Recenzent

dr hab. Grzegorz Jędrejek prof. UKSW

Wydawca

Magdalena Ścibor

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Zdjęcie na okładce

Marina Zlochin/123RF

Projekt stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2019

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN: 978-83-01-21004-5

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Wstęp

Naturalnym i jednocześnie pierwszym środowiskiem opiekuńczo-wychowawczym człowieka jest rodzina. Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że zadanie zapewnienia dziecku odpowiedniej opieki, bezpieczeństwa, rozwoju i wychowania należy w pierwszej kolejności do rodziców. W pewnych sytuacjach, z różnych przyczyn, zależnych bądź niezależnych od rodziców, nie wypełniają oni tego zadania bądź wypełniają je nieprawidłowo. Konsekwencją takiego działania bądź zaniechania może być stan, w którym dalszy pobyt dziecka w rodzinie stanowi zagrożenie dla jego „dobra”. W takich przypadkach obowiązek zagwarantowania dziecku opieki, której, nie świadczą rodzice, należy do państwa.

Z chwilą oddzielenia dziecka od rodziny pojawia się zadanie zapewnienia dziecku pieczy zastępczej wobec pieczy rodzicielskiej. Piecza zastępcza jest zagadnieniem analizowanym na wielu płaszczyznach. Dotyczą one zarówno rozbicia rodziny i wynikającej z tego traumy oraz jej konsekwencji, jak i kwestii związanych z uregulowaniem sytuacji prawnej dziecka, rodziny oraz osób i instytucji, które tą pieczę sprawują.

Zgodnie z obowiązującym stanem prawnym piecza zastępcza jest sprawowana w dwóch formach: rodzinnej i instytucjonalnej. Niniejsza pozycja poświęcona jest jednej z form rodzinnej pieczy zastępczej, jaką jest rodzina zastępcza. Autor koncentruje się na regulacji „instytucji’’ rodziny zastępczej głównie w świetle ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej[1]. Przyjmując, że to środowisko rodzinne powinno w najlepszy sposób przygotować dziecko do samodzielnego pełnienia ról społecznych, a takie cechy tego środowiska jak trwałość i stabilność są niezwykle ważne, nie tylko dla prawidłowego rozwoju i wychowania dziecka, ale również dla uregulowania jego sytuacji prawnej.

Istnieje wiele publikacji dotyczących pieczy zastępczej, jednakże wykładnia przepisów prawa dotyczących rodziny zastępczej i sprawowanej w niej pieczy nie jest jednolita. Ilość literatury naukowej oraz orzecznictwa dotycząca ustawy o wspieraniu rodziny (która określa cele, zadania i funkcje pieczy zastępczej oraz reguluje kwestie związane organizacją, funkcjonowaniem i finansowaniem pieczy zastępczej w rodzinie zastępczej) jest niewielka.

Analiza powyżej problematyki, wydaje się być szczególnie ważna ze względu na zmiany zachodzące w polskim systemie prawnym, dotyczące rodziny zastępczej oraz podjęte przez ustawodawcę próby dostosowywania obowiązujących przepisów opartych na zasadzie prawa dziecka do wychowania w rodzinie oraz prymacie rodzinnych form pieczy nad dzieckiem – do standardów europejskich.

