Michał Pawleta

Wydział Archeologii
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Arkadiusz Marciniak

Wydział Archeologii
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Dziedzictwo kulturowe a zrównoważony rozwój: wprowadzenie

cULTURAL HERITAGE AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT:
AN INTRODUCTION

ABSTRAKT. Celem publikacji Dziedzictwo kulturowe w kontekście wyzwań zrównoważonego rozwoju jest dostarczenie pogłębionego, a zarazem krytycznego namysłu nad miejscem dziedzictwa kulturowego, w tym dziedzictwa archeologicznego, w strategiach zrównoważonego rozwoju. Przedstawione w pracy rozważania dotyczące obecności dziedzictwa w kontekstach zrównoważonego rozwoju zostały ujęte w trzy zagadnienia: 1) dziedzictwo kulturowe w strategiach zrównoważonego rozwoju; 2) redefiniowanie dziedzictwa kulturowego w relacji zasad zrównoważonego rozwoju; 3) wspólnotowe wymiary dziedzictwa kulturowego.

Słowa kluczowe: dziedzictwo kulturowe, dziedzictwo archeologiczne, zrównoważony rozwój

ABSTRACT. The aim of the volume Dziedzictwo kulturowe w kontekście wyzwań zrównoważonego rozwoju is to provide a holistic and deepen critical evaluation of major dimensions of cultural heritage, including archaeological heritage, in sustainable development strategies. They will be discussed in three intertwined aspects: 1) cultural heritage in sustainable development strategies; 2) re-defining cultural heritage in the context of principles of sustainable development; 3) community dimensions of cultural heritage.

Key words: cultural heritage, archaeological heritage, sustainable development

Uwagi wstępne

Współczesna literatura dotycząca dziedzictwa kulturowego znacząco rozszerza dotychczasowe pole semantyczne tego terminu, obejmując nim coraz większą liczbę przedmiotów, obiektów i zjawisk, a także poszerzając jego zakres chronologiczny (Kowalski 2013, 5). Pojawiające się propozycje zrywają z jego dotychczasowym zakresem, a także uprzednimi materialistycznymi atrybucjami. Staje się to czytelne poprzez pojawianie się nowych kategorii, takich jak dziedzictwo niematerialne, dziedzictwo przemysłowe, trudne dziedzictwo (dissonant heritage), dziedzictwo sporne (contested heritage), mroczne dziedzictwo (heritage of atrocity) itd. Poszerzenie zakresu merytorycznego dziedzictwa stało się możliwe dzięki fundamentalnym zmianom w jego definiowaniu, które daleko wykraczają poza – jak ujmowała to przyjęta w Paryżu w 1972 r. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturowego i naturalnego – zabytki, zespoły budowli czy miejsca zabytkowe, mające „wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia historii, sztuki lub nauki”1. Dziedzictwo kulturowe jest obecnie rozumiane całkiem odmiennie. Ujmuje się je jako dynamiczny proces kulturowy, odnoszący się do wielu obszarów kulturowych, takich jak choćby tożsamość, miejsce, powszechnie zrozumiałe doświadczenie, działanie i dzianie się, pamięć i pamiętanie, komunikacja (zob. Mikos von Rohrscheidt 2021, 38–52). Zwraca się także uwagę na jego emocjonalne czy afektywne komponenty (Tolia-Kelly, Waterton, Watson 2017). Dziedzictwo we współczesnym rozumieniu obejmuje zatem nie tylko wartości materialne i niematerialne, ale też jest ujmowane jako współczesna praktyka społeczna. Nie odnosi się więc jedynie do przeszłości czy rzeczy materialnych, lecz jest procesem zaangażowania, aktem komunikacji i tworzenia znaczeń zarówno w, jak i dla teraźniejszości (Smith 2006, 1–2). Ważny jest przy tym sam akt wyboru, warunkujący to, co jest, lub to, co stanie się dziedzictwem, a co zostanie pominięte. Jak zauważa Gregory Ashworth (2007, 32):

dziedzictwem jest wszystko to, co współcześni wybierają z przeszłości, jaką sami wykreowali na użytek czasów obecnych lub w celu przekazania potomnych. Dziedzictwo to proces, nie typ zasobów.

We współczesnych debatach dotyczących zarówno dziedzictwa kulturowego, jak i dziedzictwa archeologicznego silnie akcentuje się jego postać jako pewnego rodzaju zasób kulturowy, który wymaga zarządzania realizowanego w zrównoważony sposób. Temu przekonaniu towarzyszy wyraźne odejście od stricte konserwatorskiego podejścia, marginalizującego znaczenie dziedzictwa w procesach rozwojowych, na rzecz ujmowania go jako zasobu o znaczącym potencjale rozwojowym dla wielu różnych sfer życia człowieka (Sanetra-Szeliga, Jagodzińska 2017). Ważną rolę w tych postawach odgrywa zasada zrównoważonego rozwoju, przełożona na dobra kulturowe, która odwołuje się per analogiam do zasobów przyrodniczych, ujmowanych jako zbiór skończony i nieodnawialny, którym należy zarządzać w zrównoważony dla dobra współczesnych i przyszłych pokoleń sposób. Z jednej strony, co wynika z immanentnych wartości dziedzictwa, pozostaje ono przedmiotem ochrony, o które troszczą się powołani w tym celu eksperci oraz ogół społeczeństwa. Z drugiej natomiast, ma ono charakter twórczego potencjału, który powinien zostać zaadaptowany do nowych warunków i być wykorzystywany dla rozwoju kulturalnego, społecznego i gospodarczego.

Stwierdzenie, iż dziedzictwo stanowi konstytutywny element współczesności, nie jest w tym kontekście bynajmniej rzeczą odkrywczą i nie powinno budzić większych kontrowersji, znajdując obszerne uzasadnienie w literaturze przedmiotu. Niemniej stanowi ono konieczny punkt wyjścia dla rozważań zawartych w niniejszej publikacji. Jak twierdzi Laurajane Smith (2006, 77):

dziedzictwo jako miejsce lub też miejsca dziedzictwa, nie mogą być postrzegane jedynie jako reprezentacja o przeszłości, ale także jako miejsca lub obiekty, które wpływają na bieżące doświadczenia i sposób postrzegania świata przez ludzi.

Optyka teraźniejszości (i przyszłości) w podejściu do dziedzictwa oznacza w oczywisty sposób, iż posiada ono swych depozytariuszy (wspólnoty, społeczności), którzy uznają je za źródło ważnych dla nich wiedzy, przekonań czy tradycji definiowanych przez uznawane przez nich wartości. Z tego powodu – jak zauważa Anna Góral (2014, 277), opierając się na paradygmacie zrównoważonego rozwoju w zarządzaniu zasobami dziedzictwa kulturowego – niezbędne jest podjęcie dyskusji nad związkami, jakie zachodzą pomiędzy członkami społeczności lokalnych i ich wpływem na ochronę oraz racjonalne gospodarowanie zasobami dziedzictwa kulturowego, tak by realizowało ono potrzeby współczesnych i nie ograniczało możliwości korzystana z jego wartości przez przyszłe pokolenia.

Dziedzictwo kulturowe
i rozwój zrównoważony

Celem publikacji Dziedzictwo kulturowe w kontekście wyzwań zrównoważonego rozwoju jest próba ujęcia wielowymiarowej obecności dziedzictwa we współczesnym świecie, pozostająca w zgodzie z zasadami rozwoju zrównoważonego, w jego wielu różnych obszarach życia społecznego, ekonomicznego i środowiskowego. Punktem wyjścia jest stwierdzenie, że zintegrowane podejście do dziedzictwa stwarza warunki jego nowego ujęcia, a ta konceptualizacja zakreśla obszary ich studiów. Zagadnienia te wymagają bardziej szczegółowego omówienia.

Zrównoważony rozwój to pojęcie współcześnie szeroko deklarowane i wykorzystywane w dyskursie naukowym, a także wdrażane w polityce oraz rozmaitych obszarach działalności społecznej, ekonomicznej, środowiskowej oraz kulturowej. W raporcie Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju Nasza wspólna przyszłość (WCED 1987, 40) stwierdza się:

Na obecnym poziomie cywilizacyjnym możliwy jest rozwój zrównoważony, to jest taki rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być zaspokojone bez umniejszania szans przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie.

