1

Kalejdoskop 03/24

03/2024 wojewódzki magazyn kulturalny

50 lat

2

Żywa pagina

Fot. Joanna Miklaszewska

Kontratenor Jakub Józef Orliński podczas recitalu z pianistą Michałem Bielem 17.02.2024 r. w Teatrze Wielkim w Łodzi

3

Kalejdoskop 03/24

Alicja Pangowska„Kryjówka”, 2023– wystawa w galerii Art Hub, czynna do 20 marca

Adres redakcji Łódzki Dom Kultury ul. Dowborczyków 18, 90-019 Łódź tel. 793 326 217

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl www.e-kalejdoskop.pl Informacje o imprezach prosimy przesyłać na adresy kalejdoskop@ldk.lodz.pl kalendarium@ldk.lodz.pl Redakcja Bogdan Sobieszek – redaktor naczelny Aleksandra Talaga-Nowacka Projekt graficzny Marta Krzemień-Ojak, Leniva° Studio Skład Aleksandra Gruszczyńska Justyna Purczyńska-Zieleniewska

Druk SilverPrint ul. Gliniana 13

91-336 Łódź Nakład 1300 egz.

Prenumerata Nie mogą Państwo znaleźć „Kalejdoskopu”

w sklepie lub w kiosku?

Można zaprenumerować go w redakcji.

Wystarczy wpłacić na konto Łódzkiego Domu Kultury (44 1020 3352 0000 1002 0014 2562) kwotę 88 zł, a poczta dostarczy co miesiąc egzemplarz „Kalejdoskopu”

(jedenaście kolejnych numerów).

Na kalejdoskop@ldk.lodz.pl należy przesłać swoje dane do wysyłki wraz z informacją, od którego numeru ma się zacząć prenumerata.

Na okładce: Malwina Banach, artystka – wywiad i galeria na str. 35Fot. Piotr Zdrzynicki

4

Redakcja

Niech Łódź będzie z nami!

Bogdan Sobieszek, redaktor naczelny Dlaczego jest, jaka jest? Dlaczego rodzi negatywne emocje i opinie na swój temat? A mieszkańcy? Kiedyś nie mieli argumentów, by przeciwstawić się ocenom przybyszów, że szara, że brudna, że nieciekawa. Dziś ze zdziwieniem i bez przekonania słuchają przyjezdnych zafascynowanych pobytem nad Łódką, trudno im dzielić zachwyty wyglądem miasta, wyjątkowym klimatem, ciekawym dziedzictwem. Utarło się mówić, że to trudne miasto, a nawet złe, że nic się tu nie udaje, że za blisko Warszawy, że uciekają stąd artyści (a jakby tego było mało, Łódź się wyludnia), że w badaniach nawyków kulturalnych najczęściej wymienianą aktywnością jest siedzenie z sąsiadami na ławce pod blokiem. Dlaczego tak się dzieje? W kolejnym wydaniu „Kalejdoskopu” nadal próbujemy zrozumieć fenomen łódzkości. Fascynuje nas miasto, które powstawało tak szybko, że nie zdążyło nauczyć się nim być, wykształcić wspólnoty, tradycji, instytucji. Doświadczone biedą i głodem, krwawo tłumionymi protestami robotniczymi. Miasto przyfrontowe w czasie I wojny światowej, szabrowane i prześladowane przez niemieckich okupantów. Miasto, które w wyniku II wojny światowej straciło jedną trzecią mieszkańców, wymordowanych i wypędzonych. Miasto wyzysku niezależnie od panującego ustroju i władzy. Miasto, które choć za każdym razem się odradza, nosi blizny – te ślady trudnej przeszłości również kształtują jego tożsamość. Żeby zrozumieć Łódź, poczuć się częścią świadomej swej siły wspólnoty, wzbudzić krytyczną sympatię dla miasta, w którym się żyje, trzeba je dobrze poznać. Potrzebujemy zatem więcej natchnionych duchem Łodzi filmów, dzieł literackich, pieśni, ekspozycji muzealnych. ¶

5

Kalejdoskop 03/24

Wstępniak

26

Spis treści

10 Nie znak, a system.

Janek Mońka Temat numeru 16 Łódź jak feniks cz. 2.

Rozmowa z Tomaszem Cieślakiem 22 Kiepska pamięć o robolach.

Przemysław Owczarek 26 Goryl w kąpieli i dziecko we mgle.

Rafał Gawin 30 Miasto z innej strony.

Rozmowa z Radkiem „Redmanem” Stępniem 33 Kocham jubileusze.

Mieczysław Kuźmicki 34 Teraz czuj.

Andrzej Poniedzielski 35 Galeria Kalejdoskopu – Malwina Banach 42 Teatr reportażu.

Michał Rzepka 44 Hasiu, Hasieńko – nie czytam cię już.

Łukasz Maciejewski 46 Banita z lasu Sherłódź.

Piotr Gajda

49 Na terapii w kinie.

Rozmowa z Malwiną Grochalą i Sebastianem Grochalą 52 Z ciemności w światłość.

Magdalena Sasin 55 Jak być artystą?

Łukasz Barys 56 Fanoland.

Dariusz Bilski 58 Estera Karp – powrót do Skierniewic.

Maria Mażewska

Fot. Bogdan Sobieszek

Fot. Bogdan Sobieszek

6

62 Manga po polsku.

Piotr Kasiński

64 Tajemnice łowickich krypt.

Bogumił Makowski

67 Śląska baśń.

