przesyłanie lub

– dystrybucję oraz

– wytwarzanie lub sprzedaż tej energii.

Przyjmując podział funkcjonalny rynku energii, wyróżnić można takie podmioty, jak:

a) wytwórcy energii,

b) przedsiębiorstwa zajmujące się obrotem paliwami gazowymi lub energią,

c) przedsiębiorstwa zajmujące się transportem i magazynowaniem energii,

d) odbiorcy energii.

24

Ad a) Wytwórcy energii

Wytwórcy energii, do których należą: elektrownie systemowe21 oraz elektrociepłownie, w których jednocześnie, czyli w kogeneracji wytwarzana jest energia elektryczna i ciepło22. Przez kogenerację (wcześniej, bo do 2007 r., w ramach PrEnerg określaną również jako „skojarzenie”) rozumie się równoczesne wytwarzanie ciepła użytkowego i energii elektrycznej lub mechanicznej w trakcie tego samego procesu technologicznego. Ciepłem użytkowym w kogeneracji jest ciepło wytwarzane w kogeneracji, służące zaspokojeniu niezbędnego zapotrzebowania na ciepło lub chłód, które gdyby nie było wytworzone w kogeneracji, zostałoby pozyskane z innych źródeł. Natomiast energią elektryczną z kogeneracji jest energia elektryczna wytwarzana w kogeneracji i obliczoną jako:

a) całkowitą roczną produkcję energii elektrycznej w jednostce kogeneracji w roku kalendarzowym, wytworzoną ze średnioroczną sprawnością przemiany energii chemicznej paliwa w energię elektryczną lub mechaniczną i ciepło użytkowe w kogeneracji, co najmniej równą sprawności granicznej:

– 75% dla jednostki kogeneracji z urządzeniami typu: turbina parowa przeciwprężna, turbina gazowa z odzyskiem ciepła, silnik spalinowy, mikroturbina, silnik Stirlinga, ogniwo paliwowe albo

– 80% dla jednostki kogeneracji z urządzeniami typu: układ gazowo-parowy z odzyskiem ciepła, turbina parowa upustowo-kondensacyjna, albo

b) iloczyn współczynnika i rocznej ilości ciepła użytkowego w kogeneracji wytworzonego ze średnioroczną sprawnością przemiany energii chemicznej paliwa w energię elektryczną lub mechaniczną i ciepło użytkowe w kogeneracji niższą niż sprawności graniczne, o których mowa w lit. a; współczynnik ten jest obliczany na podstawie pomiarów parametrów technologicznych jednostki kogeneracji, dla danego przedziału czasowego, i określa stosunek energii elektrycznej z kogeneracji do ciepła użytkowego w kogeneracji.

Wysokosprawna kogeneracja to wytwarzanie energii elektrycznej lub mechanicznej i ciepła użytkowego w kogeneracji, które zapewnia oszczędność energii pierwotnej zużywanej w:

a) jednostce kogeneracji w wysokości nie mniejszej niż 10% w porównaniu z wytwarzaniem energii elektrycznej i ciepła w układach rozdzielonych o referencyjnych wartościach sprawności dla wytwarzania rozdzielonego lub

b) jednostce kogeneracji o mocy zainstalowanej elektrycznej poniżej 1 MW w porównaniu z wytwarzaniem energii elektrycznej i ciepła w układach rozdzielonych o referencyjnych wartościach sprawności dla wytwarzania rozdzielonego.

25

Ad b) Przedsiębiorstwa zajmujące się obrotem paliwami gazowymi lub energią

Przedsiębiorstwa zajmujące się obrotem paliwami gazowymi lub energią (tzw. spółki obrotu) to przedsiębiorstwa, które kupują energię od wytwórców i sprzedają ją klientom finalnym23. Przez obrót rozumie się działalność gospodarczą polegającą na handlu hurtowym albo detalicznym paliwami lub energią. Natomiast przez sprzedaż energii należy rozumieć bezpośrednią sprzedaż paliw lub energii przez podmiot zajmujący się ich wytwarzaniem lub odsprzedaż tych paliw lub energii przez podmiot zajmujący się ich obrotem, przy czym przedmiotowe pojęcie sprzedaży nie obejmuje derywatu elektroenergetycznego i derywatu gazowego24.

W tej grupie podmiotów szczególną rolę odgrywają tzw. sprzedawcy z urzędu, czyli przedsiębiorstwa energetyczne posiadające koncesję na obrót paliwami gazowymi lub energią elektryczną, świadczące usługi kompleksowe odbiorcom paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym, niekorzystającym z prawa wyboru sprzedawcy. Z kolei usługa kompleksowa to usługa świadczona na podstawie umowy zawierającej postanowienia umowy sprzedaży i umowy o świadczenie usługi przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii albo umowy sprzedaży, umowy o świadczenie usługi przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych i umowy o świadczenie usługi magazynowania paliw gazowych. Cenne dla zrozumienia pojęcia sprzedawcy z urzędu jest stanowisko prezentowane przez Europejską Grupę Regulatorów Energii Elektrycznej i Gazu, gdzie wskazuje się, że sprzedawca z urzędu to sprzedawca zobowiązany do dostarczania energii lub gazu ziemnego do odbiorców końcowych w sytuacji awaryjnej zgodnie z prawem krajowym, gdy wybrany sprzedawca nie realizuje dostawy. Należy zatem przyjmować, że w rozumieniu przepisów UE jest to sprzedawca, który w celu zapewnienia ciągłości dostaw niezwłocznie podejmuje dostawę paliw gazowych lub energii elektrycznej, gdy odbiorca utraci dotychczasowego sprzedawcę tych paliw lub energii25.

Dodatkowo, w ramach przepisów prawa energetycznego, wprowadzono tzw. sprzedawcę rezerwowego, tj. przedsiębiorstwo energetyczne posiadające koncesję na obrót paliwami gazowymi lub energią elektryczną, wskazane przez odbiorcę końcowego, zapewniające temu odbiorcy końcowemu sprzedaż rezerwową. Celem wprowadzenia rzeczonego rozwiązania jest zapewnienie ciągłości dostaw energii i paliw gazowych (zgodnie z realizacją obowiązku nałożonego dyrektywami 2009/72/WE i 2009/73/WE). Sprzedawca rezerwowy to po prostu inny, aktywny sprzedawca prądu, prowadzący działalność na polskim rynku energetycznym, a wskazany przez odbiorcę końcowego w celu sprzedaży mu energii lub paliw gazowych, w przypadku zaprzestania tejże sprzedaży przez „podstawowego” sprzedawcę. Znamienne pozostaje przy tym, że brak wskazania przez odbiorcę końcowego podmiotu, który ma być sprzedawcą rezerwowym, oznaczać będzie, że to operator systemu dystrybucyjnego będzie mógł wskazać takiego sprzedawcę rezerwowego dla danego odbiorcy końcowego, z którym operator ma podpisaną umowę.

26

Ad c) Przedsiębiorstwa zajmujące się transportem i magazynowaniem energii

Kolejna grupa to przedsiębiorstwa zajmujące się transportem i magazynowaniem energii. Istotne znaczenie w tym przypadku odgrywa sytuacja, iż straty związane z przesyłem energii elektrycznej są odwrotnie proporcjonalne do napięcia, na jakim jest ona przesyłana, dlatego też energię elektryczną transportuje się liniami o możliwie najwyższym napięciu. Przesyłaniem energii lub paliw (z wyłączeniem ich sprzedaży) jest transport paliw gazowych oraz energii elektrycznej sieciami przesyłowymi w celu ich dostarczania do sieci dystrybucyjnych lub odbiorcom końcowym przyłączonym do sieci przesyłowych; paliw ciekłych siecią rurociągów; ciepła siecią ciepłowniczą do odbiorców przyłączonych do tej sieci. Natomiast dystrybucja energii lub paliw (z wyłączeniem ich sprzedaży) to transport paliw gazowych oraz energii elektrycznej sieciami dystrybucyjnymi w celu ich dostarczania odbiorcom; rozdział paliw ciekłych do odbiorców przyłączonych do sieci rurociągów oraz rozdział ciepła do odbiorców przyłączonych do sieci ciepłowniczej.

W drodze z elektrowni do klientów finalnych energia elektryczna transportowana jest dwoma rodzajami sieci elektroenergetycznych, tj. tzw. sieciami przesyłowymi (przez które rozumie się sieć gazową wysokich ciśnień, z wyłączeniem gazociągów kopalnianych i bezpośrednich, albo sieć elektroenergetyczną najwyższych lub wysokich napięć, za której ruch sieciowy jest odpowiedzialny operator systemu przesyłowego) o napięciu 220 i 400 kV należącymi do Polskich Sieci Elektroenergetycznych SA, którymi energia transportowana jest bezpośrednio z elektrowni do tzw. Głównych Punktów Zasilających (GPZ) oraz tzw. sieciami dystrybucyjnymi (przez które rozumie się sieć gazową wysokich, średnich i niskich ciśnień, z wyłączeniem gazociągów kopalnianych i bezpośrednich, albo sieć elektroenergetyczną wysokich, średnich i niskich napięć, za której ruch sieciowy jest odpowiedzialny operator systemu dystrybucyjnego) o napięciu od 230 V do 110 kV należącymi do dystrybutorów energii, którymi energia transportowana jest z GPZ-ów bezpośrednio do klientów finalnych26. W funkcjonowaniu sektora energetycznego znaczącą rolę odgrywa tzw. gazociąg międzysystemowy, czyli gazociąg przesyłowy przebiegający przez granicę państw członkowskich Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym27, wyłącznie w celu połączenia krajowych systemów przesyłowych tych państw.

W ramach grupy przedsiębiorstw zajmujących się transportem i magazynowaniem energii wyróżnia się odpowiednio takie podmioty, jak:

1) operator systemu przesyłowego, czyli przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem paliw gazowych lub energii elektrycznej, odpowiedzialne za ruch sieciowy w systemie przesyłowym gazowym albo systemie przesyłowym elektroenergetycznym, bieżące i długookresowe bezpieczeństwo funkcjonowania tego systemu, eksploatację, konserwację, remonty oraz niezbędną rozbudowę sieci przesyłowej, w tym połączeń z innymi systemami gazowymi albo innymi systemami elektroenergetycznymi;

2) operator systemu dystrybucyjnego, czyli przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się dystrybucją paliw gazowych lub energii elektrycznej, odpowiedzialne za ruch sieciowy w systemie dystrybucyjnym gazowym albo systemie dystrybucyjnym elektroenergetycznym, bieżące i długookresowe bezpieczeństwo funkcjonowania tego systemu, eksploatację, konserwację, remonty oraz niezbędną rozbudowę sieci dystrybucyjnej, w tym połączeń z innymi systemami gazowymi albo innymi systemami elektroenergetycznymi;

3) operator systemu magazynowania, czyli przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się magazynowaniem paliw gazowych, odpowiedzialne za eksploatację instalacji magazynowej;

4) operator systemu skraplania gazu ziemnego, czyli przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się skraplaniem gazu ziemnego, sprowadzaniem, wyładunkiem lub regazyfikacją skroplonego gazu ziemnego, odpowiedzialne za eksploatację instalacji tego gazu;

5) operator systemu połączonego, czyli przedsiębiorstwo energetyczne zarządzające systemami połączonymi gazowymi albo systemami połączonymi elektroenergetycznymi, w tym systemem przesyłowym i dystrybucyjnym, albo systemem przesyłowym, dystrybucyjnym, magazynowania lub skraplania gazu ziemnego.

Wspólną cechą tak wymienionych podmiotów jest, by móc je zakwalifikować do którejkolwiek ze wspomnianych grup, nie tyle rzeczywiste wykonywanie przez te podmioty określonej działalności gospodarczej, co posiadanie koncesji na prowadzenie działalności gospodarczej w tym zakresie.

Istotną rolę odgrywa w tym segmencie problem bilansowania systemu, czyli działalność gospodarcza wykonywana przez operatora systemu przesyłowego lub dystrybucyjnego w ramach świadczonych usług przesyłania lub dystrybucji, polegająca na równoważeniu zapotrzebowania na paliwa gazowe lub energię elektryczną z dostawami tych paliw lub energii.

27

Ad d) Odbiorcy energii

Odbiorcy energii to podmioty, które otrzymują lub pobierają paliwa lub energię na podstawie umowy z przedsiębiorstwem energetycznym. Odbiorca końcowy to odbiorca dokonujący zakupu paliw lub energii na własny użytek. Do własnego użytku nie zalicza się energii elektrycznej zakupionej w celu jej zużycia na potrzeby wytwarzania, przesyłania lub dystrybucji. Z kolei odbiorca paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym to odbiorca końcowy dokonujący zakupu paliw gazowych lub energii elektrycznej wyłącznie w celu ich zużycia w gospodarstwie domowym. Zauważyć przy tym należy, że w wyniku wejścia w życie „małego trójpaku energetycznego” wprowadzone zostały dodatkowe pojęcia dotyczące odbiorców, jakimi jest odbiorca wrażliwy energii elektrycznej oraz odbiorca wrażliwy paliw gazowych. Zgodnie z art. 3 pkt 13c PrEnerg przez pojęcie odbiorcy wrażliwego energii elektrycznej należy rozumieć osobę, której przyznano dodatek mieszkaniowy w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z 21.6.2001 r. o dodatkach mieszkaniowych28, która jest stroną umowy kompleksowej lub umowy sprzedaży energii elektrycznej zawartej z przedsiębiorstwem energetycznym i zamieszkuje w miejscu dostarczania energii elektrycznej. Bardzo zbliżona jest również definicja odbiorcy wrażliwego paliw gazowych. Artykuł 3 pkt 13d PrEnerg przewiduje bowiem, iż odbiorcą wrażliwym paliw gazowych jest osoba, której przyznano ryczałt na zakup opału w rozumieniu art. 6 ust. 7 ustawy o dodatkach mieszkaniowych, która jest stroną umowy kompleksowej lub umowy sprzedaży paliw gazowych zawartej z przedsiębiorstwem energetycznym i zamieszkuje w miejscu dostarczania paliw gazowych29.

Szczególną rolę w funkcjonowaniu systemu energetycznego odgrywa bilansowanie handlowe, czyli zgłaszanie operatorowi systemu przesyłowego elektroenergetycznego przez podmiot odpowiedzialny za bilansowanie handlowe do realizacji umów sprzedaży energii elektrycznej zawartych przez użytkowników systemu i prowadzenie z nimi rozliczeń różnicy rzeczywistej ilości dostarczonej albo pobranej energii elektrycznej i wielkości określonych w tych umowach dla każdego okresu rozliczeniowego. Podmiotem odpowiedzialnym za bilansowanie handlowe są osoby fizyczne lub prawne uczestniczące w centralnym mechanizmie bilansowania handlowego na podstawie umowy z operatorem systemu przesyłowego, zajmującą się bilansowaniem handlowym użytkowników systemu. Natomiast centralny mechanizm bilansowania handlowego to prowadzony przez operatora systemu przesyłowego, w ramach bilansowania systemu, mechanizm rozliczeń podmiotów odpowiedzialnych za bilansowanie handlowe, z tytułu niezbilansowania energii elektrycznej dostarczonej oraz pobranej przez użytkowników systemu, dla których te podmioty prowadzą bilansowanie handlowe.

§ 3. Zasada dostępu osób trzecich do sieci – TPA (Third Party Access)

28

Kluczowa dla funkcjonowania systemu energetycznego jest zasada Third Party Access (zasada dostępu osób trzecich do sieci albo „TPA”). Geneza zasady zwanej Third Party Access wynika z funkcjonowania przedsiębiorstw energetycznych w warunkach monopoli naturalnych. Podmioty będące właścicielami sieci przesyłowych przy braku odpowiednich „hamulców prawnych” mogłyby bez ograniczeń korzystać ze swej przewagi rynkowej nad innymi, konkurującymi podmiotami, co niewątpliwie przekładałoby się na sytuację ekonomiczną końcowych odbiorców energii elektrycznej, czyli konsumentów30. Utrzymanie takiej sytuacji rynkowej, z punktu widzenia systemu ochrony konkurencji, stwarzałoby liczne zagrożenia, których skutkiem byłaby petryfikacja monopoli naturalnych i silnie powiązanych przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo. Z drugiej strony, wejście na rynek nowych graczy byłoby bardzo utrudnione przez nieadekwatnie wysokie, w stosunku do wyników finansowych, bariery wejścia. Bariery te to przede wszystkim wysokie koszty wybudowania analogicznej do już istniejącej sieci przesyłowej. Takie rozwiązanie prowadziłoby z kolei do sytuacji, w których zamiast zwiększenia parametrów jednej, istniejącej sieci, powstawałyby kolejne – dublujące się. Ustawodawca wspólnotowy dostrzegł również zagrożenia związane z wykorzystywaniem takich warunków na rynku przez największych graczy rynkowych. Dlatego też w obszarze wspólnotowym zostały przedsięwzięte stosowne kroki dla wyeliminowania takiego stanu rzeczy. Tak narodziła się zasada dostępu stron trzecich do sieci.

29

Istotą zasady TPA jest zapewnienie takich warunków rynkowych, w których odbiorcy finalni mogliby indywidualnie i swobodnie wybierać dostawcę energii, który zaoferuje najlepszą cenę i warunki dostawy, jeżeli pozwalają na to warunki techniczne i ekonomiczne.

Dla pełnego i należytego funkcjonowania zasady TPA wdrożone zostały w polskim systemie prawnym również inne rozwiązania, które same w sobie nie formułują zasady, lecz bez ich istnienia zasada ta nie byłaby pełna i kompletna. Należą do nich m.in.:

1) obowiązek zapewnienia tzw. sprzedawcy z urzędu – w sytuacjach, gdy podmioty nie korzystają z zasady TPA – obowiązek ten wypełnia więc sytuacje nieobjęte normami TPA, sprawiając, iż system zapewnienia dostępu do sieci, jako takiego, obejmuje 100% odbiorców;

2) obowiązek zawarcia umowy o przyłączenie do sieci – istotny z punktu widzenia zasady, bowiem brak obowiązku zawarcia umowy o przyłączenie do sieci mógłby oznaczać faktyczne zniweczenie zasady TPA, przez zablokowanie możliwości przyłączenia do sieci, mimo że sam dostęp do niej byłby zapewniony;

3) obowiązek zawarcia umowy o świadczenie usług przesyłu – już po zapewnieniu dostępu do sieci – jako realizacja i konsumowanie zasady TPA;

4) inne obowiązki, bez należytego wykonywania których nie byłoby możliwości należytej implementacji zasady TPA, jak chociażby obowiązek stałego utrzymywania infrastruktury w należytym stanie technicznym, czy wynikający z niego obowiązek utrzymywania odpowiedniego zapasu paliw przez producentów energii;

5) instytucjonalne wsparcie zasady TPA przez zapewnienie należytego udziału regulatora w rozstrzyganiu sporów dotyczących odmowy zawarcia umowy o przyłączenie do sieci, umowy sprzedaży, umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw lub energii, umowy o świadczenie usług transportu gazu ziemnego, umowy o świadczenie usługi magazynowania paliw gazowych, umowy udostępnienia części instalacji magazynowania paliw gazowych, umowy o świadczenie usługi skraplania gazu ziemnego oraz umowy kompleksowej, a także w przypadku nieuzasadnionego wstrzymania dostarczania paliw gazowych lub energii.

30

Ostatni ze wskazanych elementów systemu funkcjonowania zasady TPA związany jest przede wszystkim w praktyce z sytuacjami, po pierwsze, określenia prawnej dopuszczalności odmowy zapewnienia dostępu do sieci, po drugie zaś, odmowy przyłączenia do sieci, która to odmowa w sposób pośredni wpływa na realizację zasady TPA. Aby odmowa dostępu do sieci była uznana za prawnie dopuszczalną, musi dotyczyć sytuacji, w której:

1) realizacja świadczeń wpływa na obniżanie niezawodności sieci i jakości dostarczanej energii poniżej poziomu zawartego we właściwych normach standaryzacyjnych i może powodować zmiany cen bądź stawek opłat za przesłaną energię w stosunku do podmiotów dotychczas przyłączonych do sieci lub spowodowałaby naruszenie obowiązków przedsiębiorstwa energetycznego zobowiązanego do świadczenia usług na rzecz osób trzecich w zakresie ochrony środowiska lub ochrony interesów odbiorców;

2) energia była dostarczana z systemu energetycznego państwa, w którym nie jest respektowana zasada wzajemności lub odbiorca energii nie byłby uznawany za odbiorcę uprawnionego w rozumieniu przepisów państwa pochodzenia energii;

3) sprawa dotyczy przedsiębiorstw wykorzystujących tzw. nową infrastrukturę, czyli taką, której budowa nie została ukończona do 4.8.2003 r. lub została rozpoczęta po tej dacie.

W Polsce z początku istniały liczne bariery, które uniemożliwiały należyte wdrożenie zasady TPA31. Należały do nich m.in.:

1) funkcjonowanie kontraktów długoterminowych (tzw. KDT), które uniemożliwiały oferowanie energii na warunkach korzystniejszych niż dotychczas;

2) niedoskonałości rynku hurtowego;

3) stosowanie przez spółki dystrybucyjne w umowach przesyłowych uciążliwych dla odbiorców zasad rozliczeń za odchylenia od planowanego zapotrzebowania energii32;

4) niepełny unbundling, zwłaszcza w sektorze przedsiębiorstw dystrybucyjnych i, co się z tym wiąże, skonsolidowanie aktywów przedsiębiorstw wytwórczych z sieciowymi.

Zauważyć jednak można postępujące efekty stworzonego systemu skutecznej informacji o możliwościach zmiany sprzedawcy energii oraz skrócenia i uproszczenia procedury zmiany sprzedawcy po stronie odbiorców. Te działania już teraz spowodowały, że wśród odbiorców instytucjonalnych wykorzystanie zasady TPA jest częste. Jeśli chodzi natomiast o odbiorców indywidualnych wydaje się, że konieczne będzie dalsze prowadzenie akcji informacyjnej i upowszechniania możliwości zmiany sprzedawcy energii. Będzie to więc proces bardziej długotrwały i niedotknięty pewnymi nadużyciami33.

Zasada TPA jest jednym z filarów liberalnego rynku, gwarantującym osiągnięcie większości głównych celów i efektów oczekiwanych po wprowadzeniu do energetyki mechanizmów rynkowych. Efektywne wdrożenie zasady TPA oznacza minimalny zakres konfliktów między odbiorcami i przedsiębiorstwami energetycznymi w procesie jej wdrażania oraz maksymalny zakres wykorzystania tej zasady w praktyce, po jej wdrożeniu34. Zasada ta ma fundamentalne znaczenie dla stworzenia konkurencyjnego rynku energii.

§ 4. Obowiązki przedsiębiorstw energetycznych

31

De lega lata przyjąć można, że w konsekwencji licznych nowelizacji ustawy – Prawo energetyczne dokonało się pełne otwarcie rynku energii elektrycznej, co pozwoliło na swobodny wybór dostawcy energii elektrycznej wszystkim polskim odbiorcom. Należy podkreślić, że dostarczenie energii elektrycznej odbywa się w istocie rzeczy na podstawie dwóch umów, tj. umowy o sprzedaż energii elektrycznej oraz umowy dystrybucji. Co ważne, obie umowy mogą zostać zawarte z dwoma różnymi podmiotami.

Umowa kompleksowa jest instrumentem pozwalającym na optymalną, z punktu widzenia odbiorcy energii, realizację dwóch zasad, tj. prawa odbiorcy paliw gazowych lub energii do swobodnego wyboru sprzedawcy tych paliw oraz zasady tzw. unbundlingu, czyli prawnego rozdzielenia działalności przedsiębiorstw zarządzających sieciami (przesyłowymi i dystrybucyjnymi) – operatorów sieci, od działalności przedsiębiorstw zajmujących się obrotem paliwami gazowymi lub energią – w relacji do odbiorców – sprzedawców35.