Bez wdawania się w szczegółowe i chronologiczne omówienie idei i strategii wdrażania zasad zrównoważonego rozwoju (zob. np. Rogers, Jalal, Boyd 2008; Plebańczyk 2017, 309–313), jest rzeczą znamienną, iż raport odnosi się również do dziedzictwa kulturowego (m.in. Clark 2008; Albert 2015; Auclair, Fairclough 2015; Albert, Bandarin, Roders 2017; Labadi 2017; Mergos, Patsavos 2017). Z racji swej rangi, działania uwzględniające zasady zrównoważonego rozwoju stały się ważne w polityce poszczególnych krajów, a także w polityce unijnej, co zostało wyrażone w licznych dokumentach czy rezolucjach. Reprezentatywnym przykładem jest ogłoszona w 2008 r. Europejska agenda kultury2. Dziedzictwo kulturowe stanowi jej główny punkt i zostało ukazane jako wartość wnosząca istotny wkład w realizację wszystkich trzech określonych w niej celów, mianowicie: propagowania różnorodności kulturowej i dialogu międzykulturowego, propagowania kultury w celu pobudzania kreatywności oraz propagowania kultury jako istotnego elementu międzynarodowego wymiaru Unii Europejskiej. Z kolei w Konkluzjach Rady UE z 2014 r. podkreślono, że dziedzictwo kulturowe odgrywa ważną rolę w tworzeniu i poszerzaniu kapitału społecznego oraz że ma znaczny wpływ gospodarczy, m.in. jako integralny element sektora kultury i sektora kreatywnego3.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na znaczenie Konwencji Rady Europy sprawie znaczenia dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa, która została przyjęta w Faro w 2005 r.4, a ratyfikowana przez Polskę w maju 2021 r. Uwypukla ona wartość oraz potencjał mądrze wykorzystywanego dziedzictwa kulturowego jako źródła zrównoważonego rozwoju i jakości życia w nieustannie rozwijającym się społeczeństwie. Definiując dziedzictwo w art. 2, stwierdza się tam, iż:

dziedzictwo kulturowe rozumie się, jako zbiór zasobów odziedziczonych z przeszłości, który niezależnie od własności, postrzegany jest przez ludzi jako odzwierciedlenie i wyraz ich nieustannie ewoluujących wartości, przekonań, wiedzy i tradycji. Obejmuje ono wszystkie aspekty środowiska wynikające z interakcji między ludźmi i miejscami na przestrzeni czasu5.

W art. 9 wspomnianej konwencji, odnoszącym się do zrównoważonego korzystania z dziedzictwa kulturowego, zawiera się zapis wskazujący, iż aby zapewnić trwałość dziedzictwa kulturowego, Strony zobowiązują się:

a) propagować poszanowanie dla integralności dziedzictwa kulturowego poprzez zapewnienie, że związane z nim wartości kulturowe będą ze zrozumieniem uwzględniane przy podejmowaniu decyzji o wprowadzaniu zmian;

b) zdefiniować i promować zasady zrównoważonego zarządzania oraz wspierać jego utrzymywanie w sprawności;

c) zapewnić, że wszystkie ogólne przepisy techniczne będą uwzględniały szczególne wymagania ochrony dziedzictwa kulturowego;

d) promować stosowanie materiałów, technik i umiejętności opartych na tradycji i badać ich potencjał dla współczesnych zastosowań;

e) promować pracę o wysokiej jakości poprzez system kwalifikacji zawodowych i akredytacji dla osób fizycznych, przedsiębiorstw i instytucji.

Natomiast w art. 10, poświęconym zagadnieniu dziedzictwa kulturowego i działalności gospodarczej, wskazuje się, że aby w pełni wykorzystać potencjał dziedzictwa kulturowego jako czynnika zrównoważonego rozwoju gospodarczego, sygnatariusze są zobowiązani:

a) podnosić świadomość o potencjale gospodarczym dziedzictwa i wykorzystywać go;

b) uwzględniać szczególny charakter i interesy dziedzictwa kulturowego przy opracowywaniu polityki gospodarczej; oraz

c) zapewnić, by polityka ta szanowała integralność dziedzictwa kulturowego bez naruszania związanych z nim wartości.

Zapisy dotyczące idei zrównoważonego rozwoju w odniesieniu do dziedzictwa są także zawarte w innych dokumentach, w których zwraca się uwagę na wielorakość i złożoność podejścia i praktyk, jak choćby w kwestii jego interpretacji. Dobrym przykładem jest Karta ds. Interpretacji i Prezentacji Miejsc Dziedzictwa Kulturowego, przyjęta w 2008 r. na Zgromadzeniu Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Zabytkowych (ICOMOS) w Quebecu w Kanadzie. Jej piąta zasada, „Planowanie zrównoważonego rozwoju”, osadza interpretację dziedzictwa właśnie w kontekście zrównoważonego rozwoju:

plan interpretacji dla miejsc dziedzictwa musi uwzględniać ich środowisko naturalne i kulturowe, a jednym z jego głównych celów musi być rozwój społeczny i ekonomiczny oraz równowaga środowiska.

Przejawem postaw podkreślających istotność dziedzictwa kulturowego dla współczesnego świata jest wreszcie Agenda 2030 na rzecz zrównoważonego rozwoju (Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development), przyjęta przez 193 państwa członkowskie Organizacji Narodów Zjednoczonych podczas Zgromadzenia Ogólnego ONZ w Nowym Jorku we wrześniu 2015 r. Zawiera ona program działań o bezprecedensowym zakresie i znaczeniu, definiując model zrównoważonego rozwoju na poziomie globalnym. Sformułowana została w nim wizja rozwoju, która koncentruje się na pięciu wielkich zmianach transformacyjnych określonych jako zasada „5P”: ludzie (people), planeta (planet), dobrobyt (prosperity), pokój (peace), partnerstwo (partnership). Zadaniem Agendy 2030 jest zatem integrowanie działań rządów, biznesu czy organizacji pozarządowych z racji tego, iż skala, zakres i złożoność globalnych wyzwań klimatycznych, gospodarczych oraz społecznych są tak duże, że nie sposób ich rozwiązać na poziomie jednostki, pojedynczej organizacji czy państwa.

Początkowo w dyskusjach nad zrównoważonym rozwojem zdecydowanie dominował wymiar ekologiczny, współistniejący z ekonomicznym, w dalszej kolejności został uzupełniony przez wymiar społeczny. Od niedawna zaczęto również uwzględniać jego aspekt kulturowy. Zwrócono także uwagę na rolę różnych interesariuszy w procesie inicjowania i dokonywania przemian oraz relacji między nimi i realizowanych form współrządzenia oraz na komplementarność działań poszczególnych interesariuszy dziedzictwa kulturowego w kontekście zrównoważonego rozwoju lokalnego (Murzyn-Kupisz 2013, 93; Góral 2014, 280).

Celem zrównoważonego rozwoju w odniesieniu do dziedzictwa kulturowego jest zapewnienie ochrony wartości jego zasobów, zarówno tych kulturowych (retrospektywnych), odnoszących się do przeszłości, jak i społeczno-ekonomicznych, skierowanych ku przyszłości (progresywnych). Wartości, jakie niesie ze sobą dziedzictwo kulturowe, odnoszą się bowiem do czterech filarów rozwoju zrównoważonego: społecznego, gospodarczego, środowiska naturalnego oraz kulturowego (Affelt 2009, 76).