Maciej Robert

68 Kalendarium

14

Fot. Radosław Stępień

10

7

Kalejdoskop 03/24

Maszynownia w elektrowni zakładów włókienniczych Karola Scheiblera (obecnie Fuzja)

16

Temat numeru

Tożsamość miasta cz. 2

Jak budować tożsamość w mieście, które przeżyło tyle wzlotów i upadków, któremu brak ciągłości? Łódź co prawda za każdym razem odradza się jak feniks, ale kontuzjowany i okopcony. Tak łatwo zapomniano o wielu dramatach i kryzysach. Jak zatem zadbać o tę świadomość, rodzącą poczucie zakorzenienia? Trzeba pobudzić refleksję nad tym, czym było to miasto, zachęcić do odkrywania jego fenomenu. Dziś łódzkość pielęgnuje tworzona oddolnie kultura. Zwłaszcza muzyka rockowa oddaje klimat miasta. Zainteresowanie Łodzią rośnie. Niezbędna do tego wydaje się łączność mieszkańców z własnym dziedzictwem historycznym i kulturowym. Jednym z ważniejszych wątków łódzkiego dziedzictwa jest narracja ukazująca losy robotników, którzy budowali miasto od połowy XIX w. po lata 90. XX w. – czas transformacji, która zepchnęła ich w zbiorową niepamięć. Bez tej wiedzy nie zbudujemy w Łodzi społeczeństwa obywatelskiego.

Fot. Radosław Stępień

17

Kalejdoskop 03/24

Łódź jak feniks cz. 2

Na kartach wielu książek opisujących przemysłową Łódź czy osadzonych w łódzkich realiach jawi się ona jako moloch. Przybywający tu ludzie są pochłaniani. Na pewno nie mogą prowadzić dotychczasowego życia. Muszą je porzucić, tak jak muszą się pozbyć przynajmniej części swoich dotychczasowych wartości, o ile chcą utrzymać się na powierzchni – mówi Tomasz Cieślak, autor wydanej pod koniec 2023 r. książki „Łódź. Szkice o literaturze, przestrzeni i historii” (Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego), profesor w Zakładzie Literatury i Tradycji Romantyzmu Uniwersytetu Łódzkiego.

Michał Kędzierski: Wspominasz o zde—rzeniu starego, nazwijmy je ziemiań—skim, spojrzenia na świat z nowocze—snością, którą przyniosło gwałtowne uprzemysłowienie Łodzi. Według cyto—wanego przez ciebie Tadeusza Peipera przyzwyczajenia nie nadążają za tem—pem zmian miast. Czyli jesteśmy skaza—ni na to, że miasto jest zawsze „brzydkie dla jemu współczesnych”?

Tomasz Cieślak: „Wsi spokojna, wsi weso—ła”, a tu ani spokojnie, ani wesoło, praw—da? Na kartach wielu książek opisujących przemysłową Łódź czy osadzonych w łódzkich realiach jawi się ona jako moloch. Przybywający tu ludzie są pochłaniani. Muszą porzucić dotychczasowe życie, tak jak muszą się pozbyć przynajmniej części swoich dotychczasowych wartości, o ile chcą utrzymać się na powierzchni.

Na ile to zjawisko niezgody na nowe jest uniwersalne i aktualne?

Pozwolę sobie na postawienie hipotezy, choć nie mogę się w tym wypadku powołać na żadne badania: uważam, że udało nam

się w Polsce nareszcie zbudować miesz—czaństwo. Może zresztą przez stulecia je mieliśmy, ale udawaliśmy, że go nie do—strzegamy. Zderzenie z Łodzią jako uoso—bieniem dynamicznego kapitalistycznego rozwoju było zatem zderzeniem z miesz—czaństwem. Na całym świecie powstawało ono przez stulecia. U nas natomiast szyb—kie robienie pieniędzy czy zajmowanie się usługami było traktowane jak coś poniżej godności ludzi na pewnym poziomie. Stąd bierze się ta niechęć do Łodzi, widoczna również u Reymonta. Tę postawę w mniej skrajnej formie można także dostrzec w „Lalce” Prusa, gdzie Warszawa – bardziej mieszczańska niż Łódź – nie jest przecież miejscem całkiem przyjaznym do życia. Ten antyurbanizm był w polskiej kulturze trwały i nie wiem, czy już się z nim na do—bre rozstaliśmy. Same miasta musiały się bardzo zmienić, aby życie w nich nie było już traktowane jak społeczna degradacja.

Jeśli jednak spojrzeć na te wszyst—kie dworki wyrastające na przedmie—ściach…

18

Temat numeru

O tak, kolumienki, wysypane żwirkiem pod—jazdy dla samochodów… Niemniej stosunek do życia w mieście pozytywnie się zmienił. I nie chodzi mi tylko o samo mieszkanie w nim, ale też społeczne funkcjonowanie w zurbanizowanej przestrzeni.

Prezentowane w internecie plany in—westycji, pomysły na rewitalizację, ar—chitekturę zawsze wywołują eksplozję komentarzy. Na ogół bardzo nieprzy—chylnych. Wspominałeś o problemach z lokalnym patriotyzmem, o przyzwy—czajeniu do malowania Łodzi w ciem—nych barwach. Może ta krytyka to echa wspomnianej niechęci do miasta?

Starasz się mnie sprowokować, prawda? Nie, nie uważam tego za lokalną przy—padłość. W końcu można powiedzieć, że mamy Internet pełen domorosłych leka—rzy, polityków, ludzi z opiniami na każdy temat. Poza tym jeżeli ktoś składa jakąś propozycję, musi się liczyć przede wszyst—kim z krytyką, a nie podjęciem dyskusji. Myślę, że to nie jest łódzka cecha. Sądzę, że w mieście dokonuje się bardzo pozytywna zmiana, której nie wiązałbym z żadnymi porządkami politycznymi. Jest to coraz silniejsze poczucie zakorzenienia. Po kry—zysach i upadkach moim zdaniem mamy do czynienia z coraz bardziej powszechnym przywiązaniem do Łodzi i pogodzeniem się z tym, że jest ona, jaka jest. Wyraźnie rośnie zainteresowanie miastem.

Przejdźmy do wątku rewolucji 1905 roku, której poświęciłeś w książce osob—ny rozdział. Jaką rolę jej mit odgrywał w przeszłości?

