Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

I. Świąteczny poranek

II. Nowicjuszka w wielkim świecie

III. Dzieciństwo Molly Gibson

IV. Sąsiedzi pana Gibsona

V. Cielęca miłość

VI. Wizyta u Hamleyów

VII. Przygrywka

VIII. Nadchodzi niebezpieczeństwo

IX. Wdowiec i wdowa

X. Kryzys

XI. Nowe przyjaźnie

XII. Przygotowania do ślubu

XIII. Nowi przyjaciele Molly

XIV. Molly potraktowana protekcjonalnie

XV. Nowa mama

XVI. Panna młoda w domu

XVII. Smutek w Hamley Hall

XVIII. Tajemnica Osborne’a

XIX. Przyjazd Cynthii

XX. Goście pani Gibson

XXI. Przybrane siostry

XXII. Zmartwienia dziedzica

XXIII. Rozterki Osborne’a

XXIV. Obiadek u pani Gibson

XXV. Zamęt w Hollingfordzie

XXVI. Bal dobroczynny

XXVII. Ojciec i synowie

XXVIII. Rywalizacja

XXIX. Podchody

XXX. Stare i nowe

XXXI. Bierna kokietka

XXXII. Coś się wydarzy

XXXIII. Światło na horyzoncie

XXXIV. Pomyłka zakochanego

XXXV. Manewry matki

XXXVI. Domowa dyplomacja

XXXVII. Niespodziewana wizyta i jej konsekwencje

XXXVIII. Pan Kirkpatrick Q.C.

XXXIX. Nie wszystko można ukryć

XL. Wakacje Molly

XLI. Chmury się gromadzą

XLII. Odgłosy nadciągającej burzy

XLIII. Wyznanie Cynthii

XLIV. Molly rusza na ratunek

XLV. Zwierzenia

XLVI. Plotki

XLVII. Skandal i jego ofiary

XLVIII. Niewinnie oskarżona

XLIX. Molly znajduje obrońcę

L. Cynthia w potrzasku

LI. Nieszczęścia chodzą parami

LII. Zgryzota dziedzica

LIII. Niespodziewani goście

LIV. Kto doceni Molly Gibson

LV. Powrót ukochanego

LVI. Umarła stara miłość, niech żyje nowa!

LVII. Przedślubne wizyty i pożegnania

LVIII. Powrót nadziei i światło na horyzoncie

LIX. Molly Gibson w Hamley Hall

LX. Wyznanie Rogera

Podsumowanie

Tytuł oryginału
WIVES AND DAUGHTERS

Redaktor prowadzący
Elżbieta Kobusińska

Redakcja
Elżbieta Jurczyszyn

Redakcja techniczna
Małgorzata Juźwik

Korekta
Marianna Filipkowska
Grażyna Henel
Jolanta Spodar

Copyright © for the Polish translation by Katarzyna Kwiatkowska, 2012

Świat Książki
Warszawa 2012

Weltbild Polska Sp. z o.o.
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2

Księgarnia internetowa: Weltbild.pl

Skład
Joanna Duchnowska

ISBN 978-83-7799-792-5
Nr 90083452

Skład wersji elektronicznej
pan@drewnianyrower.com

I
Świąteczny poranek

Korowód dzieciństwa każdego z nas zaczyna się od tej samej wyliczanki: w pewnym kraju było hrabstwo, w tym hrabstwie było miasto, w tym mieście był dom, w tym domu był pokój, w tym pokoju było łóżko. A w tym łóżku leżała sobie mała dziewczynka; przebudzona i rześka marzyła o tym, by już wstać. Nie pozwalała jej na to pewna niewidzialna siła znajdująca się w sąsiednim pokoju – niejaka Betty, której sprawiedliwego snu pod żadnym pozorem nie wolno było zakłócać aż do godziny szóstej. O tej właśnie porze owa siła budziła się sama „z akuratnością zegara” (jak twierdziła) i wszelki spokój opuszczał całe gospodarstwo domowe na resztę dnia. Był czerwiec i dlatego, mimo wczesnego poranka, pokój przepełniało słoneczne ciepło i światło.

Mała Molly Gibson leżała w łóżeczku osłoniętym lekkimi kotarami z białej dymki[1], a po przeciwnej stronie jej sypialenki stała komoda, na której blacie znajdowało się coś, co od biedy można by nazwać stojakiem na kapelusze. Zwisał z niego czepek, z obawy przed jakimś zabłąkanym pyłkiem kurzu starannie okryty wielką bawełnianą chustą z tak grubej i ciężkiej tkaniny, że gdyby to, co jest pod spodem, stworzono z delikatnego tiulu, koronki i kwiatów, zostałoby dosłownie „zmiazgowane” (ponownie przywołując określenie Betty). Na szczęście czepek wykonany był z porządnej słomki i jedyną jego ozdobę stanowiła zwykła biała wstążka okalająca główkę i służąca jako wiązanie. Wspomnieć też należy o dekoracji z papierowego filigranu, której każde marszczenie Molly znała na pamięć, bo czyż nie wykonała jej osobiście poprzedniego wieczoru, wkładając w to wiele wysiłku? Ileż starań poświęciła tej błękitnej kokardce – pierwszej tak wspaniałej ozdobie swego nakrycia głowy!

Nareszcie szósta! Z werwą oznajmił to uroczy dźwięk kościelnych dzwonów, wzywając mieszkańców do podjęcia codziennych zajęć, tak jak działo się to od wieków. Molly wyskoczyła z łóżka i bosymi stópkami podbiegła do komody. Uniosła chustkę i zapatrzyła się w czepek – zapowiedź rozkoszy nadchodzącego dnia. Zaraz potem ruszyła w stronę okna i po kilku szarpnięciach udało jej się otworzyć skrzydło, aby wpuścić do środka słodkie poranne powietrze. Rosa zniknęła już z kwiatów w ogrodzie, ale nadal perliła się w wysokiej trawie pobliskiej łąki. Z drugiej strony rozciągało się niewielkie miasteczko Hollingford, na którego ulicę otwierały się frontowe drzwi domu pana Gibsona. Na niebie zaczęły się pojawiać delikatne smugi i małe obłoczki dymu, wydobywające się z kominów tych domostw, gdzie kobiety już wstały i przygotowywały śniadania dla żywicieli rodziny.

Molly Gibson myślała tylko o jednym: „Och, więc to będzie śliczny dzień! Tak się bałam, że nigdy, nigdy nie nadejdzie! A jeśli nawet, to będzie wtedy padał deszcz!”.

Czterdzieści pięć lat temu[2] przyjemności dziecka w prowincjonalnym mieście były bardzo proste, a Molly musiała przeżyć dwanaście lat, zanim na jej horyzoncie pojawiło się takie wydarzenie, jakie właśnie się zbliżało. Biedna mała! To prawda, że straciła matkę, co wstrząsnęło jej światem i odmieniło bieg życia, ale nie jest to zdarzenie, do którego chciałoby się wracać, a poza tym była wtedy zbyt maleńka, by świadomie przyjąć tę stratę. Natomiast przyjemność, której spodziewała się dzisiaj, miała być jej udziałem – po raz pierwszy będzie uczestniczyć w dorocznych uroczystościach w Hollingfordzie.

Niewielka, rozproszona mieścina z jednej strony stopniowo przechodziła w tereny wiejskie, a z drugiej graniczyła ze stróżówką wielkiego parku. Tam, w pałacu, mieszkali lord i lady Cumnor – hrabia i hrabina, jak nazywali ich okoliczni mieszkańcy; w miasteczku bowiem nadal żywe były tradycje feudalne, kultywowane na wiele różnych sposobów, na co dziś patrzymy z rozbawieniem, ale wtedy było to sprawą pierwszej wagi. Działo się to przed przyjęciem Reform Bill[3] – ustawy zmieniającej ordynację wyborczą – chociaż toczyło się już sporo liberalnych dyskusji pomiędzy kilkoma bardziej oświeconymi posesjonatami z Hollingfordu. Była też jednak pewna znacząca rodzina torysów, która od czasu do czasu kwestionowała ważność wyboru ich rywala, przedstawiciela rodu Cumnorów, tylko dlatego, że ten ostatni zaliczał się do grona zwolenników wigów. Można by pomyśleć, że wypowiadanie przez owych postępowych obywateli swych opinii będzie równoznaczne z głosowaniem na Hely-Harrisona, podzielającego ich poglądy. Ale nic z tego! Hrabia był panem we dworze i właścicielem większości terenu, na którym zbudowano miasteczko, a on i jego domownicy byli żywieni, leczeni i, w pewnym stopniu, ubierani przez mieszkańców Hollingfordu. Już dziadkowie ich ojców głosowali na najstarszego syna z Cumnor Towers, toteż oni, podobnie jak przodkowie, również oddawali swój głos na lokalnego pana na włościach, nie zwracając najmniejszej uwagi na coś tak chimerycznego jak sympatie polityczne.

W czasach przed nastaniem kolei nie był to bynajmniej odosobniony przykład wpływu wielkich posiadaczy ziemskich na ich skromniejszych sąsiadów, a w okolicy, gdzie prym wiodła tak silna rodzina jak Cumnorowie, było to ze wszech miar korzystne. Hrabiostwo oczekiwali posłuszeństwa i podporządkowania się ich decyzjom, a otaczanie ich kultem przez mieszkańców miasteczka traktowali jako oczywistość i jedną z przysługujących im prerogatyw. Prawdopodobnie ich skrajne zdumienie wywołałaby sytuacja – zwłaszcza że nadal mieli w pamięci zbrodnie francuskich sankiulotów, które naznaczyły grozą ich dzieciństwo – gdyby którykolwiek z mieszkańców Hollingfordu ośmielił się wyrazić opinię przeciwną do zdania hrabiego. Pewni tego posłuchu czynili jednak wiele dobrego dla miasta, byli łaskawi, a swym wasalom okazywali zazwyczaj troskliwość i życzliwość. Lord Cumnor był wyrozumiałym właścicielem ziemskim. Zdarzało mu się czasami odsuwać lekko swego zarządcę i brać ster rządów we własne ręce, ku irytacji administratora, który, należy dodać, był dostatecznie zamożny i niezależny, by nie starać się za wszelką cenę pozostać na posadzie, gdzie jego decyzje mogły być każdego dnia wywrócone do góry nogami przez fanaberie szlachetnego milorda, znajdującego upodobanie w „szwendaniu się”, jak zarządca z lekceważeniem mawiał pośród bezpiecznych ścian własnego domu. To szwendanie odnosiło się do zwyczaju milorda zadawania pytań swoim dzierżawcom i używania własnych oczu i uszu do oceny sytuacji i podejmowania decyzji na terenie swoich posiadłości. Sami farmerzy jeszcze bardziej lubili za to milorda, który spędzany w majątku czas poświęcał w równym stopniu plotkowaniu, co nieudanym interwencjom w spory pomiędzy starym zarządcą a dzierżawcami.

Lady Cumnor swą zdystansowaną godnością rekompensowała ową mężowską słabostkę i tylko raz do roku okazywała łaskawość. Ona i jej córki założyły szkołę, ale nie według dzisiejszych pojęć, czyli jako miejsce, gdzie dzieci rolników i robotników zdobywają lepszą wiedzę niż potomkowie wyżej urodzonych i uposażonych. Tamta była szkołą zawodową, w której dziewczęta przygotowywano do profesji szwaczek, służących lub całkiem niezłych kucharek, a przede wszystkim uczono je wdzięcznego noszenia uniformu, wymyślonego przez dobroczynne panie z Cumnor Towers: białych czepków, białych narzutek, fartuszków w kratkę, niebieskich sukienek, dygnięć i przytaknięć „tak, proszę pani”, w pełni zgodnych z wymogami etykiety.

Po kilku latach hrabina, która większość czasu spędzała poza Towers, zwróciła się do pań w Hollingfordzie z apelem o współpracę i udział w wizytowaniu szkoły w trakcie długich miesięcy nieobecności jej i córek. Wiele pań dysponujących czasem odpowiedziało na wezwanie dziedziczki i oddało się do jej dyspozycji, czemu towarzyszyły wypowiadane szeptem, entuzjastyczne słowa podziwu: „Jak to wspaniałomyślnie ze strony hrabiny! Cała ona – zawsze myśli tylko o innych!”. Było zrozumiałe, że żaden obcy przybysz nie może opuścić Hollingfordu, nie zwiedziwszy przedtem szkoły założonej przez hrabinę, gdzie na kolana rzucał go widok ślicznych małych uczennic i ich jeszcze śliczniejszych robótek, które mu prezentowano. W ramach rewanżu ze strony fundatorki każdego lata odbywał się uroczysty festyn, podczas którego lady Cumnor i jej córki z wyniosłą gościnnością przyjmowały wizytatorki szkoły. Święto to odbywało się w Towers, rodzinnej rezydencji, stojącej w iście arystokratycznym odosobnieniu w wielkim parku, którego stróżówka przylegała do miasteczka.

Doroczna gala odbywała się według niezmiennego porządku. Około dziesiątej rano jeden z dworskich powozów mijał budynek bramny i jechał do domów tych pań, które zostały uhonorowane zaproszeniem. Zabierał po jednej lub dwie, aż się zapełnił, a wtedy zawracał, ponownie mijał otwartą bramę, toczył się gładką, ocienioną drzewami drogą i u stóp wielkich schodów, wiodących do niezbyt zgrabnych drzwi Cumnor Towers, wysypywała się z niego gromadka eleganckich pań. Potem powóz wracał do miasta, zabierał kolejną partię dam ubranych w najlepsze stroje i dostarczał je do dworu. I tak w kółko, aż całe zaproszone towarzystwo zebrało się w okazałym budynku albo w przepięknych ogrodach. Wtedy następowała ceremonia wymiany uprzejmości, polegająca z jednej strony na oprowadzaniu po włościach, a z drugiej na okazywaniu podziwu. Kolejnym punktem programu był poczęstunek dla gości, a zaraz po nim następna porcja prezentacji i admiracji skarbów zgromadzonych we wnętrzach. Około czwartej roznoszono kawę, co sygnalizowało zbliżanie się godziny, kiedy nadjedzie powóz, by odwieźć gości do domów, dokąd panie wracały z miłą świadomością przyjemnie spędzonego dnia, ale także z pewnym znużeniem spowodowanym wielogodzinnym wysiłkiem zachowywania się według najwyższych standardów i prowadzenia wyrafinowanych rozmów. Lady Cumnor i jej córki odczuwały podobne samozadowolenie, nie były również wolne od tego zmęczenia, które zwykle towarzyszy świadomym próbom dostosowania swego zachowania do towarzystwa, w jakim się znajdujemy.

Molly Gibson po raz pierwszy w życiu miała zostać włączona do grona pań zaproszonych do Towers. Była oczywiście zbyt młoda na szkolną wizytatorkę, a zatem to nie z tego względu udawała się na przyjęcie. Zdarzyło się pewnego dnia, że w trakcie swego „napadu szwendania” lord Cumnor spotkał pana Gibsona, lekarza praktykującego w okolicy. Doktor akurat opuszczał dom, do którego wchodził milord, i ten ostatni zwrócił się z jakimś drobnym pytaniem do medyka; hrabia w ogóle rzadko mijał kogokolwiek bez zadania mu jakiegoś pytania, przy czym niekoniecznie czekał, aż zagadnięty udzieli odpowiedzi – taki miał po prostu sposób prowadzenia konwersacji. Lord Cumnor odprowadził pana Gibsona do budynku gospodarczego, przy którym lekarz pozostawił konia, uwiązanego do pierścienia zamontowanego w ścianie. Tam właśnie, wyprostowana i cicha, siedziała na kucyku Molly, czekając na ojca. Jej poważne oczy aż się rozszerzyły na widok zbliżającego się dostojnego hrabiego; w jej dziecięcym przekonaniu ten siwowłosy, rumiany i cokolwiek niezdarny mężczyzna w sfatygowanym ubraniu był skrzyżowaniem archanioła z królem.

– Twoja córka, co, Gibson? Miła dziewuszka. Ile ma lat? Kucyk wymaga szczotkowania – mówiąc to, klepał zwierzę. – Jak masz na imię, kruszyno? Tak jak mówiłem, zalega z dzierżawą, ale jeśli jest faktycznie poważnie chory, będę zmuszony powściągnąć Sheepshanksa, bo on jest raczej ostry w interesach. Na co się skarży? Przyjdź we czwartek na to zamieszanie... znaczy na tę szkolną zabawę, panienko. Jak masz na imię? Pamiętaj, Gibson, aby ją do nas przysłać lub przywieźć. I porozmawiaj z chłopakiem od koni, bo jestem pewien, że ten kuc nie był przypalany w zeszłym roku, prawda? Nie zapomnij o czwartku, mała. Jak masz na imię? Obiecałaś, prawda? – Nagle przerwał i potruchtał na drugą stronę dziedzińca, gdzie pojawił się najstarszy syn farmera.

Pan Gibson wsiadł na konia i oboje z Molly odjechali. Przez jakiś czas trwali w milczeniu, w końcu dziewczynka spytała tonem, w którym pobrzmiewał niepokój:

– Mogę pójść, tatusiu?

– Dokąd, kochanie? – spytał, odrywając się nagle od myśli związanych z jego profesją.

– Do Towers. W czwartek. Ten dżentelmen – nabożna cześć nie pozwoliła jej użyć tytułu – mnie zaprosił.

– Chciałabyś tam pójść, córeczko? Zawsze uważałem tę imprezę za raczej nieznośną. Taki męczący dzień. Chodzi mi o to, że zaczyna się tak wcześnie rano, i o tę gorączkę, harmider, i wszystko.

– Och, tato! – odpowiedziała z wyrzutem.

– Rozumiem zatem, że chciałabyś tam pójść, co?

– Tak, jeśli mogłabym. On mnie zaprosił, przecież wiesz. Myślisz, że mogłabym? Dwa razy mnie zaprosił.

– Cóż! W takim razie zobaczymy. Tak, myślę, że to się da załatwić, jeśli tak bardzo tego pragniesz, Molly.

Nastała cisza, przerwana w końcu przez dziewczynkę:

– Proszę, tato, chciałabym tam pójść... ale nie dbam o to.

– To dość zaskakujące stwierdzenie. Prawdopodobnie chodzi ci o to, że jesteś gotowa zrezygnować z tego planu, jeśli miałoby to sprawić kłopot. Zapewniam cię, że to się da łatwo zorganizować, możesz więc uznać sprawę za załatwioną. Będziesz potrzebowała białej sukienki, pamiętaj. I lepiej uprzedź Betty, że tam idziesz. Już ona dopilnuje, żebyś się schludnie prezentowała.

Pozostały dwie lub trzy sprawy, o które musiał się zatroszczyć pan Gibson, zanim mógł ze spokojnym sercem wysłać córeczkę do Towers. Każda z nich wymagała trochę zachodu, ale szczęście małej warte było starań. Następnego dnia pojechał do Towers pod pozorem odwiedzin u chorej służącej, choć w rzeczywistości chodziło mu o to, by „przypadkiem” wpaść na jej lordowską mość i uzyskać od niej ratyfikację zaproszenia dla Molly. Dokładnie wybrał czas swojej wizyty – od lat ćwiczył naturalną dyplomację, warunek niezbędny w przestawaniu z utytułowaną rodziną. Na dziedziniec przy stajniach wjechał około południa, tuż przed godziną lunchu, ale już po ekscytacji towarzyszącej otwieraniu worka z pocztą i czytaniu listów. Przywiązał konia i tylnym wejściem wszedł do domu – od tej strony był to bowiem dom, natomiast od frontu dwór Towers. Odwiedził pacjentkę, wydał w jej sprawie dyspozycje gospodyni i wyszedł na zewnątrz, trzymając w dłoni pewien rzadki dziki kwiat. Ruszył do ogrodu w poszukiwaniu jednej z pań Tranmere, a tam, zgodnie ze swymi nadziejami i kalkulacjami, natknął się na lady Cumnor. Jej lordowska mość rozmawiała z córką o zawartości trzymanego w ręce listu, a kolejne zdania tej rozmowy przeplatała dyspozycjami dla ogrodnika dotyczącymi roślin jednorocznych. Doktor się przywitał i powiedział:

– Odwiedziłem nianię i przy okazji przyniosłem lady Agnes roślinę, o której opowiadałem. Tę rosnącą na Cumnor Moss.

– Bardzo panu dziękuję, panie Gibson. Spójrz, mamo! To drosera rotundifolia, o której tak marzyłam.

– Ach, tak! Urocza, doprawdy, tylko że ja nie jestem botanikiem. Niania czuje się lepiej, mam nadzieję? Nie możemy sobie pozwolić na braki personelu w przyszłym tygodniu, bo dom będzie pełen gości. A do tego jeszcze cała rodzina Danbych chce się tu wprosić. Człowiek przyjeżdża na dwa tygodnie z nadzieją na odrobinę ciszy w czasie Zielonych Świątek, zostawia połowę służby w mieście, ale jak tylko przekroczy próg własnego domu, znajomi natychmiast się o tym dowiadują i przysyłają te niekończące się listy o tęsknocie za wiejskim powietrzem i widokiem uroczego Cumnor Towers wiosną. Oczywiście mnóstwo w tym winy lorda Cumnora, bo od razu po przyjeździe wsiada na konia, objeżdża sąsiadów i wszystkich sprasza.

– Wrócimy do miasta w piątek, osiemnastego – pocieszyła matkę lady Agnes.

– Tak, jak tylko przebrniemy przez ten galimatias ze szkolnymi wizytatorkami. Ale pozostaje jeszcze tydzień do tego szczęśliwego dnia!