Warto w tym kontekście zauważyć, że oparcie strategii ochrony dziedzictwa kulturowego na zasadzie zrównoważonego rozwoju jest umocowane w konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Zasada ta jest nowoczesną strategią rozwoju społeczno-gospodarczego – obejmuje on m.in. ochronę zasobów dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, które należy zachować dla przyszłych pokoleń. W tym kontekście budzi zrozumiałe zdziwienie fakt, że obowiązująca w Polsce od 2003 r. ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, definiująca pojęcie zabytku, wspomina jedynie o jego trzech wartościach: historycznej, artystycznej i naukowej. Odwołując się do kryteriów, jakie niesie idea rozwoju zrównoważonego, współczesna koncepcja zarządzania zasobami dóbr kultury wymaga więc przedefiniowania. Istnieje bowiem pilna potrzeba redefinicji wartości dziedzictwa w warunkach globalizacji światowej kultury i fragmentaryzacji treści jej przekazu, a także społecznego wykluczenia z procesu recepcji kultury (Affelt 2008, 10–11). Jest ona związana z dostrzeżeniem w dziedzictwie wartości, które wychodzą poza wiązany z nim kanon aksjologiczny (wartości naukowa, artystyczna i starożytnicza), i powiązania go z wartościami: instytucjonalną, instrumentalną i ekonomiczną (Kowalski 2013, 24), oraz poniekąd odwołując się do jego służebnej wobec różnych wspólnot roli. Oznacza to jednocześnie przesunięcie punktu ciężkości na jednostkę i wspólnotę, wraz z uwypukleniem tych ich potrzeb i sposobów, których zaspokojenie może zapewnić dziedzictwo i o którego wykorzystaniu w procesach rozwojowych powinni decydować jego depozytariusze i interesariusze (Kowalski 2013, 29; Legutko-Kobus 2016, 221).

W tych warunkach dziedzictwo nie jest już postrzegane jako relikt przeszłości (zbiór zabytków), ale raczej jako konstrukt społeczny, a często i produkt rynkowy, związany z jego interpretacją (Purchla 2014, 22). Rodzi to jednak potencjalne ryzyko jego wyczerpania bądź degradacji, czemu właśnie przeciwdziałać ma zasada zrównoważonego rozwoju, w ramach którego staje się ono przedmiotem zarządzania na etapie planowania strategicznego, kreowania i realizacji celów, a także monitorowania i oceny sposobów implementacji tych projektów. Jak zauważa Paulina Legutko-Kobus (2016, 221–222), zarządzanie dziedzictwem uwzględnia podstawowe zasady rozwoju zrównoważonego. Pierwsza z nich to zasada sprawiedliwości wewnątrz- i międzygeneracyjnej, odnosząca się do spoczywającego na nas obowiązku zachowania dziedzictwa jako świadectwa poprzednich pokoleń, także dla potomności. Druga odnosi się do zasady partycypacji, zakładającej komunikację, dialog społeczny wokół dziedzictwa, współdecydowanie o dziedzictwie, ale także współodpowiedzialność za jego kształt. Ostatnia zaś odwołuje się do nadawania elementom dziedzictwa różnych wartości, a ich określenie ma istotne znaczenie w procesie zarządzania dziedzictwem. W rozumieniu rozwoju zrównoważonego dziedzictwo i wartości, jakie niesie, są ujmowane holistycznie, uwzględniając zarówno wartości bazowe, jak i ich innowacyjne wykorzystywanie w procesach społecznych i gospodarczych.

Zasady rozwoju zrównoważonego wobec specYfiki dziedzictwa archeologicznego

Dziedzictwo archeologiczne jest specyficzną formą dziedzictwa kulturowego. Z tej racji wymusza niejako dostosowanie zasad rozwoju zrównoważonego w taki sposób, aby uwzględnić tę osobliwość (zob. Howard 2013; 2017; Carman 2015; Favreau, Patalano 2017; Söderström 2018). W tych warunkach wypracowane zostały specyficzne formy zarządzania i ochrona dziedzictwa archeologicznego. Odnoszą się one do różnych sfer i zagadnień, w szczególności krajobrazu, w tym zintegrowanego podejścia do dziedzictwa archeologicznego i kulturowego, zmian klimatycznych oraz społecznego wymiaru dziedzictwa archeologicznego.

Punktem wyjścia dla zdefiniowania sposobów umocowania dziedzictwa archeologicznego w warunkach rozwoju zrównoważonego będzie konstatacja, że jego cele nie są równoznaczne z tym, że wszystkie jego elementy zostaną zachowane w jego obecnie istniejącej materialnej postaci. Zasada ta manifestuje się w najpełniejszy sposób w zasadzie „poluter pays”, która zdominowała archeologiczną doktrynę konserwatorską w ostatnich dekadach na skutek przyjęcia w 1992 r. konwencji maltańskiej. Najważniejsze jest w niej nie zobligowanie inwestorów do finansowania prac archeologicznych, ale przyznanie, że zasoby archeologiczne ulegają zniszczeniu i są pozbawiane swej fizyczności oraz przekształcane w postać różnego rodzaju dokumentacji. Wykładnią zasad rozwoju zrównoważonego w tym kontekście jest uznanie, że zasoby archeologiczne są wydobywane niszczącymi metodami wykopaliskowymi, a w trakcie ich eksploracji – systematycznie dokumentowane. Umożliwia to prowadzenie prac budowlanych. Z kolei kompleksowa analiza pozyskanych zasobów materialnych wytwarza wiedzę o przeszłości, która jest następnie przekazywana społeczeństwu.

Począwszy od lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. relacje pomiędzy człowiekiem a jego naturalnym otoczeniem były badane coraz bardziej intensywnie. Przyznając, że naturalne i niezmodyfikowane ekosystemy de facto nie istnieją, archeologia odgrywa fundamentalną rolę w badaniach kształtowania się ekosystemów pod wpływem działalności człowieka (Bell 2004). W badaniach archeologicznych te stwierdzenia doprowadziły do intensyfikacji rozważań nad przeszłym krajobrazem oraz problematyką gospodarki i sposobami zdobywania pożywienia. W ostatnim czasie w ujęciach relacji między ludźmi a środowiskiem naturalnym wyraźnie obserwujemy przesunięcie z podejścia zorientowanego na przeszłość do podejścia zorientowanego na przyszłość. Ta zmiana została spowodowana wzrastającym zaangażowaniem społeczeństwa w tematy związane ze środowiskiem, takie jak planowanie przestrzenne, zanieczyszczenia, przeludnienie, rekreacja i turystyka, a także ich wpływem na zasoby krajobrazu. Znajduje to także przełożenie na zmieniające się akademickie perspektywy badawcze, skupiające się na poszukiwaniu multidyscyplinarnych i zintegrowanych podejść w obszarach badawczych krajoznawstwa i archeologii, oraz na gotowość do angażowania różnych interesariuszy w pełniejsze i wieloaspektowe zrozumienie kwestii krajobrazu. Zdaniem holenderskiego archeologa Toma Bloemersa (2010) także z ekonomicznego punktu widzenia lepiej, gdy przeszłość jest rozpoznawalna w rozwoju przestrzennym, niż gdy nie jest.

Dużym wyzwaniem, jakie stoi przed ochroną i zrównoważonym zarządzaniem krajobrazami kulturowo-historycznymi, jest rozpoznanie trudnych do obserwacji i najczęściej niewidocznych krajobrazów archeologicznych. Ten archeologiczny komponent krajobrazu staje się niezbędny w strategiach zarządzania, bowiem pozwala zrozumieć głębię czasową w relacjach ludzie–środowisko, a także usytuowania zmiany jako immanentnej cechy historii i rejestrowanego obecnie charakteru krajobrazu (Fairclough 2003; Bell 2004). Te niewidoczne i ukryte krajobrazy są źródłem wiedzy o przeszłych wydarzeniach, ludziach i środowiskach, zawierają „nieznane” informacje. Poprzez łączenie wiedzy i działań w celu radzenia sobie ze specyfiką krajobrazów oraz zarządzania interakcją między wiedzą, polityką i wyobraźnią, ludzie i polityka mogą być połączeni.

W takim rozumieniu krajobraz staje się miejscem splotu wielu czynników określających zasady rozwoju zrównoważonego, takich jak zintegrowana polityka, prezentacja dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego, oraz polem, na którym spotykają się wszyscy interesariusze. Dlatego zrównoważone planowanie krajobrazu ma charakter transdyscyplinarny (Ahern 2005). W ujęciu Marca Antropa (2006, 187) istnieją dwie perspektywy ujmowania zrównoważonych krajobrazów:

1. Ochrona charakterystycznych form krajobrazów oraz ich wartości. W tym ujęciu głównym zadaniem zarządzania zrównoważonego jest ochrona zagrożonych krajobrazów i wartości, jakie ze sobą niosą, oraz podejmowanie starań zapewniających trwanie owych krajobrazów i zachowanie ich wartości.