Sądząc po corocznych obchodach i wyraź—nym odnoszeniu się do tych wydarzeń jako powstania narodowego, można powiedzieć, że w dwudziestoleciu międzywojennym na historii rewolucji 1905 r. budowano lokalną tożsamość. To rzeczywiście niezwykłe, po—nieważ w tekstach literackich trudno roz—dzielić hasła niepodległościowe tego zrywu

od stricte społecznych. Zapewne historycy na podstawie źródeł byliby w stanie do—konać takiego rozróżnienia, przypomnę jednak, że mówimy o literaturze. Rewolucja 1905 r. była także wspólnym czynem ło—dzian. Nie chcę jej oczywiście idealizować, bo np. lokalni przemysłowcy zachowali się wówczas w najgorszy możliwy sposób, to znaczy zwrócili się do cara z prośbą o interwencję. Część zresztą wyjechała z Łodzi, aby uniknąć kłopotów. Niemniej rewolucja była społecznym fermentem, do którego w późniejszych latach można się było odwoływać. W dwudziestoleciu chętnie nawiązywano do czynów powstań—czych. Szczególnie do powstania stycznio—wego, z którego weteranami można się było jeszcze spotkać. W książce wspominam, że w Łodzi także da się znaleźć ślady tego zrywu niepodległościowego, ale to rewolucja

Fot. Radosław Stępień

Podwórko przy ul. Piotrkowskiej 37 w Łodzi

19

Kalejdoskop 03/24

Kiepska pamięć o robolach Jestem dzieckiem homo faber. Matka prawie zrobiła maturę. Pracowała najpierw u Marchlewskiego, w skomunizowanym imperium Poznańskich. Potem została szwaczką u prywaciarza, wreszcie majstrową w rodzinnej firmie. Od pyłu i kurzu kaszle do dzisiaj. Kręgosłup nadwyrężyła od siedzenia przy maszynie. Ojciec był majstrem w Uniprocie, zrobił maturę, wynalazł nawet system ogrzewania – blaszkowy kaloryfer – który opatentował inżynier pracujący piętro wyżej. Po zakładzie został tylko biurowiec wynajmowany różnym firmom.

Przemysław Owczarek

Ostała się działka, na której ojciec uprawiał swoją emeryturę i ogrodniczą samowystarczalność. W weekendy rodzice harowali na tym skrawku ziemi, sadząc, podlewając i pieląc. Ziemia wołała ich do siebie poprzez chłopskich przodków. Z chłopskiego etosu przeszedł do robot—niczego ten sam szacunek do harówy, bo życie to przecież przetrwanie pod jarzmem dziedzica, fabrykanta lub partii – w hie—rarchii sankcjonowanej przez religię lub światopogląd. Ojciec był zatwardziałym komunistą, matka wierzyła w Solidarność. Odziedziczyłem po nich niezłą bibliotekę. Ani mnie, ani mojej siostry nie musieli ganiać do czytania książek. Siostra uzy—skała dyplom i jest psycholożką, ja napi—sałem doktorat. Nie osiągnęlibyśmy tego statusu wykształciuchów bez wytężonej pracy rodziców i kulturowego DNA uporu odziedziczonego po chłopskich przodkach, pańszczyźnianych niewolnikach.

„Chłopski, stanowy ideał człowieczeń—stwa – pisze Stanisław Pigoń – sformu—łować się musi (…) według pionu pod—danego przez moralny charakter pracy. Wiekowe terminowanie w służbie ziemi

wybija wytrwale swe piętno na duchowości chłopa. Służba ta, jak żadna chyba inna, wymaga nieustraszonej rzetelności. Ziemi zawieść ani zarwać nie można; odda rzetelnie tylko to, co rzetelnym trudem w nią włożono. Sprytem, chytrością, grą na koniunkturę ani też ryzykancką bra—wurą nic tu nie poradzi. Otóż ta właśnie rzetelność, solidność, nakazana naturą pracy fizycznej, osadzić się winna jako oś główna charakteru moralnego chłopa (…). Prawa ziemi stoją tam nad człowiekiem i narzucają mu tempo pracy. Tę stronę powinności reguluje mus i nie ma co robić z tego cnoty”.

Ten mus sprawia, że robotnik zajmu—je się „przetworami” zasobów natury w warsztacie fabryki. Niezależnie od tego, czy ów zasób pochodzi np. z rudy czy też włókna, robotnik obcuje z materią podob—nie jak chłop, wykorzystując pracę rąk. Ten pierwszy przekształca materię w towar, drugi „materię” zapładnia i uprawia jej pło—dy. Ich praca jest „z gruntu” cielesna. Ale w nowoczesnym świecie, w którym społe—czeństwo stanowe od rewolucji francuskiej i początków rewolucji przemysłowej ulega

24

Temat numeru

rozkładowi, robotnicy stopniowo przestają być depozytariuszami chłopskiej kultury, chociaż przechowują o niej pamięć, utrzymują kontakt z rodzinami na wsi, kultywują niektóre zwyczaje. Przeno—sząc się do przemysłowych miast, takich jak Łódź, stają się także emigrantami z własnej tradycji, podobnie jak inni przybysze, obcy ich kulturze, Niemcy i Żydzi. Nowoczesność jest płynna, burzy wszystko, co niby stałe, równa do nagiej ziemi i stawia wciąż od nowa coraz bardziej doskonałe konstrukty zasiedlane przez nowe społeczeństwo – klasowe. Przemysłową Łódź współtworzą: burżuazja w przeważającej mierze pochodzenia niemieckiego i żydowskiego, mieszane etnicznie w swym konglomeracie drob—nomieszczaństwo (rzemieślnicy) i zazwyczaj polscy robotnicy, a do pierwszej wojny światowej nad społeczną organizacją pracy, narodową podległością i fortunami wiernych rosyjskiemu carowi fabrykantów czuwa imperialny aparat władzy.

