Joanna Belin – pomogła mi zrozumieć tę historię

Dominique Belin

– wiele dopowiedział

LUDWIK HIRSZFELD ma szesnaście lat, kiedy zaczyna się XX wiek.

Pierwsza połowa stulecia okaże się burzliwa. Przyniesie wojny, gaz bojowy i technicznie zorganizowane ludobójstwo. Przyniesie też rewolucję w medycynie – uda się określić grupy krwi, pacjenci dostaną antybiotyki, po raz pierwszy zaobserwowane zostanie zapłodnienie in vitro, poza ludzkim organizmem. Zobaczy je w roku 1944 na szklanej płytce Miriam Menkin.

Szalone, dziewiętnastowieczne eksperymenty szpitalne zaczną podlegać weryfikacji. Próby ratowania chorych poprzedzone zostaną badaniami laboratoryjnymi. Brawurowi lekarze wizjonerzy zyskają nowych sojuszników, którzy usiądą przy mikroskopach. Zacznie się oglądanie i zapisywanie, łączenie i kalkulowanie. W medycynie czas intuicji zostanie zastąpiony czasem nauki. Bakteriologia i immunologia staną się podstawą w walce z chorobami zakaźnymi. Będą to główne dziedziny badań i fascynacji naukowych Ludwika Hirszfelda.

HANNA KASMAN HIRSZFELDOWA w roku 1900 zaczyna studia lekarskie we Francji. Niewiele kobiet podejmuje wówczas takie wyzwanie. Kilka lat później obroni dwa doktoraty z medycyny – w Berlinie i w Neapolu. Zajmie się pediatrią.

Ma intrygującą osobowość. Zachowuje dystans do dorosłych i obdarza wylewną troskliwością dzieci. Czasem używa swojego ironicznego poczucia humoru. Pierwszą połowę XX wieku zobaczy z perspektywy klinik pediatrycznych w Heidelbergu i Zurychu oraz szpitala w getcie warszawskim, gdzie podejmie opiekę nad dziećmi umierającymi z głodu. Będzie musiała mierzyć się z chorobą córki i rozpadem wszystkich światów, tak mozolnie przez siebie budowanych. Nigdy nie mówi o swoich przeżyciach. Uśmiecha się tylko na tych zdjęciach, na których przygląda się dzieciom.

Dwie matki

Gesundheit znaczy zdrowie.

Sara Gesundheit, matka Hanny Hirszfeldowej, żyła nietypowo i burzliwe. Była ładna i niezbyt zamożna, więc szybko poszukano dla niej bogatego męża, Saula Kasmana.

Ojciec i córka: Saul Kasman (ok. 1861–1886) Hanna Hirszfeldowa z domu Kasman

Po ślubie zamieszkała w jego rodzinnym majątku – Wilczkowicach pod Warszawą1. 17 lipca 1884 roku urodziła dziecko – córkę Hannę.

W tym samym roku zdarzyła się katastrofalna powódź. Powodzie nękały mieszkańców dorzecza Wisły bardzo często. Odnotowywano je średnio co cztery lata, jednak wówczas woda w rzece podniosła się szczególnie wysoko. Legenda rodzinna mówi, że Saul pomagał okolicznym wieśniakom w ratowaniu dobytku i wtedy z powodu przemoknięcia i przemarznięcia zachorował. Zmarł na gruźlicę, kiedy dziewczynka miała dwa lata. Wdowa z dzieckiem musiała wrócić do swojej rodziny w Warszawie, bo Kasmanowie – co też przetrwało w rodzinnej pamięci – nie zatrzymywali synowej, a raczej starali się jej pozbyć.

Skłonność do zmiany miejsc zamieszkania i podróżowania z czasem stała się cechą osobowości Sary Gesundheit. Dzisiaj psychologowie nazywają to poriomanią.

Wkrótce Sara ponownie wyszła za mąż. Tym razem za bogatego i religijnego Chaima Belina, o którym mówiło się w rodzinie „Stary Belin”. Nic dziwnego, był od żony o 30 lat starszy. Para została skojarzona przez szadchena, swata. W społeczności żydowskiej starano się zapobiegać niezamężności, więc praktykowany był zwyczaj kojarzenia małżeństw.

Pomimo że Belin pochodził z Odessy, nazywany był litwakiem, jak wszyscy Żydzi, którzy przyjechali do Królestwa Polskiego, czyli na zachodnie kresy Imperium Rosyjskiego, przegnani przez despotycznego cara Aleksandra III, który skutecznie wzmacniał w Rosji państwowy antysemityzm. Była to reperkusja po skutecznym zamachu na jego ojca, poprzednika na tronie. Części rosyjskich Żydów udało się wtedy uciec przed prześladowaniami do Ameryki Północnej i tam stali się prototypami „Skrzypka na dachu”, inni – jak „Stary Belin” – pozostali w Europie Środkowej, w tzw. Kraju Przywiślańskim.

Litwacy chętnie wybierali do zamieszkania dynamicznie rozwijającą się Łódź, choć byli nieufnie przyjmowani przez miejscową społeczność i mówiło się tu o nich jak najgorzej. Uważano bowiem, że stanowią konkurencję i zabierają pracę. Postrzegani byli jako grupa wzmacniająca wpływy Rosjan2, oni sami zaś „uważali się za dużo mocniejszych i ważniejszych”3 od społeczności lokalnej. W drugiej połowie XIX wieku populacja Łodzi wzrosła ponadtrzydziestokrotnie – z trzech do stu tysięcy mieszkańców. W tym właśnie czasie przyjechał tu również kupiec Belin, prawdopodobnie zachęcony przez mieszkającą w Łodzi siostrę. Znał jidysz i rosyjski, natomiast – jak większość litwaków – nie znał polskiego. Szybko się go jednak nauczył, w domu posługiwano się głównie językiem polskim.

W roku 1888 Sara urodziła drugą dziewczynkę – Bellę. Kilka lat później Belin kupił i zmodernizował kamienicę na ulicy Piotrkowskiej 21. Rozbudował drugie piętro, a na parterze wstawił wysokie okna4, które do dziś na tle pozostałych fasad wyróżniają się wielkością. Mają zaokrąglone zwieńczenia, dzięki czemu nadają budynkowi wrażenie architektury synagogalnej.

To tutaj, w mieszkaniu na pierwszym piętrze, swoją młodość spędzą Hanna i Bella. Obie siostry grały na fortepianie – jedna z zamiłowania, druga z przymusu. Podobno Hanna, która ćwiczyła z niechęcią, równocześnie czytała książkę.

Gdy były nastolatkami, w rodzinie pojawiło się jeszcze jedno dziecko – chłopczyk o imieniu Szymon. Jego prawnym ojcem został „Stary Belin”, ale całe miasto huczało od plotek, że jest synem malarza Leopolda Pilichowskiego, autora wielu portretów jego matki. Na obrazie, który ocalał, Sara wygląda jak caryca. Młodszy o osiem lat kochanek był jej wielką miłością i wielkim rozczarowaniem. To dlatego po wielu latach Bella napisze o swojej matce: „nie miała szczęśliwego życia, pomimo wspaniałej urody, dobroci i mądrości”5.

Portret Sary Belin namalowany przez Leopolda Pilichowskiego

Łódź dla Pilichowskiego była zaledwie przystankiem między Monachium a Paryżem. Opuścił miasto, kiedy jego syn Szymek miał pięć lat. Pojechał do Francji, a później do Londynu, gdzie zaczął malować sceny rodzajowe z życia diaspory. Jako artysta schlebiał gustom bogatego mieszczaństwa. Odnosił też spore sukcesy w Palestynie. Kopie olejnych obrazów Pilichowskiego do dziś cieszą się powodzeniem.

Matka i syn: Jenny Hirszfeldowa z domu Ginzberg i Ludwik Hirszfeld (1947)

Kiedy urodził się Szymon, czternastoletnia Hanna Kasmanówna chodziła do żeńskiego gimnazjum. Miała zdolności językowe, ale żywiła również zainteresowania dla nauk przyrodniczych. Pierwszy talent zmieniła w znajomość siedmiu języków – polskiego, rosyjskiego, francuskiego, niemieckiego, angielskiego, włoskiego, serbskiego. Drugi talent poświęciła medycynie. W przyszłości zostanie lekarką pediatrii, profesor Hanną Hirszfeldową. Pierwszą kobietą z tej części Europy, która opublikuje artykuł w piśmie „The Lancet”.

W szkole czuła się napiętnowana z powodu rozchodzących się po mieście plotek o romansie matki i niejasnym pochodzeniu młodszego brata. Sama, już jako dojrzała kobieta, odbierana była jako osoba ascetyczna o surowych obyczajach.