32

Rezultatem wypełnienia obowiązku nałożonego przez art. 4 ust. 1 PrEnerg tylko na przedsiębiorstwa przesyłowe lub dystrybucyjne jest natychmiastowa zdolność z zachowaniem obowiązujących parametrów jakościowych nośników energii. Nakaz ten wiąże się bezpośrednio z nałożonym na przedsiębiorstwa przesyłowe i dystrybucyjne obowiązkiem zawierania umów na świadczenie usług przesyłowych i dystrybucyjnych w związku z obowiązkiem nakładającym na przedsiębiorstwa sieciowe powinność wypełniania określonych technicznych warunków dostarczania oraz autonomicznych przepisów i koncesji36. Z bardzo istotnego art. 4 ust. 2 PrEnerg wynika również rozdzielenie działalności przesyłowej od działalności dystrybucyjnej, co stanowi przejaw implementacji dawnej dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2003/54/WE z 26.6.2003 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 96/92/WE37, a obecnie dyrektywy 2003/55/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 26.6.2003 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylająca dyrektywę 98/30/WE38 oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE z 13.7.2009 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 2003/54/WE39. Dyrektywy te stanowiły przed wejściem w życie tzw. trzeciego pakietu energetycznego podstawę prawną funkcjonowania wspólnotowego sektora energetycznego.

Ustawa – Prawo energetyczne obliguje przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się magazynowaniem paliw gazowych, po pierwsze, do zapewnienia odbiorcom oraz przedsiębiorstwom zajmującym się sprzedażą paliw gazowych, na zasadzie równoprawnego traktowania, świadczenia usług magazynowania paliw gazowych w instalacjach magazynowych, przy czym świadczenie usług magazynowania paliw gazowych odbywa się na podstawie umowy o świadczenie tych usług, oraz po drugie, do udostępnienia operatorowi systemu przesyłowego gazowego tę część instalacji, która jest używana do magazynowania paliw gazowych i jest niezbędna do realizacji jego zadań.

33

Ponadto Prawo energetyczne obliguje przedsiębiorstwa energetyczne do zachowania optymalnych standardów, stanowiąc, że świadczenie usług nie może obniżać niezawodności dostarczania i jakości paliw gazowych lub energii poniżej poziomu określonego w odrębnych przepisach oraz powodować niekorzystnej zmiany cen lub stawek opłat za dostarczane paliwa gazowe lub energię i zakresu ich dostarczania odbiorcom przyłączonym do sieci, a także uniemożliwiać wywiązywanie się przez przedsiębiorstwa energetyczne z obowiązków w zakresie ochrony interesów odbiorców i ochrony środowiska. W przypadku odmowy świadczenia usług z powodu nieuznania odbiorcy za uprawnionego do wyboru sprzedawcy w jednym z dwóch państw członkowskich Unii Europejskiej lub państwie członkowskim Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – będącym stroną umowy o EOG, Prezes URE może, na uzasadniony wniosek odbiorcy lub sprzedawcy, zwrócić się, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw gospodarki, do Komisji Europejskiej o zobowiązanie państwa, w którym odmówiono świadczenia tych usług, do realizacji żądanej usługi. Zasada wzajemności wynikająca z art. 4f ust. 2 PrEnerg obejmuje, jako przesłankę usprawiedliwionej odmowy świadczenia usług przesyłowych, każdy przypadek dostarczania energii lub gazu z systemu państwa niestosującego zasady TPA. Taka interpretacja przesłanki z art. 4f ust. 2 PrEnerg może jednak rodzić praktyczne trudności w przypadku, gdy wniosek o świadczenie usług przesyłowych jest zgłoszony przez odbiorców przedsiębiorstw zajmujących się dystrybucją i obrotem energii elektrycznej i gazu zakupujących je zarówno ze źródeł krajowych, jak i zagranicznych. Trudno będzie bowiem wówczas przedsiębiorstwu odmawiającemu świadczenia usług przesyłowych na rzecz odbiorców tych przedsiębiorstw (z powołaniem się na ww. art. 4f ust. 2 PrEnerg) udowodnić, które przepływy energii pochodzą z kraju, a które z zagranicy, a więc w jakim zakresie odmowa ma charakter uzasadniony40.

W sposób zbliżony, z tym że w odniesieniu do przedsiębiorstwa energetycznego zajmującego się skraplaniem gazu ziemnego lub regazyfikacją skroplonego gazu ziemnego przy użyciu instalacji skroplonego gazu ziemnego, ustawa zobowiązuje, jeżeli jest to konieczne ze względów technicznych lub ekonomicznych, zapewniać odbiorcom oraz przedsiębiorstwom zajmującym się sprzedażą paliw gazowych, na zasadzie równoprawnego traktowania, świadczenie usług polegających na skraplaniu gazu ziemnego lub regazyfikacji skroplonego gazu ziemnego; świadczenie tych usług odbywa się na podstawie umowy o świadczenie usług skraplania gazu ziemnego.

34

Przedsiębiorstwo zajmujące się transportem wydobytego gazu ziemnego jest obowiązane, przestrzegając zasad bezpieczeństwa, warunków eksploatacji podłączonych złóż, realizacji zawartych umów w zakresie sprzedaży wydobywanych kopalin oraz uwzględniając dostępną albo możliwą do uzyskania przepustowość sieci gazociągów kopalnianych i wymogi ochrony środowiska, zapewniać odbiorcom oraz przedsiębiorstwom zajmującym się sprzedażą paliw gazowych, na zasadzie równoprawnego traktowania, świadczenie usług transportu gazu ziemnego siecią gazociągów kopalnianych do miejsca ich dostarczania wybranego przez odbiorcę lub przez przedsiębiorstwo zajmujące się sprzedażą paliw gazowych. Świadczenie usług transportu gazu ziemnego odbywa się na podstawie umowy o świadczenie tych usług. Jednocześnie, co stanowi wyjątek, przedsiębiorstwo, o którym mowa wyżej, może odmówić świadczenia ww. usług, jeżeli występują np. niezgodności parametrów technicznych sieci gazociągów kopalnianych z parametrami technicznymi sieci lub instalacji, które miałyby być podłączone do sieci gazociągów kopalnianych. Wprowadza się więc w tym zakresie sui generis uprawnienie, tj. przedsiębiorstwo energetyczne wchodzące w skład przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo może odmówić świadczenia usługi przesyłania, dystrybucji lub transportu gazu ziemnego, usługi magazynowania lub usługi skraplania gazu ziemnego, jeżeli świadczenie tych usług może spowodować dla przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo trudności finansowe lub ekonomiczne związane z realizacją zobowiązań wynikających z uprzednio zawartych umów przewidujących obowiązek zapłaty za określoną ilość gazu ziemnego, niezależnie od ilości pobranego gazu, lub gdy świadczenie tych usług uniemożliwia wywiązanie się przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo z obowiązków w zakresie ochrony interesów odbiorców i ochrony środowiska. Jednak przedsiębiorstwo energetyczne wchodzące w skład przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo, które odmówiło świadczenia usługi przesyłania, dystrybucji lub transportu gazu ziemnego, usługi magazynowania lub usługi skraplania gazu ziemnego, powinno niezwłocznie wystąpić z wnioskiem do Prezesa URE o czasowe zwolnienie lub ograniczenie z obowiązków, podając uzasadnienie odmowy. W tej sytuacji Prezes URE, na podstawie uzasadnionego wniosku może, w drodze decyzji, czasowo zwolnić z obowiązków nałożonych na przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem, dystrybucją lub transportem gazu ziemnego, magazynowaniem, skraplaniem lub regazyfikacją skroplonego gazu ziemnego lub ograniczyć te obowiązki, biorąc pod uwagę m.in. realizację obowiązków wynikających z ustawy. Po uwzględnieniu wniosku przedsiębiorstwa energetycznego niezwłocznie powiadamia Komisję Europejską o zajętym stanowisku do wniosku wraz z powiadomieniem przekazuje informacje dotyczące zajętego stanowiska. Decyzję wraz z uzasadnieniem Prezes Urzędu Regulacji Energetyki ogłasza niezwłocznie w Biuletynie Urzędu Regulacji Energetyki.

35

Operator systemu przesyłowego i operator systemu dystrybucyjnego są obowiązani do opracowania odpowiednio instrukcji ruchu i eksploatacji sieci przesyłowej lub instrukcji ruchu i eksploatacji sieci dystrybucyjnej. Operatorzy informują następnie użytkowników, w formie pisemnej lub za pomocą innego środka komunikowania przyjętego przez operatora systemu, o publicznym dostępie do projektu instrukcji lub jej zmian oraz o możliwości zgłaszania uwag, określając miejsce i termin ich zgłaszania, nie krótszy niż 14 dni od dnia udostępnienia projektu instrukcji lub jej zmian. Operator systemu przesyłowego przedkłada Prezesowi URE do zatwierdzenia w drodze decyzji, instrukcję wraz z informacją o zgłoszonych przez użytkowników systemu uwagach oraz sposobie ich uwzględnienia, który ogłasza w Biuletynie Urzędu Regulacji Energetyki, na koszt właściwego operatora systemu, zatwierdzoną instrukcję. Operator natomiast zamieszcza te dokumenty na swojej stronie internetowej. Instrukcje opracowywane np. dla sieci elektroenergetycznych określają szczegółowe warunki korzystania z tych sieci przez użytkowników systemu oraz warunki i sposób prowadzenia ruchu, eksploatacji i planowania rozwoju tych sieci. Dodatkowo operator systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego dołącza do instrukcji ruchu i eksploatacji sieci dystrybucyjnej standardowy profil zużycia wykorzystywany w bilansowaniu handlowym miejsc dostarczania energii elektrycznej dla odbiorców o mocy umownej nie większej niż 40 kW.

Nie można pomijać, że operator systemu dystrybucyjnego w instrukcji ruchu i eksploatacji sieci dystrybucyjnej, a operator systemu przesyłowego gazowego w instrukcji ruchu i eksploatacji sieci przesyłowej, powinni określić procedurę wymiany informacji w przedmiocie ewentualnego zaprzestania przez sprzedawcę sprzedaży i związanych z tym obowiązków informacyjnych (np. o zdarzeniach, które mogą skutkować wystąpieniem konieczności zaprzestania świadczenia tych usług, w szczególności związanych z brakiem odpowiednich gwarancji dotyczących wiarygodności finansowej tego sprzedawcy lub wskazanego przez tego sprzedawcę podmiotu odpowiadającego za jego bilansowanie handlowe, po powzięciu informacji o konieczności zaprzestania przez tego sprzedawcę sprzedaży paliw gazowych lub energii elektrycznej lub po wystąpieniu zdarzenia, które może skutkować koniecznością zaprzestania świadczenia tych usług), oraz tryb, warunki i terminy uruchamiania sprzedaży rezerwowej, w tym procedurę wymiany informacji.

36

Obowiązek bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej, a w szczególności zapewnienia jakości dostarczanej energii, ciągłości i niezawodności jej dostarczania lub uniknięcia zagrożenia bezpieczeństwa osób lub strat materialnych, ciąży na przedsiębiorstwie energetycznym, zajmującym się wytwarzaniem energii elektrycznej w źródłach przyłączonych do sieci, uwzględniając możliwości techniczne. Jest ono bowiem obowiązane do:

1) wytwarzania energii elektrycznej lub pozostawania w gotowości do jej wytwarzania;

2) utrzymywania rezerw mocy wytwórczych lub zapewnienia innych usług systemowych, w wysokości i w sposób określony w umowie zawartej z operatorem systemu przesyłowego elektroenergetycznego lub systemu połączonego elektroenergetycznego;

3) utrzymywania zdolności źródeł do wytwarzania energii elektrycznej w ilości i jakości wynikającej z zawartych umów sprzedaży oraz umów o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji energii elektrycznej;

4) współpracy z operatorem systemu elektroenergetycznego, do którego sieci źródło jest przyłączone, w szczególności do przekazywania temu operatorowi niezbędnych informacji o stanie urządzeń wytwórczych i wykonywania jego poleceń lub instrukcji.

Przedsiębiorstwo energetyczne jest obowiązane do uzgadniania z operatorem systemu przesyłowego elektroenergetycznego lub systemu połączonego elektroenergetycznego planowanych postojów związanych z remontem jednostek wytwórczych, jak również jest obowiązane niezwłocznie zgłosić operatorowi systemu przesyłowego elektroenergetycznego lub systemu połączonego elektroenergetycznego dane o ograniczeniach możliwości wytwarzania energii elektrycznej lub ubytkach mocy jednostek wytwórczych w stosunku do możliwości wytwarzania lub mocy osiągalnej wynikających z aktualnego stanu technicznego tych jednostek, wraz z podaniem przyczyn tych ograniczeń lub ubytków.

Kolejny, ważki obowiązek dla przedsiębiorstwa energetycznego, zajmującego się wytwarzaniem energii elektrycznej lub ciepła, polega na utrzymywaniu zapasów paliw w ilości zapewniającej utrzymanie ciągłości dostaw energii elektrycznej lub ciepła do odbiorców41.

§ 5. Dostarczanie paliw i energii

37

Istotny art. 5 ust. 1 PrEnerg wskazuje na umowy, na podstawie których odbywa się, po uprzednim przyłączeniu do sieci paliw gazowych lub energii, dostarczanie tych paliw lub energii. Są to: umowy sprzedaży, umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii (poprzednio: umowy przesyłowej), umowy o świadczenie usług magazynowania paliw gazowych oraz umowy o świadczenie usług skraplania gazu ziemnego. Artykuł 5 ust. 2 PrEnerg w sposób bardziej precyzyjny niż dotąd określa treść tych umów. Wymaga przy tym, aby umowy zawierały „co najmniej” treść określoną w ustawie, co oznacza, że w przepisie tym określono minimalną treść umów. Przykładowo, obligatoryjne elementy treści umowy sprzedaży stanowią postanowienia określające: miejsce dostarczenia paliw gazowych lub energii do odbiorcy i ilość tych paliw lub energii w podziale na okresy umowne, moc umowną oraz warunki wprowadzania jej zmian, cenę lub grupę taryfową stosowane w rozliczeniach i warunki wprowadzania zmian tej ceny i grupy taryfowej, sposób prowadzenia rozliczeń, wysokość bonifikaty za niedotrzymanie standardów jakościowych obsługi odbiorców, odpowiedzialność stron za niedotrzymanie warunków umowy, okres obowiązywania umowy i warunki jej rozwiązania oraz pouczenie o konsekwencjach wyboru sprzedawcy rezerwowego.

38

Artykuł 5 ust. 3 PrEnerg zawiera termin „umowa kompleksowa”, co daje możliwość zawierania jednej umowy obejmującej postanowienia umowy sprzedaży i umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji tych paliw lub energii. Umowa kompleksowa dotycząca dostarczania paliw gazowych może zawierać także postanowienia umowy o świadczenie usług magazynowania tych paliw, a w przypadku ciepła, jeżeli jest ono kupowane od innych przedsiębiorstw energetycznych, powinna także określać warunki stosowania cen i stawek opłat obowiązujących w tych przedsiębiorstwach. Możliwe jest także, by umowa kompleksowa zawierała także postanowienia umowy sprzedaży paliw gazowych lub energii, umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii lub umowy o świadczenie usług magazynowania tych paliw, zawartych przez sprzedawcę na rzecz i w imieniu odbiorcy końcowego z przedsiębiorstwem energetycznym zajmującym się przesyłaniem, dystrybucją paliw gazowych lub energii lub magazynowaniem tych paliw.

W ramach art. 5 ust. 4b PrEnerg wprowadzono dodatkowy obowiązek przedsiębiorstw energetycznych związany z treścią umowy sprzedaży lub umowy kompleksowej, których stroną jest odbiorca paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym. Umowy takie powinny określać strony umowy i zawierać także informacje o prawach tego odbiorcy, w tym sposobie wnoszenia skarg i rozstrzygania sporów, jak również możliwości uzyskania pomocy w przypadku wystąpienia awarii urządzeń, instalacji lub sieci gazowej, lub elektroenergetycznej.

39

Sprzedawca paliw gazowych lub energii powinien powiadomić odbiorców o podwyżce cen lub stawek opłat za dostarczane paliwa gazowe lub energię określonych w zatwierdzonych taryfach, w ciągu jednego okresu rozliczeniowego od dnia tej podwyżki. Sprzedawca energii elektrycznej zobowiązany jest ponadto, w świetle art. 5 ust. 6a PrEnerg, do informowania swoich odbiorców o strukturze paliw zużytych lub innych nośników energii służących do wytworzenia energii elektrycznej sprzedanej przez niego w poprzednim roku kalendarzowym oraz o miejscu, w którym są dostępne informacje o wpływie wytwarzania tej energii na środowisko, co najmniej w zakresie emisji dwutlenku węgla i radioaktywnych odpadów. Sprzedawca energii elektrycznej zobowiązany jest do informowania swoich odbiorców o ilości energii elektrycznej zużytej przez danego odbiorcę w poprzednim roku oraz o miejscu, w którym są dostępne informacje o przeciętnym zużyciu energii elektrycznej dla danej grupy przyłączeniowej odbiorców, środkach poprawy efektywności energetycznej, w rozumieniu ustawy z 20.5.2016 r. o efektywności energetycznej42.

W wyniku wejścia w życie „małego trójpaku energetycznego” znacznemu rozszerzeniu uległ obowiązek informacyjny przedsiębiorstw energetycznych, ograniczający się jednak do sprzedawców energii elektrycznej oraz paliw gazowych (wyłączono z zakresu regulacji ciepłownictwo). Zgodnie z art. 5 ust. 6d PrEnerg, sprzedawcy ci zobowiązani są do informowania odbiorcy tych paliw lub energii w gospodarstwie domowym o jego prawach, w tym sposobie wnoszenia skarg i rozstrzygania sporów. Oblig ten, łącznie z obowiązkiem przewidzianym w art. 5 ust. 6e PrEnerg, zgodnie z którym sprzedawca paliw gazowych lub energii elektrycznej dostarcza odbiorcy tych paliw lub energii w gospodarstwie domowym kopię zbioru praw konsumenta energii oraz zapewnia jego publiczny dostęp, ma za zadanie określenie obowiązków przedsiębiorstwa energetycznego w stosunku do konsumentów przez nakazanie dostarczania odbiorcom informacji o ich prawach, sposobie wnoszenia skarg i rozstrzygania sporów oraz przez określenie terminu rozwiązania umowy z przedsiębiorstwem energetycznym43.

Przepis art. 5 ust. 6e PrEnerg nie dotyczy co prawda dostarczania energii cieplnej, jednak można przyjąć w drodze analogii, że również odbiorca ciepła w gospodarstwie domowym powinien być traktowany jak konsument.

Przez zbiór praw konsumenta energii rozumie się dokument sporządzany przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki we współpracy z Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na podstawie wytycznych Komisji Europejskiej w konsultacji z krajowymi organami regulacyjnymi, organizacjami konsumentów, partnerami społecznymi, przedsiębiorstwami energetycznymi oraz innymi zainteresowanymi stronami, zawierający praktyczne informacje o prawach konsumentów energii elektrycznej i paliw gazowych. Realizując ten obowiązek, Prezes URE przygotował dwie wersje Zbioru Praw Konsumenta Energii Elektrycznej i Zbioru Praw Konsumenta Paliw Gazowych44.

Sprzedawca z urzędu jest obowiązany do zapewnienia świadczenia usługi kompleksowej i do zawarcia umowy kompleksowej, na zasadach równoprawnego traktowania, z odbiorcą paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym, niekorzystającym z prawa wyboru sprzedawcy i przyłączonym do sieci przedsiębiorstwa energetycznego wskazanego w koncesji sprzedawcy z urzędu.

W ramach art. 5aa PrEnerg wprowadzono instytucję sprzedaży rezerwowej, tj. sprzedaży paliw gazowych lub energii elektrycznej do odbiorcy końcowego przyłączonego do sieci dystrybucyjnej elektroenergetycznej lub gazowej lub do sieci przesyłowej gazowej realizowanej przez sprzedawcę rezerwowego w przypadku zaprzestania sprzedaży paliw gazowych lub energii elektrycznej przez dotychczasowego sprzedawcę. Celem tejże instytucji jest zapewnienie ochrony odbiorców końcowych i utrzymanie ciągłości dostaw energii do odbiorcy końcowego w sytuacji zaprzestania sprzedaży energii przez bieżącego dostawcę. W swojej istocie sprowadza się to do tego, że w umowie o świadczenie usługi dystrybucji energii elektrycznej lub paliw gazowych lub usługi przesyłania paliw gazowych lub w umowie kompleksowej, odbiorca końcowy wskazuje sprzedawcę rezerwowego spośród sprzedawców ujętych na prowadzonej przez właściwego operatora systemu dystrybucyjnego lub operatora systemu przesyłowego gazowego liście sprzedawców, którzy oferują sprzedaż rezerwową odbiorcom końcowym przyłączonym do jego sieci (publikowanej na stronie internetowej oraz udostępnionej w siedzibie wspomnianych operatorów), oraz upoważnia operatora systemu dystrybucyjnego lub operatora systemu przesyłowego gazowego, do którego sieci ten odbiorca końcowy jest przyłączony, do zawarcia w jego imieniu i na jego rzecz – w przypadku wygaśnięcia lub zaprzestania wykonywania umowy sprzedaży paliw gazowych lub energii elektrycznej lub umowy kompleksowej przez dotychczasowego sprzedawcę – umowy sprzedaży rezerwowej lub umowy kompleksowej zawierającej postanowienia umowy sprzedaży rezerwowej ze wskazanym przez tego odbiorcę końcowego sprzedawcą rezerwowym. Dodatkowo sam sprzedawca zawierający umowę kompleksową jest obowiązany niezwłocznie poinformować operatora systemu dystrybucyjnego lub operatora systemu przesyłowego gazowego oraz wskazanego przez odbiorcę końcowego sprzedawcę rezerwowego o wyborze dokonanym w umowie przez odbiorcę końcowego.

Formą zabezpieczenia interesów odbiorców końcowych (w zakresie dysponowania wiedzą odnośnie do kosztów sprzedaży rezerwowej), w związku ze sprzedażą rezerwową jest obowiązek udostępnienia przez sprzedawcę paliw gazowych lub energii elektrycznej oferującego sprzedaż rezerwową oferty dotyczącej warunków sprzedaży rezerwowej, w tym wzoru umowy sprzedaży rezerwowej i zestawienia aktualnych cen, warunków ich stosowania i zasad rozliczeń dla sprzedaży rezerwowej. Sprzedawca ten jest zobowiązany jednocześnie przekazać operatorowi systemu dystrybucyjnego lub operatorowi systemu przesyłowego gazowego aktualną informację o adresie strony internetowej, na której zostały opublikowane oferty sprzedaży rezerwowej skierowane do odbiorców końcowych przyłączonych do sieci tego operatora.

Sama umowa sprzedaży rezerwowej lub umowa kompleksowa zostaje zawarta przez operatora systemu dystrybucyjnego lub operatora systemu przesyłowego gazowego ze sprzedawcą rezerwowym niezwłocznie po uzyskaniu informacji o konieczności zaprzestania sprzedaży paliw gazowych lub energii elektrycznej lub świadczenia usług dystrybucji lub usług przesyłania, względnie w przypadku wygaśnięcia umowy sprzedaży lub umowy kompleksowej z dotychczasowym sprzedawcą paliw gazowych lub energii elektrycznej, o ile sam odbiorca końcowy nie zgłosił temu operatorowi informacji o zawarciu umowy kompleksowej lub umowy sprzedaży paliw gazowych lub energii elektrycznej z innym sprzedawcą w ramach procedury zmiany sprzedawcy, lub gdy sprzedawca wybrany przez odbiorcę końcowego nie podjął sprzedaży paliw gazowych lub energii elektrycznej. Samo zawarcie umowy następuje poprzez złożenie przez operatora systemu dystrybucyjnego lub operatora systemu przesyłowego gazowego sprzedawcy rezerwowemu oświadczenia o przyjęciu jego oferty.