2. Rozwój zrównoważony rozumiany jako podstawa kształtowania przyszłego krajobrazu. W tym ujęciu planowanie krajobrazu musi uwzględniać i wzmacniać zrównoważony rozwój, również w zakresie urbanizacji i globalizacji. Należy patrzeć na krajobraz w perspektywie możliwości, jakie jego zmiany mogą przynieść w przyszłości.

W ostatnim czasie w wielu badaniach podkreślano rozumienie krajobrazu archeologiczno-historycznego w celu zintegrowania powiązanych wartości w perspektywie planowania przestrzennego (Bloemers i in. 2010). Skupiono się głównie na integracji archeologii z dyscyplinami należącymi do domeny dziedzictwa kulturowego, w szczególności geografii historycznej i historii architektury (van der Valk 2010). Ta perspektywa nie odwołuje się do idei współzależności między człowiekiem a środowiskiem w przeszłości, ale ma na celu zapewnienie zrównoważonego rozwoju przyszłym krajobrazom. Obecnie, zarówno w archeologii, jak i ekologii historycznej, podstawową zasadą jest zasada zrównoważonej przyszłości w relacji człowiek–przyroda, widziana w kategoriach rozwoju zrównoważonego.

Zintegrowane dziedzictwo można scharakteryzować za pomocą podejścia, które uwzględnia zasięg „przez” i „dla” społeczeństwa. Poprzez podnoszenie świadomości i angażowanie społeczeństwa w ochronę dziedzictwa można osiągnąć zrównoważone zarządzanie krajobrazem. Niezbędne jest zachęcanie ludzi do dbania o swoje dziedzictwo, co powinno stać obok koncepcji zrównoważonego rozwoju w kontekście kształtowania krajobrazu.

Odpowiedź na stale powracające pytanie: „Do kogo należy przeszłość?” może być tylko jedna. Do społeczeństwa. To ono jest jego właścicielem i musi czerpać z niego korzyści, pomimo tego że różne grupy eksperckie są powoływane do wypracowania formuły każdej formy dziedzictwa. W powiązaniu dziedzictwa z rozwojem zrównoważonym nie można zatem zapominać o zmieniającej się roli dziedzictwa dla społeczeństwa, dla utrwalania istotnych i podlegających stałej zmianie wartości dla tego społeczeństwa, a w ostatnich latach także o szczególnie artykułowanych prawach człowieka, sprawiedliwości społecznej czy dobrostanie (Lilley, Williams 2005; Silverman, Ruggles 2007; Hodder 2010). Znaczenie dziedzictwa dla społeczeństwa tu i teraz ma ogromne znaczenie dla jego obecnego rozumienia, ochrony i zarządzania oraz wypracowuje formułę jego włączania do zrównoważonego rozwoju. Zarządzanie dziedzictwem wymaga więc odejścia od egoizmu „dobrych” szafarzy, którzy intensywnie dbają o to, co znajduje się pod ich opieką, a co może również oznaczać wykluczenie innych (Lowenthal 1998). Dzięki wpływowi opinii publicznej, poprzez rzecznictwo i aktywizm, możliwości zarządzania zarówno dla sektorów dziedzictwa kulturowego, jak i naturalnego są różne. Podczas gdy ideały, które prowokują zarządzanie z obu sektorów, wywodzą się z podobnego poglądu, że zachowanie i ochrona dla przyszłych pokoleń są ważne, relacje między tymi dwoma sektorami są znacznie mniej kooperatywne (Lowenthal 2005). Jednak takie inkluzywne zarządzanie może spełniać rolę zarówno opiekuna, jak i rzecznika dziedzictwa, rozpowszechniając wiedzę w celu promowania zrozumienia i długoterminowego zrównoważonego rozwoju.

Dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój w trzech odsłonach

W publikacji Dziedzictwo kulturowe w kontekście wyzwań zrównoważonego rozwoju odnosimy się do zagadnień związanych z określeniem potencjału i wartości dziedzictwa kulturowego, w tym również archeologicznego, w strategii zrównoważonego rozwoju. Jednocześnie uznajemy, że tylko całościowe i zintegrowane podejście, włączające w to zasoby kulturowe i naturalne (van Londen, Schlaman, Marciniak 2019), może pomóc w uchwyceniu zróżnicowanego wpływu tegoż dziedzictwa na poszczególne sfery życia i jego rolę w generowaniu różnych wartości, które przyczynią się do kształtowania przyszłego zarządzania dziedzictwem kulturowym i przyjęcia partycypacyjnej postawy wobec jego zasobów.

Celem przyświecającym Autorom, których przemyślenia zawarte zostały w poszczególnych tekstach niniejszej publikacji, jest określenie miejsca, jakie w perspektywie zrównoważonego rozwoju zajmuje zasób dziedzictwa kulturowego, w tym archeologicznego. Jedną z jej naczelnych idei – oprócz namysłu teoretycznego – jest próba ukazania przykładów skutecznej, twórczej, partycypacyjnej i rozwojowej pracy z różnymi grupami interesariuszy dziedzictwa, w tym z lokalnymi społecznościami, które wdrażają idee zrównoważonego rozwoju opartego na zasobach dziedzictwa, w zgodzie z łacińską sentencją verba docent, exempla trahunt. Analiza zjawisk, zarówno w perspektywie teoretycznej, przeprowadzona przez specjalistów w tym zakresie, jak i w perspektywie praktycznych aplikacji i wdrożeń, ma na celu uwypuklenie potencjału i możliwości wykorzystania dziedzictwa kulturowego w sposób zrównoważony, zgodnie z oczekiwaniami współczesnego świata i – co najważniejsze – bez zmniejszania szans zaspokojenia potrzeb przyszłych pokoleń.

Książka została podzielona na trzy integralne i wzajemnie dopełniające się części. Założeniem pierwszej z nich, zatytułowanej Dziedzictwo kulturowe w strategiach zrównoważonego rozwoju, jest zarysowanie zaplecza teoretycznego dla zawartych w niej rozważań. Jak wskazywaliśmy bowiem już wcześniej, dynamicznym transformacjom podlega obecnie nie tylko sam zakres semantyczny dziedzictwa, wykraczając „poza łączone z nim do tej pory znaczenia” (Kowalski 2013, 5), lecz także jego zakres przedmiotowy, a dodatkowo w kierunku współczesności przesuwa się granica chronologiczna zjawisk, które ono obejmuje. Znaczącym zmianom podlegają także społeczny kontekst dziedzictwa i przypisywane mu znaczenia w dynamicznie zmieniającym się świecie, oraz koncepcja rozwoju zrównoważonego, szczególnie rozumienie jego poszczególnych filarów i zasad. Rzecz jasna, odmienne konceptualizacje mają niejednakowe praktyczne implikacje. Zauważalna natomiast konieczność wypracowywania komplementarnych działań i sposobów myślenia, które zakładają zrównoważone podejście, wyklucza koncentrację na jednym obszarze prowadzonej działalności.

Pierwszą część tomu otwiera tekst Joanny Sanetry-Szeligi, Kultura i dziedzictwo kulturowe czwartym filarem zrównoważonego rozwoju?. Autorka wskazuje w nim, iż wraz ze wzrostem świadomości społeczno-ekonomicznego potencjału kultury rośnie także presja interesariuszy sektora kultury na uwzględnienie roli kultury w strategiach zrównoważonego rozwoju. Zauważa, że w siedemnastu celach Agendy 2030 nie znalazły się te związane bezpośrednio z kulturą, co, jej zdaniem, może być sygnałem, że jest ona w niewystarczającym stopniu uwzględniana w antycypowanych procesach rozwojowych. Biorąc pod uwagę szeroki kontekst badań, Autorka pokazuje różnorodne aspekty wpływu kultury na otoczenie oraz jej przenikania zarówno w obszary gospodarki, jak i społeczeństwa oraz środowiska. Dochodzi do wniosku, że kulturę należy traktować jako sferę wnikającą we wszystkie aspekty zrównoważonego rozwoju, wskazując także na konieczność uzupełnianie luki badawczej dotyczącej holistycznego spojrzenia na potencjał społeczno-ekonomiczny dziedzictwa archeologicznego jako ważnego składnika elementu zrównoważonego rozwoju.