W pracy zastosowano metodę prawno- dogmatyczną oraz empiryczną. Uwzględnia ona stan prawny nadzień 1 grudnia 2018 r. Po dokonaniu analizy przepisów dotyczących organizacji, funkcjonowania i finansowania rodzin zastępczych oraz przedstawieniu różnic pomiędzy rodziną zastępczą spokrewnioną, zawodową i niezawodową, autor przedstawia analizę orzecznictwa sądów rejonowych w obszarze właściwości Sądu Okręgowego w Katowicach w zakresie orzekania o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej, a następnie charakterystykę tych rodzin zastępczych oraz charakterystykę dzieci umieszczonych w rodzinach zastępczych, rodziców naturalnych tych dzieci, przyczyn umieszczenia dzieci w pieczy zastępczej, oraz charakterystykę sprawowanej przez rodziny zastępcze pieczy po wejściu w życie ustawy o wspieraniu rodziny. Ostatecznie w zakończeniu, autor podsumowuje i zestawienia główne uwagi oraz zawarte w treści pracy oceny. Przedstawienie własnych wniosków, a następnie sugestii, według autora mogłyby okazać się wskazówką do wprowadzenia zmian unormowań prawnych dotyczących rodziny zastępczej i sprawowanej w niej pieczy, które byłyby korzystne zarówno dla rodziny, dziecka rodziców zastępczych oraz praktyczne dla orzekających i instytucji zajmujących się organizacją pieczy zastępczej. Uzyskane wnioski miałyby również służyć wyeliminowaniu błędów w interpretacji przepisów prawa oraz służyć dynamicznemu rozwojowi instytucji rodziny zastępczej tak, aby piecza zastępcza sprawowana przez rodzinę zastępczą miała cechy profesjonalizmu, a dzięki temu realizowała powierzone jej zadania i funkcje oraz cele na najwyższym poziomie.

ROZDZIAŁ 1 Piecza zastępcza w rodzinie zastępczej

1.1. Piecza zastępcza – polskie i międzynarodowe podstawy prawne

Potrzeba roztoczenia nad dzieckiem pieczy zastępczej powstaje wówczas gdy nie może ono przebywać w środowisku rodzinnym. Taka sytuacja niezależnie od przyczyny zawsze wiąże się z zagrożeniem dobra dziecka.

Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, najdalej idącym środkiem ingerencji w wykonywanie władzy rodzicielskiej, które powinno być wydane tylko w takiej sytuacji, gdy dziecko musi być zabrane z dotychczasowego środowiska jest zarządzenie sądu opiekuńczego o umieszczeniu małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej lub o powierzeniu tymczasowo pełnienia funkcji rodziny zastępczej małżonkom lub osobie, niespełniającym warunków dotyczących rodzin zastępczych, w zakresie niezbędnych szkoleń, określonych w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej rodzinie zastępczej albo w placówce opiekuńczo-wychowawczej[2]. Kolejność przyjęta przez ustawodawcę, zgodnie z którą na pierwszym miejscu wymienia on rodzinę zastępczą jest prawidłowa, ponieważ preferuje w ten sposób jedną z form pieczy zastępczej nad dzieckiem[3]. Na potrzebę takiej interpretacji wskazał Sąd Najwyższy stwierdzając, że: „do szczególnie głęboko sięgających w sferę uprawnień rodziców należy ograniczenie ich władzy przez umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Dlatego środek ten powinien być stosowany dopiero wtedy, gdy inne zarządzenia nie dały pożądanego wyniku lub, gdy ze względu na szczególne okoliczności sprawy można uznać, że takiego wyniku nie dadzą”[4].

Zgodnie z przepisami zawartymi w k.r.o. umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej powinno nastąpić po wyczerpaniu wszystkich form pomocy rodzicom dziecka, o których mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, chyba że dobro dziecka wymaga zapewnienia mu niezwłocznie pieczy zastępczej.