Nowoczesną Łódź tworzą zasadniczo dwie klasy: lodzermen—sche i robotnicy – relacja między nimi ma charakter dialektyczny. Nieustanne doskonalenie środków produkcji stymulujące wyzysk robotników prowadzi do strajków i rewolucyjnych wystąpień, co wpływa na społeczną spójność tej nowej klasy ludowej. Dość wymownie ukazuje ową relację cytat z reportażu Zygmunta Bartkiewicza w formie dialogu między autorem a jednym z lo—dzermenschów: – Bo, proszę pana, jest w ekonomii takie żelazne prawo Ricarda – i ono mądrze powiada, że płaca robotnika powinna stanowić minimum kosztów jego utrzymania. Z chwilą, gdy się płaca podnosi, psuje się rzecz, bo zaraz podaż pracy wzrasta i całe gromady ludzi ruszają do pracy fabrycznej i wtedy, co jasne, obniża się jej wartość, a czasem wprost – krach. A za krachem – głód, gdy wynagrodzenie zejdzie niżej sumy najniższej.

– A ileż potrzebuje robotnik, aby wyżyć?

– Akurat tyle, aby nie umrzeć. Inaczej zaś, to krzywda dla niego. Po ruchu zwyżkowym zawsze zniżka idzie, po roku obfitym lata chude zawsze, nim się znów jakoś unormuje płaca.

– Czyli, że dając robotnikom marne zarobki, wyświadczanie panowie im dobrodziejstwo?

– Tak… Do pewnego stopnia. I ja to zaraz panu wyliczę.

(cytat za: Zygmunt Bartkiewicz „Złe miasto”, Biblioteka Tygla Kultury, Łódź 2001).

Była to więc podstawa relacji między robotnikami a ich pra—codawcami przynajmniej do momentu powstania związków zawodowych. Wcześniej jednak realną podmiotowość łódzcy robotnicy uzyskali przez strajki i rewolucyjne wystąpienia zainicjowane w 1905 roku. Jak zauważyła Maria Wanatowicz:

25

Kalejdoskop 03/24

Goryl w kąpieli i dziecko we mgle Rafał Gawin

Zniszczona przez transformację, często nieuwzględniana w ogólnopolskich zestawieniach repertuarowych i koncertowych, bez międzynarodowych pociągów, choć z największym pustym dworcem w Europie Środkowo-Wschodniej. Pełna walących się kamienic i opóźnionych remontów. Łódź – postindustrialne postmiasto, w którym mogłoby straszyć, gdyby nie kultura bu—dowana oddolnie, a zwłaszcza muzyka rockowa: jej duch unosi się nad miastem, wręcz wieje na pozbawionych planu zagospo—darowania przestrzeniach, dodając im wyjątkowości, tego cha—rakterystycznego klimatu, z którym nie wygrała żadna władza postkomunistyczna ani postsolidarnościowa. To zresztą jest zna—mienne dla łódzkości jako takiej. To miasto gra brakami, pustką,

Zdjęcia: Bogdan Sobieszek

Grzegorz Fajngold z Salvezzy

28

Temat numeru

dźwiękami rodem z horrorów skrzyżowa—nych z fantazjami na temat „Metropolis” i „Mechanicznej pomarańczy”. Celowo mó—wię o ekranizacjach, obrazach – muzyka spędza je z powiek. Łódź gra paradoksami. Spotykają się w niej rzadko przystające do siebie gatunki. Nie analizuję tekstów. Skupiam się – wybiórczo – na samej muzy—ce, choć z tekstem też się czasem mierzę, cytując w imię łudzenia się łódzkością.

Jako reprezentant świeżo upieczonych 40-latków sięgam najgłębiej, jak potrafię i po latach odkrywam łódzką zimnofalową Pornografię. Biorąc pod uwagę wstydli—wość, jakąś pokątność – mimo centralne—go położenia, to zawsze na peryferiach – nazwa w swej prostocie trafna. Porno—grafia wielkich betonowych płyt i innych „trujących” obiektów. Wreszcie ten niski tembr głosu charyzmatycznego Titusa de Ville, niczym w dobrym gotyku. I, jakże profetyczny, utwór „Drzewa” z czasów prehistorycznych względem lex Szysz—ko i powszechnej depresji klimatycznej. Melancholijnie, ale jakże intensywnie nie tylko w imię eskalacji protestu. Tam też przemówił Julian Tuwim wierszem „Do prostego człowieka”, potem realizowanym głośniej przez Akurat, a ciszej przez Bie—lasa i Marynarzy. Chwała ci, Requiem Records, za niedawne wznowienie kultowego materiału „1989–1990”.

Rockowe Pornohagen nieprzypadkowo również igrało z porno, strefą przejścio—wą między normą a odchyleniami. Łódź to swoista poczekalnia u lekarza, który przyjmował wczoraj, uciekł dzisiaj, ale może kiedyś wróci. Już sam taniec woka—listy Pawła Strzelca wiele tu queerował. Formuła, rozwinięta przez kolejny projekt z udziałem Strzelca – Alles – skupiła się już na dark electro-industrialno-postpun—kowym obliczu miasta w pozalokalnych ramach.

Wcześniejszy Brak stworzony przez Ziemowita Kosmowskiego nigdy nie za—mierzał wypełnić żadnej luki. Raczej

z premedytacją na nią wskazywał, alarmo—wał, interweniował z właściwą dla punka energią i tekstowym (tekstylnym?) za—angażowaniem. Na marginesie ekspery—mentując z jazzem i – o łódzki paradoksie! – piosenką artystyczną. Wolę zaznaczyć: na początku lat 80. nie było to takie oczy—wiste. W XXI wieku szerszemu gronu przy—pomniały o Braku Strachy na Lachy, bra—wurowo nagrywając „Na kształt dziecka”. Goryl w kąpieli i dziecko we mgle. „Ulatnia się gdzieś z krzaków smak denaturatu” w miejskim parku.