Umowa sprzedaży rezerwowej lub umowa kompleksowa obowiązuje od dnia zaprzestania wykonywania umowy sprzedaży lub umowy kompleksowej przez dotychczasowego sprzedawcę paliw gazowych lub energii elektrycznej i zawierana jest na czas nieokreślony. Umowa ta może ulec rozwiązaniu w dowolnym terminie na mocy porozumienia stron lub w drodze wypowiedzenia przez odbiorcę końcowego z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na ostatni dzień miesiąca następujący po miesiącu, w którym nastąpiło doręczenie oświadczenia o wypowiedzeniu umowy, przy czym odbiorca może wskazać późniejszy jej termin rozwiązania. W takim przypadku odbiorca końcowy nie może zostać obciążony przez sprzedawcę rezerwowego kosztami z tytułu wcześniejszego rozwiązania tej umowy. W przypadku gdy umowa sprzedaży rezerwowej lub umowa kompleksowa przestała obowiązywać lub uległa rozwiązaniu, a operator systemu dystrybucyjnego lub operator systemu przesyłowego gazowego nie otrzymał informacji o zawarciu przez odbiorcę końcowego przyłączonego do jego sieci umowy kompleksowej lub umowy sprzedaży paliw gazowych lub energii elektrycznej z innym sprzedawcą w ramach procedury zmiany sprzedawcy, operator systemu dystrybucyjnego lub operator systemu przesyłowego gazowego zaprzestaje dostarczania paliw gazowych lub energii elektrycznej odbiorcy.

40

Obecne brzmienie art. 6 ust. 1 PrEnerg przewiduje, że przedsiębiorstwo energetyczne wykonujące działalność gospodarczą w zakresie przesyłania lub dystrybucji paliw lub energii przeprowadza kontrolę legalności pobierania paliw lub energii, kontrolę układów pomiarowo-rozliczeniowych, dotrzymania zawartych umów oraz prawidłowości rozliczeń. W poprzednim brzmieniu przepis ten stanowił, że upoważnieni przedstawiciele przedsiębiorstwa energetycznego zajmującego się przesyłaniem lub dystrybucją paliw gazowych lub energii wykonują kontrolę układów pomiarowych, dotrzymania zawartych umów i prawidłowości rozliczeń. Różnica polega na tym, że obecnie wyraźnie wskazano, iż kontrola może dotyczyć legalności pobierania paliw lub energii. Jest to o tyle istotne, że na gruncie dotychczasowego przepisu kontrola legalności pobierania paliw lub energii mogła być realizowana w ograniczonym zakresie, tzn. wyłącznie w odniesieniu do podmiotów będących odbiorcami. Wówczas przeprowadzenie takiej kontroli mieściło się w pojęciu kontroli układów pomiarowych, dotrzymywania zawartych umów czy prawidłowości rozliczeń. Wprowadzenie do ust. 1 kontroli legalności pobierania paliw lub energii jako odrębnego celu kontroli, wskazuje, iż może być ona przeprowadzona również w odniesieniu do tych podmiotów, które nie mają układów pomiarowych, nie są związane umowami z przedsiębiorstwem energetycznym i z którymi nie są prowadzone rozliczenia, a zatem podmiotów, którym nie można przypisać statusu odbiorcy. Innymi słowy, kontrola może być przeprowadzona przykładowo również w odniesieniu do np. byłych odbiorców, co do których istnieje podejrzenie kontynuowania poboru paliw lub energii poprzez nielegalne przyłącze.

41

Osobami przeprowadzającymi kontrolę, które zgodnie z art. 6 ust. 2 PrEnerg określa się mianem „kontrolujących”, są osoby upoważnione przez przedsiębiorstwo energetyczne do przeprowadzenia kontroli. Ustawodawca pozostaje tutaj konsekwentny w używaniu wyrażenia „upoważniony przedstawiciel”, ponieważ zabieg ten umożliwia przyznanie waloru kontrolującego nie tylko pracownikowi przedsiębiorstwa energetycznego (pozostającemu w tzw. zatrudnieniu pracowniczym), lecz również jakiejkolwiek innej osobie posiadającej upoważnienie przedsiębiorcy energetycznego do dokonywania czynności kontrolnych.

Rozpoczynając kontrolę, jeszcze przed podjęciem jakichkolwiek innych czynności kontrolnych, kontrolujący zobowiązani są do doręczenia kontrolowanemu upoważnienia oraz okazania legitymacji (art. 6 ust. 2 PrEnerg). Przepis ten, zmieniony w wyniku wejścia w życie „małego trójpaku energetycznego”, różni się od uprzedniego brzmienia, ponieważ pierwotnie wystarczające było okazanie upoważnienia.

Kontrola obejmuje w szczególności:

1) oględziny układów pomiarowych i ich zabezpieczeń przed uszkodzeniem, zniszczeniem lub zmianą wskazań;

2) sprawdzenie prawidłowości wskazań poszczególnych układów pomiarowych;

3) sprawdzenie właściwości metrologicznych układów pomiarowych;

4) ocenę poprawności działania elementów układu pomiarowego;

5) dokonanie badań i pomiarów w zakresie przedmiotu kontroli;

6) przeprowadzanie niezbędnych prac związanych z eksploatacją lub naprawą układów pomiarowych, należących do przedsiębiorstwa energetycznego;

7) zebranie i zabezpieczenie materiałów dotyczących naruszenia przez odbiorcę warunków umowy zawartej z przedsiębiorstwem energetycznym, w szczególności warunków eksploatacji układów pomiarowych.

Szczegółowe zasady przeprowadzania kontroli, wzory protokołów kontroli i upoważnień do kontroli oraz wzór legitymacji, określa rozporządzenie Ministra Energii z 15.12.2016 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiębiorstwa energetyczne45, stanowiące akt wykonawczy, który zastąpił wcześniejsze rozporządzenie Ministra Gospodarki z 11.8.2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiębiorstwa energetyczne46. Wynika to z art. 21 „małego trójpaku energetycznego”, który przewiduje, że dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. 6 ust. 4 ustawy zmienianej w art. 1, zachowują moc do czasu wejścia w życie przepisów wykonawczych wydanych na podstawie art. 6 ust. 8 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą.

W przypadkach, gdy w wyniku przeprowadzonej kontroli stwierdzono, że nastąpiło nielegalne pobieranie paliw lub energii bądź też odbiorca zwleka z zapłatą za pobrane paliwo gazowe, energię elektryczną lub ciepło albo świadczone usługi co najmniej miesiąc po upływie terminu płatności, pomimo uprzedniego powiadomienia na piśmie o zamiarze wypowiedzenia umowy i wyznaczenia dodatkowego, 2-tygodniowego terminu do zapłaty zaległych i bieżących należności, przedsiębiorstwa energetyczne, zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją paliw gazowych lub energii mogą wstrzymać dostarczanie paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła (art. 6b ust. 3 PrEnerg). Nie można pominąć, że przedsiębiorstwo energetyczne wykonujące działalność gospodarczą w zakresie przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii, na żądanie sprzedawcy paliw gazowych lub energii wstrzymuje, z zastrzeżeniem art. 6c PrEnerg, dostarczanie paliw gazowych lub energii, jeżeli odbiorca zwleka z zapłatą za świadczone usługi lub za pobrane paliwo gazowe lub energię, co najmniej przez okres 30 dni po upływie terminu płatności. Jednak przepisy wprowadzają obowiązek bezzwłocznego wznowienia dostarczania paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła, jeżeli ustaną przyczyny uzasadniające wstrzymanie ich dostarczania.

Co więcej, w ramach „małego trójpaku energetycznego„ wprowadzona została istotna nowelizacja PrEnerg, która przez wprowadzenie art. 6c PrEnerg uregulowała szczegółową procedurę wstrzymania dostarczania odbiorcy paliw gazowych energii lub ciepła w gospodarstwie domowym w sytuacji wniesienia i rozpatrywania reklamacji lub wniesienia przez tego odbiorcę skargi do sądu polubownego. W przypadku gdy odbiorca w gospodarstwie domowym złoży do przedsiębiorstwa energetycznego reklamację dotyczącą dostarczania paliw gazowych lub energii (w terminie nie później niż 14 dni od dnia otrzymania od przedsiębiorstwa powiadomienia o zamiarze wstrzymania dostarczania), przedsiębiorstwo nie może wstrzymać dostarczania aż do czasu rozpatrzenia reklamacji. Brak rozpoznania przez przedsiębiorstwo energetyczne reklamacji w terminie 14 dni od dnia jej złożenia przez odbiorcę prowadzi do przyjęcia, że została ona uwzględniona.

Ponadto w przypadku, gdy reklamacja nie została uwzględniona, a odbiorca w ciągu 14 dni od dnia otrzymania powiadomienia o zaistniałym fakcie wystąpił z wnioskiem o pozasądowe rozwiązanie sporu w tym zakresie do koordynatora do spraw negocjacji47, przedsiębiorstwo nie może wstrzymać ich dostarczania do czasu wydania rozpoznania sporu przed koordynatorem.

Jeśli odbiorca złożył reklamację na wstrzymanie dostarczania paliw gazowych lub energii, przedsiębiorstwo energetyczne jest obowiązane wznowić ich dostarczanie w terminie 3 dni od dnia otrzymania reklamacji i kontynuować je do czasu rozpatrzenia reklamacji. Przedsiębiorstwo energetyczne ma obowiązek kontynuować dostarczanie paliw gazowych lub energii również w przypadku, gdy odbiorca wystąpił do Prezesa URE o rozpatrzenie sporu w zakresie nieuwzględnienia reklamacji przez to przedsiębiorstwo, do czasu wydania decyzji przez Prezesa URE. Zastrzeżenie to jednak nie obowiązuje w przypadku, gdy wstrzymanie dostarczania paliw gazowych lub energii nastąpiło w następstwie kontroli, która stwierdziła, że instalacja znajdująca się u odbiorcy stwarza bezpośrednie zagrożenie życia, zdrowia lub środowiska, wówczas przedsiębiorstwo energetyczne ma prawo do wstrzymania dostaw paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła. Również nie dochodzi do wznowienia dostarczania paliw gazowych lub energii pomimo przekazania reklamacji do rozpoznania przez Prezesa URE, jeśli koordynator do spraw negocjacji rozwiązał spór pomiędzy odbiorcą a przedsiębiorstwem energetycznym na niekorzyść odbiorcy.

Przedsiębiorstwa energetyczne posiadają upoważnienie do zakładania odbiorcom tzw. przedpłatowych układów pomiarowo-rozliczeniowych, w przypadku zajścia pewnych, określonych w tym przepisie sytuacji, np. jeżeli odbiorca co najmniej dwukrotnie w ciągu kolejnych 12 miesięcy zwlekał z zapłatą za pobrane paliwo gazowe, energię elektryczną lub ciepło albo świadczone usługi przez okres co najmniej 1 miesiąca lub nie ma tytułu prawnego do nieruchomości, obiektu lub lokalu, do którego są dostarczane paliwa gazowe, energia elektryczna lub ciepło względnie użytkuje nieruchomość, obiekt lub lokal w sposób uniemożliwiający cykliczne sprawdzanie stanu układu pomiarowo-rozliczeniowego (art. 6a ust. 1 PrEnerg). Koszty zainstalowania układu pomiarowo-rozliczeniowego ponosi przedsiębiorstwo energetyczne. W razie braku zgody odbiorcy na zainstalowanie układu pomiarowo-rozliczeniowego przedsiębiorstwo energetyczne może wstrzymać dostarczanie energii elektrycznej lub rozwiązać umowę sprzedaży energii. Zwraca uwagę zastrzeżenie, że przedpłatowe urządzenie rozliczeniowe może zostać zamontowane w przypadku braku tytułu prawnego odbiorcy do obiektu, do którego paliwa gazowe, energia elektryczna lub ciepło mają być dostarczane. W przypadku braku zgody ze strony odbiorcy na zainstalowanie urządzenia, przedsiębiorstwo energetyczne może wstrzymać dostawy lub rozwiązać umowę sprzedaży.

Jako szczególny przypadek wiążący się z zakładaniem odbiorcom przedpłatowych układów pomiarowo-rozliczeniowych należy uznać przewidziany w art. 6f PrEnerg obowiązek przedsiębiorstwa energetycznego zajmującego się dystrybucją paliw gazowych lub energii elektrycznej w tym zakresie stanowiący następstwo wniosku odbiorcy wrażliwego paliw gazowych lub energii elektrycznej o zainstalowanie przedpłatowego układu pomiarowo-rozliczeniowego. W tym przypadku przedsiębiorstwo to jest obowiązane zainstalować taki układ w terminie 21 dni od dnia otrzymania wniosku i ponosi koszty instalacji takiego układu.

Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją paliw gazowych lub energii jest obowiązane do zawarcia umowy o przyłączenie do sieci z podmiotami ubiegającymi się o przyłączenie do sieci, na zasadzie równoprawnego traktowania, jeżeli istnieją techniczne i ekonomiczne warunki przyłączenia do sieci i dostarczania tych paliw lub energii, a żądający zawarcia umowy spełnia warunki przyłączenia do sieci i odbioru. Jeżeli przedsiębiorstwo energetyczne odmówi zawarcia umowy o przyłączenie do sieci, jest obowiązane niezwłocznie pisemnie powiadomić o odmowie jej zawarcia Prezesa URE i zainteresowany podmiot, podając przyczyny odmowy.

42

Celem przyłączenia się do sieci podmiot ubiegający się o przyłączenie do sieci składa do przedsiębiorstwa energetycznego wniosek o określenie tzw. warunków przyłączenia do sieci. Wniosek o określenie warunków przyłączenia zawiera w szczególności oznaczenie podmiotu ubiegającego się o przyłączenie, określenie nieruchomości, obiektu lub lokalu. Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją energii elektrycznej powinno potwierdzić pisemnie złożenie przez wnioskodawcę wniosku, określając w szczególności datę złożenia wniosku.

Warunki przyłączenia są ważne, co do zasady, 2 lata od dnia ich doręczenia. W okresie ważności warunki przyłączenia stanowią warunkowe zobowiązanie przedsiębiorstwa energetycznego do zawarcia umowy o przyłączenie do sieci elektroenergetycznej. W przypadku gdy przedsiębiorstwo energetyczne odmówi przyłączenia do sieci z powodu braku warunków ekonomicznych, za przyłączenie do sieci przedsiębiorstwo energetyczne może ustalić opłatę w wysokości uzgodnionej z podmiotem ubiegającym się o przyłączenie do sieci w umowie o przyłączenie do sieci.

Stanowi to urzeczywistnienie zasad zapewniających równe, obiektywne i przejrzyste traktowanie użytkowników systemów przesyłowego, dystrybucyjnego oraz magazynowania paliw gazowych i skraplania gazu ziemnego.

Obowiązki przedsiębiorstw energetycznych, tzw. operatorów, można podzielić na dwie grupy: obowiązki odnoszące się do operatorów działających w ramach podsektora elektroenergetycznego (ulegające dalszemu podziałowi w zależności czy dotyczą operatora systemu przesyłowego, czy też dystrybucyjnego) oraz podsektora gazowego (paliw gazowych). I tak operatorzy systemu: przesyłowego, dystrybucyjnego, magazynowania paliw gazowych i skraplania gazu ziemnego lub operatorzy systemu połączonego gazowego, odpowiednio do zakresu działania, stosując obiektywne i przejrzyste zasady zapewniające równe traktowanie użytkowników tych systemów oraz uwzględniając wymogi ochrony środowiska, są odpowiedzialni za:

1) bezpieczeństwo dostarczania paliw gazowych poprzez zapewnienie bezpieczeństwa funkcjonowania systemu gazowego i realizację umów z użytkownikami tego systemu;

2) prowadzenie ruchu sieciowego w sposób skoordynowany i efektywny z zachowaniem wymaganej niezawodności dostarczania paliw gazowych i ich jakości;

3) eksploatację, konserwację i remonty sieci, instalacji i urządzeń, wraz z połączeniami z innymi systemami gazowymi, w sposób gwarantujący niezawodność funkcjonowania systemu gazowego;

4) zapewnienie długoterminowej zdolności systemu gazowego w celu zaspokajania uzasadnionych potrzeb w zakresie przesyłania paliw gazowych w obrocie krajowym i transgranicznym, dystrybucji tych paliw i ich magazynowania lub skraplania gazu ziemnego, a także w zakresie rozbudowy systemu gazowego, a tam gdzie ma to zastosowanie – rozbudowy połączeń z innymi systemami gazowymi;

5) współpracę z innymi operatorami systemów gazowych lub przedsiębiorstwami energetycznymi w celu niezawodnego i efektywnego funkcjonowania systemów gazowych, systemów gazowych wzajemnie połączonych oraz skoordynowania ich rozwoju, w tym współpracę w ramach Europejskiej Sieci Operatorów Systemów Przesyłowych Gazu (ENTSO gazu);

6) dysponowanie mocą instalacji magazynowych i instalacji skroplonego gazu ziemnego;

7) zarządzanie przepływami paliw gazowych oraz utrzymanie parametrów jakościowych tych paliw w systemie gazowym i na połączeniach z innymi systemami gazowymi;

8) świadczenie usług niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania systemu gazowego;

9) bilansowanie systemu i zarządzanie ograniczeniami w systemie gazowym oraz prowadzenie z użytkownikami tego systemu rozliczeń wynikających z niezbilansowania paliw gazowych dostarczonych i pobranych z systemu;

10) dostarczanie użytkownikom systemu i operatorom innych systemów gazowych informacji o warunkach świadczenia usług przesyłania lub dystrybucji, usług magazynowania paliw gazowych lub usług skraplania gazu ziemnego, w tym o współpracy z połączonymi systemami gazowymi;

11) realizację umów sprzedaży paliw gazowych zawartych przez odbiorców przyłączonych do sieci.

Natomiast operatorzy systemu przesyłowego elektroenergetycznego lub systemu połączonego elektroenergetycznego w zakresie systemu przesyłowego, stosując obiektywne i przejrzyste zasady zapewniające równe traktowanie użytkowników tych systemów oraz uwzględniając wymogi ochrony środowiska, są odpowiedzialni za:

1) bezpieczeństwo dostarczania energii elektrycznej poprzez zapewnienie bezpieczeństwa funkcjonowania systemu elektroenergetycznego i odpowiedniej zdolności przesyłowej w sieci przesyłowej elektroenergetycznej;

2) prowadzenie ruchu sieciowego w sieci przesyłowej w sposób efektywny, przy zachowaniu wymaganej niezawodności dostarczania energii elektrycznej i jakości jej dostarczania oraz, we współpracy z operatorami systemów dystrybucyjnych elektroenergetycznych, koordynowanie prowadzenia ruchu sieciowego w koordynowanej sieci 110 kV;

3) eksploatację, konserwację i remonty sieci, instalacji i urządzeń, wraz z połączeniami z innymi systemami elektroenergetycznymi, w sposób gwarantujący niezawodność funkcjonowania systemu elektroenergetycznego;

4) zapewnienie długoterminowej zdolności systemu elektroenergetycznego w celu zaspokajania uzasadnionych potrzeb w zakresie przesyłania energii elektrycznej w obrocie krajowym i transgranicznym, w tym w zakresie rozbudowy sieci przesyłowej, a tam gdzie ma to zastosowanie – rozbudowy połączeń z innymi systemami elektroenergetycznymi;

5) współpracę z innymi operatorami systemów elektroenergetycznych lub przedsiębiorstwami energetycznymi w celu niezawodnego i efektywnego funkcjonowania systemów elektroenergetycznych oraz skoordynowania ich rozwoju;

6) dysponowanie mocą jednostek wytwórczych przyłączonych do sieci przesyłowej oraz jednostek wytwórczych o mocy osiągalnej równej 50 MW lub wyższej, przyłączonych do koordynowanej sieci 110 kV, uwzględniając umowy z użytkownikami systemu przesyłowego oraz techniczne ograniczenia w tym systemie;

7) zarządzanie zdolnościami przesyłowymi połączeń z innymi systemami elektroenergetycznymi;

8) zakup usług systemowych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania systemu elektroenergetycznego, niezawodności pracy tego systemu i utrzymania parametrów jakościowych energii elektrycznej;

9) bilansowanie systemu elektroenergetycznego, określanie i zapewnianie dostępności odpowiednich rezerw zdolności wytwórczych, przesyłowych i połączeń międzysystemowych na potrzeby równoważenia bieżącego zapotrzebowania na energię elektryczną z dostawami tej energii, zarządzanie ograniczeniami systemowymi oraz prowadzenie rozliczeń wynikających z:

a) niezbilansowania energii elektrycznej dostarczonej i pobranej z systemu elektroenergetycznego,

b) zarządzania ograniczeniami systemowymi;

10) prowadzenie centralnego mechanizmu bilansowania handlowego;

11) zarządzanie przepływami energii elektrycznej w systemie elektroenergetycznym przesyłowym, w sposób skoordynowany z innymi połączonymi systemami elektroenergetycznymi oraz, we współpracy z operatorami systemów dystrybucyjnych elektroenergetycznych, w koordynowanej sieci 110 kV, z uwzględnieniem technicznych ograniczeń w tym systemie;

12) zakup energii elektrycznej w celu pokrywania strat powstałych w sieci przesyłowej podczas przesyłania energii elektrycznej tą siecią oraz stosowanie przejrzystych i niedyskryminacyjnych procedur rynkowych przy zakupie tej energii;

13) udostępnianie użytkownikom sieci i operatorom innych systemów elektroenergetycznych, z którymi system przesyłowy jest połączony, informacji o:

a) warunkach świadczenia usług przesyłania energii elektrycznej niezbędnych do uzyskania dostępu do sieci przesyłowej, korzystania z tej sieci i krajowego systemu elektroenergetycznego oraz pracy krajowego systemu elektroenergetycznego, w tym w szczególności dotyczących realizacji obrotu transgranicznego, zarządzania siecią i bilansowania systemu, planowanych wyłączeniach jednostek wytwórczych przyłączonych do sieci przesyłowej oraz jednostek wytwórczych centralnie dysponowanych przyłączonych do koordynowanej sieci 110 kV, a także o ubytkach mocy tych jednostek wytwórczych,

b) ofertach bilansujących składanych dla jednostek wytwórczych, o których mowa w lit. a powyżej;

14) opracowywanie planów działania na wypadek zagrożenia wystąpienia awarii o znacznych rozmiarach w systemie elektroenergetycznym oraz odbudowy tego systemu po wystąpieniu awarii;

15) realizację ograniczeń w dostarczaniu energii elektrycznej, wynikających z obowiązującego na podstawie art. 11 ust. 6 PrEnerg rozporządzenia Rady Ministrów z 23.7.2007 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu wprowadzania ograniczeń w sprzedaży paliw stałych oraz w dostarczaniu i poborze energii elektrycznej lub ciepła48, które określa zasady i tryb wprowadzania ograniczeń w sprzedaży paliw stałych oraz w dostarczaniu i poborze energii elektrycznej lub w dostarczaniu ciepła, w tym: sposób wprowadzania ograniczeń w dostarczaniu i poborze energii elektrycznej lub w dostarczaniu ciepła, umożliwiający odbiorcom tej energii i ciepła dostosowanie się do tych ograniczeń w określonym czasie; rodzaje odbiorców objętych ograniczeniami w dostarczaniu i poborze energii elektrycznej lub w dostarczaniu ciepła; zakres i okres ochrony odbiorców przed wprowadzonymi ograniczeniami w dostarczaniu i poborze energii elektrycznej lub w dostarczaniu ciepła; zakres planów wprowadzania ograniczeń w dostarczaniu i poborze energii elektrycznej lub w dostarczaniu ciepła oraz sposób określania w nich wielkości tych ograniczeń; sposób podawania do publicznej wiadomości informacji o ograniczeniach w dostarczaniu i poborze energii elektrycznej lub dostarczaniu ciepła;

16) opracowywanie normalnego układu pracy sieci przesyłowej oraz, we współpracy z operatorami systemów dystrybucyjnych elektroenergetycznych, normalnego układu pracy sieci dla koordynowanej sieci 110 kV;

17) opracowywanie prognoz zapotrzebowania na energię elektryczną i moc w systemie elektroenergetycznym;

18) określanie potrzeb rozwoju sieci przesyłowej i połączeń międzysystemowych, a także w zakresie budowy nowych źródeł wytwarzania energii elektrycznej;

19) utrzymanie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa pracy sieci przesyłowej elektroenergetycznej.