Siostry: Bella Belin (później Klocman, a później Kiełbasińska) i Hanna Kasman (Hirszfeldowa)

Nie identyfikowała się ze światopoglądem ojczyma Chaima Belina, religijnego i świętującego szabat. Zdarzało się, że chodził on pod koszary i zapraszał na piątkową kolację Żydów, odbywających służbę wojskową. Hanna i Bella nie lubiły tych zwyczajów. Obie uważały się za polskie patriotki. Kiedy w roku 1905 w Łodzi zawrzało, Bella rozprowadzała socjaldemokratyczne gazetki, a w mieszkaniu na Piotrkowskiej pojawiał się Karol Radek, jeden z ówczesnych współpracowników Lenina. W robotniczym mieście nie brakowało działaczy komunistycznych (do gimnazjum męskiego razem z Hirszfeldem chodził między innymi Feliks Dzierżyński). W tym czasie zrewoltowana Bella wzięła również udział w strajku szkolnym, za co została wyrzucona z gimnazjum. Musiała zdawać maturę w Piotrkowie, co jednak nie przeszkodziło jej w zdobyciu wykształcenia w Berlinie, gdzie studiowała historię sztuki, oraz w Monachium, gdzie uczęszczała do konserwatorium. Przez całe życie łączyła brawurową odwagę polityczną z łagodnością charakteru.

Wydaje się, że w domu „Starego Belina” odzwierciedlał się los środkowoeuropejskich rodzin żydowskich, w których kolejne pokolenia dokonywały różnych wyborów. Ortodoksyjni Żydzi patrzyli z niepokojem na tych, którzy asymilowali się, a syjoniści mijali się z komunistami.

Jenny Ginzberg – matka Ludwika Hirszfelda – miała mniej malowniczy życiorys. Podobnie jak Sara Gesundheit urodziła trójkę dzieci (Ludwika, Różę i Józefę). Obie zdołały zatem uniknąć ówczesnej normy – rodzenia co rok. W tym czasie ruchy kobiece dopiero kształtowały swoje postulaty i zaczynały walkę o kontrolę urodzeń.

Jenny wyszła za mąż za majętnego Stanisława Hirszfelda. Jej rodzina należała do niemieckiego kręgu kulturowego, a w domu mówiło się po niemiecku, ale Stanisław był całkowicie spolonizowany, podobnie jak całe jego rodzeństwo.

Wujowie i ciocie Lutka

W rodzinie Ludwika Hirszfelda nie brakowało polskich patriotów. W dorosłym życiu już pokolenie ojca zrezygnowało z używania tradycyjnych żydowskich imion. Podpisywali się: Melania, Bolesław, Stanisław. Wyrażana w ten sposób deklaracja tożsamościowa nie była wówczas gestem bez znaczenia. Można ją też zauważyć w historii innych rodzin z pograniczną identyfikacją kulturową. W pewnej niemiecko-polskiej rodzinie Winklerów, matka – rodowita Niemka – na początku XX wieku uparła się, aby nadać swoim dzieciom imiona polskich królów (i ochrzciła je jako Bolesława, Wandę, Jadwigę i Zygmunta).

Działalność krewnych Ludwika z pokolenia jego ojca pokazuje zaangażowanie społeczne i patriotyczne. Obdarzona sporą energią życiową Melania – po mężu Rajchmanowa – jako zdeklarowana emancypantka była współorganizatorką pierwszego polskiego kongresu kobiet. Miała zwyczaj mawiać: „mam skórę mieszczki, lecz umysł komunistki”6. W dziewiętnastowiecznej Warszawie prowadziła salon artystyczno-literacki na Senatorskiej, gdzie słuchano muzyki fortepianowej i popijano kawę. Zwyczaj salonowego koncertowania zainspirował Rajchmanów do stworzenia fundacji, która dała podwaliny filharmonii warszawskiej. Przyczynili się do zorganizowania sali koncertowej, w której mogła zagrać orkiestra symfoniczna. Jednym z pierwszych grających w niej pianistów był Artur Rubinstein7. W małżeństwie Rajchmanów urodziło się troje dzieci: Ludwik Rajchman (współtwórca UNICEF-u), Helena Rajchman (po mężu Radlińska – słynna pedagog) i Aleksander (matematyk). Będą mieli istotny wpływ na życie swojego kuzyna Ludwika Hirszfelda.

W pokoleniu ojca zdobył sobie również uznanie Bolesław Hirszfeld (1849–1899), nazywany „wujem Bosiem”. Rodzina otaczała go kultem. Z wykształcenia był chemikiem, choć nie mógł skończyć edukacji, bo został wyrzucony z uczelni za udział w manifestacji niepodległościowej i otrzymał zakaz przebywania na terenie Królestwa Polskiego. Bardziej niż laboratoria interesowała go działalność społeczna i konspiracyjna. Przez rok był więźniem politycznym, a po wyjściu z cytadeli warszawskiej pomagał represjonowanym, tworząc Towarzystwo Pomocy Więźniom Politycznym. Współpracował ze Stefanią Sempołowską. Razem organizowali polską oświatę w zaborze rosyjskim. W swoim testamencie Bolesław przekazał fundusze na budowę szkół i bibliotek8.

W środowisku uchodził za „bezwyznaniowego postępowca”. Maria Czapska widziała w nim „najpiękniejszą postać epoki pozytywistycznej”. Stefan Żeromski nazwał Bosia „synem nieśmiertelności”9 i pisał o nim z emfazą: „Rozum twój był tak jasny, jak ranny promień słońca (…) żywy jak wiatr i wszechmocny jak piorun”10.

Podobnych słów uznania nie szczędził Wacław Sieroszewski: „był to jeden z najszlachetniejszych ludzi, [jakich]11 spotkałem w życiu – prosty, prawdomówny, bez cienia blagi, sprawiedliwy i bezstronny, był jednocześnie bardzo bogaty i uczynny. Sam żył bardzo skromnie w jednym kawalerskim pokoiku, większość swoich dochodów obracał na cele społeczne”12. Politycznie zbliżył się do Narodowej Demokracji, którą początkowo wspomagał finansowo, do czasu gdy partia ta nie została przejęta przez Romana Dmowskiego i Zygmunta Balickiego – wtedy wycofał się z jej kierownictwa. Zdumiewająca kolej rzeczy – Narodowa Demokracja, pozyskująca pieniądze od zasymilowanego Żyda, kilkanaście lat później będzie budowała swoją siłę na antysemityzmie, a jeszcze później skieruje swoją niechęć w stronę homoseksualistów. W obozie narodowym Bolesław Hirszfeld cieszył się autorytetem i stanowił pewną przeszkodę w ostentacyjnym propagowaniu antysemityzmu, ale po jego śmierci nastąpił przełom i zaczęło się budowanie tożsamości partyjnej na propagandzie wykluczenia („swój do swego po swoje”) i wskazywania wrogów. Cementowało to endecję13.

W wieku pięćdziesięciu lat Bolesław Hirszfeld popełnił w Genewie samobójstwo. Sieroszewski łączył ten akt z zawodem, jakiego Boś doświadczył po przejęciu przez Dmowskiego Narodowej Demokracji, pisał: „usunął się z kierownictwa partii i otruł arszenikiem”14. Inni dostrzegali w tym samobójstwie wyraz autodestrukcyjnych predyspozycji psychicznych Bosia. Kilkanaście lat później samobójstwo popełniła również Melania Rajchman (ciocia Ludwika), stąd w rodzinie Hirszfeldów zrodzi się później mit rodzinnego „defektu psychicznego”.

Ciało Bolesława zostało przetransportowane ze Szwajcarii do Polski – 1250 kilometrów. Biorąc pod uwagę ówczesną logistykę i możliwości transportu, świadczy to o niezwykłym autorytecie, jakim społecznik cieszył się w Warszawie. Jego pogrzeb przerodził się w wielką manifestację patriotyczną. Studenci i robotnicy ogłosili żałobę, w wielu fabrykach zatrzymano pracę, a trumna niesiona była na ramionach przyjaciół przez całą drogę od stacji Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej na stare Powązki. Sieroszewski komentował: „Za trumną Bosia poszły tysięczne tłumy. I tu wydało się, że Boś nie wychrzcił się, że pozostał żydem. Całe tłumy poszły na «kirkut» i pogrzeb Bosia stał się jedną z pierwszych manifestacji niepodległościowych”15.