A łódzka romantyczność? Nowofalowe Rendez-Vous, również Kosmowskiego, miało nawet przeboje, na które załapuję się po latach dzięki wznowieniu z Gad Records (2022). Taka „Anna” (bez Marii) śmiało mogłaby być szybszą pościelówą pokole—nia. Łódzko znajome frazy: „Jesteś ze mną w brudnym mieście” czy „czekanie na au—tobus albo koniec” mówią same za siebie. Transowo-ambientowa gitara i klimat da—leki od plażowego trafnie metaforyzują to miasto podziemnych rzek, z wodą jedynie na pozamiejskich wakacjach, z pożądaną radością jak najdalej stąd.

Romantyzmu, na szczęście, nie mieli—śmy. Kłania się za to łódzki barok w postaci Salvezzy, choć tu wielojęzyczność wynika raczej z celów bardziej światowych oraz charakterystycznej dla niektórych nieuży—wanych łodzi tęsknoty za morzem.

Nic tak nie oddaje industrialności tego miasta, jak ciężki hardcore-industrial--noise Jude. Tautologicznie? Kontrower—syjnie? Tylko dla krótkowzrocznych zwo—lenników likwidacji Łodzi przemysłowej. Hałas fabryk przetrwa w formie pierwotnej energii tej muzyki, a łodzianom Skok bę—dzie się kojarzył w pierwszej kolejności z wokalistą kapeli burzącej łopatologiczne i neoliberalne skojarzenia z rozdawaniem wędek w społeczeństwie opartym na out—sourcingu produkcji i nadmiarze usług.

Marcin Pryt, który jednoosobowo mógł—by zagrać Ducha Łodzi, niedawno ogłosił

29

Kalejdoskop 03/24

Malwina

Banach

37

Kalejdoskop 03/24

Mentalna nadwydajność Malwina Banach, studentka czwartego roku Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi, w ubiegłorocznym 40. Konkursie im. Władysława Strzemińskiego – Sztuki Piękne dla studentów tej uczelni zdobyła nagrodę Łódzkiego Domu Kultury, który w maju zorganizuje wystawę jej prac w Centrum Kultury i Sztuki w Skierniewicach.

Aleksandra Talaga-Nowacka: Malarstwo jest twoim najważniejszym medium?

Malwina Banach: Posługuję się malar—stwem, fotografią, kolażem, poezją, sztuką teatralną. Robiłam szaloną muzykę elek—troniczną. Lubię śpiewać w lesie czy nad jeziorem. Fascynuje mnie rzeźba. A ma—larstwo to jest moje życie, moje główne medium, daje mi najwięcej spełnienia i satysfakcji.

Tematem twoich obrazów wydaje się być zmaganie z codziennością, z pro—blemami.

Maluję, co przeżywam. Przekazuję piękno, którego doświadczam, wzruszenie czy roz—pacz, moje obrazy zawsze są pełne emocji.

Wizualizowanie przeżyć pomaga ci ra—dzić sobie z nimi?

Myślę, że tak. Pomaga mi też zrozumieć sie—bie. Zawsze, gdy namaluję to, co chciałam,

czuję, że została opowiedziana i zamknięta jakaś historia i mogę zacząć myśleć o kolej—nej. A że jestem płodna, maluję cały czas. Maluję, żeby żyć, żyję, żeby malować.

Twoim głównym środkiem wyrazu wydaje się uproszczenie: kolorów – płasko traktowanych i form – na przykład często postaciom brak szczegółów twarzy.

To zależy od okresu. Cykl, w którym de—tale nie występowały, opowiadał o moim dzieciństwie i o dalekich wspomnieniach. Nie można dokładnie przypomnieć sobie twarzy widzianej przed laty.

Czy występująca na obrazach postać na—giej, często krótkowłosej czy bezwłosej kobiety to twoje alter ego?

To cały czas jestem ja. Poprzez autoportre—ty przekazuję, jak się czuję. Jestem osobą impulsywną. Na przykład w tamtym roku z przyjaciółką robiłyśmy półtorametrową

38

Galeria Kalejdoskopu

Malwina Banach w 2022 roku

rzeźbę waginy. Iza zgoliła mi wtedy włosy na łyso w rytm piosenki „Bad idea”. Później przyklejałyśmy je do rzeźby, tworząc włosy łonowe. To było szalone, wyzwalające. Te moje chwilowo krótkie włosy pozostały, namalowane na obrazach, ale ja wciąż ewoluuję i wiąże się z tym zmiana mojego wyglądu.

Twoje alter ego wydaje się bezbronne, obnażone.

Obrazy opowiadają o walce z przeciw—nościami losu, z sytuacjami, w których czuję się obnażona. Nagość na płótnach nie jest obsceniczna czy seksualna, tylko ukazuje właśnie bezbronność – względem przytłaczającej śmierci czy nawet radości z życia. Bo nagość może wyrażać wesołość. To też kwestia pokazania siebie tak, jak zostaliśmy stworzeni. Pokazania, jakie jest nasze ciało.

Ty z obrazów wydajesz się samotna. One są też trochę sztuką o samotności w świecie.

Ostatecznie jesteś sam i to ty wypowiadasz się poprzez swoją sztukę. Moje obrazy opowiadają o rzeczach, które dotykają każdego z nas, jak żałoba, cierpienie.

Co cię inspiruje?

Mam „mentalną nadwydajność”, co jest trudne w życiu, ale w tworzeniu się spraw—dza. Nadwydajność polega na tym, że nie—ustannie rozmyślam, mocno przeżywam, mam duże wahania nastrojów i skrajne odczucia. Sztuka pomaga mi radzić sobie z tymi emocjami. W pewnym momencie czuję, że muszę coś namalować i maluję.

To pomaga się skupić i poukładać myśli?