Preferencje dla rodziny zastępczej wynikają nie tylko z k.r.o. ale również z przyjętej przez Polskę Konwencji o Prawach Dziecka, ratyfikowanej przez Polskę 7 czerwca 1991 r[5]. Podstawą aksjologiczną Konwencji są zasady zawarte w aktach prawnych, które katalogują prawa człowieka. Zgodnie z Powszechną Deklaracją Praw Człowieka i Obywatela[6], Międzynarodowym Paktem Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych[7] i Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych[8] naturalną i podstawową komórką społeczeństwa, której należy udzielać pomocy w opiece i wychowaniu dzieci jest rodzina. Zgodnie z art. 17 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych: „(…) nikt nie może być narażony na samowolną lub bezprawną ingerencję w jego życie prywatne, rodzinę, dom czy korespondencję, ani też bezprawne zamachy na jego cześć lub dobre imię”. Zgodnie z zasadami zawartymi w ww. aktach, to rodzicom, w pierwszej kolejności, należy udzielać pomocy w wychowaniu i opiece nad dziećmi. Zasady poszanowania praw rodziców wynikają również z Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności[9], wiążącej dla Polski od 19 stycznia 1993 r. W art. 2 Protokołu Nr 1 do ww. Konwencji sformułowano prawo rodziców do zapewnienia wychowania i nauczania zgodnie z ich własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi”[10].

Konwencja z tych zasad wywodzi prawo dziecka do wychowania przez rodziców zwane prawem dziecka do rodziny. Ponadto według Konwencji odpowiedzialność za dziecko przede wszystkim ponoszą rodzice. Odpowiedzialność państwa ma charakter subsydiarny, wyrażający się głównie w działaniach ustawodawczych i administracyjnych, mających na celu zapewnieniu dziecku takich dóbr, jakich nie są im w stanie zapewnić rodzice (szkolnictwo, ochrona zdrowia, prawa socjalne, nadzór nad wykonywaniem obowiązków przez rodziców oraz pomoc rodzicom w wykonywaniu tych obowiązków)[11]. Konsekwencją przyjętego w Konwencji prymatu rodziny w opiece i wychowaniu dzieci jest uznanie, że ingerencja w sferę pieczy (władzy) rodzicielskiej jest sytuacją wyjątkową, ograniczoną do zapobieżenia niekorzystnej sytuacji dziecka przebywającego w rodzinie[12] i uwzględniająca dobro dziecka – najlepiej pojęty interes dziecka[13].

Dyrektywy dotyczące znaczenia pojęcia „najlepszego interesu dziecka”/„dobra dziecka” w sytuacji dezorganizacji rodziny, które uzasadniają interwencje państwa zawarte są w Deklaracji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w sprawie Zasad Społecznych i Prawnych dotyczących Ochrony i Dobrobytu Dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem Opieki Zastępczej oraz Adopcji Krajowej i Międzynarodowej z 3 grudnia 1986 r. W tej deklaracji zawarto m.in. stwierdzenie o tymczasowym charakterze pieczy sprawowanej przez rodzinę zastępczą, z możliwością wykonywania jej aż do czasu osiągnięcia przez dziecko dojrzałości w szczególnych przypadkach, co jednak i w tych przypadkach nie powinno stać na przeszkodzie wcześniejszemu powrotowi dziecka do jego rodziców. Ponadto podkreślono konieczność nadzoru nad zapewnieniem przez kompetentną władzę ochrony dobra dziecka, które zostało umieszczone w rodzinie zastępczej oraz wskazano na potrzebę wzajemnej współpracy i kontaktu rodziny zastępczej, dziecka i jego rodziców[14].