– Przy okazji – wtrącił pan Gibson, wykorzystując to fortunne przywołanie tematu – spotkałem wczoraj jego lordowską mość na farmie Cross-Trees i był uprzejmy zaprosić na owo czwartkowe przyjęcie moją małą córeczkę, która akurat była tam ze mną. Sądzę, że udział w nim sprawiłby mojej dziewuszce mnóstwo radości – dodał i czekał na reakcję lady Cumnor.

– Cóż! Jeśli lord ją zaprosił, to przypuszczam, że musimy ją tu przyjąć, choć wolałabym, aby nie był tak przesadnie gościnny. Nie chodzi o to, że mała dziewczynka nie będzie tu mile widziana! Tylko, widzi pan, kilka dni temu spotkał młodszą pannę Browning, o której istnieniu ja nawet nie słyszałam.

– Ona również wizytuje szkołę, mamo – wyjaśniła lady Agnes.

– To możliwe. Nie mówiłam, że tak nie jest. Wiedziałam, że wśród wizytatorek jest ktoś o nazwisku Browning, ale nie przypuszczałam, że to aż dwie osoby. Oczywiście, gdy tylko lord Cumnor usłyszał o tej drugiej, po prostu nie umiał jej nie zaprosić. W ten sposób powóz będzie musiał wykonać cztery rundy, żeby je tu wszystkie przywieźć. Ale dzięki temu pana córka będzie mogła bez kłopotu przyjechać, panie Gibson, i będę jej rada ze względu na pana. Przypuszczam, że uda się ją wcisnąć między te dwie panny Browning. Proszę to z nimi ustalić. I proszę postawić na nogi nianię, bo będzie mi w przyszłym tygodniu potrzebna.

W chwili gdy pan Gibson odchodził, lady Cumnor zawołała za nim:

– Och! Zapomniałam panu powiedzieć, że Clare jest tutaj. Pamięta pan Clare, prawda? Kiedyś tam była pańską pacjentką.

– Clare? – powtórzył zdumionym tonem.

– Nie przypomina pan sobie panny Clare? Naszej starej guwernantki? – spytała lady Agnes. – Była z nami jakieś dwanaście czy czternaście lat temu. Jeszcze przed ślubem lady Cuxhaven.

– Ach, tak! – potwierdził. – Panna Clare. Miała szkarlatynę. Bardzo ładna filigranowa dziewczyna. Wydawało mi się, że wyszła za mąż.

– Tak – przytaknęła lady Cumnor. – Głupiutkie z niej było stworzenie i zupełnie nie umiała się w życiu ustawić. Przepadaliśmy za nią. Wpadła na pomysł, by wyjść za ubogiego wikariusza i zostać jakąś tam panią Kirkpatrick. Ale my nazywamy ją zawsze po prostu Clare. A teraz on umarł i pozostawił ją wdową. Zatrzymała się u nas, a my łamiemy sobie głowę, co by tu zrobić, aby mogła zapewnić sobie środki do życia bez konieczności rozstawania się z dzieckiem. Wydaje mi się, że jest tu gdzieś w okolicy, jeśli chciałby pan odnowić z nią znajomość.

– Dziękuję, milady, obawiam się jednak, że dzisiaj nie mogę już zostać. Przede mną długi obchód, a i tak już spędziłem tu zbyt wiele czasu.

Pomimo wyczerpującej rundy wizyt u pacjentów doktor znalazł jednakże siły, by wieczorem odwiedzić panny Browning i ustalić z nimi szczegóły wspólnej z Molly jazdy do Towers. Były to wysokie, przystojne kobiety, nie pierwszej młodości, a ich zachowanie w stosunku do owdowiałego lekarza było uprzedzająco grzeczne.

– Ależ, panie Gibson, będziemy zachwycone jej towarzystwem. Co też panu przyszło do głowy, by nas o to pytać! – wykrzyknęła starsza panna Browning.

– Na samą myśl o tym festynie z trudem udaje mi się spać w nocy – zwierzyła się młodsza, panna Phoebe. – Wie pan, że nigdy dotąd tam nie byłam? Siostra brała udział w tej uroczystości wiele razy, ale z nieznanych przyczyn hrabina nigdy nie uwzględniała w zaproszeniu mnie, choć moje nazwisko już od trzech lat figuruje na liście wizytatorek szkoły. Ale wiadomo wszystkim, że jestem ostatnia, która by się ubiegała o uwagę i narzucała komukolwiek bez zaproszenia. Jak mogłabym?

– W zeszłym roku powiedziałam Phoebe – uzupełniła jej siostra – że to z pewnością było ze strony hrabiny zwykłe przeoczenie, jeśli można to tak nazwać, i że jej lordowska mość będzie dotknięta, nie widząc jej na swoim przyjęciu. Moją siostrę cechuje jednak wyjątkowa subtelność i cokolwiek bym wtedy powiedziała, nie zgodziłaby się pójść. Została w domu, a cała moja radość z tego dnia została zatruta, zapewniam pana, doktorze, bo ciągle pamiętałam twarz Phoebe, gdy ja odjeżdżałam, a ona spoglądała na mnie zza żaluzji. Nie wiem, czy pan uwierzy, ale miała oczy pełne łez.

– Bardzo płakałam po twoim odjeździe, Sally – potwierdziła panna Phoebe – ale nadal uważam, że postąpiłam słusznie, nie wciskając się tam, gdzie mnie nie zaproszono. Czy nie mam racji, panie Gibson?

– Z pewnością. I proszę, w tym roku otrzymała pani zaproszenie. A poza tym w ubiegłym roku padało.

– Tak, pamiętam. Zabrałam się do porządkowania komody, żeby się uspokoić. I tak mnie to pochłonęło, że byłam kompletnie zaskoczona dźwiękiem kropli deszczu uderzających o szyby. A niech mnie – pomyślałam – co się stanie z tymi białymi atłasowymi pantofelkami mojej siostry, jeśli po takiej ulewie przespaceruje się po nasiąkniętej wodą trawie? Bo, widzi pan, bardzo mi zależało, aby miała takie śliczne obuwie. A w tym roku, proszę sobie wyobrazić, siostra zrobiła mi niespodziankę, bo poszła i kupiła mi takie same butki, z białego atłasu.

– Molly z pewnością wie, że musi założyć swoje najlepsze ubranie – powiedziała starsza panna Browning. – Mogłybyśmy jej pożyczyć paciorki lub sztuczne kwiatki, gdyby chciała.

– Wystarczy, aby Molly miała na sobie czystą białą sukienkę – oznajmił doktor trochę zbyt pospiesznie. Nie był wielbicielem stylu ubierania panien Browning i nie chciał, aby jego dziecko było wystrojone zgodnie z ich upodobaniem. Uważał gust swojej starej służącej Betty za zdecydowanie lepszy, bo prostszy. W tonie głosu panny Sally usłyszał lekką irytację, gdy prostując się, powiedziała:

– Doskonale. To z pewnością wystarczy. A panna Phoebe dodała:

– Molly będzie ślicznie wyglądać niezależnie od tego, co na siebie założy. Jestem o tym przekonana.

1 Lekka bawełniana tkanina o atłasowym splocie (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

2 Powieść powstała w latach 1864–1866, a jej akcja rozpoczyna się w 1822 roku, kiedy Molly ma 12 lat – urodziła się w tym samym roku co autorka, 1810.

3 Ustawa o reformie wyborczej z 1832 r. zapewniająca odpowiednią reprezentację w Izbie Gmin ośrodkom przemysłowym na północy kraju i przyznająca prawa wyborcze klasie posiadaczy w miastach; do tej pory władza związana była z posiadaniem ziemi.

II
Nowicjuszka w wielkim świecie

W wyczekiwany czwartek o dziesiątej powóz z Towers rozpoczął objazd. Molly była gotowa na długo przed jego pojawieniem się, chociaż ustalono, że ona i panny Browning pojadą w ostatniej, czwartej turze. Wcześniej jej twarz została namydlona, wypucowana i wyszorowana, lśniąc teraz idealną czystością. Sukienka, falbanki, żabociki, wstążki – wszystko było śnieżnobiałe, a stroju dopełniała czarna, bogato zdobioną koronką peleryna; na dziecku wyglądało to dziwacznie i staromodnie, ale okrycie należało przedtem do matki Molly. Po raz pierwszy w życiu dziewczynka założyła rękawiczki z koźlęcej skóry; dotychczas nosiła tylko bawełniane. Te nowe były zdecydowanie za duże na jej drobne paluszki, ale panience to nie przeszkadzało, bo przecież – jak wyjaśniła Betty – te rękawiczki miały jej służyć przez lata. Wielokrotnie drżała, a raz prawie zemdlała w trakcie tego pełnego oczekiwania poranka. Betty mogła sobie mówić, co tylko chciała, o upartym garnku, który obserwowany odmawiał gotowania; Molly ani na moment nie przestała wpatrywać się w krętą drogę i w końcu po dwóch godzinach powóz po nią przyjechał. Musiała przycupnąć na samym brzeżku, aby nie pognieść nowych sukien panien Browning, nie mogła jednakże wychylać się za bardzo do przodu, aby nie przeszkadzać tęgiej pani Goodenough i jej siostrzenicy, które zajmowały siedzenie po przeciwnej stronie powozu. Można zatem wątpić, czy Molly w ogóle siedziała, a jej zmieszanie było tym większe, że całe miasteczko mogło zobaczyć, jak ona prawie stoi na samym środku powozu. Świąteczny dzień był bowiem zbyt ważny, aby życie w Hollingfordzie mogło się toczyć utartym torem. Służące gapiły się z okien na piętrach, kupcowe wystawały przed wejściami do sklepów, wieśniaczki wybiegały z niemowlętami w ramionach, a dzieciaki, za małe, by wiedzieć, jak należy okazywać szacunek powozowi milorda, wesoło wiwatowały przejeżdżającym. Kobieta z domku bramnego otworzyła bramę i nisko dygnęła na widok liberii. Byli już w parku, a chwilę później ich oczom ukazał się Cumnor Towers. Wśród gości nastała pełna namaszczenia cisza, zakłócona tylko uwagą poczynioną przez krewną pani Goodenough, obcą w miasteczku, gdy podjeżdżali przed podwójny, ułożony w półkole bieg schodów wiodących do głównego wejścia.

– Nazywają to portykiem, prawda? – spytała. Jedyną odpowiedzią było zbiorowe: „Ććććć”.

Molly doszła do wniosku, że to było straszne, i prawie sobie życzyła, by móc się znaleźć z powrotem w domu. Ale z czasem, gdy towarzystwo rozpierzchło się po przepięknym terenie, wspanialszym niż cokolwiek, o czym dziewczynka śniła, zapomniała o poprzednich myślach. Aksamitne zielone trawniki, skąpane w promieniach słońca, rozciągały się dookoła i stopniowo przechodziły w pełen drzew park. Jeśli pomiędzy gładką, lśniącą trawą a ciemną ścianą drzew w oddali były jakiekolwiek żywopłoty czy grodzenia, Molly ich nie dostrzegała, a to wtapianie się wypielęgnowanych połaci w mroczny las miało dla niej niewymowny urok. Bliżej domu znajdowały się murki i płoty, ale wszystkie pokryte pnącymi się różami, a także rzadkimi odmianami kapryfolium i innych pnączy, które właśnie zaczynały kwitnąć. Oczywiście, były również klomby – szkarłatne, purpurowe, szafirowe, pomarańczowe; wielkie plamy kwiatów rozrzucone na murawie.

Molly kurczowo ściskała dłoń panny Browning, gdy wałęsały się po posiadłości w towarzystwie kilku innych dam, oprowadzane przez córkę właściciela Towers, która zdawała się rozbawiona wykwintnymi wyrazami podziwu, okazywanego każdemu przedmiotowi czy miejscu. Dziewczynka się nie odzywała – nie pozwalał na to jej wiek i pozycja – ale ciągle głęboko oddychała, wręcz wzdychała, dając tym upust przepełniającym jej serce uczuciom. Potem panie doszły do długiego błyszczącego rzędu szklarni i cieplarni, gdzie czekał ogrodnik, by je oprowadzić po podległych mu zabudowaniach. Panna Gibson nawet w połowie nie była tak zainteresowana tymi sztucznie hodowanymi roślinami jak przyrodą na zewnątrz, ale lady Agnes cechowało zacięcie naukowe i bez końca rozwodziła się nad rzadkością występowania jakiejś rośliny czy specyficznymi wymaganiami innej. W końcu dziecko zaczęło się czuć zmęczone, a zaraz potem także słabe. Najpierw nieśmiałość nie pozwoliła Molly się odezwać, ale później wystraszyła się, że wywoła sensację, wybuchając płaczem lub – co gorsza – upadając na stojaki pełne cennych roślin. Ścisnęła rękę panny Browning i wykrztusiła:

– Czy mogłabym wyjść do ogrodu? Nie mogę tu oddychać!

– Och, tak. Oczywiście, kochanie! Obawiam się, że nie rozumiesz tego, o czym jest tu mowa. Ale to takie mądre i pouczające. A na dodatek tyle w tym łaciny.

Powiedziawszy to, dama szybko się odwróciła, aby, broń Boże, nie uronić ani słowa z wykładu lady Agnes na temat orchidei. Molly tymczasem wyszła z przegrzanej szklarni na zewnątrz. Na świeżym powietrzu natychmiast poczuła się lepiej. Wolna i nieobserwowana, przechadzała się od jednego ślicznego zakątka do drugiego; raz była w parku, potem zagłębiała się w wydzieloną część ogrodu, gdzie jedynymi dźwiękami był śpiew ptaków i odległy szmer fontanny, a strzeliste drzewa tworzyły studnię, której wylot stanowił krążek czerwcowego nieba. Spacerowała i spacerowała, poświęcając miejscu pobytu nie więcej myśli niż motyl przelatujący z kwiatka na kwiatek, aż w końcu poczuła się bardzo znużona i marzyła tylko o powrocie do dworu. Nie wiedziała jednak, jak tam dojść, a nawet gdyby jej się to udało, obawiała się spotkania z obcymi ludźmi bez krzepiącej opieki którejś z panien Browning. Gorące słońce paliło jej głowę, która w końcu zaczęła boleć. Zobaczyła cedr, rozrastający się szeroko ponad plamą trawy i perspektywa odpoczynku zwabiła dziewczynkę pod konary drzewa. W cieniu dostrzegła naturalne siedzisko, zmęczona usadowiła się na nim i natychmiast zasnęła.

Po pewnym czasie z drzemki wyrwała ją i poderwała na nogi rozmowa dwóch pań, które stały obok i mówiły o niej. Były jej całkowicie obce. Molly, mgliście przekonana, że zrobiła coś niewłaściwego, a także głodna i zmęczona przeżyciami dnia oraz poranną ekscytacją, wybuchnęła płaczem.

– Biedna mała kobietka! Zgubiła się. Z pewnością przyszła z którąś z pań z Hollingfordu – powiedziała starsza z kobiet, z wyglądu w wieku około czterdziestu lat, choć w rzeczywistości nie przekroczyła trzydziestu. Jej przedpołudniowa suknia była przesadnie strojna. Dama miała pospolity wygląd i raczej surowy wyraz twarzy, głos niski i monotonny; gdyby chodziło o osobę niskiego pochodzenia, można by ten głos nazwać szorstkim, ale tego określenia absolutnie nie wolno było stosować wobec lady Cuxhaven, najstarszej córki hrabiego. Druga kobieta wyglądała na młodszą, choć naprawdę była starsza. Molly pomyślała, że to najpiękniejsza istota, jaką kiedykolwiek widziała, i faktycznie, dama była bardzo atrakcyjna. Podobnie jak jej głos, który okazał się miękki i łagodny, gdy odpowiedziała swojej towarzyszce:

– Biedna maleńka! Ta gorączka ją zmogła. I z pewnością także ten ciężki słomkowy czepek. Pozwól, kochanie, bym ci go rozwiązała.

Dziewczynka zdołała odzyskać głos.

– Jestem Molly Gibson, proszę pani. Przyjechałam tu z pannami Browning – wyjaśniła, bo bardzo się bała, że zostanie wzięta za nieupoważnionego intruza.

– Panny Browning? – odezwała się lady Cuxhaven pytającym tonem.

– Chodzi chyba o te dwie postawne, raczej młode kobiety, o których mówiła lady Agnes.

– Doprawdy, taki tłum się za nią ciągnął... – Spoglądając ponownie na Molly, dama spytała: – Jadłaś coś, dziecko, odkąd tu przyjechałaś? Jesteś taka blada. A może to od tego żaru?

– Nie, nic nie jadłam – odpowiedziała dziewczynka z żałością, bo gdy zasypiała, czuła się naprawdę głodna.

Panie wymieniły między sobą kilka zdań przyciszonymi głosami i w końcu ta wyglądająca na starszą stwierdziła autorytarnym głosem, którego zawsze używała, zwracając się do innych:

– Zostań tu, moja droga. My pójdziemy do domu, a Clare wróci tu i przyniesie ci coś do jedzenia, abyś mogła się posilić, zanim spróbujesz iść. To w końcu prawie ćwierć mili.

Odeszły. Molly siedziała wyprostowana i czekała na obiecanego posłańca. Nie wiedziała, kim jest owa lub ów Clare, nie zależało jej też specjalnie na jedzeniu, ale czuła, że chyba nie mogłaby wykonać kroku bez wsparcia. Wreszcie dostrzegła wracającą ową śliczną panią, za którą podążał lokaj z niewielką tacą.

– Spójrz, jaka lady Cuxhaven jest uprzejma! – powiedziała ta, którą nazywano Clare. – Osobiście wybrała pyszne rzeczy na twój lunch. A teraz musisz spróbować to zjeść, bo bez tego nie odzyskasz sił, maleńka. Nie musisz czekać, Edwards. Sama przyniosę tacę.

Na lunch składał się chleb, kurczak na zimno, trochę galaretki, mały kieliszek wina, butelka skrzącej się w słońcu wody i kiść winogron. Molly wyciągnęła trzęsącą się rączkę w kierunku wody, ale była zbyt osłabiona, by ją unieść. Clare przytrzymała butelkę przy jej ustach; dziewczynce udało się w końcu napić i od razu poczuła się odświeżona. Nie mogła jednak niczego zjeść, chociaż próbowała. Za bardzo bolała ją głowa. Kobieta wyglądała na zmartwioną.

– Weź trochę winogron. Dobrze by ci zrobiły. Musisz spróbować coś zjeść, bo inaczej nie wiem, jak nam się uda dotrzeć do domu.

– Tak bardzo boli mnie głowa – wyznała Molly, z wysiłkiem unosząc smutne oczy.

– Och, jakie to denerwujące! – powiedziała Clare wciąż tym samym słodkim, łagodnym głosem, jakby nie była rozgniewana, a tylko stwierdzała oczywistą prawdę. Panna Gibson czuła się winna i bardzo nieszczęśliwa. Jej opiekunka mówiła dalej, a w jej głosie pobrzmiewały teraz surowsze nuty: – Widzisz, zupełnie nie wiem, co zrobić, jeśli nie posilisz się na tyle, abyś mogła dojść do Towers. A ja spędziłam ostatnie trzy godziny, włócząc się po okolicy i jestem zupełnie wykończona, a na dodatek ominął mnie lunch. – Nagle przerwała, jakby uderzona nową myślą, po czym powiedziała: – Połóż się na kilka minut, tak jak leżałaś, i postaraj się zjeść te owoce. Poczekam na ciebie, a przy okazji co nieco przekąszę. Jesteś pewna, że nie zjesz tego kurczaka?

Molly zrobiła to, o co ją poproszono: położyła się, ociężale sięgała po winogrona i przyglądała się imponującemu apetytowi, z jakim dama spałaszowała kurczaka i galaretkę, popijając je winem. Była tak śliczna i zgrabna, że nawet pośpiech, z jakim jadła, jakby się obawiała, że ktoś ją na tym przyłapie, nie umniejszał podziwu, jaki żywiła dla niej mała obserwatorka.

– A teraz, kochanie, jesteś gotowa do drogi? – spytała Clare, gdy wreszcie uporała się z całą zawartością tacy. – No, chodź. Już prawie skończyłaś te winogrona, dobra z ciebie dziewczynka. Jeśli podejdziesz ze mną do bocznego wejścia, zaprowadzę cię na górę do mojego pokoju i położysz się na łóżku na godzinkę lub dwie. A po takiej drzemce twój ból głowy minie, jak ręką odjął.

Wyruszyły w drogę, a Clare, ku zawstydzeniu Molly, niosła pustą tacę; dziewczynka jednak z trudem się wlokła i wolała nie proponować, że zrobi cokolwiek ponadto. Bocznym wejściem nazywano schody wiodące z prywatnego ogrodu kwiatowego do holu wyłożonego matami. Był to rodzaj przedpokoju z wieloma parami drzwi, w którym przechowywano lekkie narzędzia ogrodnicze oraz zestawy łuków i strzał, służące rozrywce córek milorda. Lady Cuxhaven najwyraźniej dostrzegła, że Clare i Molly nadchodzą, bo wyszła do sieni, gdy tylko się w niej pojawiły.

– Jak ona się czuje? – spytała. A gdy zobaczyła wymiecione talerze i kieliszek, dodała z lekkim przekąsem: – Wydaje mi się, że nie dolega jej nic poważnego. A ty pozostałaś naszą dobrą, starą Clare. Powinnaś była jednak pozwolić, by któryś z mężczyzn przyniósł tę tacę. W taką pogodę życie jest wystarczającą męczarnią.