Na pogrzebie Bolesława obecny był jego piętnastoletni bratanek Ludwik Hirszfeld, który niemal pół wieku później swoją książkę wspomnieniową rozpocznie opisem działań carskiej policji, rozganiającej tłum. Migają w tym opisie „granatowe mundury studentów” i wspomnienie „walki podziemnej”, której pozytywistyczną formę wskazywał „wuj Boś”. Idea polskiego patriotyzmu została u schyłku XIX wieku zamanifestowana na kirkucie. Wiele lat później, w roku 1938, Ludwik i Hanna Hirszfeldowie uczestniczyli w odsłonięciu tablicy upamiętniającej Bolesława w Bibliotece na Koszykowej w Warszawie.

W książce Historia jednego życia Ludwik Hirszfeld oddaje hołd wujowi, ale w ogóle nie wspomina jego brata, czyli własnego ojca – Stanisława Hirszfelda. Rzeczowniki „ojciec”, „ojcostwo” pojawiają się w książkach i artykułach syna często, ale jedynie w kontekście badań nad metodami laboratoryjnego ustalania ojcostwa.

Stanisław zapamiętany został jako nieroztropny bankier, który pod koniec XIX wieku doprowadził do upadku rodzinną firmę16, za co spotkał go wśród bliskich ostracyzm.

Matka – syn

Życie Jenny Ginzberg, żony Stanisława, też musiało się zmienić na skutek bankructwa męża. Choć na zdjęciu zrobionym parę lat po katastrofie finansowej widać, że wciąż posiadała ozdobną biżuterię.

Jenny we wspomnieniach syna jawi się jako archetypowa Jidisze Mame, która zawsze czeka na swoje dziecko, gotowa na uroczyste powitanie. Więc kiedy Ludwik Hirszfeld po piętnastoletniej nieobecności wrócił do domu, nie zastał wprawdzie matki, ale stół był przygotowany – nakryty i zastawiony wszystkim, co syn lubił jeść w dzieciństwie. Przy okazji w Historii jednego życia znalazła się wzmianka o tym, że lubił polędwicę, czym autor podkreśla, że w rodzinnym domu nie przestrzegano tradycji żydowskiej.

O Jenny, której imię wymawiano twardo „dżeni”, wiadomo niewiele. Podobno uwielbiała swoją wnuczkę Marysię Hirszfeldównę, ale bardziej niż z synową była emocjonalnie związana z jej siostrą Bellą. W okresie międzywojennym mieszkała w Warszawie w Alejach Jerozolimskich pod numerem 7. Zmarła na początku lat trzydziestych, gdy jej syn miał już za sobą najbardziej spektakularny etap kariery naukowej.

Lekkomyślność

Córka Sary i syn Jenny byli rówieśnikami. Ludwik Hirszfeld uporządkował daty: zakochał się w Hannie jako piętnastolatek. Chodził wówczas do szkoły w Łodzi, mimo że urodził się w Warszawie (5 sierpnia 1884). Poznali się na lekcji tańca. Gdy mieli 21 lat, wzięli ślub w Berlinie (17 października 1905) – bardzo skromny, na uroczystości nie było nawet rodziców. Ludwik twierdził, że małżeństwo z Hanną było jego marzeniem, które zrealizował wbrew osobom starszym, doradzającym, żeby najpierw zdobył stanowisko, a potem wybrał żonę. Odwrócił tę strategię, a po latach napisał: „Dotychczas błogosławię tę lekkomyślność”17.

Hanna Kasman zdała maturę w Łodzi w roku 1900 (o dwa lata wcześniej niż Ludwik) i miała wówczas zaledwie szesnaście lat. Różnica wieku maturalnego wynikała z odmiennych programów edukacji, które obowiązywały w szkołach żeńskich i męskich. W gimnazjach dla dziewcząt nie uczono łaciny, cykl edukacji był krótszy i uboższy. Zaraz po maturze, jako szesnastolatka, wyjechała za granicę, aby kontynuować naukę.

Medycyna przeważyła nad zainteresowaniami teatrem. Hanna zaczęła studia lekarskie w Montpellier na najbardziej prestiżowym wydziale medycyny w ówczesnej Europie. Wkrótce przeniosła się na fakultet medyczny do Paryża, a później do Berlina.

Hanna (po wyjeździe z Łodzi, pierwsze lata XX wieku)

Jeśli chciała studiować, musiała wyjechać za granicę. W pobliskiej Warszawie uniwersytet powstanie dopiero w roku 1915, w Krakowie istnieją już, co prawda, Wyższe Kursy dla Kobiet, ale ich celem jest rozwijanie umiejętności niezbędnych do „życia domowego i społecznego”, natomiast na Wydziale Medycyny Uniwersytetu Jagiellońskiego pierwsza studentka pojawi się dopiero w 1900 roku18, czyli wtedy, gdy Hanna wyjeżdża za granicę. Dopuszczenie do edukacji akademickiej kobiet, zatwierdzane specjalnymi rozporządzeniami, spowodowało dynamiczny wzrost liczby studentek. W okresie międzywojennym w Polsce niemal trzydzieści procent młodzieży akademickiej stanowiły kobiety, dwa razy więcej niż w Niemczech (14 procent) czy w innych krajach europejskich19. Jednak Hanna o dwie dekady wyprzedziła proces spektakularnego pojawienia się kobiet na uniwersytetach.

W obu rodzinach było naturalne, że młodzi ludzie zdobywają wykształcenie w Niemczech, Szwajcarii albo we Francji. Ten zwyczaj kultywowano bez względu na zmienną rzeczywistość polityczną: w czasie zaborów, w międzywojniu, a nawet w okresie powojennym – wyjątkowo niesprzyjającym wszelkim wyjazdom. Wspomagały tę tradycję różne koligacje rodzinne – Belinowie mieli krewnych w Szwajcarii, była też berlińska gałąź Hirszfeldów, choć nie ma pewności, czy Ludwik, przenosząc się do Berlina po ponad roku studiowania medycyny w Würzburgu20, mógł liczyć na ich pomoc. Wiadomo, że bywał zapraszany na przyjęcia do Hirschfeldów.

Ówczesny system akademicki w Niemczech sprzyjał zmienianiu uniwersytetów i umożliwiał przemieszczanie się studentów, co w projekcie politycznym Bismarcka miało służyć wyrównywaniu różnic między dzielnicami państwa oraz ułatwianiu wymiany wzorców edukacyjnych i obiegu informacji w ogóle. Bismarck był już odsunięty od władzy, ale wprowadzone przez „żelaznego kanclerza” koncepcje modernizacyjne wciąż obowiązywały. Przyniosły zresztą spektakularne zmiany społeczne. Jeszcze w 1870 roku dwie trzecie mieszkańców Niemiec żyło na wsi, a już w pierwszej dekadzie XX wieku ta proporcja została odwrócona21; rozwojowi mieszczaństwa towarzyszył rozkwit uniwersytetów. Dwaj najbliżsi przyjaciele szkolni Ludwika – Stanisław Kiełbasiński i Ludwik Klocman – także przenosili się z miasta do miasta. Pierwszy – studia chemiczne rozpoczęte w Szwajcarii kontynuował w Berlinie, drugi – studiował medycynę na kilku uniwersytetach.

Hirszfeld uważnie przyglądał się swoim wykładowcom. Zastanawiał się nad istotą ich sukcesów dydaktycznych: profesor Stöhr zdawał się „rodzić przy tablicy”, Teodor Boveri mówił o ewolucji tak, że słychać było tętent „pędzącego życia”, Bumm „wydawał się czarodziejem”, patolog Orth mógł bezkarnie przedłużać wykład o pół godziny, a sala nawet nie drgnęła. Jednak jak „bóg czystego intelektu” mówił Georg Simmel, na którego wykłady Hirszfeld chodził w 1904 roku, kiedy na semestr przerwał studiowanie medycyny i przeniósł się na filozofię. „Słowa nabierały kształtu, idee zaczynały tańczyć i wirować” – tak ujął po latach talent retoryczny Simmla i dodawał, że sam starał się dążyć do tego, co wtedy tak podziwiał. Nie był odosobniony w tej fascynacji – wykłady socjologa ściągały tłumy studentów, pomimo że musieli za nie sami płacić, ponieważ uczony nie dbał o formalny przebieg kariery uniwersyteckiej i długo miał jedynie stanowisko prywatnego docenta, więc jego zajęć nie opłacała uczelnia. Chętnych jednak nie brakowało – co semestr zapisywało się trzystu słuchaczy.

Czesne za wykłady słynnego privatdozenta i tak było niższe niż koszty studiowania medycyny, co wynikało z konieczności prowadzenia badań na zwierzętach i opłacania ćwiczeń w pracowni. Jednym z pierwszych eksperymentów wykonanych przez Hirszfelda było zarażanie świnek morskich wąglikiem i obserwacja ich reakcji – „misterium medyczne” warte jest życia zwierząt, twierdził.