Malowanie jest jak taniec. Włączam muzy—kę, tańczę i jestem w swoim świecie – zamy—kam się w nim, rozmawiam sama ze sobą, skupiam się na formie, kolorze, na tym, co właśnie przeżywam, i to jest naturalne jak pływanie w wodzie. To przepiękny i mocny proces, bez którego nie mogłabym żyć.

Czasem naga ty z obrazów znajdujesz się we wnętrzu ciała. Jesteś wchłaniana i trawiona...

Ten cykl dotyczy tego, że podjęłam kilka złych decyzji i dopadły mnie ich konse—kwencje. Poczułam, że muszę przeżyć ja—kąś transformację, by poradzić sobie z tą sytuacją. To zatem opowieść o wejściu w ciemność, w autorefleksję, przetrawie—nie tego. Na koniec postać trafia do bagna

Fot. Magdalena Kacperek

39

Kalejdoskop 03/24

i widzi tam światło. Odradza się. Cykl mówi o tym, co w tym czasie czułam, a czułam się połknięta, strawiona i wypluta.

A o czym jest cykl, który zaprezento—wałaś na Konkursie Strzemińskiego?

„Tchnienie” jest opowieścią o życiu i śmierci, o skrajnym przeżywaniu i prze—twarzaniu emocji. Opowiada też o moim połączeniu z naturą, o tym, jak zaczęłam filozoficznie rozdrabniać życie i śmierć na elementy pierwsze, szukając swojego języka, symboliki. Owady, dziwne stwory przedstawiają witalność albo uziemienie czy rozkład. Ten cykl opowiada też o tym, co widzę – a jestem osobą, która na przy—kład rozmawia z drzewami.

Od jakiegoś czasu żyję w świecie halucy—nacji i kocham ten świat drzew, trzcin. W pewnym momencie aż za bardzo się w niego zagłębiłam. Teraz wróciłam trochę do świata ludzi i jest on dla mnie obcy, dziwny. Mam jednak tak ustawione leki, że jestem pozytywnie nastawiona do po—wrotu.

Na czym polega życie w świecie halu—cynacji?

Życie staje się pięknie przeżywaną formą. W tej fazie nie tylko rozmawiałam z drzewami, ale też śpiewałam dla nich, żyłam w systemie wierzeń, który wymyśliłam. Czułam bliski związek z naturą, z drzewami, z wodą. To się zaczęło od pleneru w Bolestraszycach w 2023 roku, kiedy drzewo do mnie przemówiło i pokazało mi moje poprzednie wcielenia. Wtedy cho—rowałam, a drzewo kazało mi zjeść pewną roślinę i ona mnie wyleczyła. Przylecieli też kosmici i zamrugali do mnie czerwo—nym światłem, po czym odlecieli – a wtedy chciałam, żeby mnie stąd zabrali.

Wiedziałaś, że to wizje, czy wierzyłaś, że te rzeczy dzieją się naprawdę?

Ja cały czas trochę w to wierzę. Już żyję w tym swoim systemie wierzeń i jest mi

z tym dobrze. Teraz staram się jednak przebywać bardziej z ludźmi – do dyplomu.

Halucynacje przeszkadzały ci w co—dziennym życiu?

Ten piękny świat ma też swoją ciemną stronę – duchy i demony, które czasami mnie dręczą. W pewnym momencie trochę mnie zjadły.

Czego będzie dotyczył twój dyplom?

Zobrazowania jedności w świecie. Bo moja religia mówi o tym, że cały wszechświat jest magicznym pyłem kosmicznym. Jako ludzie jesteśmy trochę bardziej złożoną formą, tak jak drzewa czy zwierzęta, ale uważam, że w innych miejscach wszech—świata też występują złożone formy. I nas wszystkich łączy budowa – jesteśmy z tych samych pierwiastków, stanowimy jedność w kosmosie i z kosmosem. Moja religia opowiada o tym, jak nie możemy żyć bez Ziemi, która jest żywym organizmem, cierpiącym przez ludzkie działania. Ce—lebruję powrót do prymitywnych wierzeń, w których czczono żywioły, słońce i księ—życ. Bez słońca nie byłoby nas, naszego układu słonecznego. Dlaczego tak rzadko dla niego śpiewamy? To wszystko wiąże się dla mnie z tak mocnymi przeżyciami, że chcę to malować.

Powiedziałaś, że do dyplomu poprzeby—wasz w świecie ludzi. A co potem?

Zamierzam odstawić leki i wyjechać do wioski w tropikalnym lesie, w której wy—znają moją wiarę, zostać tam szamanem i rozmawiać z duchami, drzewami… No i malować. Chyba że dostanę się na studia doktorskie – wtedy plany się przesuną. Boję się tylko, że jak wejdę w ten świat, to już nie wrócę do cywilizacji… ¶

Publikujemy skróconą wersję wywiadu, który ukaże się w katalogu skierniewickiej wystawy Malwiny Banach.

40

Galeria Kalejdoskopu

← Malwina Banach „Była piękna polska jesień, a przecież Polska zakwita jesienią”, akryl na płótnie, 2021

Malwina Banach „Śmierć”, olej i akryl na płótnie, 2023

41

Kalejdoskop 03/24

Malwina Banach „Mój ojciec na koniu”, olej i akryl na płótnie, 2022

→ Malwina Banach

„Wanna lato 2k21” akryl na płótnie, 2021

42

Galeria Kalejdoskopu

→ Malwina Banach „Trawienie wstępne”, olej i akryl na płótnie,

2023

Malwina Banach „Od rodziny dobrze jest czasem wrócić”, pastel i olej na tekturze, 2022

43

Kalejdoskop 03/24

Banita z lasu Sherłódź Piotr Gajda

Przemysław Owczarek „Katawotra”. Biuro Literackie, Kołobrzeg 2024.