Dziewczynka zapragnęła, by jej śliczna towarzyszka wyjaśniła lady Cuxhaven, że sama uporała się z tym obfitym lunchem, ale taki pomysł najwyraźniej nie przyszedł Clare do głowy. Powiedziała tylko:

– Biedactwo! Jeszcze nie doszła całkiem do siebie. Mówi, że boli ją głowa. Położę ją w moim pokoju do łóżka i może uda jej się zasnąć.

Molly zobaczyła, że lady Cuxhaven, przechodząc obok, powiedziała coś z uśmieszkiem do Clare. Dręczyła ją myśl, że słowa, które dosłyszała, brzmiały: „Przejadła się, jak przypuszczam”. Czuła się jednak zbyt osłabiona, by długo się tym martwić. Z powodu obolałej głowy znacznie bardziej interesowało ją niewielkie białe łóżko w chłodnym, ślicznym pokoju, gdzie muślinowe firany od czasu do czasu miękko łopotały, poruszane wonnym wietrzykiem wpadającym przez otwarte okno. Clare przykryła dziewczynkę lekkim szalem i zaciemniła pokój. Gdy wychodziła, Molly uniosła się i poprosiła:

– Proszę pani, proszę nie pozwolić im odjechać beze mnie. Czy ktoś mógłby mnie obudzić, gdybym zasnęła? Muszę wrócić z pannami Browning.

– Nie kłopocz się tym, kochanie. Wszystkim się zajmę – uspokoiła ją Clare, odwracając się przy drzwiach i posyłając zaniepokojonej dziewczynce pocałunek ręką. Odeszła, nie poświęcając dziecku ani jednej myśli więcej. Około wpół do piątej zajechały powozy, poganiane przez lady Cumnor, która nagle poczuła się zmęczona zabawianiem gości i rozdrażniona niewybrednymi słowami podziwu, jakie powtarzali do znudzenia.

– Dlaczego nie wykorzystać dwóch powozów, mamo, i pozbyć się od razu całego tego towarzystwa? – zaproponowała lady Cuxhaven. – To rozjeżdżanie się na raty jest nie do zniesienia.

Skorzystano z tej rady; zapanował wielki pośpiech i bezładne wsiadanie wszystkich pań jednocześnie. Pannę Sally Browning umieszczono w pojeździe przypominającym karetę (lub karietę, jak z charakterystyczną dla siebie manierą mówiła lady Cumnor, bo rymowało się to z lady Hariettą, imieniem jej córki, a raczej Harriet, tak przynajmniej podawał herbarz parów), natomiast panna Phoebe została zagoniona wraz z kilkoma innymi paniami do obszernego rodzinnego wózka w typie znanych nam obecnie omnibusów. Każda z sióstr myślała, że Molly jest z tą drugą, a w rzeczywistości dziewczynka głęboko spała na łóżku pani Kirkpatrick, z domu Clare.

Weszły pokojówki, aby przygotować sypialnię na noc. Ich rozmowa obudziła śpiącą, która usiadła na łóżku i usiłowała odgarnąć włosy z gorącego czoła. Próbowała przypomnieć sobie, gdzie jest. Zsunęła się z łóżka i ku zdumieniu kobiet wyrzuciła z siebie:

– Przepraszam, kiedy możemy odjechać?

– Na litość boską! Nikt nie mówił, że tu ktokolwiek śpi! Przyjechałaś z którąś z pań z Hollingfordu, dziecko? Ależ one już odjechały! Godzinę temu albo i dawniej.

– Och! I co ja mam teraz zrobić? Ta dama, którą nazywają Clare, obiecała, że mnie obudzi. Tatuś będzie się zastanawiał, gdzie jestem. A zupełnie nie wiem, co na to powie Betty!

Wybuchnęła płaczem. Służące patrzyły na nią z niepokojem i ogromnym współczuciem. Wtem usłyszały kroki pani Kirkpatrick zbliżającej się korytarzem. Niskim melodyjnym głosem podśpiewywała sobie jakąś włoską arietkę, wracając do sypialni, by się przebrać do kolacji. Pokojówki spojrzały na siebie porozumiewawczo i jedna mruknęła do drugiej:

– Najlepiej zostawmy to jej. – I umknęły, by zająć się pracą w innym pokoju.

Pani Kirkpatrick stanęła w drzwiach i z konsternacją wpatrywała się w Molly.

– Och, zupełnie o tobie zapomniałam! – wykrztusiła w końcu. – Ależ nie płacz, bo nie będziesz mogła się pokazać ludziom na oczy. A ja i tak muszę ponieść konsekwencje tego, że zaspałaś. Jeśli nie uda mi się odesłać cię dzisiaj do Hollingfordu, będziesz spała ze mną, a jutro rano ktoś cię odwiezie do domu.

– Ale mój tatuś! – wyłkała Molly. – Co wieczór przygotowuję mu herbatę! I nie mam koszuli nocnej.

– Nie rób tyle zamieszania o coś, na co nie ma rady. Pożyczę ci jakiś strój do spania, a twój tatuś będzie się musiał dziś wieczorem obejść bez herbaty. A następnym razem postaraj się nie zaspać, gdy jesteś w obcym domu, bo twoi gospodarze mogą się okazać mniej gościnni niż tutaj. Jeśli przestaniesz płakać i robić z siebie pośmiewisko, pójdę i spytam, czy możesz zejść na dół na deser z paniczem Smythe’em i panienkami. Pójdziesz do bawialni dzieci i wypijesz z nimi miłą herbatkę, a potem tu wrócisz, wyszczotkujesz włosy i się umyjesz. Jesteś prawdziwą szczęściarą, że możesz przebywać w takim wspaniałym domu jak ten. Jestem pewna, że wiele dziewczynek z radością by się z tobą zamieniło.

Podczas tej przemowy Clare przygotowywała swą wieczorną toaletę. Zdjęła czarną żałobną suknię dzienną, założyła matinkę, rozpuściła miękkie kasztanowe włosy na ramiona i rozglądała się po pokoju w poszukiwaniu różnych części garderoby. Przez cały ten czas gładko szemrał potok jej wymowy:

– Ja też mam taką małą dziewczynkę, kochanie. Nie wiem, co by oddała, żeby móc tu ze mną być u lorda Cumnora. Zamiast tego musiała zostać na czas wakacji w szkole. A ty wyglądasz jak sama żałość na myśl o spędzeniu tu tylko jednej nocy. Naprawdę byłam cały czas zajęta tymi nieznośnymi... znaczy... szlachetnymi paniami z Hollingfordu, a przecież nie mogę myśleć o wszystkim naraz.

Jedynaczka Molly na wzmiankę o córce swej opiekunki przestała płakać i ośmieliła się spytać:

– Czy pani jest zamężna, madame? Myślałam, że nazywają panią Clare.

Pani Kirkpatrick dopisywał humor, więc odpowiedziała:

– Nie wyglądam na mężatkę, prawda? Każdy jest zdziwiony. A jednak już od siedmiu lat jestem wdową. I nie mam ani jednego siwego włosa, chociaż lady Cuxhaven, która jest ode mnie młodsza, ma ich wiele.

– A dlaczego nazywają panią Clare? – wypytywała Molly.

– Bo gdy przed laty mieszkałam z nimi, nazywałam się panną Clare. To takie śliczne nazwisko, nie sądzisz? A potem wyszłam za niejakiego pana Kirkpatricka. Był zaledwie wikariuszem, biedaczek. Ale za to pochodził z doskonałej rodziny i gdyby trzech jego krewnych zmarło bezpotomnie, byłabym żoną baroneta. Niestety, opatrzność nie uznała za właściwe dopuścić do tego. Cóż, musimy się z pokorą godzić z tym, co nam przeznaczone. Dwóch jego kuzynów się ożeniło i mają całą chmarę dzieci. A mój biedny drogi Kirkpatrick zmarł i uczynił mnie wdową.

– I ma pani małą dziewczynkę?

– Tak, kochaną Cynthię! Szkoda, że nie możesz jej zobaczyć. Jest teraz moją jedyną pociechą. Jeśli będę miała czas, pokażę ci jej portrecik przed położeniem się spać. Ale teraz muszę już iść. Nie jest dobrze kazać lady Cumnor na siebie czekać, a dzisiaj szczególnie mnie prosiła, abym zeszła wcześniej i pomogła jej z tymi ludźmi, którzy się tu zatrzymali. Zadzwonię na służbę, a gdy przyjdzie pokojówka, poproś ją, by cię zaprowadziła do dziecięcej bawialni i wyjaśniła opiekunce dzieci lady Cuxhaven, kim jesteś. Wypijesz herbatę z panienkami i razem z nimi zejdziesz na dół na deser. Właśnie tak. Przykro mi, że tak zaspałaś i musisz tu zostać. A teraz daj mi całusa i przestań płakać. Całkiem ładne z ciebie dziecko, chociaż nie masz takich ślicznych kolorków jak Cynthia. Ach, niania. Bądź tak miła i zaprowadź tę młodą damę... Zapomniałam, jak się nazywasz, moja droga. Gibson?... Zaprowadź pannę Gibson do pani Dyson w bawialni dzieci i poproś, aby dziewczynka mogła towarzyszyć panienkom w czasie herbaty i aby razem z nimi zeszła na deser. Ja to wszystko wyjaśnię milady.

Ponura twarz niani rozjaśniła się na dźwięk nazwiska Gibson i upewniwszy się, że Molly jest „doktorską” córką, okazała więcej niż zazwyczaj chęci, by spełnić życzenie pani Kirkpatrick.

Molly była uczynną dziewczynką i bardzo lubiła dzieci, więc tak długo, jak przebywała w pokojach dziecięcych, dawała sobie całkiem nieźle radę, podporządkowując się poleceniom ich opiekunki. Okazała się nawet pomocna, bo dzięki temu, że układała klocki z młodszymi dziećmi, pani Dyson mogła spokojnie ubrać starsze w ich wyjściowe stroje – koronki, muśliny, aksamity i szerokie błyszczące wstążki.

– A teraz, panienko – powiedziała, kiedy jej grupa została przygotowana do prezentacji dorosłym – co mogę dla panienki zrobić? Nie ma panienka ze sobą innej sukienki, prawda?

Nie, rzeczywiście nie miała. A nawet gdyby przywiozła coś na zmianę, to z pewnością nie byłoby to nic bardziej wyszukanego niż noszona przez nią zwyczajna cienka bawełenka. Wszystko, co mogła zrobić, to umyć twarz i dłonie oraz pozwolić opiekunce wyszczotkować i uperfumować włosy. Pomyślała, że wolałaby raczej spędzić noc w parku i spać pod tym cudownym cichym cedrem niż być poddana tej nieznanej ceremonii „schodzenia na dół na deser”, która najwyraźniej uważana była i przez dzieci, i przez nianię za wydarzenie kulminacyjne dnia. W końcu, na znak dany przez specjalnie wysłanego lokaja, cała grupka – pod dowództwem pani Dyson szeleszczącej jedwabną suknią – odmaszerowała w stronę drzwi jadalni.

We wspaniale oświetlonej sali spore towarzystwo dam i dżentelmenów siedziało przy nakrytym stole. Każde z tych wykwintnych dzieci natychmiast podbiegło do mamy, ciotki lub kogoś szczególnie bliskiego. Tylko Molly nie miała tu nikogo.

– Kim jest ta wysoka dziewczynka w cienkiej białej sukience? To chyba nie jest żadna z córek naszych gospodarzy?

Dama, do której skierowane było to pytanie, założyła binokle, popatrzyła na Molly i zdjęła okulary.

– Powiedziałabym, że to Francuzka. Lady Cuxhaven zamierzała sprowadzić tu taką, aby bawiła się z jej dziećmi i aby dzięki temu od najwcześniejszych lat nabywały właściwego akcentu. Biedna mała. Wygląda na oszołomioną i obcą! – Owa pani, siedząca obok lorda Cumnora, skinęła na Molly, by ta do niej podeszła. Dziewczynka przemknęła się do niej, jakby szukała schronienia, ale gdy dama zaczęła mówić do niej po francusku, na policzkach dziecka pojawiły się ciemne rumieńce i cicho powiedziała:

– Ja nie rozumiem po francusku. Jestem Molly Gibson, madame.

– Molly Gibson – powtórzyła głośno tamta, jakby to nie było wystarczające wyjaśnienie.

Lord Cumnor podchwycił i nazwisko, i ton wypowiedzi.

– Aha – odezwał się – to ty jesteś tą dziewczynką, która spała w moim łóżku! – Naśladował przy tym niski głos niedźwiadka, który zadaje to pytanie dziecku w bajce.

Molly nie czytała jednak historyjki Trzy niedźwiadki i wzięła na serio gniew milorda. Zadrżała i przysunęła się bliżej do owej damy, która wzięła ją za małą emigrantkę. Lord Cumnor był zachwycony tym, co uznał za wymyślony przez siebie kapitalny żart, i w nieskończoność rozwijał ten oklepany pomysł. Tak długo, jak panie pozostawały w jadalni, atakował Molly aluzjami do Śpiącej Królewny, Siedmiu śpiących braci i innych bajek, które mógł sobie przypomnieć, mających cokolwiek wspólnego ze snem. Zupełnie sobie nie uświadamiał, jaką przykrość jego żarty sprawiają wrażliwej dziewczynce, która i bez tego czuła się marnym grzesznikiem, gdyż spała, kiedy spać nie należało. Gdyby Molly umiała trochę bardziej trzeźwo ocenić okoliczności tego wydarzenia, uzmysłowiłaby sobie, że nie ponosi winy, bo przecież pani Kirkpatrick solennie obiecała, że ją obudzi o odpowiedniej porze. Ale mała potrafiła myśleć tylko o tym, jak bardzo niemile jest widziana w tym wielkim domu i jakim musi się tu wydawać intruzem. Raz czy dwa przebiegło jej przez głowę pytanie, gdzie jest jej tatuś i czy za nią tęskni, ale każda myśl o panującej w jej domu rodzinnej serdeczności powodowała takie ściskanie w gardle, że postanowiła odpędzić te wspomnienia, bojąc się, że wybuchnie płaczem. Instynktownie czuła, że im mniej sprawi kłopotu swym pobytem w Towers, im mniej będzie zwracać na siebie uwagę, tym lepiej.

Razem z damami wyszła z jadalni, licząc na to, że nikt jej nie zauważy. Było to, oczywiście, niemożliwe; natychmiast stała się przedmiotem rozmowy między okropną lady Cumnor a jej uprzejmą sąsiadką.

– Czy wie pani – mówiła towarzyszka hrabiny – że z początku, gdy zobaczyłam tę młodą damę, wzięłam ją za Francuzkę? Te ciemne włosy i brwi, te szare oczy i ta przejrzysta cera, którą się spotyka w pewnych regionach Francji. No i wiedziałam, że lady Cuxhaven zamierza znaleźć dobrze wychowaną dziewczynę, która byłaby miłą towarzyszką dla jej dzieci.

– Nie! – odpowiedziała lady Cumnor surowo, a przynajmniej tak to odczuła Molly. – To córka naszego lekarza w Hollingfordzie. Przyjechała tu rano ze szkolnymi wizytatorkami, ale zmęczył ją upał i zasnęła w pokoju Clare. Niestety, zaspała i obudziła się dopiero wtedy, gdy powozy już odjechały. Odeślemy ją do domu jutro rano, ale dzisiaj musi tu zostać. Pani Kirkpatrick jest tak poczciwa, że zaproponowała, by mała spała u niej.

W tej przemowie słychać było zarzut, który boleśnie, niczym niezliczone żądła, ranił Molly. W tym momencie podeszła lady Cuxhaven. Jej głos był niski, a sposób zachowania tak samo opryskliwy i autorytarny jak matki, ale dziecko wyczuło w niej łagodniejszą naturę.

– Jak się czujesz, moja droga? Wyglądasz lepiej niż w parku pod cedrem. A więc zostajesz tu na noc? Clare, nie uważasz, że mogłybyśmy znaleźć jakąś książkę z grawiaturami, która zainteresowałaby pannę Gibson?

Pani Kirkpatrick przysunęła się do Molly i zaczęła ją przytulać oraz słodko przemawiać. W tym czasie lady Cuxhaven przeglądała woluminy w poszukiwaniu czegoś odpowiedniego dla dziewczynki. Clare szczebiotała:

– Moje biedne kochanie! Widziałam, jak wchodziłaś taka nieśmiała do jadalni. Marzyłam, abyś do mnie podeszła, ale nie odważyłam się dać ci znaku, bo akurat wtedy lord Cuxhaven opowiadał mi o swoich podróżach. O, to jest śliczna książka. Portrety Lodge’a. Usiądę z tobą, wyjaśnię ci, kto jest kim, i wszystko ci opowiem. Proszę się więcej nie kłopotać, lady Cuxhaven. Zajmę się nią, proszę zdać się na mnie.

Gdy ostatnie słowa dotarły do świadomości Molly, poczuła, że robi jej się gorąco. Gdyby tylko zostawili ją w spokoju i nie czynili wysiłków, by okazać jej uprzejmość! Gdyby tylko przestali się nią „kłopotać”. Te słowa pani Kirkpatrick zdusiły w zarodku wdzięczność, jaką zaczynała odczuwać wobec lady Cuxhaven za próbę znalezienia dla niej jakiejś rozrywki. Ale, oczywiście, był to kłopot, a jej, Molly, nie powinno tu być.

Wkrótce Clare zostawiła ją i poszła akompaniować śpiewowi lady Agnes. Wtedy dziewczynka spędziła kilka uroczych chwil. Nieobserwowana, mogła spokojnie rozejrzeć się po pokoju i doszła do wniosku, że pomijając może pałac królewski, nie istnieje – nie może istnieć – podobnie wielkie i wspaniałe pomieszczenie. Ogromne lustra, aksamitne kotary, obrazy w złoconych ramach, mnóstwo błyszczących świateł – wszystko to zdobiło przestronny salon, wypełniony grupkami dam i dżentelmenów w wykwintnych strojach. Nagle Molly przypomniała sobie o dzieciach, z którymi zeszła do jadalni i do szeregu których zdawała się zaliczać. Gdzie one są? Na bezgłośny sygnał matki odmaszerowały do łóżek ponad godzinę temu. Dziewczynka zaczęła się zastanawiać, czy też mogłaby odejść – o ile oczywiście zdołałaby trafić do bezpiecznej przystani sypialni pani Kirkpatrick. Od drzwi dzieliła ją jednak pewna odległość, a jeszcze większa od Clare, do której czuła pewną przynależność; znajdowała się równie daleko od lady Cuxhaven, okropnej lady Cumnor i jej skorego do żartów, dobrodusznego męża. Molly siedziała zatem, wertując książkę z obrazkami, których nie widziała, samotna pośród otaczającego ją tłumu i przepychu, z coraz cięższym serduszkiem. W pewnej chwili do salonu wszedł lokaj, rozejrzał się i skierował do pani Kirkpatrick, która siedziała przy fortepianie w centrum muzykalnej części towarzystwa, gotowa akompaniować każdemu śpiewakowi i z uśmiechem przychylając się do każdej prośby. Teraz podeszła do siedzącej w kąciku dziewczynki i powiedziała:

– Czy wiesz, kochanie, że jest tu twój tatuś? Przyprowadził ze sobą twojego kucyka, więc będziesz mogła wrócić na nim do domu. A ja tracę moją towarzyszkę, bo przypuszczam, że musisz odjechać.

Odjechać! Molly nie miała żadnych wątpliwości, gdy się poderwała, drżąc, mieniąc się na twarzy, prawie płacząc. Następne słowa pani Kirkpatrick szybko jednak sprowadziły ją z raju na ziemię:

– Musisz podejść do lady Cumnor i życzyć jej dobrej nocy. I nie zapomnij podziękować za wielkoduszność, jaką ci okazała. Jest tam, obok statui, rozmawia z panem Courtenayem.

Tak, stała tam. Dwanaście metrów dalej. A raczej setki mil dalej. I tę odległość trzeba będzie pokonać. I jeszcze się do milady odezwać!

– Muszę iść? – spytała Molly tak żałośnie i błagalnie, jak tylko potrafiła.

– Oczywiście. I pospiesz się. Przecież nie ma się czego wstydzić! – dodała ostrzejszym tonem Clare, wiedząc, że czekają na nią przy fortepianie, i za wszelką cenę chcąc zakończyć tę sprawę z dzieckiem jak najszybciej.

Molly stała przez chwilę nieruchomo, a potem uniosła głowę i miękko poprosiła:

– A czy mogłaby pani podejść tam ze mną?

– Tak, oczywiście – zgodziła się pani Kirkpatrick, która doszła do wniosku, że jej udział w pożegnaniu prawdopodobnie je przyspieszy. Chwyciła Molly za rękę i pociągnęła za sobą, a przechodząc koło osób zgromadzonych wokół fortepianu, uśmiechnęła się, wykonała zwiewny ruch dłonią i rzuciła swym ślicznym, śpiewnym głosem:

– Nasza maleńka jest taka nieśmiała i skromna, że poprosiła mnie, bym jej towarzyszyła, gdy będzie życzyć jej lordowskiej mości dobrej nocy. Tatuś po nią przyjechał i zaraz będą odjeżdżać.