W Berlinie na naukowe wydatki męża zarabiała Hanna, która udzielała korepetycji. Przyjechała do Niemiec po kilku latach spędzonych we Francji i kontynuowała studia na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma. Miłość.

Ówczesna edukacja medyczna trwała średnio cztery lata. Hirszfeld studiował nieco dłużej ze względu na przerwę zrobioną na rzecz filozofii. Zakończył studia doktoratem, w którym opisywał zjawisko zlepiania się erytrocytów we krwi. Praca opublikowana została w piśmie „Archive für Hygiene” pod tytułem Untersuchungen über die Hämagglutination und ihre physikalischen Grundlagen (Badania nad hemaglutynacją i jej fizykalne podstawy, 1907). W ówczesnym systemie niemieckim rozprawa doktorska była elementem kończącym studia medyczne. Otrzymał dyplom ze „szczególną pochwałą”, eximia cum laude.

Promotorem Hirszfelda był zaledwie 29-letni bakteriolog Ulrich Friedmann, który później, po dojściu Hitlera do władzy, wyemigrował z Niemiec. Natura wzajemnej relacji naukowców miała charakter dość osobisty i nie ograniczała się do formalnej współpracy naukowej: „Kochałem go – pisał Hirszfeld – jak tylko młody chłopiec może kochać tego, kto go prowadzi na pierwszą wędrówkę ducha. Po wielu, wielu latach spotkałem się z nim w Londynie na zjeździe Komitetu Ligi Narodów (…). On był delegatem Niemiec, ja – Polski. Nie mogliśmy się dość sobą nacieszyć. Całymi dniami byliśmy razem, jak para zakochanych. Z głębokim wzruszeniem dowiedziałem się od jego żony, że przez długie lata naszego rozstania wspominał mnie, młodego, z czułością i uznaniem”22. Po latach, już po drugiej wojnie, spotkają się w Stanach Zjednoczonych, a Friedmann wciąż będzie introwertyczny i zadumany – jak w młodości.

Rok po obronie męża stopień doktora medycyny i chirurgii uzyskała Hanna. Przedstawiła pracę o problematyce serologicznej: Beitrag zur vergleichenden Morphologie der weissen Blutkörperchen (Wkład do morfologii porównawczej krwinek białych). Ponieważ chciała mieć dyplom lekarski uznawany w Imperium Rosyjskim, pojechała do Kazania, gdzie zdała egzamin państwowy, nostryfikujący uprawnienia.

Parę lat później, już podczas pierwszej wojny, napisała w Neapolu drugi doktorat, tym razem dotyczący chirurgii. Rozprawa nosiła tytuł: La stenosi spastica ipertrofica congenita del piloro e” l’operazione di Rammstedt (Przerostowe zwężenie odźwiernika i pierwsza operacja Rammstedta).

Badania nad właściwościami biochemicznymi krwi były bardzo potrzebne. Właśnie minęło stulecie, w którym chętnie i niebezpiecznie eksperymentowano z jej przetaczaniem. Transfuzje stawały się technicznie coraz łatwiejsze do przeprowadzenia, ale pułapek nie brakowało.

Cura Medeana

Termin cura Medeana był pierwszą stosowaną nazwą transfuzji krwi. Nawiązywał do mitu o Medei23. Określenie to wydaje się dość złowieszcze, bo mitologiczna czarodziejka, wnuczka Słońca i żona Jazona, była okrutna i często używała miecza, nawet w stosunku do własnych dzieci. Równocześnie potrafiła wykazać się współczuciem na widok niedomagającego starca Ajsona. Jak opowiedział Owidiusz w swoich Metamorfozach, Medea przygotowała miksturę z ziół, przecięła gardło Ajsona, a gdy z jego żył wypłynęła krew, wlała w nie życiodajną ciecz. Mężczyzna najpierw poczerniał, a potem odzyskał zdrowie i wstał. Ten sugestywny opis stał się symbolicznym aktem założycielskim nowej gałęzi medycyny. W bogatym zbiorze legend o krwi można znaleźć opisy transfuzji, jaką zastosowano w przypadku papieża Innocentego VIII w roku 149224. Nie uratowało to papieża, ale pozbawiło podobno życia trzech chłopców, którzy byli dawcami.

Mity związane z ratowaniem życia dzięki podaniu krwi można odnaleźć w historii kultury w różnych wersjach. Nabierają waloru opowieści wędrujących, odbijających obawy, fobie i lęki społeczne. Joanna Belin, siostrzenica Hanny Hirszfeldowej, zapamiętała scenę, która zdarzyła się w jej rodzinnym domu zaraz po drugiej wojnie światowej, tuż po pogromie kieleckim w roku 1946. Do jej rodziców, mieszkających wówczas w Łodzi, przyszedł daleki kuzyn i opowiadał, że „biorą krew Polaków i dożywiają Żydów, żeby ich wzmocnić”. Stanisław Kiełbasiński – ojciec Joanny Belin – zdecydowanie przerwał wówczas rozmowę. Rozumiał, że legendy nie kruszeją pod wypływem argumentów. Pożywką tych plotek był fakt, że część ofiar pogromu kieleckiego została przewieziona do szpitala w Łodzi.

Od XVIII wieku pojawiały się w Europie doniesienia medyczne o skutecznych transfuzjach. Wiele z tych eksperymentów ogłaszanych było jako „pierwsze” i udane. A to Jean Baptiste Denis przetoczył krew owczą chłopcu i dziecko przeżyło25, a to Francesco Folli zrobił transfuzję bezpośrednio między dawcą a biorcą26, a to Baltazar Kaufmann wraz z Gottfriedem Purmannem przetoczyli krew jagnięcia wykrwawionemu żołnierzowi.

Podawaniem krwi i innych płynów próbowano opanowywać nie tylko krwotoki i stany pourazowe, ale również gorączkę popołogową, gruźlicę, cholerę, dur, ospę, szkorbut czy choroby psychiczne. Transfuzją próbowano ratować pacjentów z najróżniejszymi, często nierozpoznanymi dolegliwościami. Najwięcej tego typu zabiegów wykonywano w Niemczech i w Anglii. W siedemnastowiecznym Londynie wieszano plakaty mówiące, gdzie i za jaką cenę można się poddać zabiegowi. Mnożące się wypadki śmiertelne z czasem doprowadziły do wydania w Anglii i we Francji oficjalnego zakazu tego rodzaju praktyk.

W drugiej połowie XIX wieku przeprowadzanie transfuzji stało się łatwiejsze dzięki dostępności lepszego, bardziej precyzyjnego sprzętu medycznego, który zaczęto produkować z kauczuku, gumy i stali.

Do przetaczania wykorzystywano krew ludzi lub zwierząt27, przede wszystkim kóz, owiec, jagniąt, psów, cieląt i koni. Dopiero w drugiej połowie wieku zaczęły się pojawiać artykuły opisujące negatywne skutki i zniechęcające do stosowania tych metod leczenia. Coraz więcej lekarzy donosiło, że przetaczanie pacjentom krwi zwierzęcej powoduje drgawki, radykalny wzrost temperatury ciała, splątanie („baranie”), sinicę, bóle głowy, duszności, wymioty, mimowolne reakcje fizjologiczne, szumy w uszach. Stawiano pytanie, jak reaguje organizm w kontakcie z obcogatunkową krwią, ale nie potrafiono udzielić na nie odpowiedzi, ponieważ nie znano właściwości biochemicznych krwi. Nawet systematyczny i pracowity badacz Antoni Jakowicki, który wykonywał doświadczenia na psach i kotach, uważał, że czerwona barwa moczu po transfuzji jest efektem wydalania barwnika krwi, a nie wstrząsem, związanym z rozpadem czerwonych krwinek.

Równocześnie zastanawiano się nad czasem krzepnięcia krwi, co stanowiło techniczny problem przy transfuzjach. Jamesowi Blundellowi, wielkiemu zwolennikowi krwiolecznictwa, udało się ustalić, że najdłuższy czas krzepnięcia ma krew ludzka, dlatego wywnioskował, że do transfuzji nadaje się bardziej niż krew zwierząt.

Eksperymenty przypominały prace kuchenne – na przykład ubijano krew, aby uzyskać jaśniejszą barwę, bo uważano, że dzięki temu staje się krwią tętniczą. Próbowano ją też podgrzewać do 38 stopni Celsjusza albo przesączać przez płótno w celu pozbawienia włóknika, czyli białka wytrącającego się w procesie krzepnięcia (w 1915 roku Albert Hustin użył cytrynianu sodu jako środka hamującego krzepnięcie).