Z kolei operatorzy systemu dystrybucyjnego lub systemu połączonego elektroenergetycznego w zakresie systemów dystrybucyjnych, stosując obiektywne i przejrzyste zasady zapewniające równe traktowanie użytkowników tych systemów oraz uwzględniając wymogi ochrony środowiska, są odpowiedzialni za:

1) prowadzenie ruchu sieciowego w sieci dystrybucyjnej w sposób efektywny, z zachowaniem wymaganej niezawodności dostarczania energii elektrycznej i jakości jej dostarczania oraz we współpracy z operatorem systemu przesyłowego elektroenergetycznego, w obszarze koordynowanej sieci 110 kV;

2) eksploatację, konserwację i remonty sieci dystrybucyjnej w sposób gwarantujący niezawodność funkcjonowania systemu dystrybucyjnego;

3) zapewnienie rozbudowy sieci dystrybucyjnej, a tam gdzie ma to zastosowanie – rozbudowy połączeń międzysystemowych w obszarze swego działania;

4) współpracę z innymi operatorami systemów elektroenergetycznych lub przedsiębiorstwami energetycznymi w celu zapewnienia spójności działania systemów elektroenergetycznych i skoordynowania ich rozwoju, a także niezawodnego oraz efektywnego funkcjonowania tych systemów;

5) dysponowanie mocą jednostek wytwórczych przyłączonych do sieci dystrybucyjnej, z wyłączeniem jednostek wytwórczych o mocy osiągalnej równej 50 MW lub wyższej, przyłączonych do koordynowanej sieci 110 kV;

6) bilansowanie systemu, z wyjątkiem równoważenia bieżącego zapotrzebowania na energię elektryczną z dostawami tej energii, oraz zarządzanie ograniczeniami systemowymi;

7) zarządzanie przepływami energii elektrycznej w sieci dystrybucyjnej oraz współpracę z operatorem systemu przesyłowego elektroenergetycznego w zakresie zarządzania przepływami energii elektrycznej w koordynowanej sieci 110 kV;

8) zakup energii elektrycznej w celu pokrywania strat powstałych w sieci dystrybucyjnej podczas dystrybucji energii elektrycznej tą siecią oraz stosowanie przejrzystych i niedyskryminacyjnych procedur rynkowych przy zakupie tej energii;

9) dostarczanie użytkownikom sieci i operatorom innych systemów elektroenergetycznych, z którymi system jest połączony, informacji o warunkach świadczenia usług dystrybucji energii elektrycznej, w tym korzyściach z tytułu udostępnienia instalacji zarządzania popytem oraz zarządzaniu siecią, niezbędnych do uzyskania dostępu do sieci dystrybucyjnej i korzystania z tej sieci;

10) umożliwienie realizacji umów sprzedaży energii elektrycznej zawartych przez odbiorców przyłączonych do sieci poprzez:

a) budowę i eksploatację infrastruktury technicznej i informatycznej służącej pozyskiwaniu i transmisji danych pomiarowych oraz zarządzaniu nimi, zapewniającej efektywną współpracę z innymi operatorami i przedsiębiorstwami energetycznymi,

b) pozyskiwanie, przechowywanie, przetwarzanie i udostępnianie, w uzgodnionej pomiędzy uczestnikami rynku energii formie, danych pomiarowych dla energii elektrycznej pobranej przez odbiorców wybranym przez nich sprzedawcom i podmiotom odpowiedzialnym za bilansowanie handlowe oraz operatorowi systemu przesyłowego,

c) opracowywanie, aktualizację i udostępnianie odbiorcom oraz ich sprzedawcom ich standardowych profili zużycia, a także uwzględnianie zasad ich stosowania w instrukcji ruchu i eksploatacji sieci dystrybucyjnej,

d) udostępnianie danych dotyczących planowanego i rzeczywistego zużycia energii elektrycznej wyznaczonych na podstawie standardowych profili zużycia dla uzgodnionych okresów rozliczeniowych,

e) wdrażanie warunków i trybu zmiany sprzedawcy energii elektrycznej oraz ich uwzględnianie w instrukcji ruchu i eksploatacji sieci dystrybucyjnej,

f) zamieszczanie na swoich stronach internetowych oraz udostępnianie do publicznego wglądu w swoich siedzibach: aktualnej listy sprzedawców energii elektrycznej, z którymi operator systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego zawarł umowy o świadczenie usług dystrybucji energii elektrycznej, informacji o sprzedawcy z urzędu energii elektrycznej działającym na obszarze działania operatora systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego, wzorców umów zawieranych z użytkownikami systemu, w szczególności wzorców umów zawieranych z odbiorcami końcowymi oraz ze sprzedawcami energii elektrycznej;

11) współpracę z operatorem systemu przesyłowego elektroenergetycznego przy opracowywaniu planów działania na wypadek zagrożenia wystąpienia awarii o znacznych rozmiarach w systemie elektroenergetycznym oraz odbudowy tego systemu po wystąpieniu awarii;

12) planowanie rozwoju sieci dystrybucyjnej z uwzględnieniem przedsięwzięć związanych z efektywnością energetyczną, zarządzaniem popytem na energię elektryczną lub rozwojem mocy wytwórczych przyłączanych do sieci dystrybucyjnej;

13) stosowanie się do warunków współpracy z operatorem systemu przesyłowego elektroenergetycznego w zakresie funkcjonowania koordynowanej sieci 110 kV;

14) opracowywanie normalnego układu pracy sieci dystrybucyjnej w porozumieniu z sąsiednimi operatorami systemów dystrybucyjnych elektroenergetycznych oraz współpracę z operatorem systemu przesyłowego elektroenergetycznego przy opracowywaniu normalnego układu pracy sieci dla koordynowanej sieci 110 kV;

15) utrzymanie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa pracy sieci dystrybucyjnej elektroenergetycznej oraz współpracę z operatorem systemu przesyłowego elektroenergetycznego lub systemu połączonego elektroenergetycznego w utrzymaniu odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa pracy koordynowanej sieci 110 kV.

43

Na podstawie zaprezentowanych wyżej obowiązków operatorów, które od dłuższego czasu ulegają postępującej rozbudowie, można stwierdzić, że celem wydzielenia operatorów systemów dystrybucyjnych (OSD) z przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo jest zapewnienie skutecznego i niedyskryminacyjnego dostępu do sieci oraz skoncentrowanie działalności OSD na kwestiach sieciowych. Taki dostęp może zagwarantować niezależny podmiot dysponujący pełną autonomią w zakresie zarządzania, decyzji rozwojowych i dysponujący w tym celu odpowiednimi środkami finansowymi. Niezależność operatorów pozwoli uniknąć konfliktu interesów, jaki może powstawać pomiędzy prowadzeniem działalności w zakresie przesyłania lub dystrybucji energii elektrycznej stanowiącej naturalny monopol, a prowadzeniem działalności w zakresie wytwarzania i dostarczania energii elektrycznej, która prowadzona jest w warunkach konkurencji. Jednocześnie zakres aktywności OSD powinien zostać ograniczony do wykonywania działań i funkcji przypisanych w ustawach krajowych do wyłącznej kognicji OSD.

§ 6. Regulacja prawna odnawialnych źródeł energii (OZE)

I. Zagadnienia ogólne

44

Unormowania prawne energetyki odnawialnej, podobnie zresztą jak regulacja prawna całego sektora elektroenergetycznego, ulegają ostatnio znacznym zmianom. Wynika to głównie ze zmian wspólnotowych uregulowań prawnych dotyczących sektora energetycznego. W zakresie odnawialnych źródeł energii ustrojowe znaczenie odgrywa dyrektywa 2001/77/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 27.9.2001 r. w sprawie wspierania produkcji na rynku wewnętrznym energii elektrycznej wytwarzanej ze źródeł odnawialnych49, która utraciła moc z dniem 1.1.2012 r., oraz dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z 23.4.2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE50. Nadmienić należy, iż w marcu 2015 r. wdrożono do polskiego systemu prawnego regulację unijną, uchwalając ustawę z 20.2.2015 r. o odnawialnych źródłach energii51, która to ustawa, jak wskazuje się w uzasadnieniu jej projektu, stanowi efekt implementacji do krajowego porządku prawnego:

1) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z 23.4.2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniającą i w następstwie uchylającą dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE52;

2) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/27/UE z 25.10.2012 r. w sprawie efektywności energetycznej, zmiany dyrektyw 2009/125/WE i 2010/30/UE oraz uchylenia dyrektyw 2004/8/WE i 2006/32/WE53;

3) dyrektywy Rady 2013/18/UE z 13.5.2013 r. dostosowującej dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych, w związku z przystąpieniem Republiki Chorwacji54.

Od tego momentu podstawową regulacją na temat odnawialnych źródeł energii jest właśnie OZEU, która w sposób kompleksowy określa ramy prawne dotyczące prowadzenia działalności w tym sektorze55. Nie można zapominać przy tym, iż wejście w życie OZEU rozłożone było w czasie i stosowanie ustawy w pełni stało się możliwe dopiero od 1.1.2016 r. Wtedy też wdrożony został cały rozdział 4 „Mechanizmy i instrumenty wspierające wytwarzanie energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii, biogazu rolniczego oraz ciepła, w instalacjach odnawialnego źródła energii”, który należy uznać za szczególnie istotny z punktu widzenia problematyki OZE, ponieważ zawiera regulacje dotyczące wsparcia wytwórców energii w ramach systemu aukcyjnego, warunków sprzedaży, a także świadectw pochodzenia. OZEU określa:

1) zasady i warunki wykonywania działalności w zakresie wytwarzania energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii oraz biogazu rolniczego w instalacjach OZE, jak również biopłynów (art. 1 ust. 1 pkt 1 OZEU) – ustawodawca wprowadził odrębne zasady dla wytwarzania energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych w mikroinstalacji, małej instalacji, z biogazu rolniczego lub biopłynów oraz wytwarzania biogazu rolniczego lub biopłynów, natomiast w przypadku wytwórców energii odnawialnej w pozostałych instalacjach OZE, których moc zainstalowania wynosi 500 kW lub więcej, w dalszym ciągu zastosowanie znajdują regulacje ogólne wynikające z PrEnerg, tj. art. 32 i n. PrEnerg;

2) mechanizmy i instrumenty wspierające wytwarzanie: energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii; biogazu rolniczego; ciepła – w instalacjach odnawialnego źródła energii (uwzględnione zasadniczo w rozdziale IV OZEU zatytułowanym „Mechanizmy i instrumenty wspierające wytwarzanie energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii, biogazu rolniczego oraz ciepła, w instalacjach odnawialnego źródła energii”, a które to przepisy weszły w życie 1.7.2016 r., zgodnie z art. 223 pkt 1 OZEU);

3) zasady wydawania gwarancji pochodzenia energii elektrycznej wytwarzanej z odnawialnych źródeł energii w instalacjach OZE (gwarancje pochodzenia dla energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych wprowadziła dyrektywa 2009/28/WE, a krajowe regulacje w tym zakresie zostały przeniesione do OZEU wprost z PrEnerg);

4) zasady realizacji krajowego planu działania (KPD) w zakresie energii ze źródeł odnawialnych (obecnie obowiązującym KPD jest plan do 2030 r. przyjęty i notyfikowany KE w 2010 r., natomiast formalna procedura przyjęcia KPD, uregulowana jest w obecnym stanie prawnym w art. 126 i n. OZEU);

5) warunki i tryb certyfikowania instalatorów mikroinstalacji, małych instalacji i instalacji OZE o łącznej mocy zainstalowanej cieplnej nie większej niż 600 kW oraz akredytowania organizatorów szkoleń (ta kwestia również jest przedmiotem regulacji krajowych od 2013 r. i została wprowadzona do PrEnerg w ramach „małego trójpaku energetycznego”);

6) zasady współpracy międzynarodowej w zakresie odnawialnych źródeł energii oraz wspólnych projektów inwestycyjnych (nadmienić należy, że w tym zakresie przepisy OZEU są bardzo spójne, a w zasadzie identyczne, z postanowieniami dyrektywy 2009/28/WE).

Co prawda art. 1 ust. 1 OZEU nie odnosi się expressis verbis do kwestii energetyki prosumenckiej, jednakże zasady wytwarzania energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych przez prosumentów w mikroinstalacji stanowią istotną część OZEU.

Wspólnym mianownikiem dla poszczególnych obszarów będących przedmiotem regulacji OZEU jest prowadzenie działalności wytwórczej w instalacjach OZE. Przedmiotem regulacji i wsparcia objęte jest wytwarzanie energii elektrycznej z OZE lub biogazu rolniczego tylko w instalacjach OZE, które spełniają przesłanki określone w definicji zawartej w art. 2 pkt 13 OZEU.

Odnawialne źródło energii to, zgodnie z definicją przyjętą w art. 2 pkt 22 OZEU (która to definicja została wprowadzona również, przez stosowne odesłanie, do art. 3 pkt 20 PrEnerg), odnawialne, niekopalne źródło energii obejmujące energię wiatru, energię promieniowania słonecznego, energię aerotermalną, energię geotermalną, energię hydrotermalną, hydroenergię, energię fal, prądów i pływów morskich, energię otrzymywaną z biomasy, biogazu, biogazu rolniczego oraz z biopłynów. Odnawialne źródła energii są wprost traktowane jako przesłanka bezpieczeństwa energetycznego i kluczowy element polityki energetycznej. Natomiast konieczność zwiększenia udziału energii elektrycznej w bilansie energetycznym państwa wynika z nakazu redukcji dwutlenku węgla, zastępowania wyczerpujących się zasobów paliw kopalnych innymi źródłami energii oraz dążeniem do zmniejszania zależności od dostawców energii z innych państw. Kluczowa dla OZE dyrektywa 2009/28 wdraża zasadę tzw. Pakietu 3 × 20, który zakłada, że do 2020 r. powinny być zrealizowane trzy cele w wymiarze 20%, tj. redukcja emisji dwutlenku węgla, oszczędność energii oraz udział energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych. Ponadto ustanawia nowe zasady dotyczące statystycznych transferów energii między państwami członkowskimi, wspólnych projektów między państwami członkowskimi i z państwami trzecimi, gwarancji pochodzenia, procedur administracyjnych, informacji i szkoleń oraz dostępu energii ze źródeł odnawialnych do sieci elektroenergetycznej.

Definicja OZE wskazuje na pierwotne oraz wtórne nośniki energii odnawialnej, przy czym w doktrynie prawa energetycznego podnosi się postulaty ograniczenia definicji wyłącznie do tych pierwotnych. Definicja ustawowa zawiera zamknięty katalog OZE. Istotą odnawialnych źródeł energii jest to, iż mogą się one odnawiać, regenerować, przy czym istotna jest tu kwestia czasu, w jakim może to nastąpić56. Zatem można przyjąć, iż wszystkie niewymienione w definicji źródła energii uznane zostały ustawowo za nieodnawialne.

Definicja z art. 2 pkt 22 OZEU jest szersza od definicji energii ze źródeł odnawialnych, zawartej w art. 2 lit. a dyrektywy 2009/28/WE. Obejmuje bowiem również energię otrzymywaną z biopłynów.

II. System wsparcia odnawialnych źródeł energii

45

System wsparcia odnawialnych źródeł energii oznacza każdy instrument, system lub mechanizm stosowany przez państwo członkowskie lub grupę państw członkowskich, który promuje wykorzystanie energii ze źródeł odnawialnych dzięki zmniejszeniu kosztów tej energii, zwiększeniu ceny, za którą można ją sprzedać, lub zwiększeniu – poprzez nałożenie obowiązku stosowania energii odnawialnej lub w inny sposób – jej nabywanej ilości. Obejmuje ono pomoc inwestycyjną, zwolnienia z podatków lub ulgi podatkowe, zwrot podatków, systemy wsparcia polegające na nałożeniu obowiązku wykorzystywania energii ze źródeł odnawialnych, w tym również systemy posługujące się zielonymi certyfikatami oraz systemy bezpośredniego wsparcia cen, w tym gwarantowane ceny zakupu oraz premie opcyjne, lecz nie jest ograniczone do wymienionych środków. Z kolei obowiązek stosowania energii odnawialnej oznacza krajowy system wsparcia zobowiązujący producentów energii do wytwarzania części energii ze źródeł odnawialnych, zobowiązujący dostawców energii do pokrywania części swoich dostaw przez energię ze źródeł odnawialnych lub zobowiązujący użytkowników energii do pokrywania części swojego zapotrzebowania przez energię ze źródeł odnawialnych. Pojęcie to obejmuje systemy, w których wymogi te można spełnić, stosując np. zielone certyfikaty.

Wstępując w strukturę wspólnotową, Polska zobowiązała się do realizacji celu indykatywnego udziału energii elektrycznej wytworzonej w źródłach odnawialnych w krajowym zużyciu brutto energii elektrycznej na 2010 r. w wysokości 7,5%. Co ciekawe, jeszcze w 2005 r. wskaźnik ten w Polsce wynosił zaledwie 2,6%, natomiast przykładowo udział biokomponentów w rynku paliw zużywanych w transporcie w 2004 r. wyniósł zaledwie 0,3%. W 2007 r. Rada Europejska ustaliła, że w 2020 r. udział energii wytworzonej z OZE w całkowitej wielkości wyprodukowanej energii w krajach UE powinien wynieść 20%, udział biopaliw w całkowitym zużyciu paliw transportowych – 10%, natomiast efektywność energetyczna powinna wzrosnąć o 20%, zaś emisja CO2 ma być zmniejszona w stosunku do 1990 r. o 20%57.

Aktualnie krajowy system prawny dość intensywnie promuje produkcję energii z odnawialnych źródeł. Zobowiązania wynikające z norm wspólnotowych w tym zakresie zawarte są m.in. w opracowanej w Ministerstwie Gospodarki „Polityce energetycznej Polski do 2030 r.” Głównym celem polityki energetycznej w zakresie wykorzystania OZE jest m.in.: wzrost wykorzystania odnawialnych źródeł energii w bilansie energii finalnej do 15% w 2020 r. i 20% w 2030 r. W obecnie jeszcze procedowanym projekcie dokumentu „Polityka energetyczna Polski do 2040 r.” pada natomiast zobowiązanie osiągnięcia 21% OZE w finalnym zużyciu energii brutto w 2030 r. (w elektroenergetyce – wzrost udziału OZE, w ciepłownictwie i chłodnictwie – 1–1,3 pkt proc. r/r. przyrostu w udziale, w transporcie – 10% udziału w 2020 r., 14% w 2030 r.). Zakłada się przy tym, że aby wykorzystać potencjał OZE w sposób bezpieczny dla systemu, powstawać będą klastry energii i spółdzielnie energetyczne, które powinny zapewnić bilansowanie na poziomie lokalnym (powiat lub 5 gmin), dzięki powiązaniu różnych technologii i możliwości magazynowania energii. Indywidulanemu wykorzystaniu OZE również powinien towarzyszyć magazyn energii, tak aby prosument zminimalizował pobór i oddawanie nadwyżek wytworzonej energii do sieci.

46

Od 1.10.2015 r. funkcjonuje w Polsce system wsparcia produkcji energii elektrycznej wytwarzanej w odnawialnych źródłach energii. Zgodnie z ustawą OZE przedsiębiorstwa energetyczne (i inne podmioty wskazane w art. 52 OZEU) mają obowiązek uzyskania i przedstawienia do umorzenia Prezesowi URE określonej liczby świadectw pochodzenia energii elektrycznej wytworzonej w odnawialnych źródłach energii bądź uiszczenia opłaty zastępczej (art. 52 ust. 1 w zw. z art. 56 OZEU).

Wprowadzony w Polsce system wsparcia, będący formułą zielonych certyfikatów, jest mechanizmem rynkowym sprzyjającym optymalnemu rozwojowi i konkurencji. Rozdzielając bowiem świadectwa pochodzenia energii elektrycznej wytworzonej w źródłach odnawialnych od energii fizycznej, umożliwiono obrót na giełdzie prawami majątkowymi wynikającymi z tych świadectw. Uzupełnieniem tego mechanizmu, jako konsekwencja rozdziału fizycznego przepływu energii elektrycznej od świadectw pochodzenia, jest obowiązek zakupu przez przedsiębiorstwa energetyczne pełniące rolę sprzedawcy z urzędu całej energii elektrycznej wytworzonej w źródłach odnawialnych, przyłączonych do sieci znajdujących się w obszarze działania danego sprzedawcy z urzędu, po średniej cenie rynkowej energii elektrycznej.

Kluczowe zatem – a jednocześnie będące zasadniczym motywem zainteresowania aktywnym uczestnictwem w procesie wytwarzania energii z odnawialnych źródeł energii – dla zawartego w Prawie energetycznym oraz OZEU krajowego systemu wsparcia odnawialnych źródeł energii są dwie podstawowe konstrukcje prawne, które w sferze kontraktowej stanowią podstawę do zawarcia umowy o sprzedaż energii elektrycznej oraz umowy sprzedaży praw majątkowych wynikających ze świadectw pochodzenia. Pierwszą jest leżący po stronie sprzedawcy z urzędu (którym jest przedsiębiorstwo energetyczne posiadające koncesję na obrót paliwami gazowymi lub energią elektryczną, świadczące usługi kompleksowe odbiorcom paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym, niekorzystającym z prawa wyboru sprzedawcy) na danym terenie obowiązek zakupu całości zaoferowanej energii elektrycznej wytworzonej w OZE.

47

Drugą konstrukcją prawną warunkującą realizację systemu wsparcia odnawialnych źródeł energii jest tzw. system zielonych certyfikatów, który dla swej realizacji obejmuje dwa aspekty, połączone systemem wzajemnych praw i obowiązków uczestników systemu OZE. Pierwszy aspekt jest związany z prawem wytwórcy energii elektrycznej wytworzonej w OZE do otrzymania świadectwa pochodzenia za wytworzoną energię elektryczną. Drugi aspekt to – będący korelatem tego uprawnienia – obowiązek przedstawienia przez wytwórców energii elektrycznej oraz przedsiębiorstwa obrotu energią, dostarczającym energię elektryczną odbiorcom końcowym przyłączonym do sieci na terytorium Polski, świadectw pochodzenia do umorzenia lub uiszczenia jednostkowej opłaty zastępczej. Realizacja tego obowiązku następuje w momencie, gdy wytwórca energii elektrycznej lub przedsiębiorstwo obrotu energią, dostarczające energię elektryczną odbiorcom końcowym przyłączonym do sieci na terytorium Polski, przedstawią odpowiednią ilość świadectw pochodzenia do umorzenia lub uiszczą opłatę w odpowiedniej wysokości w przeliczeniu na energię elektryczną, jaka odpowiada określonemu udziałowi wykonanej, całkowitej rocznej sprzedaży energii elektrycznej w danym roku przez te zobowiązane podmioty.

Nie można przy tym pomijać, że począwszy od 1.1.2016 r. obowiązuje nowy system wsparcia produkcji energii elektrycznej wytwarzanej w odnawialnych źródłach energii, który zmodyfikował działający do tej pory (począwszy od 1.10.2005 r.) system wsparcia wynikający z ustawy – Prawo energetyczne. System ten rozwija niejako rozwiązania przyjęte w ramach obecnie nieobowiązującej regulacji art. 9e–9f PrEnerg.

Otóż wprowadzony w ramach rozdziału 4 OZEU system aukcyjny to system, gdzie inwestorzy ubiegają się w konkurencyjnych przetargach o długookresowy, 15-letni, kontrakt różnicowy. Zgodnie z nowymi zasadami, inwestor będzie zbywał energię na rynku, a różnica pomiędzy ceną, jaką uzyskał w aukcji a ceną, jaką udało mu się uzyskać na rynku, będzie wypłacana przez Operatora Rozliczeń Energii Odnawialnej S.A., czyli spółkę celową należącą do Skarbu Państwa, powołaną do zarządzania systemem wsparcia dla OZE. Podstawowym zadaniem spółki OREO jest gromadzenie środków pieniężnych pochodzących z tytułu opłaty OZE, finansowania wytwórców wytwarzających energię elektryczną ze źródeł odnawialnych w przypadku, które pokryją ewentualne tzw. ujemne saldo po stronie tych wytwórców oraz rozliczanie ujemnego salda i zarządzanie środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku opłaty OZE na zasadach określonych w OZEU.