Molly nie potrafiłaby wyjaśnić, jak to się stało, ale słysząc te słowa, wysunęła dłoń z uchwytu pani Kirkpatrick, zbliżyła się do lady Cumnor, imponującej w fioletowym aksamicie, wykonała dygnięcie godne dzieci ze szkoły w Hollingfordzie i powiedziała:

– Milady, mój tatuś przyjechał i zabiera mnie do domu. Pragnę życzyć pani dobrej nocy i podziękować za pani uprzejmość. To znaczy za uprzejmość waszej lordowskiej mości – poprawiła się, pomna szczegółowych instrukcji panny Browning w kwestii etykiety obowiązującej w kontaktach z hrabiostwem i ich szlachetną progeniturą, które to wytyczne zostały jej przekazane tego ranka w drodze do Towers.

W jakiś sposób udało jej się wydostać z salonu. Gdy potem o tym myślała, doszła do wniosku, że nie pożegnała się ani z lady Cuxhaven, ani z panią Kirkpatrick, ani z „resztą”, jak ich lekceważąco określała w myślach.

Pan Gibson czekał w pokoju gospodyni. Tam właśnie wbiegła Molly i, ku zrozumiałej konsternacji zrównoważonej pani Brown, rzuciła się ojcu na szyję:

– Och, tatusiu! Tatusiu! Tak się cieszę, że przyjechałeś! – zawołała i wybuchnęła płaczem, głaszcząc jego twarz, jakby chciała się upewnić, że on naprawdę tu jest.

– A cóż z ciebie za głuptasek! Czyżbyś myślała, że zamierzam się rozstać z moją małą dziewczynką i pozwolić jej mieszkać przez resztę życia w Towers? Robisz tyle hałasu o mój przyjazd po ciebie, jakbyś naprawdę tak sądziła! Pospiesz się teraz i załóż czepek. Pani Brown, czy mógłbym prosić panią o jakiś szal, pled lub inną tkaninę, aby przypiąć ją córce jako halkę?

Nie wspomniał, że pół godziny temu wrócił z długiego objazdu. Był wykończony i głodny, ale gdy w domu dowiedział się, że Molly nie wróciła z Towers, wsiadł z powrotem na zmęczonego konia i pojechał do panien Browning. Zastał je pogrążone w bezradnym niepokoju. Nie słuchał jednak ich samooskarżeń i łzawych przeprosin. Pogalopował do domu, osiodłał innego konia oraz kucyka córki i – chociaż Betty wołała za nim, powiewając spódniczką do jazdy konnej dla Molly, a on oddalił się dopiero dziesięć metrów od stajni – odmówił powrotu po strój i pojechał, „okrutnie coś pomrukując”, jak relacjonował potem stajenny Dick.

Pani Brown zdążyła wyciągnąć butelkę wina i talerz ciasta, zanim Molly wróciła z wyprawy do sypialni pani Kirkpatrick. „Była prawie ćwierć mili stąd” – jak gospodyni informowała niecierpliwego ojca, czekającego, aż córka zejdzie na dół wystrojona w poranne wspaniałe szaty, z których jednakże opadł już blask świeżości. Pan Gibson był ulubieńcem całej służby w Towers, tak jak zazwyczaj się dzieje w przypadku rodzinnych lekarzy; przynosił nadzieję na ulgę i poprawę w chwilach niepokoju i trwogi. Sama pani Brown, jako cierpiąca na podagrę, była szczególnie skłonna rozpieszczać doktora, kiedy tylko jej na to pozwalał, więc teraz odprowadziła ich na dziedziniec przy stajniach i upięła na Molly szal, kiedy ta siedziała już na grzbiecie długowłosego kucyka. Gdy odjeżdżali, gospodyni ośmieliła się wypowiedzieć cokolwiek ostrożne przypuszczenie:

– Sądzę, panie Gibson, że lepiej jej będzie w domu.

Gdy tylko znaleźli się w parku, dziewczynka uderzyła kuca i poganiała go do granic jego możliwości. W końcu ojciec zawołał:

– Molly, zbliżamy się do króliczych nor. To niebezpieczne jechać tu z taką prędkością! Zatrzymaj się.

Gdy ściągnęła wodze, zbliżył się i dalej jechali już razem.

– Wjeżdżamy w cień drzew i tu trzeba jechać wolniej.

– Och tatusiu, nigdy w życiu nie byłam taka szczęśliwa jak przed chwilą. Tam w Towers czułam się jak zapalona świeca, na którą nałożono wygaszacz.

– Naprawdę? A skąd ty wiesz, jak się czuje świeca?

– Nie wiem, ale tak się czułam – wyjaśniła i ponownie umilkła. A potem powiedziała: – Tak się cieszę, że tu jestem! To takie cudowne jechać tu, w otwartej przestrzeni, na świeżym powietrzu, wzniecając ten rozkoszny zapach zroszonej trawy. Tatusiu! Jesteś tam? Nie widzę cię.

Jechał tuż przy niej: wiedział, że mogła się obawiać jazdy w mroku, więc przykrył jej dłoń swoją.

– Tak się cieszę, że jesteś tuż obok – odezwała się, ściskając jego rękę. – Chciałabym mieć łańcuch jak Ponto, tak długi jak twój najdalszy obchód, żebyśmy mogli być złączeni. A gdybym chciała, byś wrócił, wystarczyłoby, żebym pociągnęła, a jeśli nie mógłbyś przybyć, też byś pociągnął za swój koniec. Byłabym pewna, że wiesz o moim pragnieniu. I nigdy byśmy się nie zgubili.

– Szczerze mówiąc, trochę się zaplątałem w twoim planie. Sposób przedstawienia szczegółów jest lekko niejasny, ale, o ile zrozumiałem to właściwie, to chciałabyś, bym jeździł po okolicy jak osioł po błoniach, z kulą przywiązaną do tylnej nogi.

– Nie przeszkadza mi nazywanie mnie kulą, o ile bylibyśmy spięci razem.

– Ale mi przeszkadza nazywanie mnie osłem – odpowiedział.

– Nie nazwałam cię tak. A przynajmniej nie miałam tego na myśli. Ale to takie wspaniałe wiedzieć, że mogę być tak niegrzeczna, jak tylko mam ochotę.

– Czy to wszystko, czego się nauczyłaś po dniu spędzonym w takim wyszukanym towarzystwie? Spodziewałem się, że staniesz się tak wykwintna i zmanierowana, iż przeczytałem kilka rozdziałów Sir Charlesa Grandisona[4], aby się dostosować do twojego poziomu.

– Mam nadzieję, że nigdy nie będę musiała być lordem czy lady.

– Mogę cię w tym względzie pocieszyć. Otóż zapewniam cię, że nigdy nie będziesz lordem, natomiast szansa na tę drugą ewentualność jest jak jeden do tysiąca, przynajmniej w tym sensie, o który ci chodzi.

– Gubiłabym się w takim domu za każdym razem, gdybym miała przynieść sobie czepek, a te długie korytarze i klatki schodowe zmęczyłyby mnie, zanimbym wyszła na spacer.

– Do przynoszenia czepka miałabyś służącą.

– Wiesz, tato, wydaje mi się, że służące są gorsze niż damy. Ale chyba nie przeszkadzałoby mi bycie gospodynią.

– To zrozumiałe! Kredens z konfiturami i słodyczami znajdowałby się w zasięgu ręki – odpowiedział filozoficznie. – Ale pani Brown nieraz mi mówiła, że myśl o wielkich przyjęciach często przyprawia ją o bezsenność. Musiałabyś wziąć te niepokoje pod uwagę. Bo przecież na każdej drodze, którą podążamy w życiu, natrafiamy na troski i obowiązki.

– Tak, chyba tak – przytaknęła Molly poważnie. – Betty ciągle powtarza, że szargam jej nerwy każdą zieloną plamą, jaka pojawia się na moich sukienkach od siedzenia na starej wiśni.

– A panna Browning powiedziała, że nabawiła się bólu głowy, zastanawiając się, jak to się stało, że zostawiły cię w Towers. Obawiam się, że dziś wieczorem będziesz dla nich niczym odświętny jadłospis dla gospodyni. Możesz mi, gąsko, wyjaśnić, jak do tego doszło?

– Poszłam sama obejrzeć ogrody... są takie piękne! Zgubiłam się i usiadłam pod takim wielkim drzewem, żeby odpocząć. Wtedy przyszły lady Cuxhaven i pani Kirkpatrick. A potem pani Kirkpatrick przyniosła mi lunch i położyła mnie spać w swoim łóżku. Myślałam, że mnie obudzi, ale tak nie zrobiła. A panie wizytatorki odjechały do Hollingfordu. I wtedy zdecydowano, że zostanę w Towers do jutra. A ja bałam się powiedzieć, jak bardzo, bardzo chciałam wrócić do domu. I cały czas myślałam o tobie, tatusiu, jak się zastanawiasz, gdzie jestem.

– Widzę z tego, że to był raczej fatalny, a nie radosny dzień, co, gąsko?

– Ranek był przyjemny. Nie zapomnę tych godzin spędzonych w ogrodzie. Ale nigdy dotąd nie byłam tak nieszczęśliwa jak podczas tego wlokącego się bez końca popołudnia.

Pan Gibson uznał za stosowne pojechać do Towers jeszcze przed powrotem rodziny do Londynu, by przeprosić za kłopot i podziękować za uprzejmość okazaną jego córce. Okazało się jednak, że wszyscy gdzieś się rozpierzchli i nikt nie miał wystarczająco dużo czasu, by wysłuchać jego grzecznych podziękowań. W końcu wydelegowano do niego panią Kirkpatrick, która, mimo iż zamierzała udać się z wizytą razem z lady Cuxhaven i przy okazji odwiedzić jedną ze swych dawnych uczennic, zdołała przyjąć pana Gibsona w imieniu rodziny. Zapewniła go również, że we wdzięcznej pamięci zachowała jego starania, jakich nie szczędził podczas jej choroby w przeszłości, a swe podziękowania wyraziła w wielce ujmujący sposób.

4 Powieść Samuela Richardsona z 1753 r., której bohater stał się symbolem galanterii i dobrych manier.

III
Dzieciństwo Molly Gibson

Szesnaście lat wcześniej miasteczkiem Hollingford wstrząsnęła wiadomość, że pan Hall, zdolny i kompetentny lekarz, który zajmował się mieszkańcami przez całe ich życie, zamierza przyjąć wspólnika. Przekonywanie pacjentów doktora nie miało najmniejszego sensu, więc pan Browning, proboszcz, pan Sheepshanks, zarządca Cumnor Towers, i sam pan Hall – święta trójca rozsądnych lokalnej społeczności – porzucili próby uzasadniania tego zamysłu, czując, że metoda: Che sarà, sarà[5] zadziała skuteczniej niż jakiekolwiek argumenty. Pan Hall tłumaczył swym wiernym podopiecznym, że nawet w najsilniejszych okularach jego wzrok nie jest niezawodny, że sami mogli się po wielokroć przekonać o jego problemach ze słuchem (choć, jeśli jesteśmy przy tym temacie, otoczenie doktora wielokrotnie słyszało, jak wyrażał pogląd o rozprzestrzeniającej się niedbałości w komunikacji międzyludzkiej, czego przykładem jest „to pisanie na bibule, gdzie wszystkie słowa włażą na siebie” – tak właśnie twierdził). Poza tym kilka razy doktorowi przydarzyły się ataki podejrzanej natury, które on sam nazywał reumatyzmem, aczkolwiek zapisał sobie lekarstwo na podagrę, a dolegliwości te uniemożliwiały mu natychmiastowe reagowanie na pilne wezwania. Ale nieważne – ślepy, głuchy i niedołężny – był ich lekarzem zdolnym wyleczyć wszystkie niedomagania, chyba że tymczasem któryś z pacjentów by zmarł, i absolutnie niedopuszczalne było, aby mówił o swojej starości, emeryturze czy przyjęciu partnera.

On zaś systematycznie działał dalej: dawał ogłoszenia w prasie medycznej, czytał referencje, weryfikował charaktery i kwalifikacje. I w chwili, gdy stare panny w Hollingfordzie uznały, iż zdołały przekonać swego rówieśnika, że jest dokładnie tak samo młody jak dotychczas, zaskoczył je, sprowadzając wspólnika, pana Gibsona. Przedstawił go i od razu zaczął – przebiegle, jak to określiły damy – wprowadzać w arkana swojej praktyki. „A kimże jest ten pan Gibson?” – pytały, lecz odpowiedzieć mogłoby im tylko echo, o ile by zechciało, bo nikt inny tego nie zrobił. Nikt nigdy nie dowiedział się więcej o jego przodkach niż mieszkańcy Hollingfordu mogli ustalić tego pierwszego dnia, gdy go zobaczyli. Był wysoki, poważny, bardziej przystojny niż brzydki; na tyle szczupły, by można o nim powiedzieć, że ma zgrabną figurę, bo działo się to w czasach, zanim „krzepkie chrześcijaństwo” weszło w modę. Mówił z lekkim szkockim akcentem i, jak zauważyła pewna zacna dama, wypowiadał się w sposób banalny, przez które to określenie rozumiała: sarkastyczny. Jeśli natomiast chodzi o jego pochodzenie i wykształcenie, ulubioną wersją społeczności Hollingfordu była ta, że doktor Gibson jest synem szkockiego księcia i Francuzki. Znaleziono wiele przesłanek przemawiających za tą koncepcją. Mówił ze szkockim akcentem, a zatem był Szkotem. Wyglądał wykwintnie, miał elegancką figurę i skłonność – tak przynajmniej twierdzili ludzie mu nieprzychylni – do zadzierania nosa, a to oznaczało, że jego ojciec musiał być osobą na poziomie; nic nie było prostsze niż podążanie za tym podejrzeniem przez wszystkie stopnie parostwa – od baroneta, przez barona, wicehrabiego, hrabiego, markiza, aż do księcia. Wyżej nawet mieszkańcy Hollingfordu nie odważyli się wspinać, choć pewna dama obeznana z historią Anglii zaryzykowała twierdzenie, że „według jej wiedzy jeden lub dwóch Stuartów... hm... nie zawsze... prowadziło się... hm... poprawnie... i wydaje jej się... cóż, istnieje coś takiego jak syn z poślizgu”. W każdym razie w powszechnym mniemaniu ojciec pana Gibsona był księciem. Nikim więcej.

Jego matka natomiast musiała być Francuzką. Przemawiały za tym trzy racje: miał ciemne włosy, ziemistą cerę, a poza tym był w Paryżu. To mogła być albo prawda, albo fałsz. Nikt z nich nigdy nie dowiedział się o nim niczego pewnego ponad to, co powiedział doktor Hall, a mianowicie: że kwalifikacje zawodowe pana Gibsona są równie wysokie jak jego morale, a obie te cechy zdecydowanie wznoszą się ponad poziom przeciętny, co stary lekarz osobiście sprawdził, jeszcze zanim przedstawił swego następcę w miasteczku. Popularność na tym świecie jest tak przemijająca jak chwała, a stary doktor przekonał się o tym, nim upłynął rok trwania jego spółki. Miał teraz mnóstwo wolnego czasu, by leczyć swą podagrę i pielęgnować wzrok, bo młody lekarz odniósł zwycięstwo. Prawie wszyscy posyłali teraz po doktora Gibsona, nawet ci z dworów, nawet z Towers, największego z wielkich domów, w którym pan Hall przedstawił wspólnika z drżeniem serca, obawiając się tego, czy młody człowiek odpowiednio się zachowa i jakie wrażenie wywrze na ich lordowskich mościach. Po upływie dwunastu miesięcy w okolicznych rezydencjach przyjmowano pana Gibsona z takim samym szacunkiem dla jego wiedzy medycznej jak przedtem pana Halla. Co więcej – a to już było doprawdy zbyt wiele, nawet dla kogoś o tak łagodnym charakterze jak stary poczciwy doktor – pan Gibson został zaproszony na kolację do Towers, gdy gościł tam sam wielki sir Astley, dowodzący całym światem medycznym. Oczywiście doktor Hall również otrzymał zaproszenie, ale właśnie w tym czasie leżał powalony atakiem podagry – odkąd miał wspólnika, jego choroba samowolnie się rozwinęła – i nie był w stanie wziąć udziału w tym spotkaniu. Biedny, nigdy nie doszedł do siebie po tym zawstydzającym incydencie. Od tej pory pozwolił sobie na słaby wzrok, przytępiony słuch i starał się nie oddalać od domu w trakcie dwóch kolejnych zim, jakie mu jeszcze pozostały. Sprowadził samotną córkę swej siostrzenicy, by mu na starość dotrzymywała towarzystwa, i on, pogardzający kobietami stary kawaler, czuł teraz wdzięczność za pogodną obecność ładnej i powabnej Mary Preston, która była dobra i czuła, lecz, niestety, nic poza tym. Szybko nawiązała zażyłe kontakty z córkami proboszcza, pannami Browning, a doktor Gibson znalazł czas, by zaprzyjaźnić się z tym tercetem. Całe Hollingford spekulowało, która z młodych dam zostanie panią Gibson, i z zawodem przyjęto wiadomość, która przecinała rozmowy o możliwościach i plotki o prawdopodobieństwach wyboru młodego przystojnego medyka. Sprawa skończyła się w sposób najbardziej naturalny małżeństwem pana Gibsona z krewną jego poprzednika. Dwie panny Browning nie zdecydowały się po tym rozczarowaniu zapaść na galopujące suchoty, choć ich wygląd i zachowanie poddano bacznej obserwacji. Wprost przeciwnie – podczas ślubu zachowywały się hałaśliwie i wesoło, a jeśli chodzi o gruźlicę, to zmarła na nią młoda pani Gibson, cztery lub pięć lat po ślubie, trzy lata po śmierci swego wujecznego dziadka, kiedy jej jedyne dziecko, Molly, miało zaledwie trzy lata.

Pan Gibson nigdy nie mówił o swej rozpaczy po śmierci młodej żony, a z pewnością ten smutek odczuwał, choć za wszelką cenę uciekał przed wszelkimi okazywanymi mu dowodami współczucia: pospiesznie wstał i opuścił pokój, gdy panna Phoebe Browning, zobaczywszy go po raz pierwszy po śmierci jego żony, wybuchnęła niekontrolowanym płaczem, wyraźnie graniczącym z atakiem histerii. Panna Sally Browning oświadczyła później, że nigdy nie wybaczy mu oschłości serca, jaką wtedy okazał, ale już po dwóch tygodniach doszło do ostrej wymiany zdań między nią a starą panią Goodenough, która uważała, że doktor Gibson nie jest człowiekiem o głębokich uczuciach, o czym świadczyła jej zdaniem zbyt wąską krepowa wstążka na jego kapeluszu. Ta żałobna opaska winna bowiem pokrywać cały kapelusz, a u doktora co najmniej siedem lub nawet osiem centymetrów pozostawało bez krepy. Mimo tych wszystkich opisanych wydarzeń panny Browning uważały się za najbardziej zaprzyjaźnione z panem Gibsonem, przede wszystkim ze względu na zażyłość z jego zmarłą żoną, i chętnie okazałyby bardziej macierzyńskie uczucia małej Molly, gdyby nie znajdowała się pod opieką smoka-strażnika w osobie Betty. Była ona szczególnie zazdrosna o każdą osobę stającą między nią a jej podopieczną, a już z zasady tępiła wszelkie istoty swojej płci, które z racji wieku, pozycji społecznej lub bliskości mogły chcieć „robić słodkie oczy do jej pana”, by posłużyć się określeniem samej Betty.

Kilka lat przed wydarzeniami otwierającymi tę opowieść pozycja pana Gibsona, tak osobista, jak i zawodowa, wydawała się na zawsze ustalona. Był wdowcem i wyglądało na to, że nim pozostanie. Jego afekty koncentrowały się na małej Molly, ale nawet wobec niej, nawet w chwilach największej bliskości, nigdy nie pozwalał sobie na zbyt silne okazywanie uczuć. Najczulszym określeniem, jakim się do niej zwracał było „gąska”, a poza tym znajdował szczególną przyjemność w zadziwianiu jej dziecięcego umysłu przekomarzaniem się. Żywił lekką pogardę dla osób nadmiernie okazujących uczucia, co częściowo brało się z zawodowego przekonania o negatywnym wpływie niekontrolowanych i wybujałych emocji na zdrowie. Udało mu się wmówić w siebie, że jego umysł panuje nad wszystkim, ponieważ nigdy nie nabrał zwyczaju wyrażania się na inne tematy niż czysto intelektualne. Molly jednakże miała intuicję, która jej podpowiadała, jaka jest prawda. Chociaż tatuś śmiał się z niej, żartował i wprawiał w konfuzję, a to wszystko w sposób, który panny Browning określały między sobą jako „naprawdę okrutny”, dziewczynka dzieliła się swymi drobnymi troskami i radościami raczej z ojcem niż z Betty, ową sekutnicą o gołębim sercu. Dziecko rosło i z każdym rokiem rozumiało swego ojca lepiej. Ich relacje były wspaniałe: na pół żartobliwe, na pół poważne, a przyjaźń, która ich łączyła, była prawdziwie głęboka.