W końcu rozpoznano fakt, że podawanie obcogatunkowej krwi zwykle kończy się śmiercią. Od lat 80. XIX wieku pacjenci raczej nie byli narażani na tego typu eksperymenty.

Bardziej zachęcające do podejmowania dalszych prób były opisy transfuzji w ramach jednego gatunku. Statystyka przelewania krwi opublikowana tuż po powstaniu styczniowym w „Tygodniku Lekarskim” pokazywała skutki transfuzji przeprowadzanych w całej Europie28. Wyniki były jak przepowiednia delficka. Z odnotowanych 116 przypadków tylko 56 pacjentów przeżyło zabieg. W Polsce transfuzja zakończona sukcesem została przeprowadzona w Warszawie 3 grudnia 1867 roku. Pacjentką była kobieta po połogu. Lekarze dokładnie opisali wstrząs, który nastąpił już parę minut po operacji, radykalne podwyższenie się temperatury i tętna chorej. Kobieta jednak przeżyła.

Obok transfuzji robiono również iniekcje innych płynów do organizmu. Podawano chorym gorącą wodę z solą. Hilary Schramm, twórca krwiolecznictwa w międzywojennej Polsce, podawał do żył pacjentom różne substancje, między innymi surowicę końską, mleko i białko kurze.

Pozostałe, wspomagające metody lecznicze były równie obiecujące – krwioupust, wyciąg z wroniego oka, wino z cynamonem i – nieco pewniejsza – woda laurowa z dodatkiem opium29.

W artykule Indywidualizm krwi Hirszfeld podsumowywał te eksperymenty z właściwą swoim wykładom przejrzystością: „nie możemy przetaczać krwi zwierząt ludziom, nie możemy zastąpić człowiekowi wykrwawionemu jego krwi inaczej, jak dając mu krew człowieka. Kiedy (…) po raz pierwszy spróbowano wstrzyknąć krew jednego człowieka innemu, zauważono, że nawet krew ludzka nie zawsze daje się użyć; w pewnych wypadkach krew zamiast stanowić lekarstwo, okazywała się trucizną. Nasuwał się więc wniosek, że krew krwi nierówna”30.

Nadszedł kres czarodziejskich sztuczek Medei, a rozpoczął się czas serologii, nauki zajmującej się procesami, jakie zachodzą w surowicy krwi pod wpływem czynników zewnętrznych. Zaczął się czas określania grup krwi, obserwowania aglutynacji i oznaczania przeciwciał.

Landsteiner

Częściowe wyjaśnienie, dlaczego transfuzja polepsza stan niektórych pacjentów, a innych zabija, przyszło wraz z odkryciem dokonanym w roku 1901 przez wiedeńskiego immunologa Karla Landsteinera. Dowiódł on, że krew ludzi różni się między sobą, bo na powierzchni czerwonych krwinek występują antygeny, czyli swoiste cząsteczki białek lub węglowodanów, które mogą być rozpoznane przez przeciwciała znajdujące się w osoczu innych grup. Powstanie takich kompleksów może powodować zlepianie się, czyli aglutynację erytrocytów. Badacz zauważył ten proces, kiedy połączył krew jednej grupy serologicznej z osoczem innej. Metodą aglutynacji udowodnił zróżnicowanie biochemiczne krwi i wykazał, że ludzkie erytrocyty mogą należeć do czterech grup, które nazwał po prostu I, II, III i IV.

Ustalenia te były punktem zwrotnym w historii transfuzji, pomimo że nie od razu zostały docenione i nie od razu znalazły odbicie w praktyce. Pokazywały jednak, że pomyślny efekt przetaczania można osiągnąć wtedy, gdy krew dawcy jest zgodna z grupą biorcy.

Kilkanaście lat po tym odkryciu Hirszfeld zetknął się z Landsteinerem w Berlinie. Austriacki uczony był podobno w trudnej sytuacji ekonomicznej i narzekał na naukowe osamotnienie. Dyskutowali kilka godzin aż do późnej nocy. „Rozmowa z nim zaspokaja jakiś szalony głód myślenia”31, wspominał to spotkanie Hirszfeld. Dyskusja musiała być inspirująca, skoro Landsteiner przyszedł kilka dni później do młodszego kolegi, aby ją kontynuować.

Trzydzieści lat po odkryciu grup krwi Landsteiner dostał Nagrodę Nobla. Był pierwszy, ale krok za nim szli inni. Do podobnych wniosków o różnicy cech grupowych doszli niezależnie od siebie także inni uczeni – Czech Jan Janský w roku 1907 oraz Amerykanie: Ludvig Hektoen w roku 1907 i William Lorenzo Moss w roku 191032.

Asystenci z Heidelbergu

Hirszfeldowie przeprowadzili się z Berlina do Heidelbergu.

Ludwik Hirszfeld przed pierwszą wojną światową

Ludwik znalazł zatrudnienie w Zakładzie Badania Raka, a Hanna podjęła pracę jako wolontariuszka na oddziale neurologicznym w Klinice Uniwersyteckiej, skąd wkrótce przeniosła się na pediatrię. Otrzymała asystenturę u ówczesnej sławy pediatrycznej – profesora Emila Feera, autora podręczników o metodach żywienia niemowląt. Opublikowała wówczas swój pierwszy artykuł naukowy – dotyczył zmian występujących w obrazie krwi u chorych dzieci. Miała zaledwie 24 lata.

Razem z nią w Klinice w Heidelbergu pracował Henryk Brokman, który po latach opisał, jak wprowadzała go w problemy pediatrii: „Do dziś dnia z rozrzewnieniem i wdzięcznością wspominam ten okres, w pamięci mam [jej] wielkie zdolności pedagogiczne i serdeczność”33. I deklarował: „Nie kryję się bowiem z tym, że należałem do czcicieli Hanny Hirszfeldowej od pierwszych chwil jej poznania w roku 1906 i marzyłem o tym, ażeby wszystkie przyszłe lekarki chorób dzieci w Polsce były do niej podobne. Ale, jak wiadomo, ideały nie zawsze się urzeczywistniają”34. Później pracowali jeszcze wspólnie w Zurychu i w Warszawie. Zawsze zwracali się do siebie przy użyciu formy „pani” i „pan”. Ten rodzaj dystansu językowego Hirszfeldowa nabyła we Francji, gdzie nawet małżonkowie zwracali się do siebie w ten sposób – generał de Gaulle nigdy inaczej nie mówił do swojej żony. Zdaje się, że wzory obyczajowe zaczerpnięte na studiach w Montpellier i Paryżu Hanna kultywowała przez całe życie.

O żadnym innym miejscu Hirszfeld nie pisał z takim sentymentem jak o akademickim mieście nad Neckarem i słynnej ścieżce filozofów. O nikim zaś nie wyrażał się z taką niechęcią jak o swoim pierwszym szefie. Narzekał na jego oschłość, nieszczerość, brak koncepcji naukowych.

W każdym razie nie od razu profesorskie centrum ówczesnych Niemiec okazało się przyjazne dla asystenta. Nauczyło go jednak wytrwałego ślęczenia w laboratorium, metod barwienia preparatów, kierunkowej obserwacji świata pod szkiełkiem i fotografowania uzyskanych preparatów.

Wkrótce zdołał się przenieść do pracowni profesora Emila von Dungerna (1867–1961). Cechą nowego przełożonego była niechęć do poddawania się rygoryzmowi pruskiej akademii. „Tam poznałem źródło istotnego natchnienia naukowego – wspominał po latach Hirszfeld – (…) zrozumiałem, że nauki nie robi się na ponuro ani na rozkaz (…) że w idei naukowej żyje i radość życia, i podziw dla piękna, i protest przeciwko śmierci, i chęć trwania, i pytanie rzucone naturze, i chęć doznania, i ciekawość głębi”35.

Współpraca z Dungernem zaowocowała najbardziej spektakularnym sukcesem w całej karierze naukowej Ludwika Hirszfelda. Miał zaledwie 26 lat, kiedy wspólnie opublikowali fundamentalny artykuł Über Vererbung gruppenspezifischer Strukturen des Blutes (O dziedziczeniu specyficznych grup krwi), w którym po raz pierwszy opisali i udowodnili zasadę dziedziczności grup krwi.

Punktem wyjścia do ich badań było – stwierdzone przez Landsteinera – zjawisko aglutynacji, czyli zlepiania się krwinek. Na ich powierzchni występują swoiste cząsteczki, którym Hirszfeld i Dungern nadali nazwy A i B. W osoczu (płynnej części krwi) mogą występować przeciwciała, rozpoznające te cząsteczki. Jeżeli przeciwciała połączą się z nimi, to znaczy przeciwciała anty-A z cząsteczkami A, przeciwciała anty-B z cząsteczkami B, wówczas dochodzi do aglutynacji.