Nadmienić należy, że podstawowa różnica z obowiązującym od 2005 r. systemem wsparcia sprowadza się do tego, że system wsparcia wynikający z OZEU stanowi system cen gwarantowanych, podczas gdy dotychczasowy system certyfikatów był systemem o wyższym ryzyku, narażonym na zmiany cen certyfikatów. W nowym systemie inwestor otrzymuje stabilne wsparcie przez 15 lat, liczone od rozpoczęcia produkcji energii, z mechanizmem indeksacji rocznej.

Niezależnie od powyższego pozostaje w mocy dotychczasowy system wsparcia w postaci świadectw pochodzenia dla instalacji przyłączonych do sieci aż do 2035 r. (nowe prawo, zasadniczo, nie zmienia prawa nabytych, ale silnie wpływa na rynek świadectw i zmianę wartości wsparcia), przy czym począwszy od 1.1.2016 r. dotychczas istniejące elektrownie wodne o mocy powyżej 5 MW nie mogą uzyskiwać nowych świadectw pochodzenia. Istotne pozostaje przy tym, iż tylko 20 zatwierdzonych przez Prezesa URE elektrowni węglowych, w których odbywa się współspalanie biomasy z węglem, może uzyskiwać nowe świadectwa pochodzenia (po 1.1.2016 r.), niemniej jednak ich wartość w stosunku do ceny notowanej na Towarowej Giełdzie Energii ulega z mocy prawa obniżeniu o 50%.

W podsumowaniu należy stwierdzić, że obowiązujący system wsparcia oznacza, iż jednym ze składników ceny energii elektrycznej w Polsce jest koszt zakupu świadectw pochodzenia, będący de facto kosztem funkcjonowania systemu wsparcia wytwarzania energii elektrycznej w odnawialnych źródłach energii oraz w wysokosprawnej kogeneracji58.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na zmianę w OZEU wprowadzoną ustawą z 22.6.2016 r. o zmianie ustawy o odnawialnych źródłach energii oraz niektórych innych ustaw59. Otóż w ramach wskazanej noweli OZEU wprowadzono pojęcie „klaster energii”, którym, zgodnie z obecną jego definicją przyjętą w art. 2 pkt 15a OZE, jest cywilnoprawne porozumienie, w skład którego mogą wchodzić osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki naukowe, instytuty badawcze lub jednostki samorządu terytorialnego, dotyczące wytwarzania i równoważenia zapotrzebowania, dystrybucji lub obrotu energią z odnawialnych źródeł energii lub z innych źródeł lub paliw, w ramach sieci dystrybucyjnej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV, na obszarze działania tego klastra nieprzekraczającym granic jednego powiatu w rozumieniu ustawy z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym lub pięciu gmin w rozumieniu ustawy z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym; klaster energii reprezentuje koordynator, którym jest powołana w tym celu spółdzielnia, stowarzyszenie, fundacja lub wskazany w porozumieniu cywilnoprawnym dowolny członek klastra energii (określany mianem koordynatora klastra energii).

Zgodnie ze wskazaną definicją klastry energii mają na celu stworzenie niefunkcjonujących dotychczas w Polsce tzw. spółdzielni energetycznych, które od lat funkcjonują w innych państwach członkowskich UE. Podstawową zaletą klastrów jest promowanie przedsiębiorczości i społecznego podejścia w grupach ludnościowych. Operator systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego, z którym będzie współpracować klaster energii, zobowiązany jest do podpisania z koordynatorem klastra energii umowy o świadczenie usług dystrybucji. Obszar działań klastra energii ustala się na podstawie miejsc przyłączenia wytwórców i odbiorców energii będących członkami tego klastra. Dla klastrów mają utworzone zostać odrębne koszyki w systemie aukcyjnym.

Ponadto nowelizacja OZEU z 22.6.2016 r. wprowadziła definicję „prosumenta”. W obecnym brzmieniu (nadanym ustawą z 19.7.2019 r. o zmianie ustawy o odnawialnych źródłach energii oraz niektórych innych ustaw60) art. 2 pkt 27a OZEU rozumie przez pojęcie prosumenta energii odnawialnej odbiorcę końcowego wytwarzającego energię elektryczną wyłącznie z odnawialnych źródeł energii na własne potrzeby w mikroinstalacji, pod warunkiem że w przypadku odbiorcy końcowego niebędącego odbiorcą energii elektrycznej w gospodarstwie domowym, nie stanowi to przedmiotu przeważającej działalności gospodarczej określonej zgodnie z przepisami wydanymi o statystyce publicznej (mowa tutaj o wskazaniu przeważającej działalności gospodarczej zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności). Definicja ta z założenia rozszerza grono podmiotów, które będą mogły korzystać z preferencyjnego systemu rozliczeń w postaci opustów oraz z dodatkowych preferencji administracyjnych na etapie inwestycyjnym i operacyjnym. Aktualnie mogą korzystać z tego inne rodzaje podmiotów, tj. szkoły, kościoły czy wspólnoty mieszkaniowe, a nie jak dotychczas tylko gospodarstwa domowe. W myśl definicji prosumentem energii odnawialnej mogą być również przedsiębiorcy, którzy chcą zainstalować w swojej firmie mikroinstalacje i korzystać z opustów, z tym zastrzeżeniem, że wytwarzanie energii nie może w tym przypadku stanowić przeważającej działalności tychże przedsiębiorców (nie może stanowić zasadniczej formy jego działalności zarobkowej). Kluczowy we wspomnianej definicji jest brak zastrzeżenia, obecnego we wcześniejszej definicji „prosumenta”, zgodnie z którym działalności prosumenckiej nie mogły prowadzić podmioty chcące produkować energię na potrzeby związane z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Nadmienić należy, iż w związku z wprowadzeniem definicji prosumenta do OZEU ustawodawca wprowadził nowe zasady w funkcjonowaniu prosumentów, czyli osób, które jednocześnie energię wytwarzają i wykorzystują. Działania prosumentów powinny być nakierowane głównie na zaspokajanie swoich potrzeb energetycznych. Proponowany wcześniej system taryf gwarantowanych dla prosumentów został zastąpiony nowym systemem wsparcia tzw. opustami (potocznie zwanym net-metering), co oznacza że prosument może rozliczyć różnicę między energią wytworzoną i pobraną. Co istotne, system opustów obowiązuje dla instalacji o mocy do łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej nie większej niż 50 kW, przyłączoną do sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV albo o mocy osiągalnej cieplnej w skojarzeniu nie większej niż 150 kW, w której łączna moc zainstalowana elektryczna jest nie większa niż 50 kW (mikroinstalacji w rozumieniu art. 2 pkt. 19 OZEU).

Zgodnie z OZEU nadwyżka wyprodukowanej energii będzie trafiała do sieci, która będzie służyć jako tzw. magazyn energii. Mechanizm ten ma za zadanie umożliwić prosumentowi pobieranie darmowej energii z sieci elektroenergetycznej, w zamian za wprowadzany do niej prąd z mikroinstalacji. Za każdą kilowatogodzinę wprowadzoną do sieci operatora prosument ma prawo otrzymać swoisty „rabat” na kupowaną przez niego energię w czasie zwiększonego zapotrzebowania. Rabat ma dotyczyć opłat zmiennych na rachunku za energię, a więc ceny energii i kosztów dystrybucji, nie obejmie jednak opłat stałych (opłaty OZE czy opłaty przejściowej). System opustów ma obowiązywać prosumenta w okresie 15 lat, a rozliczenia będą realizowane w cyklach rocznych.

Rozliczenie jest bardzo proste, gdyż za każdą wprowadzoną do sieci 1 kWh energii będzie można odebrać o dowolnej dla siebie porze 0,7 kWh energii (w przypadku mikroinstalacji o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej większej niż 10 kW) lub 0,8 kWh energii (w przypadku mikroinstalacji o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej mniejszej niż 10 kW). Rozliczenia ilości energii dokonuje się na podstawie wskazań urządzenia pomiarowo-rozliczeniowego dla danej mikroinstalacji, a od tak wprowadzonej ilości rozliczanej energii prosument nie uiszcza opłat z tytułu jej rozliczenia oraz opłat za usługę dystrybucji, których wysokość zależy od ilości energii elektrycznej pobranej przez prosumenta energii odnawialnej.

Jako dodatkowe wsparcie dla prosumentów należy wskazać, że za przyłączenie mikroinstalacji do sieci elektroenergetycznej jej operator nie będzie pobierać opłaty, a koszt instalacji układu zabezpieczającego i układu pomiarowo-rozliczeniowego będzie ponosić operator systemu dystrybucyjnego – elektroenergetycznego. Mikroinstalacje zostały m.in. zwolnione z obowiązku wnoszenia opłaty za przyłączenie do sieci, co oczywiście pociąga za sobą zwolnienie z obowiązku wnoszenia zaliczki na poczet opłaty za przyłączenie do sieci. Ze względu na brak wpływu przyłączenia mikroinstalacji na gospodarkę przestrzenną gminy, podmiot składający wniosek o przyłączenie moikroinstalacji do sieci został również zwolniony z obowiązku dołączania do wniosku dokumentów potwierdzających dopuszczalność lokalizacji danego źródła na terenie objętym planowaną inwestycją.

48

Warto w tym miejscu wskazać, że protokołem z Kioto61 Polska zobowiązała się do redukcji emisji dwutlenku węgla do atmosfery. Mechanizmy tam zawarte odnoszą się bezpośrednio to OZE jako jednego ze sposobów redukcji emisji dwutlenku węgla.

§ 7. Rynek mocy

49

Z chwilą uchwalenia ustawy z 3.1.2018 r. o rynku mocy62 Polska stała się kolejnym krajem Unii Europejskiej, który zmienił organizację swojego rynku energii elektrycznej przez wprowadzenie rynku mocy. Potrzeba wydania przedmiotowego aktu wynikała z konieczności zapobieżenia niedoborom mocy wytwórczych, a zatem przemodelowania otoczenia regulacyjnego rynku energii elektrycznej w taki sposób, aby stworzyć silne zachęty ekonomiczne do budowy, utrzymywania i modernizacji jednostek wytwórczych oraz do zarządzania zużyciem energii i uelastycznienia popytu u odbiorców. Celem aktu jest wprowadzenie rozwiązania regulacyjnego, które może zaspokoić wskazaną wyżej potrzebę w sposób optymalny z punktu widzenia kosztów pokrycia zapotrzebowania odbiorców na moc i energię – rynku mocy.

Jednym z zasadniczych argumentów za przyjęciem w Polsce rynku mocy była konieczność stworzenia wsparcia dla budowy nowych elektrowni w miejsce tych, których życie techniczne dobiegnie końca w horyzoncie najbliższych dekad, a nawet lat.

Przyjęte w ustawie rozwiązanie sprowadza się do wprowadzenia w Polsce scentralizowanego rynku mocy elektrycznej, w którym centralny nabywca – operator systemu przesyłowego – pozyskuje zobowiązanie do dostarczenia do systemu odpowiedniej mocy w określonych sytuacjach oraz do pozostawania w gotowości do jej dostarczenia. Zobowiązanie, nazwane obowiązkiem mocowym, oferują na aukcjach dostawcy mocy – wytwórcy, magazyny energii i niektórzy odbiorcy energii elektrycznej, a także podmioty reprezentujące grupy wytwórców albo odbiorców (tzw. agregatorzy). Aukcje odbywają się z określonym wyprzedzeniem przed rokiem, w którym dostawcy mocy zaoferują swój produkt.

Wprowadzenie scentralizowanego rynku mocy wymaga jednak istotnych zmian prawnych i nie było możliwe na gruncie dotychczas obowiązujących przepisów.

Po pierwsze, zorganizowanie aukcji mocy wymaga m.in. zaplanowania wielkości mocy, która ma zostać zakontraktowana, w postaci tzw. krzywej popytu. Projektowana ustawa nakłada więc nowe obowiązki informacyjne na podmioty dysponujące jednostkami wytwórczymi o mocy osiągalnej 2 MW brutto i większej. Informacje przedkładane przez te podmioty umożliwiają opracowanie szczegółowych danych na temat zasobów mocy dostępnych w KSE. Próg 2 MW brutto statuujący obowiązek rejestracji przyjęto jako poziom zapewniający z jednej strony szeroki zasób danych i ich dużą dokładność, a z drugiej strony nienakładający nadmiernie uciążliwych wymagań regulacyjnych związanych z działalnością w małej skali. Po stronie ministra właściwego do spraw energii, Prezesa URE oraz operatora systemu przesyłowego również przewidziano nowe obowiązki, szczegółowo opisane poniżej.

Po drugie, koszt rynku mocy (środki pieniężne na wypłatę wynagrodzenia za wykonywanie obowiązku mocowego), który zapewni bezpieczeństwo dostaw oraz większą stabilność cen energii, przeniesiony zostanie na odbiorców końcowych energii elektrycznej. Zdecydowano o wprowadzeniu opłaty uwzględnianej odpowiednio w taryfie za usługi przesyłania lub dystrybucji, co jest spójne z innymi funkcjonującymi mechanizmami finansowania środków regulacyjnych na rynku energii przez odbiorców końcowych (opłatą przejściową i opłatą OZE). Efektywne i dokładne przeniesienie tych środków wymaga wprowadzenia nowego komponentu taryfy – opłaty mocowej, co wiąże się z koniecznością nałożenia nowych obowiązków na Prezesa URE oraz nowelizacji ustawy – Prawo energetyczne.

Po trzecie, zakres szczegółowych spraw do uregulowania na poziomie współpracy operatora systemu przesyłowego z dostawcami mocy jest na tyle szeroki, że uzasadnione jest wprowadzenie ram ustanawiania regulaminu rynku mocy, czyli nowego – obok IRiESP – dokumentu o charakterze wzorca umownego, opracowywanego przez operatora systemu przesyłowego pod nadzorem Prezesa URE, który zatwierdza regulamin w uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw energii. Nie zdecydowano się na rozszerzenie IRiESP, podobnie jak nie byłoby właściwe wprowadzanie rynku mocy przez nowelizację ustawy – Prawo energetyczne – materia do uregulowania jest zbyt szeroka i pogorszyłaby jakość powyższych regulacji.

Należy zaznaczyć, że rynek mocy będzie funkcjonować równolegle do rynku energii, nie ograniczając jego funkcjonowania ani nie zastępując kształtowania się cen na rynku energii w wyniku relacji popytu i podaży. Nie zmieniają się ponadto zasady dotyczące koncesjonowania działalności w zakresie wytwarzania energii elektrycznej. W rynku mocy mogą brać udział zarówno podmioty koncesjonowane, jak i te, które zgodnie z ustawą – Prawo energetyczne nie mają obowiązku uzyskania koncesji.

§ 8. Polityka energetyczna

50

Naczelnym organem administracji rządowej właściwym w sprawach polityki energetycznej jest minister właściwy do spraw gospodarki. Zadania wspomnianego organu, w zakresie polityki energetycznej, wyliczone w sposób taksatywny obejmują:

1) przygotowanie projektu polityki energetycznej państwa i koordynowanie jej realizacji;

2) określanie szczegółowych warunków planowania i funkcjonowania systemów zaopatrzenia w paliwa i energię, w trybie i zakresie ustalonych w ustawie;

3) nadzór nad bezpieczeństwem zaopatrzenia w paliwa gazowe i energię elektryczną oraz nadzór nad funkcjonowaniem krajowych systemów energetycznych w zakresie określonym ustawą;

4) współdziałanie z wojewodami i samorządami terytorialnymi w sprawach planowania i realizacji systemów zaopatrzenia w paliwa i energię;

5) koordynowanie współpracy z międzynarodowymi organizacjami rządowymi w zakresie określonym ustawą.

Z kolei celem polityki energetycznej państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego kraju i wzrostu konkurencyjności. Założenia polityki energetycznej opracowuje minister właściwy do spraw energii i zatwierdza Rada Ministrów. Polityka energetyczna państwa określa w szczególności:

1) bilans paliwowo-energetyczny kraju;

2) zdolności wytwórcze krajowych źródeł paliw i energii;

3) zdolności przesyłowe, w tym połączenia transgraniczne;

4) efektywność energetyczną gospodarki;

5) działania w zakresie ochrony środowiska;

6) rozwój wykorzystania odnawialnych źródeł energii;

7) wielkości i rodzaje zapasów paliw;

8) kierunki restrukturyzacji i przekształceń własnościowych sektora paliwowo-energetycznego;

9) kierunki prac naukowo-badawczych;

10) współpracę międzynarodową.

Polityka energetyczna państwa jest opracowywana co 4 lata, zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju kraju i zawiera: ocenę realizacji polityki energetycznej państwa za poprzedni okres, część prognostyczną obejmującą okres nie krótszy niż 20 lat oraz program działań wykonawczych na okres 4 lat, zawierający instrumenty jego realizacji.

§ 9. Planowanie energetyczne

51

Przedsiębiorstwa zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją paliw gazowych lub energii sporządzają dla obszaru swojego działania plany rozwoju w zakresie zaspokojenia obecnego i przyszłego zapotrzebowania na paliwa gazowe lub energię, uwzględniając miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego albo kierunki rozwoju gminy określone w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy – niezależnie od tego, czy ich prowadzenie wymaga koncesji, czy też nie i z wyłączeniem przedsiębiorstw obrotu. Zgodnie z art. 16 ust. 9 PrEnerg plany rozwoju powinny, z jednej strony, zapewniać minimalizację nakładów i kosztów ponoszonych przez przedsiębiorstwo energetyczne, z drugiej zaś strony – powinna być zapewniona ciągłość, niezawodność i odpowiednia jakość dostaw. Ten drugi obowiązek wynika wprost z przepisu art. 4 ust. 1 PrEnerg i stanowi wręcz jego powielenie. Należy domniemywać jednak, iż zamysłem ustawodawcy było podkreślenie konieczności godzenia tych skądinąd przeciwstawnych obowiązków przez przedsiębiorstwa sieciowe. W piśmiennictwie wskazuje się na liczne trudności związane z właściwym stosowaniem unormowań zawartych w art. 16 ust. 9 PrEnerg63.

Plany rozwoju w zakresie zaspokojenia obecnego i przyszłego zapotrzebowania na paliwa gazowe i energię sporządza się na okresy nie krótsze niż 3 lata, z tym że operator systemu elektroenergetycznego sporządza plan rozwoju w zakresie zaspokojenia obecnego i przyszłego zapotrzebowania na energię elektryczną, na okresy nie krótsze niż 10 lat oraz prognozy dotyczące stanu bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej na okresy nie krótsze niż 15 lat. Podstawowymi elementami składowymi tych planów są:

1) przewidywany zakres dostarczania paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła;

2) przedsięwzięcia w zakresie modernizacji, rozbudowy albo budowy sieci oraz planowanych nowych źródeł paliw gazowych lub energii, w tym instalacji odnawialnego źródła energii;

3) przedsięwzięcia w zakresie modernizacji, rozbudowy lub budowy połączeń z systemami gazowymi albo z systemami elektroenergetycznymi innych państw;

4) przedsięwzięcia racjonalizujące zużycie paliw i energii u odbiorców;

5) przewidywany sposób finansowania inwestycji;

6) przewidywane przychody niezbędne do realizacji planów;

7) przewidywany harmonogram realizacji inwestycji.

Plany te powinny zapewniać minimalizację nakładów i kosztów ponoszonych przez przedsiębiorstwo energetyczne, tak aby nakłady i koszty nie powodowały w poszczególnych latach nadmiernego wzrostu cen i stawek opłat dla paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła, przy zapewnieniu ciągłości, niezawodności i jakości dostaw. Na przedsiębiorstwa sieciowe zostały nałożone obowiązki kooperacji z gminami oraz przyłączonymi podmiotami, w toku realizacji zadań planistycznych. Ustawodawca wskazuje wyłącznie na niektóre obszary współpracy, nie przesądzając jednak o wszystkich możliwych formach takiej współpracy. Jakkolwiek niezrealizowanie planów rozwoju nie jest obciążone żadną sankcją (gdyby tak było mielibyśmy do czynienia z daleko idącym ograniczeniem zasady swobody działalności gospodarczej), to jednak samo uzgodnienie projektów planów rozwoju z Prezesem URE, a następnie rokroczne przedstawianie sprawozdań z realizacji planów, a w przypadku operatorów systemów elektroenergetycznych – dodatkowo – dokonywanie okresowej oceny realizacji planów, są obligatoryjne, a niedopełnienie tych obowiązków wiąże się z możliwością nałożenia kar pieniężnych przez Prezesa URE.

52

Zadaniami własnymi gminy, realizowanymi w związku z polityką paliwowo-energetyczną państwa w zakresie zaopatrzenia w energię elektryczną, ciepło i paliwa gazowe, są:

1) planowanie i organizacja zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe na obszarze gminy;

2) planowanie oświetlenia znajdujących się na terenie gminy: miejsc publicznych, dróg gminnych, dróg powiatowych i dróg wojewódzkich, dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe w rozumieniu ustawy z 21.3.1985 r. o drogach publicznych64, przebiegających w granicach terenu zabudowy, części dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe w rozumieniu ustawy z 27.10.1994 r. o autostradach płatnych oraz o Krajowym Funduszu Drogowym65, wymagających odrębnego oświetlenia:

– przeznaczonych do ruchu pieszych lub rowerów,

– stanowiących dodatkowe jezdnie obsługujące ruch z terenów przyległych do pasa drogowego drogi krajowej, finansowanie oświetlenia ulic, placów i dróg publicznych znajdujących się na terenie gminy.

Gmina realizuje zadania te zgodnie z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego, a w przypadku braku takiego planu – z kierunkami rozwoju gminy zawartymi w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy oraz odpowiednim programem ochrony powietrza przyjętym na podstawie art. 91 ustawy z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska66;

3) finansowanie oświetlenia znajdujących się na terenie gminy, w tym: ulic, placów, dróg gminnych, dróg powiatowych i dróg wojewódzkich, dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe w rozumieniu ustawy z 21.3.1985 r. o drogach publicznych, przebiegających w granicach terenu zabudowy, części dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe w rozumieniu ustawy z 27.10.1994 r. o autostradach płatnych oraz o Krajowym Funduszu Drogowym, wymagających odrębnego oświetlenia:

– przeznaczonych do ruchu pieszych lub rowerów,

– stanowiących dodatkowe jezdnie obsługujące ruch z terenów przyległych do pasa drogowego drogi krajowej;

4) planowanie i organizacja działań mających na celu racjonalizację zużycia energii i promocję rozwiązań zmniejszających zużycie energii na obszarze gminy;

5) ocena potencjału wytwarzania energii elektrycznej w wysokosprawnej kogeneracji oraz efektywnych energetycznie systemów ciepłowniczych lub chłodniczych na obszarze gminy.

Organy samorządu na szczeblu gminnym są zobligowane ustawowo do partycypowania w kosztach tworzenia nowych źródeł energii dla mieszkańców gminy. Poglądy oscylujące wokół tej materii, wyrażane w piśmiennictwie, potwierdzają, że działalność polegająca na zaopatrywaniu w energię elektryczną, ciepło i paliwa gazowe, to działalność mieszcząca się w tzw. zadaniach własnych gminy. Oznacza to, że zalicza się je do zadań o charakterze użyteczności publicznej, których celem jest bieżące i nieprzerwane zaspokajanie zbiorowych potrzeb ludności w drodze świadczenia usług powszechnie dostępnych. Ten rodzaj działalności gospodarczej może więc być bez przeszkód podejmowany przez gminne osoby prawne i jednostki organizacyjne tej osobowości nieposiadające67.

W doktrynie spotyka się bardzo krytyczne głosy wobec ustalonego przepisami art. 18 i 19 PrEnerg mechanizmu uczestniczenia gmin w kształtowaniu zaopatrzenia w energię na ich terenie. Podkreśla się, iż skomplikowana procedura i duże koszty powodują, że małe gminy często nie mogą podołać zadaniom w tym zakresie68. Niektórzy autorzy wyrażają nawet pogląd, iż gmina z powodu niewielkiego obszaru jest jednostką nieadekwatną do planowania i realizacji rozwoju odnawialnych źródeł energii. W konsekwencji za jednostkę właściwszą do prowadzenia polityki energetycznej, w tym polityki odnoszącej się do źródeł odnawialnych, bywa uznawany powiat69.