Pan Gibson zatrudniał trzy służące: Betty, kucharkę i dziewczynę, która miała być pokojówką, ale podlegała jednocześnie obu starszym służącym i w konsekwencji, z braku jednej zwierzchniczki, wiodła lekkie życie. Aż trzy służące nie byłyby potrzebne, gdyby pan Gibson nie miał zwyczaju, podobnie jak przedtem pan Hall, przyjmować dwóch uczniów – jak swym wykwintnym językiem nazywali ich mieszkańcy Hollingfordu, a dla których bardziej właściwym określeniem byłoby: terminatorzy. Związani byli z doktorem rodzajem umowy i płacili mu całkiem niezłe kwoty za naukę zawodu. Mieszkali w domu swego mistrza i zajmowali nieprzyjemną, bo niejednoznaczną pozycję. Posiłki spożywali razem z doktorem i Molly, a w ich obecności atmosfera stawała się ciężka, pan Gibson bowiem nie był człowiekiem rozmownym, a dodatkowo nienawidził konwersować pod przymusem. A jednak krzywił się, jakby miał poczucie, że nie spełniał należycie swych obowiązków, gdy po sprzątnięciu ze stołu ci dwaj dziwaczni młodzieńcy podnosili się ze skwapliwą radością, wykonywali w stronę doktora kiwnięcie, które należało chyba interpretować jako ukłon, i chcąc jak najszybciej opuścić jadalnię, nieodmiennie wpadali na siebie. Potem słychać było, jak mknęli korytarzem w stronę gabinetu, krztusząc się od powstrzymywanego śmiechu. A irytacja, jaką pan Gibson odczuwał na myśl o tym, że nie sprawdził się jako gospodarz i pan domu, czyniła jego sarkazm na widok nieudolności, głupoty czy złych manier swych uczniów jeszcze ostrzejszym niż poprzednio.

Poza przekazywaniem medycznej wiedzy zupełnie nie wiedział, co zrobić z tym fantem w postaci dwóch niezgrabiaszy, którzy wypełniali podwójną misję: stanowili przedmiot świadomych drwin mistrza i sami nieświadome go dręczyli. Raz czy dwa doktor Gibson spróbował odmówić przyjęcia nowego praktykanta, licząc na to, że uwolni się od tego koszmaru. Niestety, jego reputacja wybitnego medyka zataczała tak szerokie kręgi, że wyznaczona przez niego nieprzyzwoicie wysoka opłata, która miała odstraszyć kandydatów, wnoszona była bez protestów. Czy istniało bowiem coś, co mogło bardziej ułatwić młodemu człowiekowi start w dziedzinie medycyny niż prestiż praktykowania u Gibsona w Hollingfordzie? Ale gdy Molly miała osiem lat i z dziecka przekształciła się w dziewczynkę, ojciec dostrzegł niestosowność tego, że wobec jego przedłużających się absencji córka większość posiłków spożywała w towarzystwie dwóch młodzieńców. Aby zapobiec takim sytuacjom, a przy okazji aby zapewnić dziecku trochę nauki, zatrudnił poważaną kobietę, córkę sklepikarza z miasteczka, który pozostawił rodzinę bez środków do życia. Opiekunka miała przychodzić każdego ranka jeszcze przed śniadaniem i pozostawać z Molly aż do powrotu ojca wieczorem, a gdyby coś go zatrzymało dłużej poza domem, panna Eyre czekałaby, aż jej podopieczna położy się spać.

– A zatem, panno Eyre – powiedział, podsumowując swe zalecenia dzień przedtem, nim miała objąć swą posadę – proszę pamiętać: powinna pani przygotowywać dla tych młodzieńców dobrą herbatę i dopilnować, aby spożyli przyjemny posiłek. I jeszcze jedno: mówiła pani, że ile ma lat? Trzydzieści pięć? Proszę spróbować skłonić ich do mówienia. Najchętniej rozsądnego. Obawiam się, co prawda, że nie leży to ani w mocy pani, ani kogokolwiek innego, ale może uda się pani sprawić, że zdołają powiedzieć cokolwiek bez chichotów i jąkania. Proszę nie uczyć Molly zbyt wiele. Powinna umieć szyć, czytać i pisać. I znać rachunki. Ale na razie chcę, by miała prawdziwe dzieciństwo. A jeśli uznam, że potrzebuje jeszcze jakiejś nauki, sam będę jej udzielał lekcji. Tak naprawdę to nie wiem, czy nawet czytanie i pisanie są niezbędne. Wiele porządnych kobiet wychodzi za mąż, a zamiast podpisu stawiają krzyżyk. A uczenie to, moim zdaniem, tylko osłabianie zdrowego rozsądku. Ale trudno, musimy się poddać przesądom społecznym, panno Eyre, i dlatego wolno pani nauczyć moją córkę czytać.

Panna Eyre słuchała w milczeniu, zdumiona, lecz zdecydowana posłusznie przestrzegać zaleceń doktora, którego wspaniałomyślności ona i jej bliscy mieli okazję doświadczyć. Od tej pory przygotowywała naprawdę esencjonalną herbatę i hojną ręką częstowała nią młodych ludzi niezależnie od tego, czy doktor był obecny, czy też nie. Udało jej się, niestety tylko podczas nieobecności pana domu, rozwiązać języki praktykantom, bo rozmawiała z nimi o codziennych sprawach na swój miły, familiarny sposób. Nauczyła Molly czytać i pisać, i ze wszystkich sił starała się zniechęcić dziecko do innych gałęzi wiedzy. Po stoczeniu ciężkich walk i wielu podstępach dziewczynka przekonała wreszcie ojca, by pozwolił jej na lekcje francuskiego i rysunku. Bardzo się obawiał, że stanie się zbyt wykształcona; jego niepokój był jednak nieuzasadniony, gdyż czterdzieści lat temu w takich mieścinach jak Hollingford rzadko się pojawiali wybitni nauczyciele. Raz w tygodniu brała też udział w lekcji tańca, odbywającej się w sali asamblowej głównej gospody miasteczka noszącej nazwę Pod Herbem Cumnorów. Zniechęcana przez ojca do wysiłku intelektualnego, pochłaniała każdą książkę, która wpadła jej w ręce, z takim zachwytem, jakby to była lektura zakazana. Jak na swoją pozycję pan Gibson miał zaskakująco dobrze zaopatrzoną bibliotekę. Literatura medyczna była niedostępna dla Molly, ponieważ książki fachowe znajdowały się w gabinecie, natomiast wszystkie pozostałe albo przeczytała, albo chociaż próbowała przeczytać. Jej letnią czytelnię stanowiła owa stara wiśnia, która znaczyła dziewczęce sukienki zielonymi plamami, wspomnianymi już jako te, które szargają nerwy Betty. Pomimo tego „toczącego ją robaka” wygląd gospodyni wskazywał na to, że jest silna i bystra, wręcz kwitnąca. Stanowiła jedyną ciemną chmurę na szafirze nieba życia panny Eyre, która poza tym była bardzo szczęśliwa, że znalazła odpowiednią i dobrze płatną posadę w chwili, gdy jej najbardziej potrzebowała. Ale Betty, choć oficjalnie przyznała panu Gibsonowi rację, że jego mała córeczka potrzebuje guwernantki, gwałtownie opierała się dzieleniu z kimkolwiek władzy i wpływu na dziecko, które było jej obowiązkiem, jej plagą i jej rozkoszą od dnia śmierci pani Gibson. Od samego początku zajęła stanowisko cenzora wszystkich słów i czynów panny Eyre i ani przez chwilę nie raczyła ukrywać swej dezaprobaty. W głębi serca nie umiała nie podziwiać cierpliwości i skrupulatności tej dobrej damy; bo panna Eyre była damą w pełnym i najlepszym sensie tego słowa, choć w oczach mieszkańców Hollingfordu pozostawała tylko córką sklepikarza. Betty ciągle brzęczała wokół guwernantki z dręczącą nieustępliwością komara, zawsze gotowa jeśli nie ukąsić, to chociaż znaleźć czuły punkt. Jedyna obrona panny Eyre nadchodziła ze strony pozornie najmniej oczekiwanej – od jej uczennicy, w której imieniu, jako uciśnionej, bezbronnej istotki, występowała rzekomo Betty i o której dobro tak gorąco walczyła. Molly jednak bardzo szybko dostrzegła niesprawiedliwość ataków swej starej opiekunki i zaczęła szanować pannę Eyre za jej cichą cierpliwość i wytrzymałość w znoszeniu tego, co sprawiało jej znacznie więcej bólu, niż prześladowczyni mogła sobie wyobrazić. Pan Gibson okazał zacnej damie i jej rodzinie przyjaźń w potrzebie, więc ona wolała zatrzymać swe skargi dla siebie niż sprawić mu jakikolwiek kłopot. I została nagrodzona. Betty po wielokroć i na różne sposoby próbowała nakłonić Molly do ignorowania życzeń panny Eyre, ale dziewczynka niezmiennie opierała się wszelkim pokusom i dalej ślęczała nad zadanym jej szyciem czy skomplikowanymi rachunkami. Wobec tego niepowodzenia Betty zaczęła stroić sobie z guwernantki niewybredne żarty, a wtedy Molly patrzyła na nią z powagą, jakby prosiła o wyjaśnienie niezrozumiałej wypowiedzi. A nic nie zgasi skuteczniej wesołka jak prośba o przetłumaczenie jego dowcipu na zwykły, codzienny język i wskazanie puenty. Czasami złośnica całkowicie traciła panowanie nad sobą i odzywała się do panny Eyre impertynencko, jednak gdy zdarzyło się to w obecności Molly, ta odpowiadała atakiem dzikiej pasji w obronie swej cichej, drżącej guwernantki i sama Betty się zniechęciła, choć udawała, że bierze gniew dziewczynki za świetny dowcip. Próbowała nawet namówić pannę Eyre do wzięcia udziału w tej zabawie.

– Słodka mała! Można by pomyśleć, że ze mnie głodne kocisko, a ona to mała wróblica, z tymi trzepoczącymi skrzydłami, małymi oczyskami całymi w ogniu i dzióbkiem gotowym mnie dziobnąć tylko dlatego, że popatrzyłam na jej gniazdko. No, dzieciaku! Jeśli chce ci się dusić w tym paskudnym zamknięciu i uczyć tych głupot, co to nikomu nie są potrzebne, zamiast jeździć sobie wózkiem Joba Donkina, to jest twój problem, nie mój. Ale z niej mała lisica, co nie? – Z uśmieszkiem kończyła przemowę, spoglądając na pannę Eyre.

Biedna guwernantka nie widziała jednak w tej całej historii nic śmiesznego; porównanie Molly do mamy wróbli zupełnie do niej nie dotarło, gdyż zmartwiło ją coś innego. Była osobą wrażliwą i sumienną, a przy tym z doświadczenia wyniesionego z domu wiedziała, do czego może doprowadzić nieokiełznany temperament. Dlatego zaczęła upominać podopieczną, że pozwoliła emocjom zapanować nad sobą, a dziewczynka doszła do wniosku, że ciężko jest być obwinianym za coś, co w jej oczach było tylko usprawiedliwionym gniewem na Betty. Ale to były chyba jedyne troski jej bardzo szczęśliwego dzieciństwa.

5 Che sarà, sarà – Co będzie, to będzie (wł.).

IV
Sąsiedzi pana Gibsona

Molly dorastała pomiędzy tymi cichymi ludźmi w spokojnej monotonii życia przez prawie siedemnaście lat, a jedynym poważniejszym wydarzeniem był ów koszmarny dzień w Towers. Z czasem dołączyła do grona szkolnych wizytatorek, ale nigdy więcej nie wzięła udziału w dorocznym spotkaniu w wielkim domu. Zawsze potrafiła znaleźć jakąś wymówkę tłumaczącą jej nieobecność, bo wspomnienie tamtego dnia nie należało do przyjemnych, choć często dochodziła do wniosku, że chętnie zwiedziłaby ponownie ogrody.

Lady Agnes wyszła za mąż i w Towers pozostała tylko lady Harriet. Lord Hollingford, pierworodny syn hrabiego, stracił żonę i spędzał obecnie w domu rodziców znacznie więcej czasu. Był wysoki, niezgrabny i powszechnie uważano go za tak dumnego jak jego matka, lady Cumnor. W rzeczywistości jednak był po prostu nieśmiały i niechętny do zabierania publicznie głosu. Zupełnie nie wiedział, co mógłby powiedzieć ludziom, których codzienne zatrudnienia i zainteresowania były odmienne od jego; z radością przyjąłby prezent w postaci poradnika prowadzenia lekkiej konwersacji i rozczytywałby się w nim ze starannością, ale prawdopodobnie także z rozbawieniem. Zazdrościł płynnej gadatliwości swemu ojcu, który uwielbiał paplać do każdego, cudownie nieświadomy chaotyczności swych przemów. Lord Hollingford z powodu wrodzonej rezerwy i powściągliwości nie cieszył się popularnością mimo wielkiej dobroci serca, prostoty charakteru i naukowych osiągnięć tak imponujących, że zdobył uznanie także na kontynencie. Pod tym względem mieszkańcy miasteczka byli z niego dumni, wiedzieli bowiem, że postawny, niezdarny i wiecznie poważny dziedzic włości cieszy się w świecie wielką estymą za swą mądrość. Doszło też do nich, że dokonał kilku odkryć naukowych, choć nikt nie był do końca pewien, na jakim polu. Mieszkańcy z wielką satysfakcją wskazywali obcym przybyszom młodego lorda z komentarzem: „To lord Hollingford. Ten sławny lord Hollingford. Musiał pan o nim słyszeć, to znany naukowiec”. Jeśli gość słyszał o nim, znał też powody jego sławy. A jeśli nie słyszał, i tak się do tego nie przyznawał, bo udowodniłby nie tylko swoją ignorancję, ale też niewiedzę swych rozmówców co do osiągnięć przedmiotu ich dumy.

Lord był wdowcem z dwójką czy trójką synów – niestety, chłopcy przebywali w szkołach z internatem, toteż dom, w którym mieszkał w czasie swego małżeństwa, pozbawiony kobiety i dzieci, nie tchnął rodzinną atmosferą. Młody lord spędzał zatem sporo czasu w Towers, gdzie matka była z niego dumna, a ojciec za nim przepadał, lecz także trochę się go obawiał. Przyjaciele syna byli mile widziani przez hrabiego i hrabinę Cumnorów; ten pierwszy z zasady chętnie zapraszał każdego, wszędzie i zawsze, natomiast dla lady Cumnor to, że pozwalała zapraszać do swego domu „tych dziwnych ludzi”, było prawdziwym dowodem jej afektu dla wybitnego syna. „Ci dziwni ludzie” byli znakomitymi przedstawicielami nauki, a lord Hollingford, zapraszając ich, nie kierował się ani ich pochodzeniem społecznym, ani znajomością światowych manier.

Pan Hall, poprzednik pana Gibsona, był rodzinnym lekarzem w Towers, jeszcze zanim lord Cumnor się ożenił, i lady Cumnor po swoim ślubie przyjmowała doktora z przyjazną protekcjonalnością. Nigdy nie przyszło jej do głowy, by próbować go odzwyczaić od spożywania posiłku – o ile go potrzebował – w pokoju gospodyni; rzecz jasna, nie w towarzystwie gospodyni. Niekonfliktowy, bystry, tęgawy i rumiany doktor Hall zdecydowanie wolał wstąpić właśnie tam – gdyby oczywiście dano mu prawo wyboru, ale do tego nigdy nie doszło – by „przekąsić co nieco”, niż gdyby musiał spożywać posiłek w wielkiej jadalni z ich lordowskimi mościami. Gdy z Londynu przyjeżdżał na konsultacje jakiś wielki tuz medycznego świata, taki jak na przykład sir Astley, było obowiązkiem gospodarzy zaprosić także miejscowego medyka. Wtedy pan Hall brał udział w formalnej i bardzo oficjalnej kolacji. Na tę okazję spowijał swe podbródki w sute fałdy białego muślinu, zakładał czarne spodnie do kolan, przyozdobione po bokach pękami wstążek, do tego czarne jedwabne pończochy i buty ze sprzączkami; jednym słowem robił wszystko, by czuć się jak najbardziej niewygodnie, i wyruszał z wielką pompą w dyliżansie spod gospody Pod Herbem Cumnorów. W najtajniejszym zakamarku serca pocieszał się, że ponosi tę ofiarę, by móc następnego dnia przez przypadek wspomnieć ziemianom, którymi się opiekował: „Wczoraj przy kolacji hrabia powiedział...” lub „Hrabina wspomniała”, czy też „Zdumiałem się, gdy wczoraj na kolacji w Towers...”. W niezrozumiały sposób coś się jednak zmieniło, odkąd pan Gibson de facto przejął praktykę w Hollingfordzie. Panny Browning uważały, że przyczyną były jego elegancka figura i dystyngowane maniery, natomiast pani Goodenough przekonywała, że „to przez to jego arystokratyczne pochodzenie; syn szkockiego księcia, moja droga, nieważne czy z papierami, czy bez”. Jedno było pewne: choćby pan Gibson nie wiadomo jak często prosił gospodynię o coś do przegryzienia w jej pokoju – zwykle nie miał wystarczająco dużo czasu na te ceremonie towarzyszące lunchowi milady – zawsze był z radością witany przy stole w jadalni, nawet gdy przyjmowano najbardziej utytułowanych gości. Mógłby obiadować z księciem dowolnego dnia, o ile oczywiście książę akurat przebywałby w Towers. Jego akcent był szkocki, lecz nie prowincjonalny. Nie miał ani uncji zbędnego ciała, a smukłość, jak wiadomo, jest warunkiem niezbędnym wykwintności. Miał smagłą cerę i czarne włosy, a w tamtych czasach, dziesięć lat po zakończeniu wielkiej wojny na kontynencie, oliwkowa cera sama w sobie była oznaką dystynkcji. Nie był jowialny – o czym z westchnieniem zawodu wspominał milord, ale to milady przydzielała zaproszenia – był za to oszczędny w słowach, inteligentny i nieco sarkastyczny. I idealnie się nadawał do prezentowania go gościom w Towers. Jego szkocka krew – bo nie było cienia wątpliwości co do jego szkockiego pochodzenia – zapewniła mu doskonale wymierzoną dozę lekko kolczastej godności, która sprawiała, że wszyscy czuli się zmuszeni traktować go z respektem; pod tym względem mógł być całkowicie spokojny.

Przez całe lata zaszczyt otrzymywania zaproszenia na wielkie kolacje w Towers znaczył dla niego niewiele, uznawał to po prostu za towarzyską cenę uprawianej przez siebie profesji i nie czerpał z tych spotkań żadnej przyjemności. Sytuacja uległa jednak zmianie, gdy lord Hollingford wrócił na stałe do Towers. Teraz podczas przyjęć pan Gibson słyszał o sprawach, które go naprawdę interesowały, a które miały wielki wpływ na dobór jego lektur i praktykę. Od czasu do czasu spotykał tam wybitne osobistości świata nauki: dziwacznie wyglądających, prostodusznych mężczyzn, poważnych, zagłębionych w swojej specjalności i mających bardzo niewiele do powiedzenia na jakikolwiek inny temat. Pan Gibson szczerze doceniał wiedzę tych naukowców i widział, że zależało im na jego szacunku, bo wyrażał go uczciwie i rzeczowo. Z czasem zaczął wysyłać własne artykuły do bardziej ambitnych periodyków medycznych i ta wymiana informacji, myśli oraz doświadczeń wyraźnie wzbogaciła jego życie, przydała mu nowego wymiaru. Nieczęsto dochodziło do spotkań między lordem Hollingfordem a doktorem Gibsonem; pierwszy był na to zbyt skromny i nieśmiały, drugi zbyt zajęty, a obu brakowało wytrwałości i determinacji, by szukać swego towarzystwa mimo dzielącej ich różnicy społecznej, z powodu której rzadko się stykali. Ale każdy z nich czerpał głęboką satysfakcję z tych kontaktów. Polegali na wzajemnym poważaniu i sympatii, z pewnością nieznanym wielu ludziom nazywającym siebie przyjaciółmi, a ta pewność była źródłem zadowolenia dla obu, choć bardziej dla pana Gibsona, co oczywiste, gdyż krąg jego inteligentnych znajomych był zdecydowanie węższy niż lorda Hollingforda. Jeśli chodzi o doktora, wyrastał ponad wszystkich ludzi, z którymi miał na co dzień do czynienia, i fakt ten działał na niego przygnębiająco, choć nigdy sobie nie uświadamiał źródła tej depresji. W miasteczku mieszkał pan Ashton, proboszcz, który nastał po panu Browningu, na wskroś dobry i życzliwy człowiek, ale pozbawiony choćby najdrobniejszej własnej myśli. Wygłaszał komunały w najbardziej kurtuazyjny sposób, a jego zwyczajowa uprzejmość i niemrawy umysł kazały mu zgadzać się z każdą przedstawioną mu opinią, byle tylko nie była ona ewidentnym bluźnierstwem. Pan Gibson raz czy dwa zapewnił sobie rozrywkę, zwodząc proboszcza, który uroczo przytakiwał argumentom „jako całkowicie przekonującym” i opiniom „jako ciekawym, lecz niewątpliwym”, aż wepchnął biednego duchownego w bagno heretyckiej konsternacji. Ale wkrótce potem ból i zmieszanie pana Ashtona, który odkrył, w jak kłopotliwej teologicznie sytuacji się znalazł, a ponadto jego szczere samooskarżenia o uprzednie potakiwania sprawiły, że rozradowanie pana Gibsona całkowicie się rozwiało i pospiesznie wrócił do tematu Trzydziestu Dziewięciu Artykułów[6], jako jedynego zdolnego ukoić sumienie proboszcza.

Pomijając doktrynę Kościoła, w innych kwestiach pan Gibson przewyższał pana Ashtona, którego ignorancja połączona z mdłą i bezbarwną uległością chroniła przed popadnięciem w zdumienie. Duchowny ten miał niewielki majątek; nigdy się nie ożenił, wiodąc życie gnuśnego i wytwornego kawalera, i choć raczej niechętnie odwiedzał swych ubogich parafian, zawsze był gotów zaspokoić ich potrzeby w jak najbardziej hojny, a czasem nawet – biorąc pod uwagę jego tryb życia – także ofiarny sposób, o ile oczywiście pan Gibson lub ktoś inny dokładnie wskazał mu potrzebujących.