Badacze z Heidelbergu zadali pytanie, czy wskazane przez Landsteinera właściwości krwi są dziedziczne. Odpowiedzieli na nie twierdząco i ustalili, że grupy krwi przechodzą z rodziców na dzieci zgodnie z prawami Mendla. Najpierw poddawali badaniom serologicznym psy, a potem ludzi (Emil von Dungern z wykształcenia był weterynarzem).

Gregor Mendel, XIX-wieczny zakonnik i ogrodnik, a z wykształcenia filozof, zapatrzony w pielęgnację roślin zauważył, że występowanie określonych cech w żywych organizmach jest powtarzalne i uwarunkowane właściwościami wcześniejszych generacji. Eksperymentował z dwoma kolorami groszku. Stwierdził, że jeżeli jakaś cecha występuje jednocześnie w dwóch organizmach, to po ich skrzyżowaniu ujawni się, natomiast jeśli cechy będą odmienne, wtedy jedna będzie dominować nad drugą. Pierwszą cechę nazwał dominującą, a drugą – recesywną. Mendel wykazał więc, że każda cecha jest determinowana przez dwa geny (które nazwał „czynnikami”), przy czym geny (czynniki) kodujące różne cechy dziedziczą się niezależnie od siebie.

Idąc za odkryciem Mendla-prekursora genetyki, Dungern i Hirszfeld stwierdzili, że w procesie dziedziczenia „jeżeli w strukturze [krwi] istnieje dana cecha, to wówczas jest dominująca, a jej brak oznacza cechę recesywną”36. Uchwycili szczegóły przekazywania genetycznego: „Cechy A i B zwykle się dziedziczą, czasami jednak mogą zniknąć (…). Właściwości A i B mogą zatem ustąpić w drugiej generacji. Przeciwnie, nie znaleźliśmy nigdy u dzieci cech A i B, jeśli ich u rodziców nie było”37.

Zasady te zostały potwierdzone badaniami, przeprowadzonymi na próbie 348 osób, należących do 76 rodzin38. Były to przede wszystkim rodziny profesorów Uniwersytetu w Heidelbergu. W tabeli z wynikami badań pojawiają się jako: „prof. G”, „prof. Gr.”, „prof. K” itp. Grupy krwi rodziców i dzieci zostały oznaczone i potwierdziły przyjętą tezę dziedziczenia właściwości krwi.

Nie bez powodu oprócz pracy laboratoryjnej naukowcy ostrożnie dobierali rodziny zapraszane do badań. Błąd w doborze kandydatów mógł bowiem dać fałszywe wyniki. Podobno w Heidelbergu „przez długie lata wspominano dziwaka profesora i jego asystenta, którzy dyskretnie dopytywali się o szczęście małżeńskie rodzin profesorskich w obawie, by jakieś kukułcze jajo nie zburzyło im stwierdzonego przez nich prawa”39.

Trzeba dodać, że wśród osób badanych kilka inicjałów to litera „k” – jest „prof. K”, jest „dir. K”, jest osobne „K.”. W Heidelbergu Hirszfeld zetknął się po raz pierwszy z Robertem von Kudickem. Ich drogi przetną się ponownie w przyszłości, kiedy niemiecki profesor przyjedzie do okupowanej Warszawy i przejmie zarządzanie Państwowym Zakładem Higieny, zorganizowanym przez Hirszfelda, który z kolei zostanie wygnany do getta warszawskiego. Ale to stanie się dopiero za trzydzieści lat.

Różnica między odkryciami Landsteinera a Hirszfelda i von Dungerna polegała na tym, że pierwszy uczony zauważył osobnicze cechy krwi i uznał je za właściwości indywidualne, natomiast badacze z Heidelbergu wykazali, że są to cechy dziedziczne (zgodnie z prawami Mendla) i w ciągu całego życia nie ulegają zmianie.

„Noblista Albert Szent-Györgyi twierdził, że w nauce trzeba widzieć to, co wszyscy widzą i pytać o to, o co nikt wcześniej nie zapytał” – przypomina dziś profesor Marcin Czerwiński z Instytutu Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN im. Ludwika Hirszfelda40.

Zrozumieć i nazwać

Innym ważnym elementem artykułu było wprowadzenie przez Dungerna i Hirszfelda nazw określających grupy krwi. W tabeli z wynikami oznaczyli je według schematu: A; Nicht-A; B; Nicht-B itd. W tekście opisowym oznaczenia „Nicht” zapisywane były jako O od słowa „Ohne”, czyli wskazujące krew bez przeciwciał anty-A lub anty-B. Sam Hirszfeld do pewnego czasu używał oznaczeń O lub 0 wymiennie, natomiast w późniejszych artykułach przyjął zapis literowy O. Każdy ze wspomnianych wcześniej prekursorów badań nad cechami grupowymi krwinek (Landsteiner, Janský, Hektoen i Moss) miał własny typ oznaczeń, wprowadzając kategorie liczbowe lub literowe. Jednak w międzynarodowej terminologii medycznej za obowiązujące zostało uznane nazewnictwo zaproponowane przez Dungerna i Hirszfelda.

Zdecydowano o tym w kwietniu 1928 roku na zjeździe Komisji Standaryzacyjnej Komitetu Higieny w Lidze Narodów. Sama komisja działała zaledwie od paru lat jako międzynarodowe forum koordynujące nazewnictwo, jednostki i standardy w badaniach medycznych i farmaceutykach. Przedsięwzięcie to umożliwiało współpracę w dziedzinie medycyny na poziomie międzynarodowym. Podczas zjazdu we Frankfurcie nad Menem członkowie komisji dyskutowali nad nazewnictwem grup krwi i przyjęli za obowiązującą terminologię Dungerna i Hirszfelda. Odtąd zaczęła ona obowiązywać w całej Europie i w Stanach Zjednoczonych.

Do tego sukcesu niewątpliwie przyczyniły się zabiegi Ludwika Rajchmana, pracującego w Genewie, ówczesnego szefa Komitetu Higieny Ligi Narodów. Rajchman i Hirszfeld byli kuzynami i współpracowali ze sobą. Zjazd zakończył się wielkim bankietem wydanym przez instytut farmaceutyczny Speyerhaus dla 200 uczestników spotkania. Obecny tam Hirszfeld miał co świętować. Uhonorowany został pewien etap jego pracy naukowej.

W roku 1941 armia amerykańska zaczęła umieszczać grupę krwi żołnierzy na tzw. nieśmiertelnikach41. Decydujący o tym Douglas Kendrick, dyrektor Służby Krwi Armii, uznał symbole A, B, AB i O za najbardziej czytelne42.

Pracownia Dungerna była Zakładem Badania Raka, ale wykonywano w niej różne eksperymenty naukowe. Szukano na przykład antygenów nowotworowych, ale też środków antykoncepcyjnych. Do tej drugiej idei uczeni podeszli z prawdziwą pasją badawczą. Przyjęli założenie, że do poszukiwania sposobów antykoncepcji można użyć plemników jako przeciwciał. Robili szczepionkę, która miała blokować możliwość zajścia w ciążę i testowali ją na królikach. Niestety po paru tygodniach wszystkie zaszczepione samice okazały się brzemienne. Niespożyty entuzjazm naukowy Hirszfelda kazał mu podsumować fiasko tej idei: „czyż te zawiedzione nadzieje zmniejszały sumę mojego szczęścia? Dały mi kilka tygodni upojenia. I wyciągnąłem z tego na dalszą drogę życia wniosek, że trzeba marzyć i że nadziei jeszcze nikt nie przepłacił”43.

Przed opuszczeniem Heidelbergu w 1912 roku Hirszfeldowie spędzili wakacje nad jeziorem Garda. Z Dungernami utrzymywali kontakt przez całe życie.

Zurych, narodziny nowoczesności

Pierwsza dekada XX wieku w Niemczech to czas spektakularnej industrializacji. Kraj staje się potęgą przemysłową. Produkuje więcej stali niż Wielka Brytania, Rosja oraz Francja łącznie44. Nastroje społeczne też wydają się optymistyczne, po czasach „żelaznego kanclerza” Bismarcka wyborcy stawiają na liberałów, socjalistów i katolików. Eksplozja gospodarcza daje szansę mieszkańcom kraju na stabilne i dostatnie życie. Jednak Hirszfeldowie decydują się na opuszczenie Niemiec i wyjazd do Szwajcarii. Prawdopodobnie nałożyły się na to dwa powody – profesor Emil Feer, przełożony Hanny Hirszfeldowej z Heidelbergu, zaproponował jej pracę w szpitalu, do którego sam się przenosił. Być może Hanna chciała też być bliżej swojego młodszego brata, który uczył się w Szwajcarii w szkole z internatem. W każdym razie przyjęła propozycję pracy w Klinice Dziecięcej w Zurychu, gdzie przepracowała trzy lata – do roku 1915.