Poeta czyni się jasnowidzem przez dłu—gotrwałe, bezmierne i świadome rozprzęże—nie wszystkich zmysłów. Wszystkie formy miłości, cierpienia, szaleństwa; sam szuka i wyczerpuje w sobie wszystkie trucizny, by zachować z nich tylko kwintesencję. Nieopisana tortura, w której trzeba mu całej wiary, całej nadludzkiej siły, w której staje się wśród wszystkich wielkim chorym, wielkim przestępcą, wielkim przeklętym – i najwspanial—szym uczonym!

A.Rimbaud, list do Paula Demeny, 15 maja 1871 r.

Wielki chory Niebezpieczne i ciemne były wędrówki Przemysława Owczarka po piekle. Po „Jarzmie”, tomie rozliczeniowym powstałym po pełnieniu przez poetę funkcji dyrektora Domu Literatury w Łodzi, i obrzędowym, erupcyjnym „Ekotonie”, w którym opisał strefę przejściową pomiędzy dwoma ekosystemami – piekłem admi—nistracyjnego przymusu a czyśćcem zawodowego i społecznego zmarginalizowania – poeta powraca z wydaną w Biurze Lite—rackim „Katawotrą”. Kolejną częścią tryptyku opowiadającego o chorowaniu na Łódź – miasto-katalizator-substrat, wywołujące u Owczarka chemiczną reakcję. Jej właściwe opisanie wymagało użycia języka nadwrażliwego i lotnego, wpadającego wprost w „nie—bieskie gardło” ze swoim szamańsko-ginsbergowskim zaśpiewem oraz skowytem. Obligowało do zastosowania immunologicznej, etycznej odporności oraz semantyki; zmiany, która rozpoczyna się w wierszu i przenika do rzeczywistości (w tej metodzie dostrzec można innego łódzkiego poetę Kacpra Bartczaka).

48

Proza poetycka / recenzja

Łódź Przemysława Owczarka (jej okolice, pobocza i oświecone prowincje) jest schizofreniczna, opresyjna, bolesna, depresyjna, wręcz sensoryczna, jak u Blake’a, mniej lub bardziej wyimagi—nowana, ale to, co w niej jest naprawdę podłe i złe, często bywa, niestety, prawdziwe. W tym kontekście „Katawotra” jest mentalną reminiscencją pamiętnego głodowego happeningu w symbolicz—nym dla Łodzi miejscu – na ławeczce Tuwima, na której Owczarek spędził trzy dni w ramach oporu wobec samorządowych struk—tur i ich polityki kulturalnej. Czy to wtedy stawał się na nowo? Czy to wówczas narodziło się jego alter ego – Robin Łódź? Jeżeli założyć, że odpowiedź na te pytania jest twierdząca, dokopiemy się do fundamentów zawartych w tomie próz poetyckich, które wzniesione są na gruncie buntu założycielskiego.

(…) kto komu służy? kto liże pana, rabem zostanie. kto kupczy, tego wydymają. i wydymali na Polesiu. dotknij teatru, bo cię odegra? i tak wszyscy założą maski (…).

Wielki przestępca „Hamatria”, tytuł jednej z czterech części tomu, to wzmożony stan, w jakim znajduje się Owczarkowy bohater, który nieświa—domy rzeczywistego znaczenia spraw i biegu rzeczy, w jakie się zaplątał, popełnia czyny prowadzące do przypieczętowania jego losu. Rozpostarty ciałem i duszą między miastem i dziką, leśną głuszą, która jest survivalowym mitem znoszącym grani—cę pomiędzy językiem i językiem ciała. To ułatwia przetrwanie w przybranym zamaskowaniu „człowieka z bagien” (precyzyjniej – „z bagna”), outsidera, sowizdrzała, trampa, szamana tropiącego ślady zwierząt, samemu przy tym będącego łowną zwierzyną, na którą polują ludzie w wilczej skórze. „Powiedz, lustereczko, kto cię opuścił w tym świecie?” pyta bohater tej opowieści. Jeżeli to go nurtuje, nadal może ocaleć, może wrócić („mądrość leczy”). Tymczasem bezkrwawo kłusuje, spaja się z gąszczem znaczeń i słów, którymi Przemysław Owczarek po mistrzowsku żongluje, ponieważ jest erudytą, prestidigitatorem, a z taką plastycznością dykcji z powodzeniem mógłby zostać scenarzystą filmów z ga—tunku gore. Bo podobnie pełnokrwistych kontekstów i znaczeń kulturowych, filozoficznych, antropologicznych i literackich (ich rozbryzgów i gejzerów) nie znajdziemy u któregokolwiek innego poety.

nie szuka w sobie lepszego człowieka. zwierza szuka. kozła wy—gnańca poza krąg możliwego. i zaprawdę, winy niezawinionej. przez nią ocala? chciałby odkryć, gdzie wreszcie nie jest. wiedza osądza, mądrość leczy (…).

49

Kalejdoskop 03/24

Estera Karp – powrót do Skierniewic Wystawa Estery Karp (Esther Carp) w Muzeum Historycznym Skierniewic to pierwsza od lat 30. XX w. indywidualna prezentacja twórczości artystki w Polsce. Miejsce ekspozycji odgrywa w tym przypadku szczególną rolę, w Skierniewicach zaczęła się bowiem historia malarki.

Maria Mażewska

Urodzona w 1897 r. w żydowskiej rodzi—nie, Estera Karp wychowywała się w wielo—narodościowym tyglu, jakim były wówczas Skierniewice. Kształciła się na uczelniach artystycznych w Warszawie i Wiedniu. Po studiach zamieszkała w Łodzi, a w 1925 r. wyjechała do stolicy Francji, by realizować swoje artystyczne aspiracje.