Kolejny tekst, autorstwa Katarzyny Plebańczyk – Zrównoważony rozwój w organizacji kultury – kontekst audience development – odnosi się do przemian związanych z postrzeganiem roli kultury i organizacji kultury, a także współczesnego podejścia do zarządzania w obszarze kultury w kontekście celów strategii zrównoważonego rozwoju. Wynikają one m.in. z realizowania porozumień międzynarodowych i globalnych strategii przenoszonych na różne poziomy zarządzania publicznego, a także zmian postaw społecznych, które znalazły swoje odzwierciedlenie w zasadach funkcjonowania państw oraz w organizacjach. Autorka podkreśla rangę wielu zasad współrządzenia wprowadzonych do zarządzania publicznego. Odwołują się one do jawności, przejrzystości i odpowiedzialności i są osiągane z wykorzystywaniem mechanizmów partycypacji, interakcji i konsultacji z interesariuszami. Doprowadzają do znaczących zmian w funkcjonowaniu organizacji kultury poprzez odwołanie się do partycypacji, w tym do zarządzania relacjami z publicznością (audience development), wynikającego z realizacji założeń strategii zrównoważonego rozwoju.

Z nieco odmiennej perspektywy rozważania dotyczące roli muzeów w kontekście zrównoważonego rozwoju, w szczególności w ramach partycypacyjnej formuły pracy z publicznością, podejmuje w swoim artykule zatytułowanym Muzea na rzecz zrównoważonego rozwoju – potencjał partycypacji Katarzyna Jagodzińska. Wskazuje ona, że takie projekty wypełniają cele sformułowane w międzynarodowych dokumentach, m.in. w Agendzie 2030, i ich potencjał powinien być wykorzystywany w szerszym zakresie. Na bazie wywiadów z muzealnikami, przeprowadzonych w projekcie upowszechnieniowym „Atlas muzealnej partycypacji” (2020), Autorka dowodzi, iż partycypacyjna formuła pracy może stanowić także dla muzeów archeologicznych i obiektów dziedzictwa archeologicznego źródło inspiracji dla zmiany myślenia o otoczeniu instytucji i nowego sposobu pracy z publicznością.

W drugim bloku tematycznym – Podejście do dziedzictwa kulturowego wobec zasad zrównoważonego rozwoju – przywołanych zostało wiele przykładów i dobrych praktyk odnoszących się do przeorientowania dziedzictwa kulturowego w perspektywie zasad zrównoważonego rozwoju. Dziedzictwo kulturowe było i pozostaje rozumiane i definiowane na różne sposoby. Zmiany w jego charakterze są szczególnie czytelne w perspektywie zasad zrównoważonego rozwoju, w tym myślenia o zrównoważonym wykorzystaniu zasobów naturalnych i kulturowych. Są one określane z punktu widzenia celów, jakim ma służyć jego wykorzystanie, w sytuacji gdy najważniejszą zasadą organizującą życie społeczne i gospodarcze są kryteria konstytuujące zrównoważony rozwój. W tych warunkach znaczenie dziedzictwa kulturowego jest ujmowane w kategoriach wyznaczania potencjału kulturowego danego regionu, który obejmuje działania o charakterze edukacyjnym, a także przeformułowania formatu turystyki dotyczącej dziedzictwa kulturowego i archeologicznego.

Jednym z najważniejszych wymiarów dziedzictwa staje się perspektywa edukacyjna, w ramach której określa się zasady interpretacji dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego dla osób odwiedzających różne miejsca i obiekty dziedzictwa (zob. Mikos von Rohrscheidt 2021; Nowacki 2021). Są one połączone z integralnym ujęciem regionu w kontekście zrównoważonego regionu. Potencjał dziedzictwa jest w tych warunkach także wykorzystywany w turystyce, w tym turystyce archeologicznej, którą w wielu aspektach można uznać za przykład dobrych praktyk, wdrażających koncepcję zrównoważonego rozwoju. Turystyka zrównoważona dokonuje oceny jej wpływu na środowisko przyrodnicze i kulturowe, chroni miejscową kulturę i wspiera rozwój lokalny, uwzględnia specyfikę kulturową i przyrodniczą obszaru, dąży do zachowania zasobów dla przyszłych pokoleń i jest zintegrowana z innymi działami gospodarki (Kowalczyk 2010, 19–20). Dzięki takim działaniom dziedzictwo kulturowe staje się integralnym elementem sektora kultury i sektora kreatywnego, silnym czynnikiem rozwoju lokalnego i regionalnego sprzyjającego włączeniu społecznemu, wspiera zrównoważony rozwój wsi i miast i ich rewitalizację oraz generuje różnego typu zatrudnienie.

W pierwszym tekście tej części, zatytułowanym Interpretacja dziedzictwa archeologicznego w zrównoważonym rozwoju obszaru, jego autor Marek Nowacki wskazuje różne sposoby wykorzystania interpretacji dziedzictwa kulturowego (w tym archeologicznego) jako narzędzia zarządzania obszarami o zrównoważonym rozwoju. Na podstawie systematycznego przeglądu literatury z zakresu interpretacji dziedzictwa i zrównoważonego rozwoju, przy pomocy głównych baz danych publikacji naukowych na świecie i zidentyfikowanych publikacji, wykonał ilościową i jakościową analizę danych (text mining, wydzielenie wiodących tematów, analiza treści), która pozwoliła mu na wyodrębnienie i omówienie pięciu obszarów tematycznych. Są to: szanse i zagrożenia dla wydzielonych obszarów związane z wdrażaniem programów interpretacji dziedzictwa; planowanie rozwoju turystyki zrównoważonej na obszarach dziedzictwa; rola przewodnika-interpretera w zrównoważonym rozwoju regionu; rola kreatywności w interpretacji dziedzictwa archeologicznego oraz strategie zarządzania ruchem zwiedzających na obszarach dziedzictwa archeologicznego.

Konieczność oparcia turystyki archeologicznej na założeniach zrównoważonego rozwoju jest dość często deklarowana, choć nie doczekała się zbyt wielu opracowań czy praktycznych realizacji (np. Walker, Carr 2013; Comer, Willems 2019). Sytuacja ta ulega jednak powolnej zmianie, czego egzemplifikacją jest artykuł Dziedzictwo archeologiczne a zielona i niebieska archeoturystyka Pauli Chmielowskiej, w którym Autorka odnosi się do turystycznego wykorzystania stanowisk archeologicznych w kontekście turystyki zrównoważonej. Stając w opozycji do tradycyjnej turystyki, turystyka zrównoważona ma na celu zminimalizowanie wpływu turystyki na środowisko naturalne, w tym kulturę lokalną, jednocześnie generując możliwości zatrudnienia lokalnych mieszkańców i promowania ich kultury. Paula Chmielowska wskazuje, że organizowanie wystaw i „muzeów” tuż przy stanowisku czy otwieranie ich dla publiczności, co daje możliwość pracy i wolontariatu oraz zachęca do przyjazdu na stanowisko rowerem, jest częścią zielonej i niebieskiej archeoturystyki, mogącej spełniać założenia ekologicznej ekonomii, a jednocześnie promującej dziedzictwo archeologiczne. Wpisuje się ona w plan działania UE Europejski Zielony Ład z 2020. W tym kontekście omawia realizowany przez międzynarodowy projekt ArchaeoBalt, w zamyśle łączący uniwersytety, muzea i agencje turystyczne w tworzeniu zrównoważonego podejścia do dziedzictwa archeologicznego regionu południowego Bałtyku.