§ 10. Koncesje i taryfy

53

Koncesja, w tym również uregulowana na potrzeby prawa energetycznego koncesja, o której mowa w art. 32 PrEnerg, jest kategorią środka reglamentacji administracyjnej, która nie tylko umożliwia, ale również jest sposobem pozwalającym zwiększyć udział podmiotów prywatnych w wykonywaniu zadań interesu publicznego70. Katalog dziedzin działalności gospodarczej i usługowej podlegający koncesjonowaniu nie jest zamknięty, gdyż sam ustawodawca, rozszerzając lub zawężając ten katalog, kieruje się względami polityki gospodarczej państwa. W konsekwencji – przy pomocy aktu administracyjnego wydanego w formie koncesji, rozszerzana lub ograniczana jest wolność gospodarcza71. W koncesji upatruje się jedną z metod prywatyzacji zadań publicznych. Powinność uzyskania koncesji odnoszona jest do tych obszarów zachowań, które cechuje powiązanie z realizacją zadań interesu publicznego, a także objęcie względnym monopolem państwa. O jej odmienności w stosunku do np. pozwolenia świadczy możliwość i jednocześnie obowiązek wykonywania działalności w interesie publicznym72. Koncesja jest zatem aktem administracyjnym, który określonemu podmiotowi nadaje uprawnienia do wykonywania określonej działalności, najczęściej produkcyjnej lub usługowej. W doktrynie wskazuje się, że w pojęciu koncesji można doszukać się następujących cech:

1) jest aktem wyrażenia przez państwo (właściwy organ) zgody na podjęcie i prowadzenie działalności gospodarczej zastrzeżonej prawnie na rzecz państwa;

2) działalność koncesyjną wykonują niepaństwowe podmioty;

3) działalność koncesyjna prowadzona jest na podstawie ustawowych przepisów prawnych określających warunki i tryb koncesjonowania;

4) prawo do podjęcia i prowadzenia działalności koncesjonowanej ustalają nie tylko zasady prawa obowiązującego, ale również warunki określonej koncesji;

5) wydawana jest wyłącznie na wniosek zainteresowanego i z zapewnieniem jej prawnej ochrony73.

Podkreślić należy, że koncesjonowaniu podlega wyłącznie działalność gospodarcza, o której mowa w art. 3 PrPrzeds.

Z uwagi na to, że koncesja inkorporuje publicznoprawne uprawnienie podmiotowe, jest ona – co do zasady – wyłączona z obrotu cywilnoprawnego (res extra commercium)74. Wynikające z niej uprawnienie do prowadzenia działalności gospodarczej jest uprawnieniem osobistym ze sfery prawa publiczno-administracyjnego, a nie prywatno-cywilnego75. Wyjątki od zakazu „przenoszenia” koncesji (a ściślej zawartych w niej uprawnień) przez koncesjonariusza na inny podmiot wprowadzają niektóre przepisy ustawowe, jak np. art. 494 § 2 KSH, przy czym Prezes URE dysponuje prawem do cofnięcia koncesji lub zmiany jej zakresu w przypadku podziału przedsiębiorstwa energetycznego lub jego łączenia z innymi podmiotami (art. 41 ust. 4 pkt 2 PrEnerg).

Ogólne regulacje w przedmiocie koncesjonowania działalności gospodarczej, zamieszczone zostały w rozdziale 4 PrPrzeds pt. „Reglamentacja działalności gospodarczej”, w ramach którego, w art. 37 ust. 3, przyjęto, że szczegółowy zakres i warunki wykonywania działalności gospodarczej podlegającej koncesjonowaniu, w szczególności zasady oraz tryb udzielania, zmiany, zawieszenia, cofnięcia albo ograniczenia zakresu koncesji, określają przepisy odrębnych ustaw regulujących działalność podlegającą koncesjonowaniu, w tym – Prawo energetyczne. Odwrotną z kolei regułę zawiera art. 50 PrEnerg, stanowiąc, że w sprawach nieuregulowanych przepisami tej ustawy w zakresie działalności gospodarczej przedsiębiorstw energetycznych, w tym przeprowadzania przez Prezesa URE kontroli zgodności wykonywanej działalności gospodarczej przedsiębiorstw energetycznych z udzieloną koncesją, stosuje się przepisy ustawy – Prawo przedsiębiorców. Przepis ten ma zagwarantować skuteczniejszy mechanizm kontrolowania koncesjonariuszy przez Prezesa URE.

Uzyskania koncesji wymaga wykonywanie działalności gospodarczej w zakresie:

1) wytwarzania paliw lub energii, z wyłączeniem wytwarzania:

a) paliw stałych lub paliw gazowych,

b) energii elektrycznej w źródłach o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej nieprzekraczającej 50 MW niezaliczanych do odnawialnych źródeł energii lub do źródeł wytwarzających energię elektryczną w kogeneracji z wyłączeniem wytwarzania energii elektrycznej z biogazu rolniczego,

c) energii elektrycznej w mikroinstalacji lub w małej instalacji,

d) energii elektrycznej: z biogazu rolniczego, wyłącznie z biogazu rolniczego w kogeneracji, wyłącznie z biopłynów w rozumieniu ustawy o OZE,

e) ciepła w źródłach o łącznej mocy zainstalowanej cieplnej nieprzekraczającej 5 MW;

2) magazynowania paliw gazowych w instalacjach magazynowych, skraplania gazu ziemnego i regazyfikacji skroplonego gazu ziemnego w instalacjach skroplonego gazu ziemnego, jak również magazynowania lub przeładunku paliw ciekłych w instalacjach magazynowania paliw ciekłych lub instalacjach przeładunku paliw ciekłych, z wyłączeniem lokalnego magazynowania gazu płynnego w instalacjach o przepustowości poniżej 1 MJ/s;

3) przesyłania lub dystrybucji paliw lub energii, z wyłączeniem: dystrybucji paliw gazowych w sieci o przepustowości poniżej 1 MJ/s oraz przesyłania lub dystrybucji ciepła, jeżeli łączna moc zamówiona przez odbiorców nie przekracza 5 MW;

4) obrotu paliwami lub energią, z wyłączeniem:

– obrotu paliwami stałymi, obrotu energią elektryczną za pomocą instalacji o napięciu poniżej 1 kV będącej własnością odbiorcy, obrotu skroplonym gazem ziemnym dostarczonym z zagranicy dokonanego w punkcie dostawy do terminalu w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 1 ustawy z 24.4.2009 r. o inwestycjach w zakresie terminalu regazyfikacyjnego skroplonego gazu ziemnego w Świnoujściu76, obrotu paliwami gazowymi, jeżeli roczna wartość obrotu nie przekracza równowartości 100 tys. euro, obrotu gazem płynnym, jeżeli roczna wartość obrotu nie przekracza równowartości 10 tys. euro oraz obrotu ciepłem, jeżeli moc zamówiona przez odbiorców nie przekracza 5 MW,

– obrotu paliwami gazowymi lub energią elektryczną dokonywanego na giełdzie towarowej lub rynku organizowanym przez podmiot prowadzący na terytorium RP rynek regulowany przez towarowe domy maklerskie lub domy maklerskie prowadzące działalność maklerską w zakresie obrotu towarami giełdowymi oraz przez spółkę prowadzącą giełdę towarową, giełdową izbę rozrachunkową lub Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych S.A., nabywające paliwa gazowe lub energię elektryczną,

– obrotu paliwami gazowymi lub energią elektryczną, innego niż określony w podpunkcie powyżej, dokonywanego przez giełdową izbę rozrachunkową, przez Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych S.A., lub przez spółkę, której Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych S.A. przekazał wykonywanie czynności z zakresu zadań, o których mowa w art. 48 ust. 2 ustawy z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, nabywające lub zbywające paliwa gazowe lub energię elektryczną, z tytułu realizacji zadań określonych w ustawie z 26.10.2000 r. o giełdach towarowych77, w odniesieniu do transakcji zawieranych poza giełdą towarową lub rynkiem, o których mowa w podpunkcie powyżej;

5) przesyłania dwutlenku węgla.

Przewidziane w art. 32 ust. 1 pkt 4 PrEnerg wyjątki obowiązku uzyskania koncesji należy rozpatrywać w sposób ścisły.

Prezes URE udziela koncesji wnioskodawcy, który spełnia następujące warunki:

1) ma siedzibę lub miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej, państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Turcji;

2) dysponuje środkami finansowymi w wielkości gwarantującej prawidłowe wykonywanie działalności bądź jest w stanie udokumentować możliwości ich pozyskania;

3) ma możliwości techniczne gwarantujące prawidłowe wykonywanie działalności;

4) zapewni zatrudnienie osób o właściwych kwalifikacjach zawodowych;

5) uzyskał decyzję o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu;

6) nie zalega z zapłatą podatków stanowiących dochód budżetu państwa, z wyjątkiem przypadków, gdy uzyskał przewidziane prawem zwolnienie, odroczenie, rozłożenie na raty zaległości podatkowych albo podatku lub wstrzymanie w całości wykonania decyzji właściwego organu podatkowego lub organu kontroli skarbowej.

Przesłanki te można podzielić na dwie grupy: powszechne, które dotyczą wszystkich przedsiębiorców ubiegających się o udzielenie koncesji, oraz szczególne, dotyczące tylko niektórych kategorii przedsiębiorców78. Znany jest również podział na przesłanki powszechnie pozytywne, czyli takie, które dotyczą wszystkich ubiegających się o przyznanie koncesji, np. dysponowanie środkami finansowymi; na przesłanki powszechnie negatywne, np. znajdowanie się przez wnioskodawcę w postępowaniu upadłościowym lub likwidacyjnym oraz na przesłanki szczególne, dotyczące jedynie tych podmiotów, które znajdują się w określonej sytuacji indywidualnej, np. obowiązek sporządzenia planu rozwoju79.

W przypadku koncesji na obrót gazem ziemnym z zagranicą Prezes URE udziela wnioskodawcy koncesji na obrót gazem ziemnym z zagranicą wnioskodawcy, jeśli wnioskodawca:

1) posiada własne pojemności magazynowe lub

2) zawarł umowę przedwstępną o świadczenie usługi magazynowania zapasów obowiązkowych gazu ziemnego, o których mowa w art. 24 ust. 1 ustawy z 16.2.2007 r. o zapasach ropy naftowej, produktów naftowych i gazu ziemnego oraz zasadach postępowania w sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa paliwowego państwa i zakłóceń na rynku naftowym80, w wielkości ustalonej zgodnie z art. 25 ust. 2 (przedsiębiorstwa, które w okresie od 1 kwietnia roku ubiegłego do 31 marca danego roku dokonały przywozu gazu ziemnego, ustalają wielkość zapasów obowiązkowych gazu ziemnego na podstawie ilości gazu ziemnego przywiezionego w tym okresie) lub 5 (wielkość zapasów obowiązkowych gazu ziemnego dla przedsiębiorstwa lub podmiotu, o których mowa w ust. 1, które planują rozpoczęcie przywozu gazu ziemnego z zagranicy, oraz dla podmiotu, który wystąpił z wnioskiem o udzielenie koncesji na obrót gazem ziemnym z zagranicą, na okres od dnia rozpoczęcia przywozu gazu ziemnego do 30 września, ustala Prezes URE, na podstawie średniodobowego planowanego przez to przedsiębiorstwo lub podmiot przywozu w okresie od dnia jego rozpoczęcia do 31 marca kolejnego roku, w drodze decyzji. Na okres od 1 października następującego po dniu rozpoczęcia przywozu gazu ziemnego do 30 września roku kolejnego wielkość zapasów obowiązkowych gazu ziemnego jest określana przez Prezesa URE w odrębnej decyzji, wydanej najpóźniej na 15 dni przed 1 października następującym po dniu rozpoczęcia przywozu gazu ziemnego, na podstawie danych o średniej ilości jego przywozu z dotychczasowego okresu prowadzenia działalności, wynikających ze sprawozdań statystycznych sporządzanych przez te przedsiębiorstwa oraz danych) tej ustawy, lub

3) zawarł umowę przedwstępną o wykonywanie zadań w zakresie utrzymywania zapasów obowiązkowych gazu ziemnego, o której mowa w art. 24b ust. 1 ustawy o zapasach ropy naftowej, produktów naftowych i gazu ziemnego oraz zasadach postępowania w sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa paliwowego państwa i zakłóceń na rynku naftowym oraz złożył on zabezpieczenie majątkowe, o którym mowa w art. 38a PrEnerg, tj. w wysokości 10 mln zł w celu zabezpieczenia powstałych albo mogących powstać należności związanych z wykonywaną działalnością koncesjonowaną, z tytułu:

a) opłat, o których mowa w art. 34 ust. 1 PrEnerg (coroczne opłaty wpłacane przez przedsiębiorstwo do budżetu państwa w związku z udzieloną koncesją);

b) kar, o których mowa w art. 56 ust. 1 pkt 12 PrEnerg;

c) opłaty zapasowej, o której mowa w art. 21b, i kar, o których mowa w art. 63 ustawy z 16.2.2007 r. o zapasach ropy naftowej, produktów naftowych i gazu ziemnego oraz zasadach postępowania w sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa paliwowego państwa i zakłóceń na rynku naftowym;

d) kar za niezrealizowanie Narodowego Celu Wskaźnikowego, o którym mowa w art. 23 ustawy z 25.8.2006 r. o biokomponentach i biopaliwach ciekłych81;

e) kar za wprowadzanie do obrotu paliw ciekłych niespełniających wymagań jakościowych, o których mowa w art. 3–5 ustawy z 25.8.2006 r. o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw82;

f) zobowiązań podatkowych w zakresie podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowego;

g) odsetek za zwłokę w zapłacie należności wymienionych w pkt 1–6.

W przypadku koncesji na wytwarzanie paliw ciekłych lub koncesji na obrót paliwami ciekłymi z zagranicą Prezes URE udziela wnioskodawcy koncesji, przy spełnieniu tożsamych wymagań w zakresie zabezpieczenia majątkowego, jak w przypadku aplikowania o koncesję na obrót gazem ziemnym z zagranicą wnioskodawcy, oraz:

1) ma siedzibę lub miejsce zamieszkania na terytorium RP i nabywa paliwa ciekłe na potrzeby prowadzenia działalności gospodarczej na terytorium RP albo prowadzi działalność gospodarczą na terytorium RP w ramach oddziału z siedzibą na terytorium RP utworzonego na warunkach i zasadach określonych w ustawie o swobodzie działalności gospodarczej i nabywa paliwa ciekłe na potrzeby prowadzenia działalności gospodarczej przez ten oddział;

2) jest zarejestrowany jako podatnik podatku od towarów i usług zgodnie z art. 97 ustawy z 11.3.2004 r. o podatku od towarów i usług83;

3) posiada instalacje magazynowania paliw ciekłych lub zawarł umowę przedwstępną wobec umów, o których mowa w art. 10 (tzw. umowa o magazynowanie) lub art. 11 (umowa zlecenia wykonania zadań w zakresie tworzenia i utrzymywania zapasów obowiązkowych ropy naftowej lub paliw przedsiębiorcom wykonującym działalność gospodarczą w zakresie obrotu ropą naftową lub paliwami, wytwarzania paliw lub magazynowania ropy naftowej lub paliw) ustawy z 16.2.2007 r. o zapasach ropy naftowej, produktów naftowych i gazu ziemnego oraz zasadach postępowania w sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa paliwowego państwa i zakłóceń na rynku naftowym, gwarantujące utrzymywanie zapasów obowiązkowych ropy naftowej lub paliw, zgodnie z zakresem wykonywanej działalności koncesjonowanej.

Zgodnie z art. 38 PrEnerg do kompetencji Prezesa URE należy wydanie koncesji od złożenia przez wnioskodawcę zabezpieczenia majątkowego w celu zaspokojenia roszczeń osób trzecich, mogących powstać wskutek niewłaściwego prowadzenia działalności objętej koncesją, w tym szkód w środowisku. Wydając taką decyzję, organ musi wziąć pod uwagę również zasady prawa gospodarczego publicznego, zaś prawidłowość zastosowania tychże zasad w ramach postępowania koncesyjnego może być przedmiotem kontroli sądowej84.

Uzyskanie koncesji nie zwalnia z obowiązku uzyskania innych koncesji lub zezwoleń wymaganych na podstawie odrębnych przepisów (np. w zakresie prawa ochrony środowiska czy gospodarki odpadami). Przedsiębiorstwa energetyczne, którym została udzielona koncesja, wnoszą coroczne opłaty do budżetu państwa, obciążające koszty ich działalności, których wysokość i sposób pobierania przez Prezesa URE, z uwzględnieniem wysokości przychodów przedsiębiorstw energetycznych osiąganych z działalności objętej koncesją (tzw. współczynników opłaty koncesyjnej), a także kosztów regulacji, określa rozporządzenie Rady Ministrów z 9.11.2018 r. w sprawie opłaty koncesyjnej85.

Ustawa o OZE, w ramach art. 3 OZEU, wprowadza ściśle określone wyjątki od obowiązku uzyskania koncesji na wytwarzanie energii elektrycznej w OZE. Wyjątki te mają charakter enumeratywny i nie mogą podlegać wykładni rozszerzającej. I tak niewyłączone z obowiązku uzyskania koncesji jest wytwarzanie energii elektrycznej:

1) w mikroinstalacji – wytwarzanie energii elektrycznej w mikroinstalacji przez osobę fizyczną niebędącą przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy – Prawo przedsiębiorców, a także sprzedaż tej energii przez tę osobę, nie jest uznawane za działalność gospodarczą. Właściciel mikroinstalacji jest zobowiązany jedynie do zgłoszenia operatorowi sieci dystrybucyjnej, iż instalacja została podłączona do sieci przez uprawnionego instalatora. Rozliczenie względem energii wytworzonej/pobranej odbywać się będzie za pomocą inteligentnego licznika;

2) w małej instalacji – działalność gospodarcza w zakresie wytwarzania energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii w małej instalacji, jest działalnością regulowaną w rozumieniu ustawy – Prawo przedsiębiorców i wymaga wpisu do rejestru wytwórców wykonujących działalność gospodarczą w zakresie małych instalacji;

3) z biogazu rolniczego – działalność ta stanowi działalność regulowaną w rozumieniu ustawy – Prawo przedsiębiorców, jednak z wyłączeniem wytwarzania energii elektrycznej z biogazu rolniczego w mikroinstalacji; warunki wykonywania tej działalności określa rozdział 3 OZEU;

4) wyłącznie z biopłynów – działalność ta stanowi działalność regulowaną w rozumieniu ustawy z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców; warunki wykonywania tej działalności określa rozdział 3 OZEU, podobnie jak w przypadku wytwarzania energii elektrycznej z biogazu rolniczego.

Koncesja powinna określać:

1) podmiot i jego siedzibę lub miejsce zamieszkania oraz ich adres;

2) przedmiot oraz zakres działalności objętej koncesją;

3) datę rozpoczęcia działalności objętej koncesją oraz warunki wykonywania działalności;

4) okres ważności koncesji;

5) szczególne warunki wykonywania działalności objętej koncesją, mające na celu właściwą obsługę odbiorców, w zakresie:

a) zapewnienia zdolności do dostarczania paliw lub energii w sposób ciągły i niezawodny, przy zachowaniu wymagań jakościowych, określonych w przepisach wydanych na podstawie przepisów szczególnych,

b) powiadamiania Prezesa URE o niepodjęciu lub zaprzestaniu bądź ograniczeniu prowadzenia działalności objętej koncesją, w okresie jej obowiązywania;

6) zabezpieczenie ochrony środowiska w trakcie oraz po zaprzestaniu koncesjonowanej działalności;

7) numer w rejestrze przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym, o ile przedsiębiorca taki numer posiada, lub numer równoważnego rejestru państw członkowskich Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej, państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Turcji oraz numer identyfikacji podatkowej (NIP).

Koncesja powinna ponadto określać warunki zaprzestania działalności przedsiębiorstwa energetycznego po wygaśnięciu koncesji lub po jej cofnięciu. Koncesja udzielona przedsiębiorstwu energetycznemu na podstawie ustawy wygasa przed upływem czasu, na jaki została wydana, z dniem wykreślenia tego przedsiębiorstwa z właściwego rejestru lub ewidencji. Na podstawie art. 162 § 3 KPA organ stwierdza wygaśnięcie decyzji lub uchyla decyzję w drodze decyzji.

Koncesji udziela się na czas oznaczony, nie krótszy niż 10 lat i nie dłuższy niż 50 lat, chyba że przedsiębiorca wnioskuje o udzielenie koncesji na czas krótszy. W piśmiennictwie wskazuje się, iż jest to decyzja opierająca się na uznaniu Prezesa URE86. Jej podstawę prawną stanowi art. 39 PrEnerg. Do przedłużenia koncesji nie jest konieczne przeprowadzenie szczegółowego postępowania dowodowego, jak ma to miejsce w przypadku decyzji o udzieleniu koncesji. Wystarczy jedynie przekonanie Prezesa URE, opierające się na dotychczasowej działalności przedsiębiorstwa oraz wynikach ewentualnych kontroli, że podmiot ubiegający się o przedłużenie koncesji będzie prowadził działalność. Koncesja może zostać przedłużona, o ile przedsiębiorstwo energetyczne złoży wniosek o przedłużenie ważności koncesji nie później niż na 18 miesięcy przed jej wygaśnięciem.

Na chwilę obecną w ustawie prawo przedsiębiorców brak jest przepisu odpowiadającego art. 58 ust. 1 SDziałGospU, który stanowił podstawę dla kompetencji Prezesa URE, który cofał koncesję w przypadku, gdy:

1) wydano prawomocne orzeczenie zakazujące przedsiębiorcy wykonywania działalności gospodarczej objętej koncesją;

2) przedsiębiorca nie podjął w wyznaczonym terminie działalności objętej koncesją, mimo wezwania organu koncesyjnego, lub trwale zaprzestał wykonywania działalności gospodarczej objętej koncesją.

Tym samym wyłączne przesłanki dla cofnięcia koncesji w ramach prawa energetycznego przewiduje PrEnerg. I tak Prezes URE obligatoryjnie cofa koncesję w następujących przypadkach:

1) gdy wydano prawomocne orzeczenie zakazujące wykonywania działalności gospodarczej objętej koncesją lub gdy przedsiębiorstwo energetyczne nie podjęło w wyznaczonym terminie działalności objętej koncesją, mimo wezwania Prezesa URE, albo trwale zaprzestało wykonywania tejże działalności;

2) cofnięcia przez właściwego naczelnika urzędu skarbowego zezwolenia na prowadzenie składu podatkowego lub jego wygaśnięcia, jeżeli przed wygaśnięciem podmiot nie uzyskał nowego zezwolenia, w trybie i na zasadach określonych w przepisach odrębnych – w odniesieniu do działalności objętej tym zezwoleniem;

3) w przypadku zmiany, w zakresie określonym w ustawie, warunków wykonywanej działalności gospodarczej objętej koncesją;

4) niespełniania któregokolwiek z warunków, o których mowa w art. 33 ust. 1 PrEnerg, lub w przypadku wystąpienia okoliczności, których mowa w art. 33 ust. 3 pkt 2–6 lub ust. 3a PrEnerg.

Dodatkowo przepisy art. 41 ust. 2a–2c PrEnerg przewidują dodatkowe (szczegółowe) przypadki, w których Prezes URE cofa koncesję na obrót gazem ziemnym z zagranicą, na wytwarzanie paliw ciekłych lub koncesję na obrót paliwami ciekłymi z zagranicą oraz na obrót paliwami ciekłymi.

Prezes URE cofa koncesję albo zmienia jej zakres w przypadkach określonych w art. 41 ust. 3 PrEnerg, tj. gdy przedsiębiorstwo energetyczne:

1) rażąco narusza warunki określone w koncesji lub inne warunki wykonywania koncesjonowanej działalności gospodarczej określone przepisami prawa;

2) w wyznaczonym terminie nie usunęło stanu faktycznego lub prawnego niezgodnego z warunkami określonymi w koncesji lub z przepisami regulującymi działalność gospodarczą objętą koncesją.