– Sięgaj pan do mojej sakiewki jak do swej własnej, Gibson – miał w zwyczaju powtarzać. – Nie jestem najlepszy w rozmawianiu z biednymi. Przypuszczam, że nie poświęcam im tyle czasu, ile powinienem. Ale zawsze chętnie dam wszystko, cokolwiek pan uzna za potrzebne.

– Dziękuję. Chętnie korzystam z tego pozwolenia i wydaje mi się, że nie mam w tej kwestii nadmiernych skrupułów. A jeśli mógłbym coś doradzić w sprawie kontaktów z ludźmi, to idąc do ich domów, proszę raczej nie wygłaszać mów, a po prostu mówić.

– Zupełnie nie widzę różnicy – wyznał płaczliwym głosem proboszcz – choć przypuszczam, że jakaś różnica istnieje, i z pewnością to, co pan mówi, jest prawdą. Nie powinienem wygłaszać mów, tylko mówić. A jako że obie te czynności są dla mnie tak samo trudne, chciałbym kupić przywilej milczenia tym oto dziesięciofuntowym banknotem.

– Dziękuję. Nie jest to satysfakcjonujące rozwiązanie ani dla mnie, ani dla pana, aczkolwiek przypuszczam, że w pełni zadowoli państwa Jones i Greens.

Po takich stwierdzeniach pan Ashton wpatrywał się w twarz doktora Gibsona z błagalnym pytaniem, czy brzmiący w nich sarkazm był zamierzony i skierowany przeciw niemu. Ogólnie rzecz biorąc, relacje między nimi były jak najbardziej serdeczne, tylko że, pomijając zaspokojenie naturalnych wszystkim ludziom instynktów towarzyskich, wzajemne kontakty nie dawały im przyjemności. Prawdopodobnie człowiekiem, z którym doktora Gibsona łączyła największa – przynajmniej do czasu pojawienia się lorda Hollingforda – zażyłość, był niejaki dziedzic Hamley. On i jego przodkowie nazywani byli przez okolicznych mieszkańców dziedzicami od tak dawna, jak tylko sięga ludzka pamięć. Dookoła mieszkało wielu zamożniejszych posiadaczy ziemskich, a tereny będące własnością dziedzica Hamleya ograniczały się do ośmiuset akrów, ale grunty te należały do jego rodziny na długo przedtem, zanim ktokolwiek usłyszał o lordzie Cumnorze i zanim ród Hely-Harrisons wszedł w posiadanie Coldstone Park. W Hollingfordzie nikt nigdy nie słyszał o czasach, gdy Hamleyowie nie mieszkali w Hamley.

– Byli tu już za czasów Heptarchii[7] – oznajmił proboszcz.

– Nie – panna Browning miała inne zdanie – słyszałam, że Hamleyowie mieszkali tu jeszcze przed Rzymianami.

Proboszcz przymierzał się do wygłoszenia jakiegoś uprzejmego przytaknięcia, gdy włączyła się pani Goodenough z jeszcze bardziej sensacyjnym stwierdzeniem:

– Zawsze słyszałam – mówiła wolno, bo stał za nią autorytet najstarszej mieszkanki – że Hamleyowie z Hamley byli znani jeszcze przed czasami pogan.

Pan Ashton mógł tylko skinąć głową i przytaknąć.

– Możliwe, bardzo możliwe, madame – powiedział z takim przekonaniem, że w pełni usatysfakcjonowana pani Goodenough rozejrzała się z triumfem dookoła, jakby chciała powiedzieć: „Zobaczcie, Kościół potwierdził prawdziwość moich słów. Kto się ośmieli im zaprzeczyć?”.

W każdym razie Hamleyowie byli bardzo starą rodziną, o ile nie rdzennymi mieszkańcami. Od stuleci nie powiększyli swojej własności; utrzymywali stan posiadania i choć przychodziło im to z pewnym wysiłkiem, od ponad stu lat nie sprzedali ani piędzi ziemi. Nie należeli do hazardzistów – nie angażowali się w handel, nie spekulowali, nie wdrażali żadnych unowocześnień w gospodarstwie. Nie posiadali też kapitału w banku ani, co w ich wypadku byłoby może prawdopodobniejsze, sztab złota w piwnicy. Prowadzili prosty tryb życia, raczej jak zwykli rolnicy, a nie ziemianie. Rzeczywiście dziedzic Hamley, kultywując niewyszukane obyczaje swych przodków z XVIII wieku, żył bardziej jak farmer – gdy klasa ta jeszcze istniała – niż jak dziedzic z ówczesnych generacji. W tym cichym konserwatyzmie była godność, która przysporzyła mu ogromny szacunek wszystkich grup społecznych – zarówno tych stojących wyżej niego, jak i tych znajdujących się niżej. Mógłby z łatwością odwiedzać każdy dom w okolicy, gdyby tylko miał na to ochotę; pozostawał jednak obojętny na uroki życia towarzyskiego. Prawdopodobnie przyczyną takiego stanu rzeczy było to, że Roger Hamley, który obecnie mieszkał i władał w Hamley, nie otrzymał takiego wykształcenia, jakie winno było stać się jego udziałem. Jego ojciec, dziedzic Stephen, nie zdał pomyślnie egzaminów w Oksfordzie i z zawziętą dumą odmówił kontynuowania nauki. Co więcej, złożył solenną obietnicę – prawdziwą wielką przysięgę, a w owych czasach była to sprawa niebagatelna – że żadne z jego dzieci nigdy nie przestąpi progu uniwersytetu. Miał tylko jednego syna, obecnego dziedzica, i wychował go zgodnie ze swym postanowieniem: posłał chłopca do marnej wiejskiej szkółki, która skutecznie zniechęciła go do nauki. Uwolnił się więc od niej i wrócił do Hamley jako spadkobierca posiadłości. Ta metoda wychowawcza wyrządziła mu mniej szkody, niż można się było spodziewać. Był z pewnością niedouczony i w wielu kwestiach wykazywał karygodną ignorancję, ale jednocześnie miał świadomość własnych braków i żałował ich, przynajmniej teoretycznie. W towarzystwie czuł skrępowanie i zachowywał się niezdarnie, więc starał się unikać wszelkich zgromadzeń, o ile tylko było to możliwe. Był też zapalczywy, gwałtowny i despotyczny wobec swoich bliskich i pracowników, ale przede wszystkich był hojny, wspaniałomyślny i prawy. Wcielenie honoru i szlachetności. Miał tyle naturalnej przenikliwości, że jego wypowiedzi były zawsze warte wysłuchania, choć cechowała go skłonność do przyjmowania całkowicie błędnych założeń, które uważał za tak niepodważalne, jakby dowiedziono ich matematycznie. Ale gdy podsunięto mu prawidłowe przesłanki, nikt nie zdołałby wykazać więcej zdrowego rozsądku, by je rozwinąć i na mocnym fundamencie zbudować solidny gmach zdrowych przekonań. Poślubił delikatną damę z Londynu. Było to jedno z tych zaskakujących małżeństw, których otoczenie nie jest zdolne zrozumieć. A jednak byli szczęśliwi, choć prawdopodobnie pani Hamley nie zapadłaby w stan chronicznego niedomagania, gdyby mąż choć trochę dbał o jej wykwintne zainteresowania i inklinacje lub umożliwił utrzymywanie kontaktów z podobnymi jej osobami. Po ślubie miał w zwyczaju powtarzać, że z tego zbiorowiska budynków zwanego Londynem zabrał wszystko, co jest warte posiadania. Był to komplement pod adresem żony, powtarzany aż do chwili jej śmierci; na początku ją to czarowało, a przyjemność sprawiało do samego końca, ale mimo wszystko czasami życzyła sobie, aby dotarło do męża to, że w owym wielkim mieście nadal pozostały zjawiska warte zobaczenia czy poznania. On jednak nigdy więcej tam nie pojechał i choć nie zabraniał jej tych wypraw, to okazywał tak mało zainteresowania opowieściami o tym, co robiła w Londynie, że damie w końcu przestało na tych wycieczkach zależeć, chociaż wspaniałomyślnie zachęcał ją do wyjazdów i hojnie wyposażał w pieniądze:

– Proszę, moja kobietko, weź to! Przystrój się jeszcze piękniej niż one tam wszystkie i kup sobie, na co tylko będziesz miała ochotę. Bierz na kredyt Hamleyów z Hamley. Idź do parku i na jakąś sztukę i pokaż się z tymi najlepszymi. A ja cię z radością powitam po powrocie. Ale zaszalej tam. – A kiedy wracała, słyszała: – Doskonale, to ci sprawiło przyjemność, jak przypuszczam, i tak miało być. Twoje opowieści mnie jednak męczą i zupełnie mi się nie mieści w głowie, jak ci się udało to wszystko znieść. Chodź lepiej na zewnątrz i zobacz, jak ślicznie kwitną kwiaty w południowym ogrodzie. Zasialiśmy wszystkie twoje ulubione rośliny. A wczoraj sam pojechałem do szkółki w Hollingfordzie po odnóżki tej byliny, którą podziwiłaś w zeszłym roku. Podmuch świeżego powietrza oczyści mój umysł po wysłuchaniu twoich historii o tym londyńskim zamęcie, które mnie przyprawiają o zawroty głowy.

Pani Hamley była zapaloną czytelniczką i odznaczała się wykwintnym smakiem w dziedzinie literatury. Była łagodna i sentymentalna, czuła i dobra. Zarzuciła swe londyńskie podróże, zarzuciła towarzyskie kontakty z ludźmi o zbliżonych do swojej pozycji i wykształceniu. Jej mąż, na skutek zaniedbań w najwcześniejszej młodości, nie lubił przestawać z tymi, wobec których powinien być równy, a z drugiej strony był zbyt dumny, by przyjaźnić się z tymi, którzy zajmowali niższą niż on pozycję. Kochał gorąco żonę za to, że tak wiele dla niego poświęciła, a ona, niestety, odcięta od wszystkich swoich zainteresowań, zaczęła popadać w chorobę; nie było to nic konkretnego, ot, zwykłe niedomagania. Możliwe, że gdyby miała córkę, wszystko potoczyłoby się lepiej, ale los obdarzył ją dwoma synami, a ich ojciec, chcąc zapewnić im to, czego sam był pozbawiony i przez co cierpiał, wysłał chłopców bardzo wcześnie do szkoły przygotowawczej. Potem mieli iść do szkoły w Rugby i na uniwersytet w Cambridge, bo pomysł studiowania w Oksfordzie napawał członków rodu Hamley dziedzicznym wstrętem. Starszy syn, Osborne, który otrzymał panieńskie nazwisko swej matki jako imię, miał doskonały gust i sporo uzdolnień. Odziedziczył wdzięczny wygląd i wyrafinowanie matki. Był łagodny, czuły i prawie tak wylewny jak dziewczynka, w szkole radził sobie nieźle i otrzymywał wiele nagród. Jednym słowem był dumą i radością zarówno ojca, jak i matki, a dla tej ostatniej był także zaufanym przyjacielem. Roger, dwa lata młodszy od Osborne’a, był niezgrabny i mocno zbudowany, w czym bardzo przypominał ojca. Miał kanciastą twarz, poważną i mało ruchliwą. W szkole uważano go za dobrego, lecz niezbyt bystrego chłopca, dlatego nie przywoził do domu odznaczeń, a tylko pochwały za wzorowe zachowanie. Gdy był dzieckiem, zdarzało mu się przytulać do matki, ale ona ze śmiechem wspominała bajkę o psie salonowym i ośle[8], i w końcu Roger przestał okazywać uczucia. Pojawiła się wątpliwość, czy po ukończeniu Rugby powinien iść w ślady brata i wstąpić do college’u. Pani Hamley uważała, że byłoby to wyrzucanie pieniędzy w błoto, ponieważ chłopiec nie nadawał się raczej do wysiłku intelektualnego; coś bardziej praktycznego, bardziej przyziemnego, może związanego z budownictwem, byłoby z pewnością dla niego odpowiedniejsze. Twierdziła, że czułby się upokorzony, gdyby studiował na tym samym uniwersytecie co brat, który bez wątpienia wyróżni się spośród innych studentów; Roger na pewno źle by znosił oblewanie egzaminów i status najsłabszego studenta. Ojciec jednak uparcie obstawał przy swym postanowieniu, że obaj jego synowie otrzymają takie samo wykształcenie; bardzo mu zależało, by weszli w życie z atutami, których brak u siebie aż nadto boleśnie odczuwał. Jeśli Roger nie da sobie rady w Cambridge, będzie to tylko jego wina, ale jeśli on, dziedzic, nie pośle swego syna na uniwersytet, pewnego dnia chłopak może tego żałować, tak samo jak pan Hamley nie mógł przeboleć własnych niedostatków. Roger podążył zatem za bratem do Trinity, a pani Hamley znowu została sama – poprzedni bowiem rok, strawiony na rozważaniu o przyszłości Rogera, chłopak spędził wskutek nacisków matki w domu.

Pani Hamley od wielu już lat nie czuła się na siłach, by wyjść poza teren ogrodu; większą część życia spędzała na sofie, którą latem przysuwano do otwartego okna, a zimą do palącego się ognia na kominku. Pokój, który zajmowała, był przestronny i bardzo przyjemny. Cztery wysokie okna wychodziły na trawnik upstrzony klombami, który stopniowo przechodził w niewielki zagajnik z centralnie położonym małym stawem, porośniętym liliami wodnymi. O tym niewidocznym, pogrążonym w cieniu stawie pani Hamley napisała wiele słodkich czterowierszy, odkąd, przykuta do sofy, dzieliła swój czas między czytanie a układanie poezji. Obok niej stał niewielki stolik, na którym leżały nowości z dziedziny poezji i prozy, ołówek i podkładka z czystymi kartkami papieru, a także wazon z kwiatami, zawsze zrywanymi dla niej przez męża – przez okrągły rok każdego dnia otrzymywała bukiet pachnących kwiatów. Dokładnie co trzy godziny pokojówka przynosiła jej porcję lekarstwa razem ze szklanką czystej wody i herbatnikiem, a dziedzic odwiedzał żonę, kiedy tylko pozwoliły mu na to zajęcia gospodarskie i gdy zdołał przemóc niechęć do zamkniętych pomieszczeń. Wydarzeniem wyczekiwanym przez cały dzień była jednak bez wątpienia wizyta pana Gibsona.

Doktor wiedział, że krzywdę i niesprawiedliwość wyrządzają pani Hamley ci, którzy nazywają ją chorą z urojenia. Kilka osób oskarżało go wprost, że dogadza jej fanaberiom, ale on tylko się uśmiechał, słysząc te zarzuty. Zdawał sobie sprawę, że jego odwiedziny są dla niej radością, jedynym jasnym punktem w nieskończonej szarości monotonnie spędzanych dni, czynnikiem powstrzymującym nasilanie się niesprecyzowanych dolegliwości. Wiedział, że dziedzic Hamley chciałby, aby doktor odwiedzał ich choćby codziennie, a jako lekarz miał świadomość, że uważnie obserwując panią Hamley, będzie mógł zastosować środki łagodzące jej cierpienie. Poza tym pan Gibson czerpał wielką przyjemność z towarzystwa dziedzica Hamleya. Bawiła go niedorzeczność i oryginalność jego poglądów i zachowań, także zatwardziały konserwatyzm przekonań na wszystkich polach: religijnym, politycznym i moralnym. Pani Hamley próbowała czasami łagodzić opinie męża lub przepraszać za te, które uważała za obrażające doktora, tłumaczyła też zbyt ostre sprzeciwy pana Hamleya. On zaś kładł przyjacielsko swą wielką dłoń na ramieniu pana Gibsona i koił niepokój żony, mówiąc:

– Daj spokój, kobietko, my się świetnie rozumiemy, prawda, doktorze? A poza tym on mi dokłada nawet lepiej niż ja jemu, tylko że to po wierzchu lukruje: mówi mi ostre słowa i udaje, że to sama grzeczność i pokora. Ale ja i tak zawsze czuję gorycz tej pigułki. Mimo tego lukru.

Pani Hamley bardzo często wyrażała życzenie, by Molly ją odwiedziła, lecz doktor Gibson zawsze odmawiał, mimo że z trudem umiał uzasadnić swe stanowisko. Nie chciał stracić towarzystwa córki, choć samemu sobie podawał mnóstwo innych powodów. Uważał, że nie należy przerywać lekcji ani zakłócać regularnego trybu życia dziewczyny; że przebywanie w dusznym i przegrzanym pokoju pani Hamley byłoby niekorzystne; że nie życzy sobie, aby Molly została skazana na wyłączne towarzystwo Rogera i Osborne’a, o ile jej wizyta miałaby miejsce podczas ich pobytu w domu, a gdyby nie było ich w domu, to nie chciał narażać córki na nudne i przygnębiające całodzienne przebywanie ze znerwicowaną chorą.

W końcu jednak nadszedł dzień, gdy pan Gibson przyjechał i zaproponował wizytę córki w czasie bliżej nieustalonym, którą to ofertę pani Hamley przyjęła „z szeroko otwartymi ramionami serca” – jak sama to określiła.

6 Trzydzieści Dziewięć Artykułów Wiary – podstawa wyznania anglikańskiego.

7 Luźny związek siedmiu germańskich państw istniejący w Brytanii we wczesnym średniowieczu.

8 Bajka Ezopa o ośle, który zazdrościł losu małemu pokojowemu pieskowi. Urządził popis sztuczek, naśladując pieska, ale zrobił przy tym wiele szkód i poniósł karę.

V
Cielęca miłość

Nagła zmiana poglądów lekarza nie wzięła się znikąd. Jak wspomniano, doktor Gibson miał uczniów, i to raczej wbrew własnym inklinacjom. Byli to panowie Wynne i Coxe, młodzi dżentelmeni, jak o nich mówiono w domu, lub młodzi dżentelmeni doktora, jak ich nazywali mieszkańcy miasteczka. Pan Wynne był starszy i bardziej wykwalifikowany, od czasu do czasu przejmował już obowiązki swego mistrza i zdobywał doświadczenie, odwiedzając ubogich i przewlekle chorych. Pan Gibson zwykł był omawiać z nim pewne przypadki i próbował sondować jego opinie w próżnej nadziei, że być może uda mu się pewnego dnia skłonić swego ucznia do choćby jednej samodzielnej myśli. Młody człowiek był ostrożny i powolny; nigdy nikomu nie wyrządziłby krzywdy pośpiechem, lecz zawsze pozostawał jeden krok za wydarzeniami. Mimo to doktor Gibson pamiętał, że miał już do czynienia z gorszymi egzemplarzami „młodych dżentelmenów”, i był zadowolony, jeśli nie wdzięczny, za takiego poważnego ucznia jak pan Wynne. Pan Coxe miał około dziewiętnastu lat, jaskrawoczerwone włosy i umiarkowanie czerwoną twarz, których to dwóch cech był doskonale świadomy i jeszcze doskonalej z ich powodu zawstydzony. Był synem oficera, starego znajomego doktora Gibsona. Major Coxe stacjonował obecnie w Pendżabie, w pewnej miejscowości o niewymawialnej nazwie, ale rok wcześniej zawitał do Anglii i wielokrotnie wyrażał wielkie ukontentowanie faktem, że udało mu się umieścić swego jedynaka na praktyce u starego przyjaciela; właściwie można by powiedzieć, że zrzucił na doktora ciężar pełnej odpowiedzialności za swego syna, co dodatkowo wzmocnił, udzielając mu wielu napomnień dotyczących opieki nad chłopakiem. Pan Gibson wysłuchał tego z pewną irytacją i zapewnił majora, że wszystkie żądane przez niego względy okazywane są z zasady każdemu uczniowi. A wtedy nieznający umiaru major ośmielił się prosić, by jego syn traktowany był jak członek rodziny i, co za tym idzie, by mógł spędzać wieczory w bawialni, a nie w gabinecie medycznym. Pan Gibson odmówił wprost:

– Musi prowadzić taki sam tryb życia jak inni. Nie mogę dopuścić do tego, by tłuczek i moździerz wnoszono do bawialni, ani by pokój woniał aloesem.

– Czy to znaczy, że mój chłopiec ma sporządzać pigułki? – upewniał się major z żalem w głosie.

– Oczywiście. To obowiązek najmłodszego ucznia. To nie jest ciężka praca. Niech pocieszy go to, że nie on będzie musiał je łykać. Może to traktować jako porcję lukrecji i cukrowanej róży, a w niedzielę dodamy mu trochę tamaryndowca, aby go nagrodzić za całotygodniową pracę przy przygotowywaniu tabletek.

Major Coxe nie był pewien, czy doktor nie śmieje się z niego w kułak, jednakże sprawa praktyki była już tak zaawansowana, a korzyści dla jego syna tak bezsporne, że nie tylko postanowił nie czuć się urażony, ale wręcz nakazał synowi pokorne wykonywanie niegodnej czynności sporządzania leków. Ukojenie wobec tych wątpliwości przyniosło majorowi zachowanie pana Gibsona, gdy nadeszła wiekopomna chwila rozstania. Doktor nie mówił wiele, ale to, co powiedział, świadczyło o jego zrozumieniu i współczuciu, które trafiły wprost do ojcowskiego serca. Każde z tych ostatnich słów zdawało się znaczyć: „Powierzyłeś mi swego chłopca, a ja jestem godzien tego zaufania”.