Podstawowe zasady zrównoważonego rozwoju, w tym zasada ostrożności w wypadku przekształcania zasobu nieodnawialnego, dotyczą w znacznym stopniu zarówno dóbr natury, jak i dóbr kultury (Murzyn-Kupisz 2013, 94–95). Wynika to nie tylko z przenikania się obu rodzajów dziedzictwa, m.in. w ramach krajobrazów kulturowych, lecz także z myślenia o zrównoważonym wykorzystaniu zasobów naturalnych i kulturowych, co znajduje odzwierciedlenie w konwencjach UNESCO, a także zostało podkreślone w Europejskiej konwencji krajobrazowej z 2000 r. (ratyfikowanej przez Polskę w 2004 r.). W kontekście synergii pomiędzy dobrami kultury i przyrodniczymi osadzony jest artykuł Rafała Zapłaty, Kaliny Juszczyk i Krzysztofa Stereńczaka: Zrównoważony rozwój – obszary leśne i dziedzictwo kulturowe, w którym zostały zanalizowane aspekty powyższego zjawiska z uwzględnieniem sytuacji w Polsce. Autorzy wskazują, iż w myśl idei zrównoważonego rozwoju dziedzictwo tak przyrodnicze, jak i kulturowe należy rozumieć jako podstawę współczesnych działań człowieka, które nie powinny umniejszać szans zaspakajania potrzeb przyszłym pokoleniom. W swym tekście skupiają się przede wszystkim na zrównoważonych działaniach w odniesieniu do dziedzictwa archeologicznego, znajdującego się na terenach leśnych w Polsce, prezentując realizowane w ostatnich latach inicjatywy Lasów Państwowych i omawiając wybrane prace i wyniki badań, prowadzące m.in. do rozpoznania zasobów zabytkowych. Są one przytaczane jako dowód skutecznej, twórczej i rozwojowej pracy z różnymi grupami interesariuszy dziedzictwa, które wdrażają idee zrównoważonego rozwoju opartego na zasobach dziedzictwa archeologicznego.

Drugą część publikacji kończy Dyskusja na temat wolnego obrotu zabytkami archeologicznymi. Kamil Zeidler zauważa, że zasada zrównoważonego rozwoju w stosunku do ochrony zabytków archeologicznych, obecna w coraz większej liczbie dokumentów i aktów normatywnych, stosowana jest per analogiam do praw ochrony środowiska. Łączy się ona ze wzbudzającym kontrowersje zagadnieniem na styku archeologii i prawa, mianowicie dopuszczalnością obrotu zabytkami archeologicznymi. Wskazuje w tym kontekście dwa skrajne stanowiska – skrajnej reglamentacji oraz skrajnego liberalizmu, a także propozycje różnych kompromisów pomiędzy nimi. Konserwatywnie nastawieni archeolodzy i prawnicy podzielają pogląd, że zabytki archeologiczne należą do kategorii res extra commercium, czyli rzeczy wyłączonych z obrotu, co więcej, że wszystkie zabytki archeologiczne stanowią własność Skarbu Państwa. Zdaniem Autora na gruncie aktualnie obowiązującego prawa oba poglądy są chybione. Dlatego podaje je krytyce i podejmuje dyskusję w poszukiwaniu właściwych wniosków w świetle obowiązującego prawa i postulatów ewentualnych przyszłych zmian w obowiązującym ustawodawstwie.

Przeorientowanie wartości i znaczenia dziedzictwa kulturowego w perspektywie zasad zrównoważonego rozwoju oznacza także odmienne od dotychczasowego zakreślenie jego wspólnotowego wymiaru. Te zagadnienia są przedmiotem trzeciej, ostatniej części książki – pod tytułem Wspólnotowe wymiary dziedzictwa kulturowego. Dziedzictwo było dotychczas postrzegane głównie w kategoriach budowania i podtrzymywania tożsamości lokalnych, regionalnych, narodowych czy etnicznych, czego dokonywano poprzez wypracowanie więzi emocjonalnej człowieka z dziedzictwem i poczucia stabilności w teraźniejszości, która jest dobrze umocowana w przeszłości, i wartościach, które zostały tam wytworzone i przekazywane w kolejnych pokoleniach, tworząc poczucie ciągłości i kontynuacji.

Wprowadzenie zasad zrównoważonego rozwoju oznacza odmienne od dotychczasowych zewnętrzne warunki, które wymusiły przeformułowanie tych formacyjnych postaci dziedzictwa kulturowego. Obejmują one wiele nowych wymiarów, w szczególności uwzględnienie partycypacyjności w ustalaniu i negocjowaniu lokalnego znaczenia dziedzictwa, które staje się wypadkową rozmaitych potrzeb i interesów podmiotów mających własną tożsamość oraz potrzeba wytworzenia poczucia bezpieczeństwa (Affelt  2009, 59). W takich warunkach dziedzictwo staje się trwałym elementem kształtowania świadomej wspólnotowości, sprzyja zatem tworzeniu więzi międzyludzkich i zaufania, co ułatwia współdziałanie. W ten sposób przeistacza się w ważny czynnik rozwoju kapitału społecznego. Ten rodzaj partycypacyjności wyznacza także bardziej aktywną formę wykorzystania dziedzictwa w lokalnych procesach rozwojowych. W połączeniu z działaniami samorządów lokalnych w odniesieniu do zarządzania zasobami dziedzictwa kulturowego, ma istotny wpływ na „nadawanie ram” sprawnego rozwoju i funkcjonowania dziedzictwa kulturowego w społeczności lokalnej (Góral 2014, 282).

O tym aspekcie traktuje tekst Aleksandry Chabiery, Dziedzictwo archeologiczne jako czynnik rozwoju lokalnego. Wskazując, iż dziedzictwo, w tym archeologiczne, ma potencjał rozwojowy, Autorka docieka, jakie zadania w procesie uruchomienia tego potencjału mają samorządy lokalne i jednocześnie stara się wskazać przykłady optymalnych działań, mogących skutecznie obudzić potencjał lokalnego dziedzictwa archeologicznego. Akcentuje doniosłą rolę współpracy różnych środowisk, instytucji i organizacji, oraz aktywność liderów, muzeów, NGOs-ów, przedsiębiorców, ośrodków naukowych oraz mieszkańców. Szczególnie ważna jest aktywność samych gmin, które poprzez wpisanie lokalnych działań społecznych i wspólnotowych w swoje dokumenty rozwojowe mogą wspierać tego typu działania. W tym kontekście Autorka konstatuje, iż niestety, próby wykorzystania dziedzictwa archeologicznego w lokalnych procesach rozwojowych są niedostateczne, gdyż samorządy nie potrafią tego robić, a sami mieszkańcy, niezaznajomieni z lokalnymi zasobami archeologicznymi, nie potrafią postulować zmian rozwojowych w tym zakresie. Sytuacja ta, jej zdaniem, wymaga więc pilnej zmiany.

Ważnym wymiarem wspólnotowości dziedzictwa kulturowego jest podejście partycypacyjne, przejawiające się w działaniach oddolnych, w ramach których zaangażowane są różne grupy interesariuszy. W polskiej archeologii mamy, niestety, niedostatek kreatywnych i lokalnie umocowanych inicjatyw, wdrażających idee społecznie odpowiedzialnej nauki oraz włączających lokalne wspólnoty w proces wytwarzania wiedzy archeologicznej, a poprzez to przyczyniających się do budowy społecznego i kulturowego kapitału czy zacieśniania współpracy na rzecz lepszej ochrony i zarządzania dziedzictwem kulturowym. W tym kontekście duży potencjał rozwojowy stanowi ważny w ostatnich latach sposób uprawiania archeologii jako nauki o szerszym społecznym i kulturowym znaczeniu, jakim jest archeologia wspólnotowa, co stanowi przedmiot rozważań Kornelii Kajdy i Dawida Kobiałki w artykule Archeologia wspólnotowa jako sposób zrównoważonego podejścia do dziedzictwa – przykład projektu CARE. Dowodzą oni, że archeologia wspólnotowa staje się elementem wdrażania koncepcji zrównoważonego rozwoju na polu ochrony i zarządzania dziedzictwem kulturowym. W celu egzemplifikacji tego założenia, odwołują się do międzynarodowego projektu CARE, realizowanego także w Polsce w latach 2019–2022, którego z jednym z filarów jest archeologia, rozumiana z perspektywy jej związków ze społeczeństwem. Zwracają uwagę, iż w działaniach podejmowanych na gruncie archeologii wspólnotowej ochrona i użytkowanie dziedzictwa stanowią nieodłączny element lokalnych procesów społeczno-kulturowych, nie pomijając przy tym ważnych aspektów naukowych.