Dokumenty europejskie najszerzej rozwijające zagadnienie ochrony praw dziecka objętego pieczą zastępczą to Rekomendacje i rezolucje Komitetu Ministrów Rady Europy [15]. Zasady dotyczące umieszczania dziecka w środowisku pozarodzinnym na gruncie prawa europejskiego określa Rezolucja nr 77(33) w sprawie umieszczania dzieci poza rodziną z dnia 3 listopada 1977 r. Komitetu Rady Europy. Rezolucja zaleca poszczególnym krajom oparcie systemu pozarodzinnej opieki nad dzieckiem o zasady: unikania, w miarę możliwości umieszczania dziecka poza rodziną, prymatu pomocy rodzinie, dostosowania form udzielanej pomocy do problemów i potrzeb rodziny, uznania umieszczenia dziecka poza rodziną za sytuację wyjątkową i dopuszczalną tylko po wyczerpaniu i bezskuteczności innych działań oraz wnioskowania o umieszczenie dziecka poza rodziną przy równoczesnym uruchomieniu działań na rzecz pomocy rodzinie w rozwiązaniu jej problemów[16]. Szczegółowe kwestie dotyczące stricte rodziny zastępczej, jako formy pieczy zastępczej, zawarte są natomiast w Rekomendacji Komitetu Ministrów Rady Europy Nr R (87) 6 w sprawie rodzin zastępczych. Według tego dokumentu rodzina zastępcza jest instytucją, która polega na powierzeniu pieczy nad dzieckiem małżeństwu lub jednej osobie w formie innej niż przysposobienie na dłuższy czas (przekraczający krótkotrwałą potrzebę), przy czym rodzice zastępczy nie mogą być przedstawicielami ustawowymi dziecka[17]. W rekomendacji podkreślone zostało znaczenie oraz niezbędność nadzoru nad wykonywaniem zadań przez rodziny zastępcze[18] .

Podkreślić również należy, że wiele orzeczeń wydanych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu dotyczy ingerencji władzy publicznej w korzystanie z prawa do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego oraz jej dopuszczalności tylko w wyjątkowych przypadkach[19], poprzedzonej podjęciem przez instytucje państwowe działań socjalnych wspierających rodzinę[20]. Wskazać także należy, na wielokrotnie podkreślane stanowisko Trybunału, zgodnie z którym, dobro dziecka musi być zawsze okolicznością o podstawowym znaczeniu[21]. Trybunał często zaznaczał, że rozdzielenie rodziny jest poważną ingerencją w prawo do poszanowania życia rodzinnego[22] oraz, że opieka publiczna jest środowiskiem tymczasowym, którego stosowanie ma na celu powrót dziecka do rodziców[23].

1.2. Umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej a zakres władzy rodzicielskiej

1.2.1. Orzeczenie sądu jako podstawa umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej

Umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej co do zasady jest konsekwencją wydania przez sąd orzeczenia o ograniczeniu, zawieszeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej, lub orzeczenia na podstawie art. 100 k.r.o.

Zgodnie z k.r.o. sąd opiekuńczy może zawiesić władzę rodzicielską obojgu rodzicom, albo tylko jednemu z nich w razie przemijającej przeszkody w jej wykonywaniu[24]. Fakultatywność orzeczenia o zawieszeniu władzy rodzicielskiej, która została wyrażona w stwierdzeniu „sąd może” jest trafnym rozwiązaniem, gdyż w każdym przypadku za zawieszeniem władzy rodzicielskiej musi przemawiać dobro i interes dziecka[25]. Przyczyna zawieszenia władzy rodzicielskiej leży po stronie rodziców. Przeszkodę taką może stanowić długotrwały pobyt za granicą[26], w szpitalu, czy w więzieniu. Przeszkoda musi mieć charakter „przemijający”, co wyklucza z hipotezy przepisu przeszkody jednorazowe czy też przeszkody o charakterze trwałym[27]. Orzekając o uchyleniu zawieszenia sąd opiekuńczy bada tylko te okoliczności, które dają podstawę do stwierdzenia, że przemijająca przeszkoda ustała[28]. Sąd zobowiązany jest uchylić zawieszenie władzy rodzicielskiej, gdy przyczyna zawieszenia odpadnie, ponieważ sam fakt ustania przyczyny nie powoduje automatycznego odzyskania jej przez rodziców.

Skutkiem zawieszenia władzy rodzicielskiej jest ustanowienie nad dzieckiem opieki prawnej i wyznaczenie opiekuna.

W sytuacji natomiast gdy dobro dziecka jest zagrożone sąd rodzinny ma obowiązek ograniczyć władzę rodzicielską. W tym celu ustawodawca w k.r.o. zawarł katalog zarządzeń począwszy od dyscyplinujących aż do umieszczenia dziecka poza rodziną w rodzinie zastępczej, czy placówce opiekuńczo-wychowawczej[29]. Zarządzenia wymienione w art. 109 § 2 pkt 1-5 k.r.o. nie stanowią katalogu zamkniętego, ponieważ ustawodawca użył sformułowania „sąd opiekuńczy może w szczególności”[30].