Pan Gibson zbyt dobrze znał swą profesję i naturę ludzką, aby wyróżniać i faworyzować młodego Coxe’a, nawet on jednak nie potrafił się powstrzymać przed okazywaniem czasami chłopakowi, że uważa go za syna swego przyjaciela. Poza tym było coś w tym młodzieńcu, co się doktorowi podobało. Coxe był lekkomyślny, impulsywny i gadatliwy, czasami trafiał w samo sedno sprawy z instynktowną, nieświadomą przenikliwością, ale czasami oszałamiał doktora swymi rażącymi omyłkami. Pan Gibson powtarzał mu swą dewizę „zabijaj lub lecz”, a pewnego razu uczeń stwierdził w odpowiedzi, że jego zdaniem to najlepsze motto, jakie lekarz mógłby przyjąć: o ile nie może przywrócić pacjentowi zdrowia, to najlepiej wyzwolić go od cierpienia cicho i jak najszybciej. Słysząc to, zdumiony pan Wynne zauważył, że takie uwalnianie chorego od cierpienia mogłoby zostać przez niektórych ludzi uznane za zabójstwo, na co doktor stwierdził suchym tonem, że jeśli chodzi o niego, to nie obawiałby się zarzutu zabójstwa, lecz jego zdaniem nierozważne byłoby zbyt szybkie wysyłanie na tamten świat wypłacalnych pacjentów. Dodał, że tak długo, jak są skłonni i zdolni płacić należną mu stawkę (dwa szylingi sześć pensów) za konsultację, uważa za swój obowiązek utrzymywanie ich przy życiu. Oczywiście, zupełnie inaczej przedstawiała się sprawa w wypadku ubogich. Pan Wynne deliberował nad tą przemową, a pan Coxe tylko się śmiał. W końcu starszy z praktykantów oznajmił:

– Przecież każdego ranka przed śniadaniem, sir, odwiedza pan tę starą Nancy Grant i zamówił pan dla niej specjalny medykament, a to najdroższa pozycja na rachunku od Corbyna.

– Czy przez te wszystkie lata nie dowiedział się pan jeszcze, że najtrudniej żyć człowiekowi według jego własnych zasad? Musi się pan jeszcze wiele nauczyć, panie Wynne! – oświadczył pan Gibson, wychodząc z gabinetu.

– Zupełnie nie mogę rozgryźć naszego starego – poskarżył się chłopak z desperacją. – Z czego tak rechoczesz, Coxey?

– Myślę sobie tylko, jaki z ciebie szczęściarz, że masz rodziców, którzy wtłoczyli moralne zasady w twój młodzieńczy czerep. Gdyby ci matka nie powiedziała, że morderstwo jest przestępstwem, wytrułbyś wszystkich biednych. Uważałbyś, że wypełniasz swą misję, a w czasie procesu zacytowałbyś słowa starego Gibsona: „Ależ, Wysoki Sądzie, oni nie mogli płacić za moje wizyty, więc zgodnie z pryncypiami mojej profesji, które wpoił mi doktor Gibson, wielki medyk z Hollingfordu, sumiennie otrułem wszystkich ubogich”.

– Nie mogę znieść tych jego szyderstw.

– A ja to lubię. I gdyby nie żarty starego, gdyby nie tamaryndowiec i coś jeszcze, o czym wiem, już dawno zwiałbym do Indii. Po prostu nie znoszę dusznych pokoi, chorych ludzi, leków i smrodu pigułek na dłoniach. Fuj!

Pewnego dnia z nieznanych przyczyn pan Gibson wrócił nieoczekiwanie do domu. Wszedł przez boczne drzwi ogrodowe – a ogród stykał się z podwórzem stajennym, gdzie doktor zostawił konia – i właśnie przechodził przez hol, gdy drzwi do kuchni się otworzyły i wyszła z nich służąca, zajmująca najniższą pozycję w domowej hierarchii. Trzymała w dłoni jakąś kartkę i wyglądało na to, że zamierza pójść na piętro, ale na widok pana domu najpierw zamarła, a potem zawróciła, jakby chciała ukryć się w kuchni. Gdyby nie ten manewr świadczący o nieczystym sumieniu, pan Gibson, o którym można by powiedzieć wiele, ale na pewno nie to, że był podejrzliwy, nie zwróciłby na nią uwagi. Ale skoro zauważył jej dziwne zachowanie, szybko podszedł, otworzył drzwi do kuchni i wywołał ją: „Bethia!” tak ostro, że nie ośmieliła się zwlekać.

– Daj mi tę kartkę – polecił. Zawahała się.

– To dla panienki Molly – wyjąkała.

– Daj mi to! – powtórzył ostrzej.

Wyglądała, jakby miała się rozpłakać, ale nadal trzymała kartkę w dłoni schowanej za plecami.

– On powiedział, że mam to oddać panience do rąk własnych. I ja przyrzekłam. Na wszystko.

Doktor zwrócił się do kucharki:

– Proszę iść i znaleźć panienkę Molly. Proszę jej powiedzieć, aby natychmiast tu przyszła.

Mierzył Bethię oczami. Nie było sensu próbować ucieczki, co najwyżej mogła wrzucić kartkę do ognia, ale na taki manewr zabrakło jej przytomności umysłu. Stała bez ruchu i tylko uciekała wzrokiem, patrząc wszędzie, byle uniknąć ostrego, bacznego spojrzenia doktora.

– Molly, kochanie!

– Tatusiu! Nie wiedziałam, że jesteś w domu – odpowiedziała zaskoczona i niewinna dziewczyna.

– Bethio, możesz dotrzymać złożonej obietnicy. Oto panienka Molly. Daj jej kartkę.

– To prawda, panienko. Nic nie mogłam na to poradzić. Panna Gibson wzięła list, lecz zanim zdążyła go otworzyć, ojciec powiedział do niej:

– To wszystko, moja droga. Nie musisz tego czytać. Daj mi to. A ty, Bethio, powiedz tym, którzy cię przysłali, że wszystkie listy dla panienki muszą przechodzić przez moje ręce. A teraz zmykaj, gąsko, i wracaj tam, skąd przybiegłaś – zwrócił się ponownie do córki.

– Tatusiu, chciałabym, byś mi powiedział, kim jest mój korespondent.

– Zajmiemy się tym. Po kolei.

Nie zgodził się zaspokoić jej ciekawości, więc z ociąganiem poszła na górę do panny Eyre, która nadal pełniła funkcję jej towarzyszki, jeśli już nie guwernantki. Doktor wszedł do pustej jadalni, zamknął za sobą drzwi, złamał lak na liście i zaczął czytać. Był to namiętny list miłosny od pana Coxe’a. Oświadczał w nim, że jest niezdolny do przebywania z nią dzień za dniem, nie wyznawszy jej uczuć, które w nim wzbudziła, a które nazywał „wieczystą i bezgraniczną pasją”. Na to określenie pan Gibson cicho zachichotał. „Czy nie znalazłabyś dla mnie choć jednego przychylnego spojrzenia? Czy nie poświęciłabyś choć jednej myśli temu, którego każda myśl obraca się wokół Ciebie?”. Cała epistoła była w podobnym duchu, a zawierała też nader szczodrą domieszkę gwałtownych zachwytów nad urodą wybranki. Była jasna, a nie blada, oczy miała jak gwiazdy polarne, a dołeczki w jej policzkach są dziełem paluszków Kupidyna. I tak dalej, i tak dalej.

Pan Gibson skończył czytać list i rozmyślał nad nim. „Kto by się spodziewał, że z chłopaka taki poeta? W gabinecie jest, co prawda, Shakespeare. Muszę go stamtąd zabrać i w to miejsce wstawić Słownik Johnsona. Jedynym pocieszeniem jest pewność, że ona jest niewinna. A raczej powinienem powiedzieć: nieświadoma, bo z tekstu wynika, że to pierwsze wyznanie miłości, jak autor sam stwierdza. Co za zmartwienie! Tak wcześnie zaczynać z miłością. Przecież ona ma dopiero siedemnaście lat! A właściwie nie siedemnaście. Aż do lipca – jeszcze przez sześć tygodni – ma szesnaście lat i trzy czwarte. Toż to prawie dziecko! Chociaż biedna Jeanie nie miała nawet tyle, a jakże ją kochałem! (Pani Gibson miała na imię Mary, więc najwyraźniej wspominał kogoś innego)”. W tym momencie jego myśli uleciały w przeszłość, choć nadal trzymał otwarty list w dłoni. W końcu ponownie spojrzał na kartkę, a umysł nakierował się na czas obecny. „Nie będę dla niego zbytnio surowy. Dam mu małą podpowiedź. Jest wystarczająco bystry, by ją zrozumieć. Biedny chłopak. Gdybym go odprawił, co z pewnością byłoby najrozsądniejszym krokiem, nie miałby dokąd pójść”.

Po chwili dalszych rozważań pan Gibson usiadł przy biurku i wypisał następującą formułę:

Pan Coxe (Słowo „pan” dotknie go do żywego – stwierdził doktor, pisząc te słowa).

RxVerecundiae     (Skromność)     1 uncja

Fidelitatis Domesticae     (Lojalność)     1 uncja

Reticentiae     (Powściągliwość)     gran 3

M Capiat hanc dosim ter die in aqua pura. (Wymieszać. Przyjmować trzy razy dziennie z wodą).

R Gibson Ch

Doktor uśmiechnął się smutno, gdy ponownie odczytywał swe słowa.

– Biedna Jeanie – powtórzył na głos.

Wybrał kopertę, wsunął do środka ów żarliwy list miłosny oraz wypisaną przez siebie receptę. Zamknął list, przykładając własny pierścień do lakowania – ostro wycięte znaki R.G., wypisane staroangielskimi literami – i zastanowił się nad odpowiednim adresem. Nie spodoba mu się „Pan Coxe”, widoczne dla wszystkich. Nie ma potrzeby wystawiać go na dodatkowy wstyd. Na kopercie jako adresata wpisał: Edward Coxe, Esq.

Potem pan Gibson zajął się sprawami zawodowymi, które tyle niespodziewanie, co fortunnie, przywiodły go do domu. Następnie przeszedł przez ogród do stajni, a gdy wsiadał na konia, odezwał się do stajennego:

– Byłbym zapomniał, oto list dla pana Coxe’a. Nie przekazuj go przez kobiety, tylko sam zanieś do gabinetu medycznego. Najlepiej od razu.

Lekki uśmiech osiadł na jego twarzy, kiedy przejeżdżał przez bramę, ale ów wyraz rozbawienia zniknął, gdy tylko doktor znalazł się samotnie na bocznych dróżkach. Zwolnił bieg konia i rozważał: jakie to było niezręczne, że pozbawiona matki dziewczyna zmieniała się w kobietę, mieszkając pod jednym dachem z dwójką młodych mężczyzn. Co prawda stykali się ze sobą tylko podczas posiłków, a cała rozmowa sprowadzała się do wymiany takich zdań, jak: „Czy mogę podać ziemniaki?” lub, jak z uporem wyrażał się pan Wynne: „Czy mogę służyć ziemniakami?”; ten ostatni sposób wypowiedzi nieodmiennie i ustawicznie targał nerwy doktora. Niestety, pan Coxe, oskarżony w sprawie, która właśnie weszła na wokandę, miał pozostać jako praktykant w domu pana Gibsona jeszcze przez trzy lata. Będzie ostatnim uczniem – żadnych praktykantów więcej. Trzeba jednak jeszcze przebrnąć przez te trzy lata. A jeśli ta głupia cielęca miłość nie minie? Co wtedy? Prędzej czy później Molly się dowie. Rozważanie możliwych scenariuszy tej sprawy okazało się tak nieprzyjemne, że doktor postanowił usunąć ten problem ze świadomości przez intensywny wysiłek fizyczny. Skłonił konia do przejścia w galop i przekonał się, że gwałtowne wstrząsy towarzyszące jeździe na starym trakcie, zbudowanym z okrągłych kamieni – teraz, po kilku stuleciach, porozsuwanych i niekompletnych – znakomicie przysłużyły się jego nastrojowi, choć raczej nie kościom. Odbył długą turę wizyt tego popołudnia i wrócił do domu przekonany, że najgorsze ma już za sobą, bo pan Coxe z pewnością zrozumiał aluzję zawartą w recepcie. Pozostawało tylko znalezienie bezpiecznego miejsca dla nieszczęsnej Bethii, która ujawniła taką śmiałą skłonność do intryg.

Okazało się jednak, że pan Gibson omylił się w swych przewidywaniach; jak to się mówi: zrobił rachunek bez gospodarza, pana Coxe’a. Zwyczajem domowym było, że młodzi dżentelmeni przychodzili do jadalni na wieczorną herbatę z rodziną. Połykali po dwie filiżanki, przeżuwali chleb lub grzankę i znikali. Tego wieczoru doktor obserwował ich, spoglądając zza zasłony rzęs; walczył ze swym nawykiem milczenia, usiłując prowadzić swobodną i ożywioną rozmowę na ogólne tematy. Zauważył, że pan Wynne z trudem się powstrzymuje, by nie wybuchnąć śmiechem, natomiast czerwonowłosy i czerwonolicy pan Coxe jest jeszcze czerwieńszy i bardziej dziki niż zwykle, a całe jego zachowanie wyraża gniew i oburzenie. Potem praktykanci wyszli.

A więc będzie to miał – pomyślał pan Gibson, przygotowując się do spodziewanej bitwy. Nie podążył jak co dzień za Molly i panną Eyre do bawialni. Został w jadalni i udawał, że czyta gazetę, podczas gdy Bethia, z twarzą obrzmiałą od płaczu i miną istoty pokrzywdzonej i obrażonej, sprzątała zastawę do herbaty. Nie minęło pięć minut od jej wyjścia, gdy rozległo się oczekiwane pukanie do drzwi.

– Czy mogę z panem porozmawiać, sir? – spytał niewidoczny pan Coxe.

– Oczywiście. Proszę wejść, panie Coxe. Właśnie chciałem z panem zamienić kilka słów o tym rachunku od Corbyna. Proszę usiąść.

– Nie w tej sprawie chciałem... pragnąłem... Nie, dziękuję. Wolałbym nie siadać – powiedział, stojąc w pozie pełnej urażonej godności. – Chodzi o ten list. O ten list z obelżywą receptą, sir.

– Obelżywą receptą! Dziwi mnie zastosowanie tego słowa do którejkolwiek z moich recept, choć zdarza się, oczywiście, że pacjent czuje się dotknięty, gdy przedstawiam mu naturę jego choroby. Spodziewam się też, że mógłby się obrazić na zaproponowany przeze mnie lek, którego stosowania wymaga dany przypadek.

– Nie prosiłem, aby mi pan cokolwiek zapisywał.

– Ach! A więc to pan jest tym panem Coxe’em, który przesłał list za pośrednictwem Bethii! Proszę sobie zatem pozwolić powiedzieć, że ta przesyłka będzie ją kosztowała posadę, a w dodatku sam list był bardzo głupiutki.

– Przechwycenie tego listu, otwarcie go i przeczytanie nie było zachowaniem godnym dżentelmena, sir.

– Nie! – stwierdził pan Gibson z nieznacznym błyskiem w oku i wygięciem warg, które nie uszły uwagi oburzonego pana Coxe’a. – Powiedziałbym, że swego czasu był ze mnie całkiem przystojny młody człowiek i taki dandys, jakim może być tylko dwudziestolatek. Ale sądzę, że nawet wtedy nie uwierzyłbym, że te wszystkie słodkie słówka były prawdziwe.

– Tak nie postępuje dżentelmen – powtórzył chłopak, zająknął się i chciał jeszcze coś dodać, lecz doktor mu przerwał.

– A ja pozwolę sobie zauważyć, młody człowieku – odpowiedział z niespodziewaną powagą w głosie – że pana zachowanie można próbować wytłumaczyć tylko pańską młodością i niesłychaną nieznajomością praw honoru, zwłaszcza obowiązujących w moim domu. Przyjąłem cię pod swój dach jako członka rodziny, a ty nakłoniłeś do pomocy moją służącą i, w co nie wątpię, zdeprawowałeś ją łapówką...

– Wypraszam to sobie! Nie dałem jej ani pensa.

– A powinieneś był. Zawsze należy płacić tym, którzy wykonują za nas brudną robotę.

– A przed chwilą nazwał pan to deprawacją i przekupstwem – mruknął pan Coxe pod nosem.

Pan Gibson nie zwrócił uwagi na te słowa, lecz mówił dalej:

– Nakłoniłeś moją służącą, aby zaryzykowała miejsce, nie oferując jej przy tym nic w zamian, przekonałeś ją, aby potajemnie przekazała list mojej córce, memu jedynemu dziecku.

– Panna Gibson, sir, ma prawie siedemnaście lat! Słyszałem, jak niedawno sam pan to mówił – odrzekł dojrzały pan Coxe, liczący sobie lat dwadzieścia.

Doktor ponownie zignorował jego słowa.

– A listu tego nie chciał pan pokazać jej ojcu, który milcząco ufał pańskiemu honorowi do tego stopnia, że przyjął pana do grona swych domowników. Prawdziwy syn godzien pańskiego ojca... a znam dobrze majora Coxe’a... powinien był przyjść do mnie i powiedzieć mi wprost: „Panie Gibson, kocham... lub wydaje mi się, że kocham... pańską córkę. Nie mam prawa taić tego przed panem, choć nie jestem w stanie zarobić nawet pensa. A ponieważ nie mam perspektyw na zapewnienie choćby sobie samemu środków do życia w ciągu najbliższych kilku lat ani słowem nie wspomnę o mych uczuciach... lub wyimaginowanych uczuciach... młodej damie, a pańskiej córce”. Oto słowa, które winien był wypowiedzieć syn majora Coxe’a, choć oczywiście odrobina rezerwy i milczenia byłaby jeszcze stosowniejsza.

– A gdybym rzeczywiście tak powiedział, sir... bo chyba faktycznie tak należało postąpić... jaka byłaby pana odpowiedź? – spytał pospiesznie zaniepokojony pan Coxe. – Czy usankcjonowałby pan moją pasję?

– Powiedziałbym prawdopodobnie... bo teraz raczej jest mi trudno określić, jak bym się zachował... że jest pan młodym głupcem, ale nie pozbawionym honoru młodym głupcem. I powiedziałbym, aby nie pozwalał pan swoim myślom krążyć za wiele wokół tej cielęcej miłości, dopóki nie wysublimuje jej pan w prawdziwe uczucie. I sądzę, że aby zrekompensować panu zawstydzenie, zaleciłbym przyłączenie się do Klubu Krykieta w Hollingfordzie i zwalniałbym pana z obowiązków zawodowych w sobotnie popołudnia, kiedy tylko byłoby to możliwe. Ale teraz, po tym co się stało, nie pozostaje mi nic innego, jak tylko napisać do plenipotenta pańskiego ojca w Londynie i prosić, aby odebrał pana z mojego domu. Oczywiście, zwrócę opłatę wniesioną przez majora, tak więc będzie pan mógł kontynuować praktykę u innego lekarza.

– To sprawi memu ojcu wielką przykrość – odpowiedział zaskoczony pan Coxe z niepokojem, jeśli nie ze skruchą.

– Nie widzę innej możliwości. To na pewno przysporzy majorowi trochę kłopotów, choć dopilnuję, aby nie poniósł żadnych dodatkowych kosztów. Tym jednak, co zmartwi go najbardziej, będzie świadomość, że jego syn okazał się zdrajcą niegodnym zaufania. Bo ja ci ufałem, Edwardzie, niczym własnemu synowi! – Było coś w głosie pana Gibsona, gdy mówił poważnie, zwłaszcza gdy odwoływał się do swych uczuć – on, który tak rzadko dawał wyraz temu, co się dzieje w jego sercu – że nikt nie umiał mu się oprzeć. Raptowne przejście od żartobliwego sarkazmu do czułej powagi działało na wszystkich.

Pan Coxe zwiesił głowę i medytował.

– Kocham pannę Gibson – wyznał w końcu. – Czy ktoś mógł coś na to poradzić?

– Pan Wynne, mam nadzieję! – stwierdził doktor.

– Jego serce jest zajęte – odpowiedział pan Coxe. – Moje było wolne jak wiatr, aż do chwili, gdy ją ujrzałem.

– Czy pomogłoby to uleczyć pańską... cóż, powiedzmy: pasję... gdyby przy posiłkach nosiła ciemne okulary? Zauważyłem, że sporo miejsca poświęcił pan zachwytom nad pięknem jej oczu.

– Wyśmiewa pan moje uczucia, panie Gibson. Czy pan już nie pamięta, jak to jest być młodym?

„Biedna Jeanie” ukazała się przed oczyma doktora, a on sam poczuł się, jakby otrzymał zasłużoną naganę.

– Proponuję, panie Coxe, byśmy się razem zastanowili, czy nie zdołalibyśmy dojść do porozumienia – odezwał się po chwili milczenia. – Postąpił pan bardzo niewłaściwie i mam nadzieję, że w głębi serca ma pan tego świadomość. A przynajmniej będzie pan ją miał, gdy opadną emocje i zastanowi się pan w spokoju nad tą sprawą. Ja nie straciłem całego szacunku dla syna mego przyjaciela. Jeśli obieca mi pan, że tak długo, jak pozostanie pan w tym domu jako uczeń, praktykant, ktokolwiek, nigdy więcej nie spróbuje pan okazać swojej pasji – jak pan widzi, zgadzam się używać pańskiego określenia na to, co uważam za mrzonkę – ani w mowie, ani w piśmie czy w spojrzeniach lub czynach, jednym słowem: w żaden sposób nie okaże pan swego uczucia mojej córce, a poza tym nie będzie pan komukolwiek o nim mówił, zgadzam się, by pan tu pozostał. Jeśli jednak nie jest w pana mocy to spełnić, będę zmuszony postąpić tak, jak wspominałem, i skontaktować się z przedstawicielem pańskiego ojca.