W Szwajcarii styl życia okaże się nieco spokojniejszy. Narodziny nowoczesności nie stwarzają tu takiej presji. Flucht nach vorne – ucieczka do przodu – nie jest tak radykalnym nakazem społecznym jak w Niemczech.

Hirszfeldów nie stać na mieszkanie w centrum Zurychu, więc wynajmują podmiejski domek, położony malowniczo na wzniesieniu. Najbliższy sklep jest daleko, ale cieszy się sławą wśród okolicznych mieszkańców, ponieważ właściciel produkuje i sprzedaje jogurt „Axelrod”. Ta forma przetwarzania mleka jest wtedy w Szwajcarii zupełnie nowatorska. Jogurt chętnie kupują emigranci z Imperium Rosyjskiego, których jest tu wielu. Gdy Hanna idzie do sklepu, zwykle mija mieszkających nieopodal Rosjan i sąsiedzi zawsze przekazują sobie informację, czy „Axelrod” już jest.

Hanna Hirszfeldowa w pierwszych latach pracy lekarskiej

Do Zurychu przyjeżdżają Sara i Bella (matka i siostra Hanny), często odwiedza ich przyjaciel domu, Włoch Tommaso Vicini. Czas płynie niespiesznie.

Pracownicy uniwersyteckiego Zakładu Higieny, gdzie pracę podjął Hirszfeld, żyją dość nieszablonowo.

Asystent Klinger decyduje się przerwać karierę naukową i poświęcić czas na wyprawy rowerowe. Przekonuje przy tym, że lekkie życie może być bardzo twórcze.

Asystent von Gonzenbach daje się ponieść magii radia i prowadzi na antenie popularyzatorskie wykłady. I nikt nie zarzuca mu, że spospolitował się jako naukowiec.

Asystent Hirszfeld nie zawsze idzie najkrótszą drogą do uniwersyteckiego Zakładu Higieny – czasem wchodzi jeszcze na Zürichberg i podziwia krajobraz.

W zawodowym dossier uczonego pojawia się nowa aktywność – praca dydaktyczna. Wykładanie stanie się jego żywiołem, metody udoskonalania wykładów będą ważną częścią jego przemyśleń. Kiedy kaszel zacznie mu przeszkadzać w prowadzeniu zajęć ze studentami, z dnia na dzień rzuci palenie papierosów. Jeden nałóg zdecydowanie przeważył nad drugim.

Jedyne wystąpienie publiczne, z którego był niezadowolony, co otwarcie przyznawał, to wykład habilitacyjny. Podobno akademicy zamiast słuchać młodszego kolegi, zajmowali się liczeniem właśnie otrzymanych pensji.

Procedura habilitacyjna, do której przystąpił jako 29-latek, była dwustopniowa. Kandydat na docenta musiał wygłosić dwa wykłady – jeden przed gronem profesorskim, a drugi otwarty dla szerokiej publiczności, mający rangę wydarzenia miejskiego. Hirszfeld zdecydował, że podczas wystąpienia nie będzie korzystał z notatek, co stanowiło dodatkową trudność, bo niemiecki nie był językiem jego dzieciństwa, pomimo że matka Jenny była niemieckojęzyczna. Z kolei językiem jego przeduniwersyteckiej edukacji był rosyjski.

Rozprawa dotyczyła zjawisk odporności i krzepliwości krwi. W szwajcarskim laboratorium Hirszfeld wraz z doktorem Klingerem obserwowali reakcje fizykalne zachodzące w surowicy osób chorych na kiłę. Badali odczyn koagulacyjny, opracowali technikę przygotowywania odczynu, który pozwalał na ocenę, czy surowica pochodzi od osoby zarażonej na tę chorobę. Wspólnie opublikowali artykuł o specyficznym obrazie krzepnięcia krwi u chorych na kiłę45. W swoich publikacjach Hirszfeld używał jeszcze terminu „syfilis”46. Wynaleziona w Zakładzie Higieny w Zurychu metoda diagnostyczna była bardzo pracochłonna. Wymagała pozyskania kilku odczynników, między innymi osocza szczawianowego, serozymu, cytozymu, antygenu syfilitycznego z serca świnek morskich oraz wyciągu koloidowego. Hirszfeld wyjaśniał, jak uzyskać wszystkie te składniki, jak je łączyć i jak długo czekać, aby można było zaobserwować wynik badania. W zaproponowanej metodzie wykorzystany został fakt, że surowica osoby chorej niszczy cytozym (obecnie nazywany czynnikiem tkankowym), co blokuje proces krzepnięcia krwi.

W tym czasie znany i stosowany był już test Wassermanna oparty na reakcji serologicznej, podczas gdy badacze z Zurychu próbowali opracować diagnostykę opartą na bezpośredniej fizykalnej obserwacji procesu krzepliwości. Opisali odczyn krzepliwości, ale ta wiedza diagnostyczna nie rozpowszechniła się, była bowiem bardziej pracochłonna niż badanie Wassermanna. Nauka to próby – udane lub chybione, albo niezauważone.

Wiele lat później Hirszfeld powrócił jeszcze do poszukiwania nowych sposobów diagnostyki kiły. Badania prowadzone w Szwajcarii ujawniły jego skłonność do lokowania zainteresowań naukowych w obszarach najbardziej nośnych z punktu widzenia aktualnych potrzeb społecznych.

Wypracował własną filozofię uprawiania nauki: skłonność do zmieniania przedmiotu badań, zespołową współpracę łączącą różne pokolenia akademików, przykładanie wielkiej wagi do działalności edukacyjnej. A także – co nie mniej istotne – rodzaj samozadowolenia, afirmację własnych osiągnięć i pewność siebie.

Pracę w Zakładzie Higieny w Zurychu podsumowywał pogodnie: „człowiek musi być przygotowany na to, że w gmachu, który buduje, inni mieszkać będą. Musi być gotów budować z nadmiaru swojego ducha, nie licząc na pamięć. Przeważna część jego wysiłku żyje jako bezimienny dorobek epoki”47.

Istotnie, praca w Zurychu była raczej zdobywaniem kolejnego stopnia awansu uniwersyteckiego, a nie czasem spektakularnych odkryć naukowych.

Siostra i brat

Hirszfeldowie zamieszkali w niemieckojęzycznej Szwajcarii, podczas gdy we francuskojęzycznej części kraju przebywał czternastoletni brat Hanny – Szymon Belin. Znalazł się tam w wyniku splotu różnych zdarzeń.

Szymek rozpoczął edukację w Łodzi. Był uroczym dzieckiem z burzą loków, wyglądał jak aniołek z Madonny Sykstyńskiej Rafaela.

Do legendy rodzinnej przeszła historia jego przygotowań do egzaminu w szkole rosyjskiej, prowadzonych przez specjalnego korepetytora. Było to istotne, ponieważ w rosyjskich szkołach obowiązywała wówczas zasada numerus clausus dla dzieci żydowskich, więc rodzice, którym zależało na wysłaniu dziecka do państwowej szkoły, musieli je dobrze przygotować do egzaminu. Pewnie dlatego Sara obiecywała synowi rubla za bezbłędne zrobienie zadania (zwykle go otrzymywał). Nauczyciel miał chłopca nauczyć alfabetu rosyjskiego, więc codziennie zadawał Szymkowi to samo dyktando, a on zrobił najpierw 50 błędów, następnego dnia 49, jeszcze następnego 48 i tak aż do dnia egzaminu, na którym dostał do napisania dyktando o identycznej treści. Tę samą metodę opisał w Syzyfowych pracach Żeromski, więc trudno ocenić, czy znalazła się w opowieściach rodzinnych dzięki literaturze, czy po prostu była to typowa metoda skorumpowanych korepetytorów w Królestwie Polskim.

Szymon (Sasza) Belin, najmłodsze dziecko Sary

W Łodzi było wówczas bardzo niespokojnie, a przez robotnicze miasto przetaczała się rewolucja 1905 roku. Tego lata wydarzyła się też dramatyczna historia z udziałem siedmioletniego Szymka. Podczas zamieszek wraz z kolegą znalazł się na ulicy. Wpadli w potyczkę i zaatakował ich kozacki żołnierz. Próbowali uciekać, chcieli dostać się do jakiegoś mieszkania, walili w drzwi, ale nie otworzono im. Żołnierz dopadł ich i w napadzie szału ranił kolegę Szymka bagnetem. Chłopiec zginął. Szymek zaczął się jąkać.