Jej twórczość zaliczyć można do kręgu École de Paris – artystów, zwykle pocho—dzących z Europy Środkowej i Wschod—niej, którzy szukając uznania i wolności twórczej, zdecydowali się przeprowadzić do Paryża. W katalogu wystawy Fabien Bouglé, kolekcjoner dzieł Karp, wskazuje: „Jej losy skrzyżowały się z losami najważ—niejszych postaci w świecie sztuki: Polak Leopold Zborowski – mecenas i marszand Soutine’a i Modiglianiego – zorganizował jej pierwszą wystawę w 1931 roku, Léonce

Rosenberg, marszand wielkiego forma—tu, uwielbiał jej powojenną twórczość, w 1939 roku Carp wystawiła swoje prace na wystawie artystek obok Łempickiej, Valadon i Laurencin”. Mimo to jej twórczość zniknęła pośród bardziej znanych nazwisk i pozostaje w niemal całkowitym zapomnieniu. Na szczęście w ostatnich latach Estera Karp jest wydobywana na światło dzienne. Wspomniana ekspozycja i towarzyszący jej obszerny katalog stano—wią próbę podsumowania wiedzy o malar—ce i udokumentowania jej rozproszonego w świecie dorobku.

Metaforyczny powrót Estery Karp do Skierniewic był dużym międzynaro—dowym przedsięwzięciem. Oprócz dzieł znajdujących się w zbiorach publicznych: Muzeum Historycznym Skierniewic im. Jana Olszewskiego oraz Musée d’art et

60

Wystawa / recenzja

d’histoire du Judaïsme w Paryżu – wystawa prezentuje prace z prywatnych kolekcji z Polski i Francji. Dzieła prezentowane są w układzie chronologicznym, co pozwala śledzić kolejne etapy życia artystki i obserwować, jakie odbicie znalazły w malarstwie. Możemy zapoznać się np. z wczesną twórczością Karp – scenami malowanymi zapewne w latach 20. XX w., gdy malarka mieszkała jeszcze w Skierniewicach, a także z awangardowymi pracami powstałymi już we Francji.

Malarstwo Karp onieśmiela jasną i pełną światła kolorystyką. Dominujący w jej twórczości wachlarz barw to kolory „czyste” w wyrazie, niekiedy jaskrawe pomarańcze i czerwienie, innym razem rozbielone, pastelowe odcienie żółci i błękitu. Obrazy za—pełnione są różnokolorowymi, gęsto rozmieszczonymi punktami, tworzącymi niemal wibrującą tkankę. Farba kładziona jest punk—towymi uderzeniami pędzla, przypominającymi nieco technikę pointylizmu. Karp nie starała się jednak, by punkty układały się w uporządkowaną siatkę, co postulowali dywizjonistyczni mala—rze. Jej pociągnięcia pędzla są bardziej spontaniczne i żywiołowe. Badacze wskazują, że artystka mogła zapożyczyć technikę od Vincenta van Gogha, choć bardziej prawdopodobnym tropem jest inspiracja twórczością fowisty Maurice’a de Vlamincka. Poza podobnym sposobem budowania kompozycji oboje artystów łączy upodobanie do nasyconych, intensywnych barw.

Fowiści „wyzwolili” kolor – zyskując autonomię, uniezależnił się od reszty przedstawienia. W efekcie ich twórczość pełna jest zielonego nieba i pomarańczowych twarzy. Sztukę Estery Karp również cechuje przewrotne traktowanie koloru, który zamiast odpowiadać rzeczywistości, stawał się nośnikiem symbolicznych

61

Kalejdoskop 03/24

Estera Karp „Scena w ogrodzie”

Tajemnice łowickich krypt Przez cały boży dzień, jedynie z przerwami na msze święte, słychać hałas wydobywający się spod posadzki prezbiterium bazyliki katedralnej Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja w Łowiczu. To wentylatory doprowadzające powietrze do miejsc, gdzie archeolodzy odkrywają krypty. Złożono w nich doczesne szczątki arcybiskupów i prymasów gnieźnieńskich.

Bogumił Makowski

Do XVIII wieku bazylika była główną świątynią rezydencjonalną. Tutaj odby—wały się synody kościelne, tutaj pielgrzy—mowali polscy królowie, w jej murach decy—dowano o sprawach Rzeczpospolitej. Część krypt w marcu 2022 roku udostępniono dla zwiedzających, niczym na Wawelu. Nie bez przyczyny zatem łowicka katedra zwana jest Wawelem Mazowsza.

Miejsce prac archeologicznych zasło—nięte jest szczelnie grubą folią rozpiętą na drewnianej konstrukcji. Chroni ona przede wszystkim przed kurzem powsta—łym podczas wykopalisk, ale także przed wzrokiem ciekawskich.

– Niestety, nie może pan tam wejść ze względów bezpieczeństwa – rozwiewa nadzieję piszącego Monika Kamińska, historyk sztuki i archeolog z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, która kieruje pracami w łowickiej świątyni. – Wentylator zapewnia wymianę powietrza w wykopie, a przed otwieraniem krypt ro—bione są badania mikrobiologiczne, aby wiedzieć, z jakimi zagrożeniami możemy

mieć do czynienia. Szczęśliwie nikt się nie pochorował, ale pracując, jesteśmy ubrani w kombinezony, maski… Środki ochrony przypominają te antycovidowe.

Prace w kościele przy Starym Rynku potrwają do Wielkanocy. Ekipa budowlana pod okiem archeologów zdjęła posadzkę.

– Teraz powoli odsłaniamy, jedna po drugiej, warstwy gruzu i ziemi. Na razie nie natrafiliśmy na oryginalne, anato—micznie zachowane pochówki, znajduje—my tylko pojedyncze kości – mówi Łukasz Majchrzak, bioarcheolog z krakowskiego uniwersytetu.

Celem jest odnalezienie nieodkrytych krypt, w których – co wiadomo ze źródeł pi—sanych – ma spoczywać trzech arcybiskupów: Henryk Firlej oraz bracia cioteczni Andrzej i Wacław Leszczyńscy, sprawujący tę funkcję w XVII wieku.

– W obrębie wykopu, w którym trwają prace, w latach 60. XX wieku pod podłogą w kościele budowano kanały wentylacyjne, co spowodowało duże zniszczenia – dodaje Majchrzak.

66

W regionie