Pan Coxe stał niezdecydowany.

– Pan Wynne wie o moich uczuciach dla panny Gibson. Nie mamy przed sobą sekretów.

– Rozumiem, że w tej historii pan Wynne odgrywa rolę trzciny. Zna pan, oczywiście, historię balwierza króla Midasa, który odkrył, że jego królewski klient ma ośle uszy pod wspaniałymi lokami? Z braku pod ręką pana Wynne’a udał się nad pobliskie jezioro i zwierzył trzcinom porastającym brzeg: „Król Midas ma ośle uszy”. Ale powtórzył to tyle razy, że trzciny nauczyły się tego zdania i śpiewały je bez końca, aż wreszcie sekret przestał być sekretem. Czy jest pan pewien, że jeśli nadal będzie pan opowiadał panu Wynne’owi o swych uczuciach, on zatrzyma to dla siebie?

– Jeśli dam panu słowo jako dżentelmen, zaręczę jednocześnie za pana Wynne’a.

– Przypuszczam, że muszę panu uwierzyć i zaryzykować. Ale proszę nie zapominać, jak niewiele trzeba, by imię dziewczyny było wzięte na języki i skalane. Molly nie ma matki i z tego względu powinna żyć między wami tak nietknięta i niewinna jak sama Una[9].

– Panie Gibson, jeśli to pana uspokoi, to mogę złożyć przysięgę na Biblię! – krzyknął niesiony zapałem młodzieniec.

– Co za nonsens! Jakby pańskie słowo, jeśli jest cokolwiek warte, miało mi nie wystarczyć. Możemy uścisnąć sobie dłonie, jeśli ma pan ochotę.

Pan Coxe natychmiast podszedł z radością i tak uścisnął podaną sobie dłoń, że prawie wbił doktorowi pierścień w skórę. Gdy już wychodził z jadalni, spytał z niepokojem:

– Czy mogę dać Bethii półkoronówkę?

– W żadnym razie! Sam się zajmę tą dziewczyną. I proszę z nią nie rozmawiać, dopóki tu jest. Dopilnuję, aby po odejściu stąd trafiła w porządne miejsce.

Po tych słowach pan Gibson zadzwonił, by osiodłano jego konia, i wyjechał na ostatnie wieczorne wizyty. Zwykł powtarzać, że w ciągu każdego roku, odwiedzając pacjentów, przejeżdża tyle mil, jakby objechał cały świat. Niewielu medyków w hrabstwie prowadziło rozleglejszą niż on praktykę: objeżdżał odosobnione chatki na obrzeżach błoni; odwiedzał mieszkańców farm położonych na krańcach wąskich traktów, które nigdzie dalej nie prowadziły, a tamtejsze domostwa skrywały się w cieniu prastarych buków i wiązów; zajmował się wszystkimi rodzinami ziemiańskimi w promieniu piętnastu mil od Hollingfordu; do jego pacjentów zaliczali się także ci najwyżej urodzeni, którzy w lutym każdego roku przenosili się zgodnie z nakazem ówczesnej mody do Londynu, by wrócić do swych posiadłości na początku lipca. Siłą rzeczy większość czasu pan Gibson spędzał poza domem i tego uroczego letniego wieczoru odczuł swą ciągłą nieobecność jako wielkie zło. Zdumiało go nagłe odkrycie, że jego maleńki skarb zmienia się w kobietę, która właśnie po raz pierwszy stała się przedmiotem czyjegoś afektu, i wyrzucał sobie, że on, ojciec i matka w jednej osobie, był nieobecny, a przez to niezdolny, by ją strzec, tak jak by sobie tego życzył. Skutkiem tych niewesołych rozmyślań była wizyta złożona następnego dnia w Hamley, w trakcie której przyjął zaproszenie, aby Molly przyjechała w odwiedziny do żony dziedzica – to samo zaproszenie, które od dawna tak uporczywie odrzucał.

– Może pani zacytować powiedzenie: „Nie będzie chciał, gdy mu oferują, a jak zachce, to się wycofują”, a ja nie będę miał prawa się skarżyć – zaznaczył.

Pani Hamley była jednak zbyt urzeczona perspektywą towarzystwa młodej dziewczyny; kogoś, kogo nie trzeba byłoby za wszelką cenę zabawiać, kogo można by wysłać na wędrówkę po ogrodach, kto poczytałby chorej, gdyby ona sama była zbyt zmęczona, by rozmawiać; kogoś, kto swą młodością i świeżością wniósłby wdzięk w jej samotne, ograniczone życie, niczym tchnienie letniego wiatru. Nic nie mogło być jej milsze, a zatem błyskawicznie poczyniono ustalenia związane z przyjazdem Molly do Hamley.

– Żałuję tylko, że Osborne i Roger są nieobecni – powiedziała pani Hamley swym miękkim, omdlewającym głosem. – Pewnie Molly będzie się tu nudzić, przebywając od rana do nocy z dwójką takich starców jak dziedzic i ja. Kiedy mogłaby przyjechać? Słodkie dziecko. Czuję, że już zaczynam ją kochać.

Pan Gibson bynajmniej nie podzielał żalu z powodu nieobecności młodych ludzi; nie zależało mu na tym, aby wyrwawszy Molly ze szponów Scylli, rzucić ją w stronę Charybdy. A potem zaczął z siebie kpić, że uważa wszystkich mężczyzn za wilki polujące na jego jedyną owieczkę.

– Ona jeszcze nie wie, że ma tu przyjechać – odpowiedział – i nie mam pojęcia, jakie kobiece przygotowania Molly uzna za konieczne ani jak długo potrwają. Proszę, by pani pamiętała, że ze względu na swą sytuację moja córka jest w wielu kwestiach ignorantką. I nic nie wie o etykiecie, gdyż obyczaje panujące w moim domu nie należą do bardzo wyszukanych, zwłaszcza gdy chodzi o panienkę. Ale jestem spokojny, bo nie mógłbym jej wysłać do bardziej serdecznego domu niż pani.

Gdy dziedzic usłyszał o planowanym przyjeździe panny Gibson, był tak samo zachwycony jak jego żona. Cechowała go szczera i gorąca gościnność, którą okazywał, o ile tylko nie dochodziło do konfliktu między nią a jego wrodzoną dumą. Był szczęśliwy, że chora żona będzie miała przy sobie taką uroczą towarzyszkę, która opromieni jej samotne godziny. Po chwili zauważył:

– To nawet lepiej, że chłopcy są w Cambridge. Jeszcze byśmy tu mieli jakąś historię miłosną.

– A nawet gdyby? – spytała bardziej romantyczna połowa małżeństwa.

– Nic dobrego by z tego nie wyszło – zdecydowanie odpowiedział dziedzic. – Osborne otrzyma wykształcenie na najwyższym poziomie, odziedziczy majątek, a poza tym jest Hamleyem z Hamley. A to nie bagatela, bo żadna rodzina w okolicy nie jest od nas starsza ani nie zajmuje swej posiadłości równie długo. Osborne może mieć każdą dziewczynę. Gdyby lord Hollingford miał córkę, nasz syn byłby świetnym kandydatem na jej męża. Nic by mu nie przyszło z zakochania się w córce Gibsona. Nigdy bym nie pozwolił na ten związek, więc lepiej, że go tu nie ma.

– Chyba masz rację, mówiąc, że on może mierzyć wyżej.

– Może? Musi! – Dziedzic dla podkreślenia mocy swej decyzji uderzył dłonią w stojący obok stolik z takim łomotem, że przez kilka minut serce jego żony trzepotało w piersi. – Natomiast jeśli chodzi o Rogera – kontynuował nieświadomy, w jakie dygotanie ją wpędził – to będzie musiał sam się przebijać przez życie i na siebie zarobić. A w Cambridge nie idzie mu tak jak Osbornowi. Lepiej więc, żeby nawet nie myślał o miłości jeszcze przez co najmniej dziesięć lat.

– No, chyba że poślubi posag – zauważyła pani Hamley, choć bardziej chodziło jej o zagłuszenie palpitacji niż o wiarę w ten pomysł, bo naturę miała pozbawioną praktycyzmu i romantyczną aż do przesady.

– Żaden z moich synów nigdy nie poślubi kobiety zamożniejszej niż on sam, przynajmniej dopóki ja żyję – z emfazą zaznaczył dziedzic, lecz tym razem udało mu się nie uderzyć w stół. – Oczywiście, gdyby doszedłszy do trzydziestego roku życia, Roger miał pięćset funtów rocznego dochodu, to wolno mu się ożenić z kobietą o posagu w wysokości dziesięciu tysięcy funtów. Ale gdyby mój chłopak, z dochodem dwustu funtów, a tyle od nas dostanie, a i to nieprędko, chciał się ożenić z kobietą mającą fortunę, dajmy na to, sięgającą pięćdziesięciu tysięcy funtów, to ja się go wyprę. Takie małżeństwo byłoby hańbą.

– A gdyby się kochali i szczęście mogliby znaleźć tylko w małżeństwie? – spytała miękko pani Hamley.

– A tam! Nie zawracajmy sobie głowy miłością! My się kochaliśmy tak szczerze, że żadne z nas nie mogłoby być szczęśliwe z kimś innym, ale to zupełnie inna historia. Ludzie nie są już tacy jak w czasach naszej młodości. Ta cała dzisiejsza miłość to jakieś durne wymysły i sentymenty. Przecież widzę, co się dzieje.

Pan Gibson poczynił wszystkie ustalenia związane z wizytą Molly w Hamley, nie informując jej o tych planach aż do ranka tego dnia, na który wyznaczony był wyjazd. Zwrócił się do córki:

– Molly, dziś po południu jedziesz do Hamley. Pani dziedzicowa chciałaby, abyś do niej przyjechała na tydzień lub dwa, a mnie idealnie pasuje, aby te odwiedziny miały miejsce właśnie teraz.

– Jechać do Hamley? Dzisiaj po południu? Tatusiu, skrywasz przede mną jakieś dziwne powody, jakąś tajemnicę czy coś takiego! Powiedz mi, o co chodzi. Jechać do Hamley na tydzień lub dwa! Przecież do tej pory nigdy nie opuszczałam domu bez ciebie.

– To prawda. Ale myślę, że nigdy też nie chodziłaś, zanim nie postawiłaś stóp na podłodze. Zawsze w życiu jest ten pierwszy raz.

– Ten wyjazd ma coś wspólnego z listem skierowanym do mnie, tym, który mi zabrałeś z rąk tak szybko, że nawet nie zdążyłam spojrzeć, czyj charakter pisma był na kopercie. – Wpatrywała się szarymi oczami w twarz ojca z taką intensywnością, jakby chciała wydrzeć mu ten sekret.

Uśmiechnął się lekko i zażartował:

– Robi się z ciebie czarownica, gąsko!

– A więc jednak. Ale jeśli to był list od pani Hamley, dlaczego nie pozwoliłeś mi go przeczytać? Już tamtego dnia... Kiedy to było? W czwartek?... zastanawiałam się, co ci chodzi po głowie. Kręciłeś się tu taki zamyślony i jakby zmartwiony. Trochę jak konspirator. Powiedz mi, tatusiu – podeszła, przyjmując błagalny ton – dlaczego nie pozwoliłeś mi zobaczyć tej kartki? I dlaczego mam tak nagle jechać do Hamley?

– Nie chcesz jechać? Wolałabyś zostać?

Gdyby odpowiedziała, że nie chce jechać, byłby raczej zadowolony. Pokrzyżowałoby to jego plany i spowodowało sporo komplikacji, ale myśl o rozstaniu z nią nawet na tak krótki czas zaczynała mu doskwierać. Odpowiedziała od razu:

– Nie jestem pewna. Myślę, że ten pomysł bardziej mi się spodoba, gdy się z nim oswoję. Jestem po prostu zaskoczona, że tak nagle, tak niespodziewanie... Jeszcze nie wiem, co o tym sądzić. Jedno, czego jestem pewna, to że nie chcę się rozstawać z tobą, tato. Dlaczego mam tam jechać?

– Gdzieś tam daleko siedzą sobie trzy staruszki i w tej właśnie chwili myślą o tobie. Jedna trzyma w dłoniach kądziel i przędzie nić. Nagle dochodzi do supła i zastanawia się, co z nim zrobić. Jej siostra ściska nożyczki i chce, tak jak zawsze, gdy pojawia się jakiekolwiek zgrubienie na gładkości nici, uciąć przędzę. Ale jest też ta trzecia, najmądrzejsza z sióstr, która próbuje rozplątać węzeł. I to właśnie ona teraz zdecydowała, że powinnaś pojechać do Hamley. Tamte dwie są całkowicie przekonane co do słuszności argumentów siostrzycy. A zatem, skoro boginie przeznaczenia zawyrokowały, że ta wizyta ma się odbyć, mnie i tobie nie pozostało nic innego, jak tylko się temu podporządkować.

– To wszystko nonsens, a ty, mówiąc tak, jeszcze bardziej wzbudzasz moją ciekawość co do ukrytych motywów.

Pan Gibson raptownie porzucił żartobliwy ton i powiedział bardzo poważnie:

– Jest pewien powód, ale wolałbym go nie wyjawiać. A skoro tak ci powiedziałem, chciałbym, abyś zachowała się szlachetnie i postarała nawet nie próbować się domyślić, co mną kierowało, i żebyś nie siliła się poskładać razem odkrytych fragmentów, z których najprawdopodobniej dowiedziałabyś się, co chciałem zataić.

– Skoro tak, tato, nie będę już więcej o tym myślała. Ale jest inna sprawa, którą muszę cię podręczyć. W tym roku nie dostałam ani jednej nowej sukienki, a wyrosłam ze wszystkich, które nosiłam zeszłego lata. Mam tylko trzy, które nadają się do noszenia, i właśnie wczoraj Betty stwierdziła, że powinnam mieć ich więcej.

– Ta, którą masz na sobie, jest chyba dobra, prawda? Ma taki śliczny kolor.

– Tak, tato, ale – przytrzymała materię końcówkami palców, jakby zamierzała tańczyć – jest uszyta z wełny i przez to ciepła i ciężka. A z każdym dniem robi się goręcej.

– Szkoda, że dziewczęta nie ubierają się jak chłopcy – zauważył z niecierpliwością pan Gibson. – Po czym mężczyzna ma poznać, że jego córka potrzebuje nowych ubrań? A jeśli nawet to zauważy, to skąd ma wiedzieć, jak ją wystroić?

– I to jest właśnie problem – przytaknęła bezradna dziewczyna.

– A nie mogłabyś pójść do panny Rose? Może ma jakieś gotowe sukienki dla dziewcząt w twoim wieku?

– Do panny Rose? Ależ nigdy w życiu nic od niej nie miałam – odpowiedziała zdumiona Molly, bo panna Rose była najwykwintniejszą krawcową i modystką w miasteczku, a dotychczas wszystkie sukienki dla Molly szyła w domu Betty.

– Zgoda, ale skoro ludzie najwyraźniej uważają cię za młodą kobietę, powinnaś wzorem innych przedstawicielek swojej płci zacząć kolekcjonować rachunki od modystki. Nie chcę przez to powiedzieć, że pozwalam ci na kupowanie czegokolwiek, za co nie możesz zapłacić od razu gotówką. Proszę, oto dziesięciofuntowy banknot. Idź do panny Rose lub do panny Jak-Jej-Na-Imię i kup, co chcesz. Powóz przyjedzie tu po ciebie o drugiej, a jeśli w sklepie znajdziesz coś, co nie będzie całkowicie gotowe, doślemy ci to do Hamley, bo przecież ktoś od nich przyjeżdża co sobota na targ. Przestań! Nie masz mi za co dziękować. Nie chcę, żebyś wydawała pieniądze. I nie chcę, żebyś wyjeżdżała i zostawiała mnie samego. Będę za tobą tęsknił. Cały czas. Ale nie mam wyjścia. Jestem zmuszony wysłać cię na tę wizytę i pozbyć się dziesięciu funtów na twoje szmatki. No, znikaj. Jesteś zmorą mojego życia i postanowiłem, że przestanę cię kochać tak szybko, jak mi się to uda.

– Tato – wycelowała w niego ostrzegawczo palec – znowu wracasz do tej tajemnicy. I choć wierzę w moją szlachetność, do której się odwołałeś, nie mogę obiecać, że nie ulegnie ona mojej ciekawości, którą ustawicznie rozbudzasz, nawiązując do twego sekretu.

– Idź już i wydaj te dziesięć funtów. Oddałbym ci zresztą wszystko, żebyś tylko była cicho.

Zasoby gotowych strojów panny Rose skojarzone z gustem Molly nie zaowocowały wielkim sukcesem. Dziewczyna kupiła liliowy kreton, ponieważ nadawał się do prania i był lekki oraz przyjemny w dotyku. Z tego materiału Betty miała do soboty uszyć codzienną sukienkę. Natomiast na uroczyste okazje i święta, przez które to określenie rozumiano popołudnia i niedziele, panna Rose gorąco poleciła wielokolorowy, jedwabny tartan, będący jej zdaniem ostatnim krzykiem mody w Londynie. Molly uległa tym perswazjom, bo liczyła, że wybierając szkocką kratę, sprawi przyjemność ojcu ze względu na jego pochodzenie, ale kiedy wróciła do domu i zademonstrowała doktorowi próbkę tkaniny, krzyknął, że ten wzór nie jest charakterystyczny dla żadnego klanu i jako pół-Szkotka winna była wyczuć to fałszerstwo instynktownie. Było jednak zbyt późno, aby dokonać zmiany materiału, gdyż panna Rose obiecała, że skroi sukienkę natychmiast po wyjściu Molly.

Pan Gibson przez cały ranek kręcił się po miasteczku, zamiast odbywać swą codzienną turę wizyt w odległych domostwach. Raz czy dwa minął córkę na ulicy, ale zawsze znajdował się po przeciwnej stronie i nie zbliżał do Molly, a tylko lekko kiwał jej głową. A potem szedł dalej, wyrzucając sobie swą słabość, że czuje taki ból na samą myśl o jej nieobecności przez dwa tygodnie.

„A przecież i tak – doszedł do wniosku – gdy ona wróci, będę wciąż stał przed tym samym problemem, przynajmniej jeśli ten nawiedzony Romeo nadal będzie przekonany, że ta jego fantazja to prawdziwa miłość. Nadejdzie bowiem dzień jej powrotu, a jeśli on wyobrazi sobie, że jest stały w uczuciach, to będę musiał wymyślić inny fortel”. I zaczął nucić melodię z Opery żebraczej:

Ciekawym, kto umiałby taką wychować dziewuchę![10]

9 Postać z The Faerie Queen Edmunda Spensera – jest symbolem czystości, a także Kościoła anglikańskiego.

10 Opera żebracza Johna Gaya (1728), akt 1, scena 1, przeł. Julian Żuławski.

VI
Wizyta u Hamleyów

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

VII
Przygrywka

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

VIII
Nadchodzi niebezpieczeństwo

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

IX
Wdowiec i wdowa

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

X
Kryzys

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XI
Nowe przyjaźnie

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XII
Przygotowania do ślubu

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XIII
Nowi przyjaciele Molly

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XIV
Molly potraktowana protekcjonalnie

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XV
Nowa mama

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XVI
Panna młoda w domu

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XVII
Smutek w Hamley Hall

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XVIII
Tajemnica Osborne’a

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XIX
Przyjazd Cynthii

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XX
Goście pani Gibson

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXI
Przybrane siostry

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXII
Zmartwienia dziedzica

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXIII
Rozterki Osborne’a

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXIV
Obiadek u pani Gibson

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXV
Zamęt w Hollingfordzie

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXVI
Bal dobroczynny

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXVII
Ojciec i synowie

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXVIII
Rywalizacja

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXIX
Podchody

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXX
Stare i nowe

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXXI
Bierna kokietka

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXXII
Coś się wydarzy

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXXIII
Światło na horyzoncie

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXXIV
Pomyłka zakochanego

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXXV
Manewry matki

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXXVI
Domowa dyplomacja

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXXVII
Niespodziewana wizyta i jej konsekwencje

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXXVIII
Pan Kirkpatrick Q.C.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XXXIX
Nie wszystko można ukryć

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XL
Wakacje Molly

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XLI
Chmury się gromadzą

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XLII
Odgłosy nadciągającej burzy

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XLIII
Wyznanie Cynthii

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XLIV
Molly rusza na ratunek

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XLV
Zwierzenia

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XLVI
Plotki

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XLVII
Skandal i jego ofiary

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XLVIII
Niewinnie oskarżona

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

XLIX
Molly znajduje obrońcę

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

L
Cynthia w potrzasku

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

LI
Nieszczęścia chodzą parami

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

LII
Zgryzota dziedzica

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

LIII
Niespodziewani goście

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

LIV
Kto doceni Molly Gibson

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

LV
Powrót ukochanego

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

LVI
Umarła stara miłość, niech żyje nowa!

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

LVII
Przedślubne wizyty i pożegnania

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

LVIII
Powrót nadziei i światło na horyzoncie

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

LIX
Molly Gibson w Hamley Hall

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

LX
Wyznanie Rogera

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Podsumowanie

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.