Fakultatywnie Prezes URE może cofnąć koncesję albo zmienić zakres koncesji w przypadkach określonych w art. 41 ust. 4 PrEnerg, zgodnie z którym Prezes URE może cofnąć koncesję albo zmienić jej zakres:

1) ze względu na zagrożenie obronności i bezpieczeństwa państwa lub bezpieczeństwa obywateli, a także jeżeli wydano decyzję o stwierdzeniu niedopuszczalności wykonywania praw z udziałów albo akcji podmiotu, na podstawie przepisów ustawy z 24.7.2015 r. o kontroli niektórych inwestycji87, jeżeli jest to w interesie publicznym, albo też w razie ogłoszenia upadłości podmiotu;

2) w przypadku podziału przedsiębiorstwa energetycznego lub jego łączenia z innymi podmiotami;

3) w przypadku niewykonania obowiązku, o którym mowa w art. 37 ust. 2c, w zakresie art. 37 ust. 1 pkt 1 i 7 PrEnerg.

Przepisy art. 41 ust. 4a–4b PrEnerg przywidują dodatkowe (szczegółowe) przypadki, w których Prezes URE w sposób fakultatywny może cofnąć koncesję na obrót gazem ziemnym z zagranicą, na wytwarzanie paliw ciekłych lub koncesję na obrót paliwami ciekłymi z zagranicą oraz na obrót paliwami ciekłymi.

Prezes Urzędu Regulacji Energetyki musi zatem traktować każdy przypadek indywidualnie, uważnie oceniając skalę naruszenia. Przy pierwszym naruszeniu, o znacznej skali, dotychczasowa praktyka Prezesa URE wskazuje, iż wymierza on dotkliwe kary pieniężne. Są one tak skalkulowane, aby pozbawić przedsiębiorcę wszystkich uzyskanych korzyści oraz zniechęcić go do podobnych zachowań w przyszłości. Kary wynoszą od 25 tys. zł do 500 tys. zł, ale mogą również wynosić do 15% przychodu przedsiębiorstwa energetycznego osiągniętego w poprzednim roku podatkowym, a jeżeli kara pieniężna związana jest z działalnością prowadzoną na podstawie koncesji, wysokość kary nie może przekroczyć 15% przychodu ukaranego przedsiębiorcy, wynikającego z działalności koncesjonowanej, osiągniętego w poprzednim roku podatkowym.

§ 11. Prezes Urzędu Regulacji Energetyki

54

Zadania z zakresu spraw regulacji gospodarki paliwami i energią oraz promowania konkurencji realizuje Prezes URE, który jest centralnym organem administracji rządowej. Prezesa URE powołuje Prezes Rady Ministrów, spośród osób wyłonionych w drodze otwartego i konkurencyjnego naboru, na wniosek ministra właściwego do spraw gospodarki. Również Prezes Rady Ministrów odwołuje Prezesa URE. Zasadnicza materialna podstawa ustawowych zadań Prezesa URE wynika z art. 23 ust. 1 PrEnerg, który wprost stanowi, iż Prezes URE reguluje działalność przedsiębiorstw energetycznych zgodnie z ustawą i polityką energetyczną państwa, zmierzając do równoważenia interesów przedsiębiorstw energetycznych i odbiorców paliw i energii. Określone w Prawie energetycznym zadania Prezesa URE są następujące i dotyczą kluczowych na rynku energii i paliw spraw, jak:

1) udzielanie i cofanie koncesji;

2) zatwierdzanie i kontrolowanie stosowania taryf paliw gazowych, energii elektrycznej i ciepła pod względem zgodności z zasadami określonymi w Prawie energetycznym oraz przepisach szczególnych, w tym analizowanie i weryfikowanie kosztów przyjmowanych przez przedsiębiorstwa energetyczne jako uzasadnione do kalkulacji cen i stawek opłat w taryfach88. Kosztami uzasadnionymi są koszty niezbędne do wykonania zobowiązań powstałych w związku z prowadzoną przez przedsiębiorstwo energetyczne działalnością w zakresie wytwarzania, przetwarzania, magazynowania, przesyłania i dystrybucji, obrotu paliwami lub energią oraz przyjmowane przez przedsiębiorstwo energetyczne do kalkulacji cen i stawek opłat ustalanych w taryfie w sposób ekonomicznie uzasadniony, z zachowaniem należytej staranności zmierzającej do ochrony interesów odbiorców. Ponadto koszty uzasadnione nie są kosztami uzyskania przychodów w rozumieniu przepisów podatkowych;

3) ustalanie:

a) współczynników korekcyjnych określających projektowaną poprawę efektywności funkcjonowania przedsiębiorstwa energetycznego oraz zmianę warunków wykonywania przez to przedsiębiorstwo danego rodzaju działalności gospodarczej,

b) okresu obowiązywania taryf i współczynników korekcyjnych, o których mowa powyżej,

c) wysokości uzasadnionego zwrotu z kapitału dla przedsiębiorstw energetycznych przedkładających taryfy do zatwierdzenia,

d) maksymalnego udziału opłat stałych w łącznych opłatach za świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji dla poszczególnych grup odbiorców w taryfach dla paliw gazowych i energii, w przypadkach gdy wymaga tego ochrona interesów odbiorców,

e) wskaźnika referencyjnego zgodnie z metodologią określoną w rozporządzeniu Ministra Gospodarki z 22.9.2017 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz rozliczeń z tytułu zaopatrzenia w ciepło89;

4) kontrolowanie wykonania obowiązków dotyczących zakupu energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii oraz kogeneracji;

5) uzgadnianie projektów planów rozwoju przedsiębiorstw energetycznych, czyli obowiązku przedsiębiorstw energetycznych polegającego na sporządzaniu dla obszaru swojego działania planów rozwoju w zakresie zaspokojenia obecnego i przyszłego zapotrzebowania na paliwa gazowe lub energię, uwzględniając miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego albo kierunki rozwoju gminy określone w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy;

6) wyznaczanie w drodze decyzji, na wniosek właściciela sieci przesyłowej, sieci dystrybucyjnej, instalacji magazynowania paliw gazowych lub instalacji skraplania gazu ziemnego operatorów: systemów przesyłowych, systemów dystrybucyjnych, systemów magazynowania paliw gazowych, systemów skraplania gazu ziemnego lub operatorów systemu połączonego oraz określa obszar, na którym będzie wykonywana działalność gospodarcza;

6a) przyznawanie certyfikatu niezależności;

6b) kontrolowanie wypełniania przez właściciela sieci przesyłowej oraz operatora systemu przesyłowego gazowego obowiązków określonych PrEnerg oraz umowie powierzającej przedsiębiorstwu energetycznemu posiadającemu koncesję na wykonywanie działalności gospodarczej w zakresie przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii elektrycznej, magazynowania paliw gazowych, skraplania gazu ziemnego i regazyfikacji skroplonego gazu ziemnego przez właściciela sieci przesyłowej, sieci dystrybucyjnej, instalacji magazynowej lub instalacji skroplonego gazu ziemnego pełnienie obowiązków operatora z wykorzystaniem sieci lub instalacji będących jego własnością, w tym monitorowanie powiązań pomiędzy właścicielem sieci przesyłowej a operatorem systemu przesyłowego gazowego oraz przepływu informacji między nimi;

6c) informowanie Komisji Europejskiej o wyznaczeniu operatorów systemów przesyłowych;

6d) wydawanie decyzji ustalającej treść umowy powierzającej pełnienie obowiązków operatora systemu przesyłowego gazowego, w przypadku gdy Prezes URE w terminie 90 dni przed dniem wygaśnięcia dotychczasowej umowy nie otrzyma informacji o zawarciu kolejnej umowy powierzającej pełnienie obowiązków operatora systemu przesyłowego gazowego, o której mowa w rozumieniu art. 9h ust. 3b PrEnerg;

7) udzielanie i cofanie zwolnienia z obowiązku świadczenia usług przesyłowych lub dystrybucji paliw gazowych i energii, magazynowania paliw gazowych, usług transportu paliwa gazowego oraz usług polegających na skraplaniu gazu i regazyfikacji90;

8) zatwierdzanie instrukcji ruchu i eksploatacji sieci w zakresie bilansowania systemu i zarządzania ograniczeniami systemowymi;

9) organizowanie i przeprowadzanie przetargów dotyczących:

a) wyłaniania sprzedawców z urzędu,

b) budowy nowych mocy wytwórczych energii elektrycznej i realizacji przedsięwzięć zmniejszających zapotrzebowanie na energię elektryczną;

10) kontrolowanie standardów jakościowych obsługi odbiorców oraz kontrolowanie na wniosek odbiorcy dotrzymania parametrów jakościowych paliw gazowych i energii elektrycznej;

11) kontrolowanie realizacji przez operatora systemu przesyłowego elektroenergetycznego lub operatora systemu połączonego elektroenergetycznego oraz innych uczestników rynku energii elektrycznej obowiązków wynikających z przepisów rozporządzenia (WE) Nr 714/2009 Parlamentu Europejskiego i Rady z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci w odniesieniu do transgranicznej wymiany energii elektrycznej i uchylającego rozporządzenie (WE) Nr 1228/2003, a także wykonywanie innych obowiązków organu regulacyjnego wynikających z tego rozporządzenia oraz obowiązków wynikających z rozporządzeń wydanych na podstawie art. 6 i 18 rozporządzenia (WE) Nr 714/2009;

11a) kontrolowanie realizacji przez operatora systemu przesyłowego gazowego lub operatora systemu połączonego gazowego oraz innych uczestników rynku paliw gazowych obowiązków wynikających z przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 715/2009 z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci przesyłowych gazu ziemnego i uchylającego rozporządzenie (WE) Nr 1775/2005, wykonywanie innych obowiązków organu regulacyjnego wynikających z tego rozporządzenia oraz zatwierdzanie odpowiednich punktów w systemie przesyłowym, objętych obowiązkiem, o którym mowa w art. 18 tego rozporządzenia, a także wykonywanie obowiązków organu regulacyjnego wynikających z rozporządzeń przyjętych na podstawie art. 8 oraz art. 23 rozporządzenia 715/2009;

12) kontrolowanie realizacji przez operatora systemu przesyłowego gazowego lub operatora systemu połączonego gazowego oraz innych uczestników rynku paliw gazowych obowiązków wynikających z przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 715/2009 z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci przesyłowych gazu ziemnego i uchylającego rozporządzenie (WE) Nr 1775/2005, jak również:

a) zatwierdzanie informacji podawanych do wiadomości publicznej przez operatorów systemów przesyłowych gazowych oraz wyrażanie zgody na ograniczenie zakresu publikacji tych informacji,

b) opiniowanie wniosków operatorów systemów przesyłowych gazowych o wykorzystanie przez użytkowników sieci przesyłowych niewykorzystanych zdolności przesyłowych tych sieci,

c) zatwierdzanie sposobu wykorzystania przez operatorów systemów przesyłowych gazowych przychodów uzyskiwanych z tytułu udostępniania przez nich niewykorzystanej, a zarezerwowanej zdolności sieci przesyłowych, a także

d) wykonywanie obowiązków organu regulacyjnego wynikających z rozporządzeń przyjętych na podstawie art. 8 oraz 23 rozporządzenia (WE) Nr 715/2009;

13) zatwierdzanie metod alokacji zdolności przesyłowych i zarządzania ograniczeniami, opracowanych zgodnie z przepisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 714/2009 z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci w odniesieniu do transgranicznej wymiany energii elektrycznej i uchylającego rozporządzenie (WE) Nr 1228/2003 oraz rozporządzeń przyjętych na podstawie art. 6 i 18 rozporządzenia (WE) Nr 714/2009 lub rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 715/2009 z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci przesyłowej gazu ziemnego i uchylającego rozporządzenie (WE) Nr 1775/2005 oraz rozporządzeń przyjętych na podstawie art. 8 oraz 23 rozporządzenia (WE) Nr 715/2009;

13a) rozstrzyganie spraw w zakresie stwierdzenia czy urządzenia, instalacje lub sieci spełniają wymogi uznania ich za istniejące czy nowe, o których mowa odpowiednio w art. 4 ust. 2 lit. b rozporządzenia Komisji (UE) 2016/631 z 14.4.2016 r. ustanawiającego kodeks sieci dotyczący wymogów w zakresie przyłączenia jednostek wytwórczych do sieci91, w art. 4 ust. 2 lit. b rozporządzenia Komisji (UE) 2016/1388 z 17.8.2016 r. ustanawiającego kodeks sieci dotyczący przyłączenia odbioru92, lub w art. 4 ust. 2 lit. b rozporządzenia Komisji (UE) 2016/1447 z 26.8.2016 r. ustanawiającego kodeks sieci określający wymogi dotyczące przyłączenia do sieci systemów wysokiego napięcia prądu stałego oraz modułów parku energii z podłączeniem prądu stałego93;

13b) zatwierdzanie projektu wymogów ogólnego stosowania opracowywanego przez operatora systemu przesyłowego elektroenergetycznego, o których mowa odpowiednio w art. 7 rozporządzenia Komisji (UE) 2016/631, w art. 6 rozporządzenia Komisji (UE) 2016/1388 lub w art. 5 rozporządzenia Komisji (UE) 2016/1447;

13c) rozstrzyganie spraw, o których mowa odpowiednio w art. 7 ust. 8 rozporządzenia Komisji (UE) 2016/631, w art. 6 ust. 8 rozporządzenia Komisji (UE) 2016/1388 lub w art. 5 ust. 8 rozporządzenia Komisji (UE) 2016/1447;

14) rozstrzyganie sporów w sprawach spornych dotyczących odmowy zawarcia umowy o przyłączenie do sieci, umowy sprzedaży, umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw lub energii, umowy o świadczenie usług transportu gazu ziemnego, umowy o świadczenie usługi magazynowania paliw gazowych, umowy o udostępnienie części instalacji do magazynowania paliwa gazowego, umowy o świadczenie usługi skraplania gazu ziemnego oraz umowy kompleksowej, a także w przypadku nieuzasadnionego wstrzymania dostarczania paliw gazowych lub energii;

15) nakładanie kar pieniężnych na zasadach określonych w PrEnerg;

16) współdziałanie z właściwymi organami w przeciwdziałaniu praktykom przedsiębiorstw energetycznych ograniczającym konkurencję;

17) współdziałanie z Komisją Nadzoru Finansowego jako organem właściwym w sprawach nadzoru nad rynkiem kapitałowym, zgodnie z ustawą z 21.7.2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym94 w zakresie niezbędnym do właściwego wykonywania zadań określonych w PrEnerg;

18) współpraca z organami regulacyjnymi państw członkowskich Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym oraz z Agencją, w szczególności w zakresie sporządzania i stosowania kodeksów sieci oraz zatwierdzania metod zarządzania ograniczeniami opracowanymi zgodnie z przepisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 714/2009 z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci w odniesieniu do transgranicznej wymiany energii elektrycznej i uchylającego rozporządzenie (WE) Nr 1228/2003 oraz rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 715/2009 z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci przesyłowych gazu ziemnego i uchylającego rozporządzenie (WE) Nr 1775/2005, a także w zakresie integracji krajowych sektorów energetycznych na poziomie regionalnym;

19) zawieranie umów z organami regulacyjnymi państw członkowskich Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym w celu zacieśniania współpracy w zakresie regulacji;

20) zwracanie się do Agencji w sprawie zgodności decyzji wydanych przez inne organy regulacyjne, o których mowa w pkt 14b, z wytycznymi, o których mowa w rozporządzeniu (WE) Nr 714/2009 Parlamentu Europejskiego i Rady z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci w odniesieniu do transgranicznej wymiany energii elektrycznej i uchylającym rozporządzenie (WE) Nr 1228/2003 lub w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 715/2009 z 13.7.2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci przesyłowych gazu ziemnego i uchylającym rozporządzenie (WE) Nr 1775/2005 oraz informowanie Komisji Europejskiej o niezgodności tych decyzji;

21) ustalanie metod kontroli i podejmowanie działań dla poprawy efektywności przedsiębiorstw energetycznych;

22) określanie i publikowanie wskaźników i cen wskaźnikowych istotnych dla procesu kształtowania taryf;

23) publikowanie informacji służących zwiększeniu efektywności użytkowania paliw i energii;

24) zbieranie i przetwarzanie informacji dotyczących przedsiębiorstw energetycznych, w tym obliczanie i ogłaszanie, w terminie do 90 dni od dnia zakończenia każdego kwartału, średnich cen sprzedaży energii elektrycznej na rynku konkurencyjnym w poprzednim kwartale, oraz ogłaszanie sposobu ich obliczania;

25) wykonywanie zadań, obowiązków oraz korzystanie z uprawnień określonych w sposób wiążący dla organu regulacyjnego w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1227/2011 z 25.10.2011 r. w sprawie integralności i przejrzystości hurtowego rynku energii oraz współpraca z Agencją, organami regulacyjnymi państw członkowskich Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, organem właściwym w sprawach ochrony konkurencji i konsumentów oraz organem właściwym w sprawach nadzoru nad rynkiem finansowym, w zakresie niezbędnym do wykonywania obowiązków określonych w rozporządzeniu Nr 1227/2011;

27) monitorowanie funkcjonowania systemu gazowego i elektroenergetycznego w zakresie:

a) zasad zarządzania i rozdziału przepustowości połączeń międzysystemowych, z którymi istnieją wzajemne połączenia, we współpracy z właściwymi organami państw członkowskich Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym,

b) mechanizmów bilansowania systemu gazowego lub systemu elektroenergetycznego i zarządzania ograniczeniami w krajowym systemie gazowym i elektroenergetycznym,

c) warunków przyłączania podmiotów do sieci i ich realizacji oraz dokonywania napraw tej sieci,

d) wypełniania obowiązku publikowania przez operatorów systemów przesyłowych i dystrybucyjnych informacji dotyczących połączeń międzysystemowych, korzystania z sieci i rozdziału zdolności przesyłowych stronom umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii, z uwzględnieniem konieczności traktowania tych informacji jako poufnych ze względów handlowych,

e) warunków świadczenia usług magazynowania paliw gazowych, usług skraplania gazu ziemnego oraz innych usług świadczonych przez przedsiębiorstwa energetyczne,

f) bezpieczeństwa dostarczania paliw gazowych i energii elektrycznej,

g) wypełniania przez operatorów systemów przesyłowych i dystrybucyjnych ich zadań,

h) wypełniania przez przedsiębiorstwo energetyczne obowiązków w zakresie prowadzenia ewidencji księgowej w sposób umożliwiający odrębne obliczenie kosztów i przychodów, zysków i strat dla wykonywanej działalności gospodarczej, zapewniając równoprawne traktowanie odbiorców oraz eliminowanie subsydiowania skrośnego, czyli pokrywanie kosztów jednego rodzaju wykonywanej działalności gospodarczej lub kosztów dotyczących jednej grupy odbiorców przychodami pochodzącymi z innego rodzaju wykonywanej działalności gospodarczej lub od innej grupy odbiorców;

28) wydawanie, na wniosek organu właściwego do wydania pozwolenia zintegrowanego, o którym mowa w ustawie z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska, opinii dotyczącej skutków ekonomicznych, w tym wpływu na opłacalność wytwarzania energii, zastosowania do źródeł spalania paliw drugiej zasady łączenia, o której mowa w art. 157a ust. 2 pkt 2 PrOchrŚrod;

30) kontrolowanie przedsiębiorstwa energetycznego lub podmiotu przywożącego na zasadach określonych w Prawie energetycznym;

31) prowadzenie w postaci elektronicznej:

a) rejestru podmiotów przywożących,

b) wykazu podmiotów, które złożyły wnioski o udzielenie, zmianę lub cofnięcie koncesji albo o udzielenie lub zmianę promesy koncesji,

c) rejestru przedsiębiorstw energetycznych posiadających koncesję,

d) wykazu podmiotów posiadających promesę koncesji,

e) wykazu podmiotów, wobec których toczyło się postępowanie w sprawie udzielenia koncesji, które zostało następnie umorzone lub zakończyło się odmową udzielenia koncesji lub pozostawieniem wniosku bez rozpoznania,

f) wykazu przedsiębiorstw energetycznych, którym cofnięto koncesję,

g) wykazu podmiotów, którym koncesja wygasła, wraz z podaniem podstawy i daty wygaśnięcia koncesji;

32) podejmowanie działań informacyjnych mających na celu ochronę uzasadnionych interesów odbiorców paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła w gospodarstwie domowym, w szczególności publikowanie na stronie internetowej URE informacji dotyczących powtarzających się lub istotnych problemów prowadzących do sporów między przedsiębiorstwami energetycznymi a odbiorcami paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła w gospodarstwie domowym, a także o przedsiębiorstwach energetycznych, na które zostały złożone uzasadnione skargi tych odbiorców dotyczące tych problemów;

33) wykonywanie innych zadań określonych w Prawie energetycznym lub ustawach odrębnych.

Prezes URE ma prawo wglądu do ksiąg rachunkowych przedsiębiorstwa energetycznego oraz może żądać przedstawienia informacji dotyczących wykonywanej przez to przedsiębiorstwo działalności gospodarczej, w tym informacji o jego projektach inwestycyjnych, z zachowaniem przepisów o ochronie informacji niejawnych i innych informacji prawnie chronionych95.

55

Do postępowania przed Prezesem URE stosuje się, co do zasady, przepisy KPA. Od decyzji Prezesa URE służy odwołanie do SOKiK w terminie 2-tygodniowym od dnia doręczenia decyzji. Postępowanie w sprawie odwołania od decyzji Prezesa URE toczy się według przepisów ustawy – Kodeks postępowania cywilnego o postępowaniu w sprawach gospodarczych96.

§ 12. Obowiązek sprzedaży energii oraz gazu ziemnego na giełdzie

56

Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się wytwarzaniem energii elektrycznej jest obowiązane sprzedawać całość energii elektrycznej wytworzonej w danym roku na giełdach towarowych w rozumieniu ustawy z 26.10.2000 r. o giełdach towarowych97. Obowiązek ten nie dotyczy niektórych rodzajów energii elektrycznej, np. dostarczanej od przedsiębiorstwa energetycznego zajmującego się jej wytwarzaniem do odbiorcy końcowego za pomocą linii bezpośredniej, wytworzonej w odnawialnym źródle energii, wytworzonej w kogeneracji, zużywanej przez przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się wytwarzaniem na potrzeby własne, niezbędnej do wykonywania przez operatorów systemów elektroenergetycznych ich zadań określonych w ustawie, wytworzonej w jednostce wytwórczej o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej nie wyższej niż 50 MW, wytworzonej w jednostce wytwórczej przyłączonej bezpośrednio do urządzeń lub instalacji odbiorcy końcowego zużywającego tę energię elektryczną lub sieci dystrybucyjnej elektroenergetycznej, której operatorem wyznaczony został ten odbiorca końcowy itd.

W wyniku wejścia w życie „małego trójpaku energetycznego” w ramach PrEnerg wprowadzony został obowiązek obrotu paliwami gazowymi za pośrednictwem giełd towarowych. Celem tej regulacji jest wprowadzenie narzędzia o potwierdzonej skuteczności, gwarantującego transparentne zasady handlu gazem ziemnym i prowadzącego do zmiany struktury rynku gazu w kierunku rynku konkurencyjnego98.

Artykuł 49b PrEnerg w ramach ust. 1 przewiduje obowiązek sprzedaży nie mniej niż 55% gazu ziemnego wysokometanowego, wprowadzonego do sieci przesyłowej na giełdach towarowych, na rynku organizowanym przez podmiot prowadzący na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej rynek regulowany lub na zorganizowanej platformie obrotu prowadzonej przez spółkę prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej giełdę towarową w rozumieniu ustawy z 26.10.2000 r. o giełdach towarowych. Obowiązek ten prowadzić ma do utworzenia hurtowego rynku gazu ziemnego, gdzie podmioty sprowadzające gaz ziemny z zagranicy oraz wydobywające go ze złóż krajowych będą oferowały go wszystkim zainteresowanym podmiotom na niedyskryminacyjnych zasadach. Dzięki udostępnieniu gazu na giełdach towarowych odbiorcy będą mieli możliwość skorzystać z prawa do zmiany sprzedawcy, zagwarantowanego w art. 4j ust. 1 PrEnerg (wprowadzonego w ramach „małego trójpaku energetycznego”). Jednocześnie odbiorca, który nie będzie korzystał z prawa do zmiany sprzedawcy, będzie mógł być obsługiwany przez dotychczasowego dostawcę.