Celem ostatniego tekstu zawartego w tomie, autorstwa Adama Płachciaka – Tikkun Olam w kulturze religijnej judaizmu a idea rozwoju zrównoważonego – jest ukazanie judaistycznej koncepcji „naprawy świata”, Tikkun Olam, w kontekście zasady rozwoju zrównoważonego. Autor wskazuje, iż pomimo tego że zarówno ta idea, jak i zasada zrównoważonego rozwoju, jako koncepcje naprawy i równoważenie dysproporcji rozwojowych na świecie, mają całkowicie odmienne pochodzenie, dzielą one ze sobą zbliżoną wrażliwość i przekonanie ich twórców oraz propagatorów o konieczności dokonania zmiany wykraczającej poza indywidualne potrzeby człowieka. Dowodzi on także, że idea Tikkun Olam ma współcześnie znacznie szersze niż religijne przesłanie i stanowi fundamentalny element w prorozwojowej polityce Izraela. Jego zdaniem dialogiczna perspektywa w niej zawarta wydaje się jedynym rozwiązaniem w tworzeniu bezpieczniejszego świata w rejonie Bliskiego Wschodu, co ma niezmiernie aktualną wymowę w sytuacji zaostrzającego się obecnie konfliktu izraelsko-palestyńskiego.

Podsumowanie

Idea zrównoważonego rozwoju, pomimo iż obecna w obiegu i działaniach od ponad trzech dekad, nadal zachowuje swą niesłabnącą aktualność, co więcej, jej dynamika coraz silniej obejmuje swoim zakresem również dziedzictwo kultury, czego dowodem jest niniejsza publikacja. Jako redaktorzy zdajemy sobie sprawę – co przejawia się też zresztą w opiniach Autorów wyrażonych w poszczególnych tekstach zamieszczonych w tomie – iż zagadnienia zrównoważonego wykorzystania zasobów dziedzictwa kultury i zachowania ich dla przyszłych pokoleń nie stanowią uniwersalnego remedium na wszystkie problemy, wynikające z rozwoju cywilizacyjnego, jakie napotykają na swojej drodze ochrona i racjonalne zarządzanie dziedzictwem kulturowym. Niemniej zauważamy potencjał możliwości wykorzystania dziedzictwa kulturowego jako zasobu dla zrównoważonego rozwoju regionalnego i ochrony krajobrazów kulturowych. Wymaga to skoordynowanej polityki na poziomie regionalnym w kwestiach dotyczących środowiska, rozwoju społecznego, kultury, edukacji, turystyki i rozwoju gospodarczego, a także planowania przestrzennego (Purchla 2014, 28). Konieczna jest przy tym metodyczna waloryzacja zasobów dziedzictwa kulturowego, będąca podstawowym składnikiem zrównoważonego zarządzania zasobami dziedzictwa kulturowego i naturalnego, zgodnie z zasadą służebności wobec społeczeństwa i jego potrzeb oraz zapewniającego zachowanie różnorodności tychże zasobów, a także ich wszystkich wartości dla obecnego i przyszłych pokoleń (Affelt 2009, 80). Dziedzictwo ma olbrzymi potencjał i ważną rolę do odegrania w kontekście zrównoważonego rozwoju, związanego ze spójnością społeczną, dobrostanem, kreatywnością, atrakcyjnością ekonomiczną i promowaniem zrozumienia między społecznościami.

Zachęcamy do potraktowania niniejszej publikacji jako otwartego forum wymiany myśli i idei, prezentującego zarówno refleksje akademickie dotyczące dziedzictwa kulturowego, w tym archeologicznego, jak i jego praktyczne i instytucjonalne ujęcia. Żywimy nadzieję, że okaże się ona przydatna przy kreowaniu skutecznej, a jednocześnie bazującej na racjonalnych przesłankach polityce w zakresie ochrony i opieki nad dziedzictwem kulturowym. Z jednej strony będzie stanowić inspirację dla wykorzystywania dziedzictwa w obszarze dobra społecznego, akcentując jego rolę i potencjał w społeczno-kulturowym rozwoju społeczności lokalnych. Z drugiej, umożliwi także integrację różnych środowisk naukowych oraz wypracowanie interdyscyplinarnej współpracy, kształtującej przyszłe działania wokół dziedzictwa kulturowego i archeologicznego. Wreszcie, poprzez promowanie podejścia do nauki, w którym otaczający świat jest także ważnym partnerem, uzasadni jeszcze silniej konieczność zachowania dziedzictwa kulturowego i jego wartości dla kolejnych pokoleń, zachęcając do zrównoważonego zarządzania tym cennym i nieodnawialnym zasobem.

Bibliografia

Affelt W. 2008. Dziedzictwo techniki w kontekście zrównoważonego rozwoju [w:] Współczesne problemy teorii konserwatorskiej w Polsce, red. B. Szmygin. Warszawa–Lublin: Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków ICOMOS, Politechnika Lubelska, 7–16.

Affelt W. 2009. Dziedzictwo techniki jako cząstka kultury. Część II. W stronę dziedzictwa zrównoważonego. Ochrona Zabytów 61 (1), 53–82.

Ahern J. 2005. Theories, Methods and Strategies for Sustainable Landscape Planning [w:] From Landscape Research to Landscape Planning: Aspects of Integration, Education and Application, red. B. Tress, G. Tress, G. Fry, P. Opdam. Frankfurt: Springer, 119–131.

Albert M.-T. (red.) 2015. Perceptions of Sustainability in Heritage Studies. Berlin: De Gruyter.

Albert M.-T., Bandarin F., Roders A.P. (red.) 2017. Going Beyond: Perceptions of Sustainability in Heritage Studies no. 2. Cham: Springer.

Antrop M. 2006. Sustainable Landscapes: Contradiction, Fiction or Utopia? Landscape and Urban Planning 75 (3), 187–197.

Ashworth G. 2007. Sfragmentaryzowane dziedzictwo: sfragmentaryzowany instrument sfragmentaryzowanej polityki [w:] Dziedzictwo kulturowe w XXI wieku. Szanse i wyzwania, red. M. Murzyn, J. Purchla. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury, 29–42.

Auclair E., Fairclough G. (red.) 2015. Theory and Practice in Heritage and Sustainability. Between Past and Future. London–New York: Routledge.

Bell M. 2004. Archaeology and Green Issues [w:] A Companion to Archaeology, red. J. Bintliff. Malden (MA) – Oxford (UK) – Victoria (AU): Blackwell Publishing, 509–531.

Bloemers T. 2010. The Cultural Landscape and Heritage Paradox. Protection and Development of the Dutch Archaeological-Historical Landscape and its European Dimension [w:] The Cultural Landscape & Heritage Paradox. Protection and Development of the Dutch Archaeological-Historical Landscape and its European Dimension, red. T. Bloemers, H. Kars, A. van der Valk, M. Wijnen. Amsterdam: Amsterdam University Press, 3–16.

Bloemers T., Kars H., van der Valk A., Wijnen M. (red.) 2010. The Cultural Landscape & Heritage Paradox. Protection and Development of the Dutch Archaeological-Historical Landscape and its European Dimension. Amsterdam: Amsterdam University Press.

Carman J. 2015. Educating for Sustainability in Archaeology. Archaeologies: Journal of the World Archaeological Congress 12 (2), 133–152.

Clark K. 2008. Only Connect – Sustainable Development and Cultural Heritage [w:] The Heritage Reader, red. G. Fairclough, R. Harrison, J.H. Jr. Jameson, J. Schofield. London–New York: Routledge, 82–98.

Comer D.C., Willems A. (red.) 2019. Feasible Management of Archaeological Heritage Sites Open to Tourism. Cham: Springer.

Favreau J., Patalano R. (red.) 2017. Shallow Pasts, Endless Horizons: Sustainability & Archaeology. Proceedings of the 48th Annual Chacmool Conference. Calgary: University of Calgary.

Fairclough G. 2003. The Long Chain: Archaeology, Historical Landscape Characterisation and Time Depth in the Landscape [w:] Landscape Interfaces. Cultural Heritage in Changing Landscapes, red. H. Palang, G. Fry. Springer: Dordrecht: Springer, 295–318.