Należy zwrócić uwagę, iż w ww. przepisie znajdują się przykłady zarządzeń od najmniej wkraczających w prawa rodziców, do najdalej idących związanych ze zmianą środowiska, w którym wychowuje się dziecko. Nie oznacza, to jednak, że na sądzie opiekuńczym spoczywa obowiązek wydawania zarządzeń w kolejności wskazanej w systematyce przepisu. Zarządzenia te powinny być bowiem odpowiednie do sytuacji, w jakiej znajduje się dziecko i okoliczności konkretnej sprawy, np. jeżeli sąd stwierdzi, że istnieją wystarczające przesłanki do umieszczenia dziecka poza domem rodzinnym, to takie zarządzenie powinien niezwłocznie wydać.

Zarządzenia sądu opiekuńczego mogą mieć charakter ingerencji doraźnej lub trwałej[31]. W nagłych wypadkach zarządzenie o charakterze doraźnym może wydać nawet niewłaściwy miejscowo sąd opiekuńczy[32]. Celem tych zarządzeń jest ochrona dziecka oraz pomoc rodzicom, którzy nie radzą sobie należycie z powodu trudności wychowawczych czy życiowych z jej realizacją, nie zaś działanie represyjne wobec jego rodziców[33].

Przypisy

[1] Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. 2011 nr 149 poz. 887 z późn. zm.), zwana dalej ustawą o wpieraniu rodziny.

[2] Art. 109 § 2 pkt 5 Ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9 poz. 59 z późn. zm.), zwanej dalej k.r.o.

[3] H. Dolecki, Komentarz do art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, komentarz LEX 2010, stan prawny: 15.10.2010 r.; H. Dolecki, Sytuacja prawna małoletniego w postępowaniu przed sądem opiekuńczym w sprawach dotyczących władzy rodzicielskiej, Nowe Prawo, Nr 11/1976, s. 1514.

[4] Teza XIII pkt 3 Uchwały Izby Cywilnej SN z dnia 9 czerwca 1976 r., III CZP 46/75, OSNC 1976, nr 9, poz. 184; J. Kruszewska, Rodzina zastępcza, Praca i Zabezpieczenie Społeczne, nr 11/1979, s. 52; M. Safjan, Podstawowe kierunki rozwoju opieki nad dzieckiem w rodzinach zastępczych, Państwo i Prawo, zeszyt 1/1980, s. 8.

[5] Art. 20 ust. 3 Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. 1991 nr 120 poz. 526) zwanej dalej Konwencją.

[6] Art. XVI Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela uchwalona 10 grudnia 1948 r. jako rezolucja ONZ.

[7] Art. 10 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych otwarty do podpisu w Nowym Yorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. 1977. Nr 38, poz. 169).

[8] Art. 23 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. 1977, Nr 38, poz. 167).

[9] Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 z późn. zm.).

[10] Protokół Nr 1 do Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1995 r., Nr 36, poz. 175 z późn. zm.).

[11] S. Badora, D. Marzec, System opieki kompensacyjnej w zjednoczonej Europie, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2002, s. 101.

[12] Art. 9 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka.

[13] Art. 3 Konwencji o Prawach Dziecka.

[14] T. Jasudowicz, red., Prawa rodziny – prawa w rodzinie w świetle standardów międzynarodowych. Zbiór dokumentów, TNOiK „Dom Organizatora”, Toruń 1999, s. 113.

[15] M. Andrzejewski, Piecza zastępcza, (w:) System Prawa Prywatnego Tom 12, Prawo rodzinne i opiekuńcze 2011, red. Smyczyński, wyd. 2, s. 410, Legalis – 1115206.