Z obowiązku publicznej sprzedaży gazu ziemnego został wyłączony gaz ziemny stanowiący zapasy obowiązkowe99 lub przesyłany tranzytem przez Polskę lub wydobywany na terytorium Polski i sprzedawany za granicę, a także wykorzystywany do realizacji zadań operatorów systemu gazowego (art. 49b ust. 2 pkt 1–3 PrEnerg). Ponadto, biorąc pod uwagę potrzebę promowania zmian struktury rynku gazu, z przedmiotowego obowiązku zostały zwolnione podmioty, które sprowadzają gaz ziemny do Polski w niewielkiej skali, tj. posiadają prawo do przepustowości w punktach wymienionych w art. 49b ust. 2 pkt 4 PrEnerg w wielkości mniejszej niż 10% sumy przepustowości wszystkich tych punktów.

Nie podlegają zwolnieniu z obowiązku publicznej sprzedaży gazu ziemnego przedsiębiorstwa energetyczne zajmujące się obrotem gazem ziemnym z zagranicą wchodzące w skład grupy kapitałowej w rozumieniu art. 4 pkt 14 OKiKU, jeżeli łączna wielkość przepustowości w punktach wymienionych w art. 49b ust. 1 pkt 1 PrEnerg, do których przedsiębiorstwa te posiadają prawo, jest większa niż 10% sumy przepustowości wszystkich punktów wymienionych w art. 49b ust. 1 pkt 1 PrEnerg.

§ 13. Kary pieniężne

57

Kary pieniężne, jako sankcje administracyjnoprawne, stanowią, co do zasady, środek pośredni między niepodjęciem wobec dokonującego naruszenia prawa przedsiębiorcy żadnych kroków a zastosowaniem środków tak drastycznych, jak cofnięcie zezwolenia czy koncesji na prowadzenie działalności gospodarczej w danym zakresie100. Specyfika kar pieniężnych polega na tym, że ich rolą nie jest usunięcie skutków naruszenia prawa, lecz wyrządzenie podmiotowi administrowanemu dolegliwości, inaczej więc niż w przypadku stosowania przez organy administracji przymusu egzekucyjnego, który nakierowany jest na zmuszenie podmiotu administrowanego do wykonania egzekwowanego obowiązku101. Precyzyjnie określony katalog kar, które mają charakter obligatoryjny, zawiera art. 56 ust. 1 PrEnerg, zgodnie z którym karze pieniężnej podlega m.in. ten, kto: stosuje ceny i taryfy, nie przestrzegając obowiązku ich przedstawienia Prezesowi URE do zatwierdzenia, stosuje ceny lub stawki opłat wyższe od zatwierdzonych lub stosuje taryfę niezgodnie z określonymi w niej warunkami, zatrudnia osoby bez wymaganych ustawą kwalifikacji; nie utrzymuje w należytym stanie technicznym obiektów, instalacji i urządzeń, nie przestrzega obowiązków wynikających z koncesji czy też z nieuzasadnionych powodów wstrzymuje lub ogranicza dostarczanie paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła do odbiorców.

Wysokość kary pieniężnej, co do zasady, nie może przekroczyć 15% przychodu ukaranego przedsiębiorcy, osiągniętego w poprzednim roku podatkowym, a jeżeli kara pieniężna związana jest z działalnością prowadzoną na podstawie koncesji, wysokość kary nie może przekroczyć 15% przychodu ukaranego przedsiębiorcy, wynikającego z działalności koncesjonowanej, osiągniętego w poprzednim roku podatkowym. Kary pieniężne podlegają ściągnięciu w trybie przepisów ustawy z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji102.

1 Szerzej na temat podstaw prawnych funkcjonowania sektora elektroenergetycznego w UE zob. B. Nowak, Wewnętrzny Rynek Energii w Unii Europejskiej, Warszawa 2009; M. Nowacki, Prawne aspekty bezpieczeństwa energetycznego w UE, Warszawa 2010.

2 Dz.Urz. UE L 211, s. 55.

3 Dz.Urz. UE L 211, s. 94.

4 Dz.Urz. UE L 211, s. 36.

5 Dz.Urz. UE L 211, s. 15.

6 Dz.Urz. UE L 211, s. 1.

7 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 755 ze zm.

8 W obecnym stanie prawnym w Polsce problem ten neutralizowany jest poprzez zasadę TPA, która jednak w wymiarze faktycznym jest, jak się okazuje, niezmiernie trudna do implementacji. Znane są również przypadki współistnienia dwóch sieci energetycznych mimo przeszkód opisanych powyżej np. sieci PKP Energetyka, eksploatującej alternatywną wobec dystrybutorów regionalnych sieć dystrybucyjną energii elektrycznej – przykład ten powołuje M. Stoczkiewicz, Monopol naturalny w energetyce a pomoc państwa, PPP 2007, Nr 12, s. 21.

9 Te obszary bowiem są objęte szczególną uwagą ze strony Unii Europejskiej.

10 Por. B. Piesowicz, Ograniczenia konkurencji przez przedsiębiorstwa dominujące i kontrola nadużyć pozycji dominującej przez organy ochrony konkurencji, [w:] M. Wierzbowski, R. Stankiewicz (red.), Współczesne problemy prawa energetycznego, Warszawa 2010, s. 237.

11 Zob. P. Lissoń, Formy oraz instrumenty prawne działania organu regulacyjnego na przykładzie Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, [w:] B. Popowska, K. Kokocińska (red.), Instrumenty i formy prawne działania administracji publicznej, Poznań 2009, s. 323 i n. wraz z cytowaną tam literaturą. Szerzej na temat kompleksowej analizy aspektów regulacyjnych organów administracji publicznej zob. R. Stasikowski, Funkcja regulacyjna administracji publicznej. Studium z zakresu nauki prawa administracyjnego oraz nauki administracji, Bydgoszcz–Katowice 2009.

12 Zob. W. Hoff, Prawny model regulacji sektorowej, Warszawa 2008, s. 37–40; T. Skoczny, Stan i tendencje rozwojowe prawa administracji regulacyjnej w Polsce, [w:] Ius Publicum Europeum. XII. Polsko-Niemieckie Kolokwium Prawników-Administratywistów, Warszawa 20–22 września 2001 r., Warszawa 2003, s. 162–163.

13 Szerzej na ten temat zob. M. Pawełczyk, Publicznoprawne obowiązki przedsiębiorstw energetycznych jako instrument zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego w Polsce, Toruń 2013, s. 25–110.

14 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 868 ze zm.

15 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 792 ze zm.

16 Por. K. Stós, Strategia a długofalowy rozwój przedsiębiorstwa energetycznego, Polityka Energetyczna 2009, Nr 1, s. 80.

17 Por. Z. Dziedzic, Państwowe monopole czy w pełni liberalny rynek energii – co bardziej sprzyja bezpieczeństwu energetycznemu?, Przegląd Strategiczny 2011, Nr 2, s. 357.

18 Por. M. Domagała, Bezpieczeństwo energetyczne. Aspekty administracyjno-prawne, Lublin 2008, s. 26. Co ciekawe, autor ten za podmioty bezpieczeństwa energetycznego uznaje czasem również odbiorców energii, którzy są podmiotami biernymi w kształtowaniu bezpieczeństwa energetycznego, pomimo iż są jednocześnie aktywnymi uczestnikami rynku energii, dysponując przy tym realnym wpływem na jego kształt.

19 Zob. F. Elżanowski, Polityka energetyczna. Prawne instrumenty realizacji, Warszawa 2008, s. 12; szerzej na temat wolności gospodarczej zob. np. M. Pawełczyk, Zasada wolności gospodarczej – próba uplasowania w systemie społecznej gospodarki rynkowej, R. Pr. 2010, Nr 4, s. 34 i n.

20 Dz.Urz. UE L 24, s. 1.

21 W Polsce w 2014 r. funkcjonowało 19 elektrowni (tzw. elektrowni systemowych określanych również jako elektrownie zawodowe), w których energia elektryczna wytwarzana jest ze spalania węgla brunatnego i węgla kamiennego (przy czym coraz częściej spotkać się można z wytwarzaniem energii elektrycznej w wyniku współspalania węgla kamiennego z gazem ziemnym lub tzw. biomasą, tj. źródłem energii pierwotnej, na które składają się wszelkie substancje pochodzenia roślinnego i/lub zwierzęcego, które ulegają biodegradacji, i którego wykorzystanie w celach energetycznych nie jest ograniczone przepisami prawa; co więcej w trakcie realizacją są bloki energetyczne wykorzystujące gaz ziemny – do takich projektów należy przykładowo budowa elektrowni gazowo-parowej we Włocławku przez PKN Orlen o mocy 463 MWe). W elektrowniach tych produkowane jest 75% całości energii zużywanej w kraju. Do największych z tych elektrowni należą: Bełchatów, Opole i Turów oraz Połaniec, Kozienice, Rybnik i Dolna Odra. Zob. www.cire.pl.

22 W Polsce pracuje obecnie ponad 50 elektrociepłowni usytuowanych głównie w aglomeracjach miejskich, np. zlokalizowana w Warszawie i należąca do PGNiG Termika S.A. – Elektrociepłownia Żerań czy znajdujący się we Wrocławiu Zespół Elektrociepłowni Wrocławskich KOGENERACJA S.A. Elektrociepłownie (tzw. przemysłowe) lokalizowane są również w obrębie większych zakładów przemysłowych. W naszym kraju funkcjonuje obecnie przeszło 160 takich obiektów. Zob. www.cire.pl.

23 Istotną grupę stanowią przedsiębiorstwa zajmujące się handlem energią powstałe wskutek rozdziału w połowie 2007 r. działalności handlowej i dystrybucyjnej dotychczasowych zakładów energetycznych, które sprzedają energię klientom stanowiącym gospodarstwa domowe z terenów działania byłych podzielonych zakładów energetycznych. Zob. www.cire.pl.

24 Wskazane wyłączenie to zostało dokonane nowelą PrEnerg z 26.7.2013 r. z mocą obowiązującą od 11.9.2013 r., w związku z koniecznością dostosowania przepisów ustawy krajowej do przepisów dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2003/54/WE z 26.6.2003 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 96/92/WE (Dz.Urz. UE L 176, s. 37. – uchylona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE z 13.7.2009 r. dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającą dyrektywę 2003/54/WE, Dz.Urz. UE L 211, s. 55) oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2003/55/WE z 26.6.2003 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającej dyrektywę 98/30/WE (Dz.Urz. UE L 176, s. 57 – uchylona dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/73/WE z 13.7.2009 r. dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającą dyrektywę 2003/55/WE, Dz.Urz. UE L 211, s. 94). W dyrektywach tych bowiem pojęcie supply (dostawa) zdefiniowano jako sprzedaż, łącznie z odsprzedażą energii elektrycznej lub gazu ziemnego, w tym również skroplonego gazu ziemnego, odbiorcom (rozwiązanie to zostało powtórzone w ramach zmieniających rzeczone dyrektywy dyrektywach 2009/72/WE i 2009/73/WE).

25 CEER, Dobre praktyki w zakresie ochrony konsumentów (Customer Protection Best Practice Proposition, Ref: E05-CFG-03-06), https://www.ceer.eu/documents/104400/-/-/7c792760-82cd-3412-e0c5-0d958ae1d074.

26 Sieci dystrybucyjne zarządzane są przez tzw. Operatorów Systemów Dystrybucyjnych (OSD). Na Górnym Śląsku i w Warszawie są to odpowiednio Vattanfall Distribution Poland i RWE Stoen Operator. Pozostałe OSD wchodzą w skład czterech funkcjonujących w Polsce grup energetycznych: Polskiej Grupy Energetycznej, Taurona, Enei i Energi. Zob. www.cire.pl.

27 Dz.Urz. WE L 1 z 1994 r., s. 572.

28 Tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 180 ze zm.

29 Wśród przepisów odnoszących się do odbiorców wrażliwych wskazać należy na przepis art. 6f PrEnerg, przyznający pewne dodatkowe uprawnienia odbiorcom wrażliwym zarówno w sektorze energii elektrycznej, jak i paliw gazowych w odniesieniu do opomiarowania paliw i energii. Przepis ten przewiduje, że w przypadku gdy odbiorca wrażliwy paliw gazowych lub energii elektrycznej złoży wniosek w przedsiębiorstwie energetycznym zajmującym się dystrybucją paliw gazowych lub energii elektrycznej o zainstalowanie przedpłatowego układu pomiarowo-rozliczeniowego, przedsiębiorstwo to jest obowiązane zainstalować taki układ, w terminie 21 dni od dnia otrzymania wniosku.

30 M. Pawełczyk, B. Pikiewicz, Funkcjonowanie zasady TPA w elektroenergetyce w prawie polskim, [w:] M. Wierzbowski, R. Stankiewicz (red.), Współczesne problemy prawa energetycznego, Warszawa 2010, s. 86.

31 Sprawozdanie z działalności Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki – 2009, Biuletyn URE 2010, Nr 3 (71), s. 102.

32 Na czynnik ten zwracają uwagę R. Guzik, Z. Muras, [w:] Zasady rozliczeń niezbilansowania odbiorców korzystających z TPA, Biuletyn URE 2004, Nr 5 (37), s. 15.

33 Od pewnego czasu w mediach pojawiają się komunikaty o podszywaniu się przez różne podmioty pod dotychczasowych sprzedawców energii w celu wykorzystania zasady TPA dla zawarcia umów sprzedaży energii na rzecz innych niż dotychczasowe przedsiębiorstwo energetyczne. Działanie takie, stanowiąc jednoznaczne naruszenie zasad konkurencji stanowi, wydaje się nieuniknioną konsekwencją funkcjonowania zasady TPA.

34 Zob. G. Tomasik, J. Kawala, Third Party Access – wpływ na konkurencyjność na rynku, Biuletyn Miesięczny PSE S.A., Nr 7/8 Lipiec/Sierpień 2004 (157–8), s. 8–9.

35 Zob. A. Walaszek-Pyzioł, [w:] W.J. Katner (red.), System Prawa Prywatnego, t. 9, Prawo zobowiązań – umowy nienazwane, Warszawa 2010, s. 445; B. Nojek, Unbundling jako prawna forma ochrony konkurencji w sektorze energetycznym, [w:] M. Wierzbowski, R. Stankiewicz (red.), Współczesne problemy, s. 64 i n.

36 Zob. F. Elżanowski, Obowiązek zapewnienia ciągłości paliw i energii, PPP 2008, Nr 11, s. 45 i n.

37 Dz.Urz. WE L 176, s. 37.

38 Dz.Urz. WE L 176, s. 57.

39 Dz.Urz. WE L 211, s. 55.

40 Por. M. Będkowski-Kozioł, Odmowa świadczenia usług przesyłowych (dostępu do sieci) na gruncie Prawa energetycznego, PUG 2008, Nr 7, s. 2 i n.

41 Szerzej na temat obowiązków przedsiębiorstw energetycznych i ich statusu prawnego zob. A. Walaszek-Pyzioł, Energia i prawo, Warszawa 2002, s. 99 i n.

42 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 545 ze zm.

43 Por. Opinia prawna w sprawie stwierdzenia, czy poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo energetyczne oraz o zmianie niektórych innych ustaw z 30.10.2012 r., dołączona do druku sejmowego Nr 946.

44 Oba zbiory, wraz z wcześniej obowiązującymi dokumentami, dostępne są na stronie: https://www.ure.gov.pl/pl/konsumenci/zbior-praw-konsumenta.

45 Dz.U. z 2016 r. poz. 2166.

46 Dz.U. Nr 75, poz. 866.

47 Prowadzącego postępowania w sprawie pozasądowego rozwiązywania sporów między odbiorcami paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła w gospodarstwie domowym a przedsiębiorstwami energetycznymi oraz między prosumentami energii odnawialnej będącymi konsumentami a przedsiębiorstwami energetycznymi wynikłych z łączących te podmioty umów: o przyłączenie do sieci elektroenergetycznej, gazowej lub ciepłowniczej, w tym przyłączenia mikroinstalacji, o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji energii elektrycznej lub gazu ziemnego, o świadczenie usług przesyłania i dystrybucji ciepła, sprzedaży, jak też umów kompleksowych – szczegółowo uregulowanego w ramach art. 31a i n. PrEnerg.

48 Dz. U. Nr 133, poz. 924.

49 Dz.Urz. UE L 283, s. 33.

50 Dz.Urz. UE L 140, s. 16.

51 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 261 ze zm.

52 Dz.Urz. UE L 140, s. 16.

53 Dz.Urz. UE L 315, s. 1.

54 Dz.Urz. UE L 158, s. 230.

55 T. Długosz, M. Swora, A. Walaszek-Pyzioł, T. Włudyka, A. Żurawik, [w:] System Prawa Administracyjnego, t. 8B, Publiczne prawo gospodarcze, Warszawa 2018, s. 262–263.

56 M. Swora, Z. Muras (red.), Prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 2010, s. 244.

57 Warto podkreślić, że realizacji tych zobowiązań w zakresie polityki energetycznej wykorzystania OZE służą fundusze europejskie na lata 2014–2020 w ramach unijnej Polityki Spójności (Fundusz Spójności oraz Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego) oraz Wspólnej Polityki Rolnej (Europejski Fundusz Rolny Rozwoju Obszarów Wiejskich). Środki na tę branżę przewidziane są w Programie Operacyjnym Infrastruktura i Środowisko, regionalnych programach operacyjnych i pośrednio w Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka. Szerzej zob. https://www.pois.gov.pl/strony/o-programie/dokumenty/#/domyslne=1 i wskazane tam opracowania rozliczeniowe związane z przyznawanym obecnie wsparciem w zakresie OZE.

58 Zob. uzasadnienie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo energetyczne oraz niektórych innych ustaw, Sejm VII kadencji, druk Nr 946.

59 Dz.U. z 2016 r. poz. 925.

60 Dz.U. z 2019 r. poz. 1524.

61 Tekst Protokołu z Kioto: Dz.U. z 2005 r. Nr 203, poz. 1684.

62 Dz.U. z 2018 r. poz. 9.

63 M. Pawełczyk, B. Pikiewicz, [w:] M. Pawełczyk (red.), Prawo energetyczne. Komentarz, Poznań 2012, s. 453.

64 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2068 ze zm.

65 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2014 ze zm.

66 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1396 ze zm.

67 Zob. np. T. Kocowski, Współdziałanie gminy i przedsiębiorstwa energetycznego w zaopatrzeniu mieszkańców w paliwo energetyczne, Nowe Zeszyty Samorządowe 2004, Nr 1, s. 5 i n.

68 I. Muszyński, Ustawa prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 2000, s. 74.

69 L. Karski, Ogólny zarys regulacji odnawialnych źródeł energii w polskim systemie prawnym – w kontekście prawa energetycznego, cz. II, Ochrona Środowiska – Przegląd 2003, Nr 3, s. 58 i n.

70 J. Jeżewski, Administracja pod rządem prawa cywilnego, Ossolineum 1974, s. 64.

71 A. Błaś, Publiczne prawa podmiotowe, [w:] J. Boć (red.), Prawo administracyjne, Wrocław 1993, s. 301.

72 D.R. Kĳowski, Pozwolenia w administracji. Studium z teorii prawa administracyjnego, Białystok 2000, s. 370.

73 C. Kosikowski, Wolność gospodarcza w prawie polskim, Warszawa 1995, s. 117.

74 Por. wyr. SN z 8.5.1998 r., III RN 34/98, OSNAPiUS 1999, Nr 5, poz. 157.

75 Por. wyr. NSA z 6.2.1995 r., II SA 1835/93, ONSA 1996, Nr 1, poz. 36.

76 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1554.

77 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 312.

78 M. Czarnecka, T. Ogłódek, Prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 2009, s. 433; R. Walczak, P. Sokal, M. Pawełczyk, [w:] M. Pawełczyk (red.), Prawo energetyczne. Komentarz, Toruń 2012, s. 543.

79 Por. F. Elżanowski, Polityka energetyczna. Prawne instrumenty realizacji, Warszawa 2008, s. 55; M. Spyra, Koncesje w prawie energetycznym, PUG 1998, Nr 6, s. 4; Z. Muras, [w:] M. Swora, Z. Muras (red.), Prawo energetyczne, 2010, s. 1104–1106.

80 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1323 ze zm.

81 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1155 ze zm.

82 Dz.U. z 2019 r. poz. 660.

83 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2174 ze zm.

84 K. Ziemski, Zakres uznaniowości rozstrzygnięć Prezesa URE, [w:] M. Swora, M. Szewczyk, K. Ziemski (red.), Prawo energetyczne wobec wyzwań liberalizacji, Warszawa 2008 s. 25; M. Domagała, Uznaniowość decyzji koncesyjnych wydawanych przez Prezesa URE w kontekście obowiązku stosowania ustawy z 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych, [w:] M. Rudnicki, K. Sobieraj (red.), Nowe prawo energetyczne, Lublin 2013, s. 211 i n.

85 Dz.U. z 2018 r. poz. 2277.

86 Szerzej na temat koncesji w prawie energetycznym zob. Z. Muras, Koncesje w prawie energetycznym – zakres dominium państwowego, [w:] M. Swora, M. Szewczyk, K. Ziemski (red.), Prawo energetyczne wobec wyzwań liberalizacji, Warszawa 2008, s. 13 i n.

87 Tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1857 ze zm.

88 Dotyczy to następujących rozporządzeń wykonawczych: rozporządzenia Ministra Energii z 28.6.2018 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz rozliczeń w obrocie paliwami gazowymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 640); rozporządzenia Ministra Energii z 6.3.2019 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz rozliczeń w obrocie energią elektryczną (Dz.U. z 2019 r. poz. 503); rozporządzenia Ministra Energii z 22.9.2017 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz rozliczeń z tytułu zaopatrzenia w ciepło (Dz.U. z 2017 r. poz. 1988 ze zm.).

89 Dz.U. z 2017 r. poz. 1988 ze zm.

90 Szczegółowo opisanych w art. 4 ust. 2, art. 4c, art. 4d ust. 1 i art. 4e ust. 1 PrEnerg.

91 Dz.Urz. UE L 112, s. 1.

92 Dz.Urz. UE L 223, s. 10.

93 Dz.Urz. UE L 241, s. 1.

94 Tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 180 ze zm.

95 Szerzej na temat szczególnych obowiązków Prezesa URE zob. M. Pawełczyk, Obowiązki interpretacyjne Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, [w:] Polska polityka energetyczna – wczoraj, dziś, jutro, Warszawa 2010, s. 123 i n.

96 Szerzej na temat formy działania Prezesa URE zob. P. Lissoń, Formy oraz instrumenty prawne działania organu regulacyjnego na przykładzie Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, [w:] B. Popowska, K. Kokocińska (red.), Instrumenty i formy prawne, s. 323 i n.

97 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 312 ze zm.

98 Uzasadnienie do poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo energetyczne oraz niektórych innych ustaw, Sejm VII kadencji, druk Nr 946, s. 47.

99 W rozumieniu art. 24 ustawy z 16.2.2007 r. o zapasach ropy naftowej, produktów naftowych i gazu ziemnego oraz zasadach postępowania w sytuacjach występowania zagrożenia bezpieczeństwa paliwowego państwa i zakłóceń na rynku naftowym (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1323 ze zm.).

100 Więcej na temat kar zob. M. Szydło, Charakter i struktura prawna administracyjnych kar pieniężnych, SP 2003, Nr 3, s. 130 i n.

101 Por. A. Nałęcz, Kary pieniężne w prawie energetycznym, źródło: www.ure.gov.pl.

102 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1438 ze zm.