Fairclough G. 2009. The Cultural Context of Sustainability – Heritage and Living [w:] Heritage and Beyond. Strasbourg: Council of Europe Publishing, 125–127.

Góral A. 2014. Dziedzictwo kulturowe jako zasób wspólny. Rola współpracy między interesariuszami w zarządzaniu dziedzictwem kulturowym. Zarządzanie w Kulturze 15 (3), 277–286.

Hodder I. 2010. Cultural Heritage Rights: From Ownership and Descent to Justice and Well-being. Anthropological Quarterly 83 (4), 861–882.

Howard S. 2013. Understanding the Concept of Sustainability as Applied to Archaeological Heritage. Rosetta 14, 1–19.

Howard S. 2017. Discourses of Sustainability in Archaeological Heritage Management [w:] Shallow Pasts, Endless Horizons: Sustainability & Archaeology. Proceedings of the 48th Annual Chacmool Conference, red. J. Favreau, R. Patalano. Calgary: University of Calgary, 41–49.

Kowalczyk A. 2010. Turystyka zrównoważona – aspekty kulturowe [w:] Uwarunkowania i plany rozwoju turystyki. T. VI. Turystyka zrównoważona, red. Z. Młynarczyk, I. Potocka, A. Zajadacz. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 19–30.

Kowalski K. 2013. O istocie dziedzictwa kulturowego – rozważania. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.

Labadi S. 2017. World Heritage, and Sustainable Development: International Discourses and Local Impacts [w:] Collision or Collaboration: Archaeology Encounters Economic Development, red. P.G. Gould, A.K. Pyburn. Cham: Springer, 45–60.

Lilley I., Williams M. 2005. Archaeological Significance in Archaeology and Indigenous Knowledge: A View from Australia [w:] Heritage of Value, Archaeology of Renown: Reshaping Archaeological Assessment and Significance, red. C. Mathers, T. Darvill, B. Little. Gainsville: University Press of Florida, 227–257.

Lowenthal D. 1998. Stewardship, Sanctimony and Selfishness. A Heritage Paradox [w:] History and Heritage. Consuming the Past in Contemporary Culture, red. J. Arnold, K. Davies, S. Ditchfield. Donhead: Donhead St. Mery, 169–179.

Lowenthal D. 2005. Natural and Cultural Heritage. International Journal of Heritage Studies 11 (1), 81–92.

Legutko-Kobus P. 2016. Zarządzanie dziedzictwem kulturowym jako element implementacji rozwoju zrównoważonego na poziomie lokalnym. Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu 452, 219–228.

van Londen H., Schlaman M., Marciniak A. 2019. Heritage Management. The Natural and Cultural Divide. EX NOVO. Journal of Archaeology 4, 3–12.

Mergos G., Patsavos N. (red.) 2017. Cultural Heritage and Sustainable Development Economic Benefits, Social Opportunities and Policy Challenges. Chania: Technical University of Crete.

Mikos von Rohrscheidt A. 2021. Interpretacja dziedzictwa w turystyce kulturowej. Konteksty, podmioty, zarządzanie. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznańskie Centrum Dziedzictwa.

Murzyn-Kupisz M. 2013. Kultura i dziedzictwo kulturowe a rozwój zrównoważony [w:] Gospodarka regionalna i lokalna a rozwój zrównoważony, red. Z. Strzelecki, P. Legutko-Kobus. Warszawa: PAN, Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, 92–105.

Nowacki M. 2021. Heritage Interpretation and Sustainable Development: A Systematic Literature Review. Sustainability 13, 4383. https://doi.org/10.3390/su13084383.

Pace A. 2012. From Heritage to Stewardship. Defining the Sustainable Care of Archaeological Places [w:] The Oxford Handbook of Public Archaeology, red. R. Skeates, C. McDavid, J. Carman. Oxford: Oxford University Press, 276–295.

Plebańczyk K. 2017. Kultura i zrównoważony rozwój – wykorzystanie narzędzi partycypacji zaangażowanej. Zarządzanie w Kulturze 18 (3), 307–325.

Purchla J. 2014. Dziedzictwo kulturowe a kapitał społeczny [w:] Dlaczego i jak w nowoczesny sposób chronić dziedzictwo kulturowe: materiały pokonferencyjne, red. A. Rottermund. Warszawa: Polski Komitet do spraw UNESCO, 21–30.

Rogers P.P., Jalal K.F., Boyd J.A. 2008. An Introduction to Sustainable Development. London: Glen Educational Foundation, Inc.

Sanetra-Szeliga J., Jagodzińska K. (red.) 2017. Potencjał dziedzictwa: społeczno-gospodarcze przykłady z Europy Środkowej. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.

Schofield J. 2008. Heritage Management, Theory and Practice [w:] The Heritage Reader, red. G. Fairclough, R. Harrison, J.H. Jr. Jameson, J. Schofield. London–New York: Routledge, 15–30.

Silverman H., Fairchild Ruggles D. (red.) 2007. Cultural Heritage and Human Rights. New York: Springer.

Smith L. 2006. Uses of Heritge. London–New York: Routledge.

Söderström U. 2018. Contract Archaeology and Sustainable Development Between Policy and Practice. Växjö: Linnaeus University Press.

Tolia-Kelly D.Y., Waterton E., Watson S. (red.) 2017. Heritage, Affect and Emotion. Politics, Practices and Infrastructures. London–New York: Routledge.

Vademecum… 2015. Vademecum konserwatora zabytków. Międzynarodowe Normy Ochrony Dziedzictwa Kultury (Edycja 2015). Warszawa: Polski Komitet Narodowy ICOMOS.

van der Valk A. 2010. Planning the Past. Lessons to be Learned from ‘Protecting and Developing the Dutch Archaeological-Historical Landscape’ (PDL/BBO) [w:] The Cultural Landscape & Heritage Paradox: Protection and Development of the Dutch Archaeological-historical Landscape and its European Dimension, red. T. Bloemers, H. Kars, A. van der Valk, M. Wijnen. Amsterdam: Amsterdam University Press, 21–52.

Walker C., Carr N. (red.) 2013. Tourism and Archaeology. Sustainable Meeting Grounds. Walnut Creek, CA: Altamira Press.

WCED 1987. Brundtland Commission: Our Common Future. Oxford: Oxford University Press.

Akty prawne, konwencje

Agenda 2030. Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development.

Europejska agenda kultury w dobie globalizacji świata (2008/C 53/05); https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-UE/opinia-europejska-agenda-kultury-w-dobie-globalizacji-swiata-67746247 (dostęp: 21.06.2021).

Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego (poprawiona), sporządzona w La Valetta dnia 16 stycznia 1992 roku (Dz.U. z 1996 r., nr 120, poz. 564).

Europejska konwencja krajobrazowa, Florencja 2000 (Dz.U. z 2006 r., nr 14, poz. 98).

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 z późn. zm.).

Konwencja ramowa Rady Europy o wartości dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa (Faro, 2005).

Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, przyjęta w Paryżu dnia 16 listopada 1972 r. przez Konferencję Generalną Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury na jej siedemnastej sesji.

Konkluzje Rady z dnia 21 maja 2014 r. w sprawie dziedzictwa kulturowego jako strategicznego zasobu zrównoważonej Europy (2014/C 183/08).

The ICOMOS Charter for the Interpretation and Presentation of Cultural Heritage Sites, (Quebec, 2008); http://icip.icomos.org/downloads/ICOMOS_Interpretation_Charter_ENG_04_10_08.pdf (dostęp: 21.06.2021).

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r., poz. 2187 ze zm.).

1 https://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/pdf/Konwencja_o_ochronie_swiatowego_dziedzictwa.pdf (dostęp: 21.06.2021).

2 https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-UE/opinia-europejska-agenda-kultury- w-dobie-globalizacji-swiata-67746247 (dostęp: 21.06.2021).

3 Konkluzje Rady z dnia 21 maja 2014 r. w sprawie dziedzictwa kulturowego jako strategicznego zasobu zrównoważonej Europy (2014/C 183/08), pkt. 5 i 6.

4 https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/09000016 8008 3746 (dostęp: 15.06.2021).

5 Cyt. za Vademecum 2015, 164.