Reakcja Sary była natychmiastowa. Wywiozła syna do szkoły z internatem w Szwajcarii. Wrócił do domu po roku, ale jak się okazało, na krótko. W lecie chłopiec pojechał na obóz niedaleko Łodzi, gdzie miał udoskonalić swój rosyjski (w domu mówiło się po polsku). Uciekł stamtąd, bo został zaatakowany przez pedofila. Miał niesłychaną odwagę – bronił się, mówi Joanna Belin.

Sara zdecydowała o ponownym wysłaniu syna do Szwajcarii.

Wyjazd Szymka chronił go także przed plotkami. Matka starała się, aby nie doszły do niego informacje, że jest synem Leopolda Pilichowskiego, nie zaś dzieckiem „Starego Belina”, jak mówiły dokumenty – tak interpretuje dziś tę sekwencję zdarzeń profesor Dominique Belin, jego syn.

Szkoła leżała wysoko w górach. Joanna Belin, która po latach odwiedziła to miejsce, dziwiła się, jak przy ówczesnych możliwościach dało się tam w ogóle dojechać. Panujące tam standardy wychowawcze były surowe. Dzieci musiały zjadać wszystko, co dostały na talerzu. Gdy chłopiec nie zjadł owsianki, dostawał ją ponownie, aż do czasu, kiedy głód okazał się silniejszy niż bunt.

Po pewnym czasie Sara kupiła szwajcarskie obywatelstwo dla syna. Umówiła się z dyrektorem szkoły, że zapłaci za remont dachu, a w zamian jej dziecko stanie się pełnoprawnym obywatelem państwa. I tak też się stało.

Chłopiec miał czternaście lat, kiedy jego siostra Hanna przyjechała do Zurychu. Mieszkała tam również Sara, która po śmierci męża wynajęła dom w Szwajcarii.

Szymon Belin nigdy nie powrócił do Łodzi (gdy w jego rodzinnym mieście powstawało getto, miał 42 lata). Mieszkał w Zurychu i w Paryżu, a na stałe osiadł w Genewie. Był niezwykle dowcipny i czarujący. Początkowo studiował chemię, ale został skrzypkiem. Lubił kobiety, a one lubiły jego – wspomina Joanna Belin, mówiąc o trzech żonach wujka Saszy. Przeszedł też etap uzależnienia od kokainy.

Rzadko pisał listy, ale te napisane po polsku świadczą o tym, że znakomicie posługiwał się językiem dzieciństwa, choć nigdy w Polsce nie mieszkał.

1 W niektórych dokumentach Hanna Hirszfeld podawała też nazwę Wilczków.

2 Por. Grzegorz Krzywiec, Szowinizm po polsku. Przypadek Romana Dmowskiego (1886–1905), Warszawa 2009, s. 263.

3 Henryk Grynberg, Monolog polsko-żydowski, Wołowiec 2003, s. 165.

4 Por. O postrojke Gaimom˝ Belinom˝ v˝ g[orode] Lodzi po Petrokovskoj ulicě pod˝ No 274 okon˝ v˝ nižnem˝ êtažě kamennago 2h˝ êtažnago žilago doma, a takže nadstrojku časti trempelâ na suŝestvuûŝem˝ tam˝ že kamennom˝ 2h˝ êtažnom˝ fligelě, Archiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 39/1/0/4/3075.

5 List Belli do Szymona, Łódź 1952, archiwum Dominique’a Belina.

6 Marta Aleksandra Balińska, Ludwik Rajchman. Życie w służbie ludzkości. Przedmowa Bronisław Geremek. Przeł. Maria Braunstein, Michał Krasicki, Warszawa 2012, s. 19.

7 Ibidem.

8 Teodora Męczkowska, Bolesław Hirszfeld, „Epoka” 1938, nr 35, s. 11.

9 Stefan Żeromski, Pisma zebrane, t. 4. Oprac. Zdzisław J. Adamczyk, Warszawa 1990, s. 34.

10 Ibidem.

11 Uzupełnienia w nawiasach kwadratowych pochodzą od autorki.

12 Wacław Sieroszewski, Szkice podróżne i wspomnienia, w: idem, Dzieła, t. 28, Kraków 1967, s. 77.

13 Krzywiec, op. cit., s. 248.

14 Ibidem, s. 80.

15 Sieroszewski, op. cit., s. 80.

16 Balińska, Ludwik Rajchman…, s. 31.

17 Ludwik Hirszfeld, Historia jednego życia, Warszawa 1946, s. 42.

18 Por. Mariola Kondracka, Kobiety na uniwersytetach, w: Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej. Zbiór studiów pod redakcją Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca, Warszawa 2000, s. 271–272.

19 Ibidem, s. 283.

20 Jak długo studiował w Würzburgu, nie jest do końca jasne. We wspomnieniach pisze, że przeniósł się do Berlina jako 19-latek, czyli rok po maturze, natomiast w biografii opublikowanej przez Hannę Hirszfeldową, Andrzeja Kelusa i Feliksa Milgroma znalazła się informacja, że studiował w Würzburgu w latach 1902–1904.

21 Por. Modris Eksteins, Święto wiosny. Wielka wojna i narodziny nowego wieku. Przeł. Krystyna Rabińska, Poznań 2014, s. 127.

22 Hirszfeld, Historia jednego życia…, s. 11.

23 Zygmunt Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Warszawa 1997, s. 496.

24 Irena Lille-Szyszkowicz, Przetaczanie krwi, w: Grupy krwi. Pod redakcją Hanny Hirszfeldowej, Warszawa 1958, s. 227.

25 Renata Paliga, Krwiolecznictwo i krwiodawstwo w medycynie polskiej XIX i XX wieku (1830–1951). Od powstania listopadowego do utworzenia Instytutu Hematologii, Zielona Góra 2014, s. 21.

26 Ibidem, s. 19.

27 Ibidem, s. 67.

28 Por. ibidem, s. 66.

29 Ibidem, s. 49.

30 Ludwik Hirszfeld, Indywidualizm krwi, w: Grupy krwi…, s. 10.

31 Hirszfeld, Historia jednego życia…, s. 103.

32 Andrzej Kelus, Układ grupowy ABO. Odkrycie grup krwi, w: Grupy krwi…, s. 17. Por. także Steven R. Pierce, Marion E. Reid, Blood Brilliant! A History of Blood Groups and Blood Groupers, Bethesda, MD 2016, s. 34.

33 Henryk Brokman, Prof. dr med. Hanna Hirszfeldowa, „Pediatria Polska” 1958, t. 33, nr 1, s. 2.

34 Ibidem.

35 Hirszfeld, Historia jednego życia…, s. 18.

36 Emil von Dungern, Ludwik Hirschfeld, Ueber Vererbung gruppenspezifischer Strukturen des Blutes (O dziedziczeniu specyficznych grup krwi), „Zeitschrift für Immunitätsforschung und experimentelle Therapie” 1910, nr 6, s. 292 (przeł. Marta Glensk).

37 Ludwik Hirszfeld, Hanna Hirszfeldowa, Badania serologiczne nad rasami ludzkimi, „Przegląd Epidemiologiczny” 1920, t. 1, z. 2, s. 4–5.

38 Emil Freiherr von Dungern, [Professor Dr. Lutek Hirszfeld], archiwum prywatne dr Ewy Bohdanowicz.

39 Hirszfeld, Historia jednego życia…, s. 22.

40 Marcin Czerwiński, Ludzki układ grupowy ABO: historia, fakty, mity, pytania. Wykład wygłoszony w Instytucie Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN im. L. Hirszfelda, październik 2016.

41 Na ten fakt uwagę zwrócił mi prof. Marcin Czerwiński.

42 Por. Pierce, Reid, op. cit., s. 215; por. także Czerwiński, Ludzki układ grupowy…, op. cit.

43 Hirszfeld, Historia jednego życia…, s. 20.

44 Eksteins, op. cit., s. 126.

45 Ludwik Hirszfeld, R. Klinger, Une nouvelle réaction du sérum syphilitique: la coaguloréaction, „La Semaine Médicale” 1914, nr 34, s. 361–363.

46 Ludwik Hirszfeld, O rozpoznawaniu syfilisu na zasadzie zjawisk krzepnienia krwi, „Medycyna i Kronika Lekarska. Czasopismo tygodniowe dla lekarzy praktyków” 1915, nr 1, s. 2. Był to jeden z 27 artykułów opublikowanych na ten temat w trzech językach w ciągu czterech lat.

47 Hirszfeld, Historia jednego życia…, s. 2

Spis treści

1884...

1914...

1918...

1939...

1944...

Dziękuję

Przypisy

Bibliografia

Źródła fotografii

Indeks nazwisk