[16] S. Badora, D. Marzec, System opieki kompensacyjnej w zjednoczonej Europie, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2002, s. 518, Standardy prawne Rady Europy. Tekst i komentarze. Tom 1. Prawo rodzinne, red. M. Safjan, Warszawska Oficyna Naukowa, Warszawa 1994, s. 169.

[17] M. Safjan. Rekomendacja Nr R (87) 6, s. 192.

[18] M. Andrzejewski, Piecza zastępcza, (w:) System Prawa Prywatnego Tom 12, Prawo rodzinne i opiekuńcze 2011, wyd. 2, red. Smyczyński, s. 411, Legalis – 1115206; S. Badora, D. Marzec, System opieki kompensacyjnej w zjednoczonej Europie, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2002, s. 518.

[19] Art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 z późn. zm.), zob: Wyrok ETPC z 26 maja 1994 r., Keegan v. Irlandia, seria A, Nr 290, §44; Wyrok ETPC z 23 września 1994 r., Hokkanen v. Finlandia, seria A, Nr 299-A; Wyrok ETPC z 27 października 1994 r., Kroon v. Holandia, seria A, Nr 297-C, §31; Wyrok ETPC z 22 kwietnia 2010 r., Macready v. Czechy, Izba (Sekcja V), skargi Nr 4824/06 i 15512/08; Wyrok ETPC z 6 kwietnia 2010 r. Mustafa i Armaganakin v. Turcja, Izba (Sekcja II), skarga Nr 4694/03; Wyrok ETPC z 30 września 2008 r., R.K. i A.K. v. Wielka Brytania, Nr 38000/05, LEX 498885.; zob. także Wyrok ETPC z 14 stycznia 2003 r., K.A. v. Finlandia, Nr 27751/95, LEX 75689; Wyrok ETPC z 26 lutego 2002 r., Kutzner v. Niemcy, Nr 46544/99, LEX 75822; Wyrok ETPC z 19 lutego 2013 r., B. v. Rumunia (nr 2), 1285/03, LEX 1391510; Wyrok ETPC z 18 grudnia 2008 r., Saviny v. Ukraina, Nr 39948/06, LEX 468499.

[20] Wyrok ETPC 25 lutego 1992 r., Andresson v. Szwecja, seria A, Nr 226, LEX.

[21] Wyrok ETPC z 07 sierpnia 1996 r., Johansen v. Norwegia, Nr 17383/90, LEX 80173.

[22] Wyrok ETPC z 13 lipca 2000 r., Scozzari i Giunta v. Włochy, Nr 3922/98, LEX 76745; Wyrok ETPC z 18 czerwca 2013 r., R.M.S. v. Hiszpania, Nr 28775/12, LEX 1587162.

[23] Wyrok ETPC z 7 sierpnia 1996 r., Johanson v. Norwegia, LEX.

[24] Art. 110 k.r.o.

[25] J. Ignaczewski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2010, s. 628.

[26] Wyrok SN z dnia 29 listopada 1999 r., III CKN 483/98, Nr 1232431, LEX.

[27] G. Jędrejek, Komentarz do art. 110 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, LEX 2014, stan prawny: 01.10.2013 r.

[28] H. Dolecki, Komentarz do art. 110 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, LEX 2013, stan prawny: 30.06.2013 r.

[29] Art. 109 k.r.o.

[30] J. Gajda, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Akty stanu cywilnego. Komentarz, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2002, s. 417.

[31] Uchwała SN z dnia 2 października 1991 r., III CZP 92/91, OSNC 1992, Nr 4, poz. 58.

[32] Art. 569 § 2 k.p.c.

[33] Postanowienie SN z 27 października 1997 r., III CKN 321/97, niepubl.; Postanowienie SN z 28 kwietnia 2000 r. II CKN 452/00, niepubl., Postanowienie SN z 13 września 2000 r., II CKN 1141/00, niepubl.