REDAKCJA SERII WYDAWNICZEJ

„FILMO!ZNAWCY”

PWSFTviT

prof. dr hab. Jolanta Dylewska (współprzewodnicząca Komitetu Redakcyjnego)

dr Piotr Mikucki, dr Anna M. Zarychta

UNIWERSYTET ŁÓDZKI

prof. zw. dr hab. Ryszard W. Kluszczyński (współprzewodniczący Komitetu Redakcyjnego)

prof. dr hab. Tomasz Kłys, prof. dr hab. Piotr Sitarski

Tadeusz Szczepański – Wydział Organizacji Sztuki Filmowej

i Wydział Reżyserii Filmowej i Telewizyjnej

Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna

www.filmschool.lodz.pl

RECENZENT

Piotr Sitarski

REDAKTOR INICJUJĄCY

Anna M. Zarychta

REDAKCJA POLONISTYCZNA, KOREKTA

Karol Szymański

SKŁAD I ŁAMANIE

Master, Łódź

SKŁAD WERSJI ELEKTRONICZNEJ

Michał Nakoneczny, 88em.eu

PROJEKT OKŁADKI

Adrian Dutkowski

Na okładce wykorzystano zrzut ekranowy z filmu dokumentalnego Dzieci rewolucji, reż. Maria Zmarz-Kocznowicz, 2002 oraz etiudy dokumentalnej W poszukiwaniu własnego czasu, reż. Kim He Og, PWSFTviT 2006

Publikacja dofinansowana ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, środki statutowe Wydziału Organizacji Sztuki Filmowej i Wydziału Reżyserii Filmowej i Telewizyjnej PWSFTviT

© Copyright by Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT, Łódź 2016

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016

Wydane przez Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT w Łodzi

i Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie pierwsze

Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT: ISBN 978 83 65501 07 3

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego: ISBN 978 83 80883 17 8

Spis treści

Od redakcji

Mirosław Przylipiak
Scenariusz we współczesnym systemie produkcji filmów dokumentalnych w Polsce

Tadeusz Lubelski
Autobiograficzna triada w polskim filmie dokumentalnym czasów najnowszych

Katarzyna Mąka-Malatyńska
Autoportret na progu. Autobiografizm w etiudach szkolnych na tle tradycji polskiego kina dokumentalnego

Małgorzata Kozubek
(Auto)terapeutyczny wymiar filmów Marcina Koszałki

Tadeusz Szczepański
Portrety pokoleń w filmach Marii Zmarz-Koczanowicz

Krzysztof Kornacki
Film Open Group. Errata do historii

Sylwia Kołos
Religia smoleńska i jej filmowe refleksy. Filmy dokumentalne jako element smoleńskiej narracji

Mikołaj Jazdon
Rosja – Polska. Nowe spojrzenie? Młodzi dokumentaliści wobec tradycji polskiej szkoły dokumentu

Krzysztof Kopczyński
W stronę dalekiego świata. Tematyka „egzotyczna” w polskim dokumencie pierwszej dekady XXI wieku

Dagmara Rode
„To zdarza się nam”. Polskie dokumenty feministyczne

Paweł Biliński
Nieślubny syn Gombrowicza i człowiek z reklamówką. Pierwsze polskie mockumenty

Dawid Junke
„Dlaczego one?” Produkcje quasi-dokumentalne w polskiej telewizji

Agnieszka Szarmach
Miejsce filmu dokumentalnego w polskiej telewizji publicznej

Małgorzata Smoleń
„Kultura na żądanie” i potencjał hipermediów – szkic na przykładzie dokumentów biograficznych o asie polskiego lotnictwa – Stanisławie Skalskim

Jadwiga Hučková
Promocja i dystrybucja polskich filmów krótkometrażowych, dokumentalnych i animowanych na przykładzie działalności Krakowskiej Fundacji Filmowej

Tomáš Hučko
Dokąd zmierza polski dokument? Trendy i strategie w ostatniej dekadzie z punktu widzenia południowych sąsiadów

Biogramy

Summary

Przypisy

Strona redakcyjna

Spis treści

Od redakcji

Od redakcji

Polski film dokumentalny w XXI wieku składa się na panoramiczną próbę spojrzenia na przeobrażony w początkach obecnego stulecia krajobraz rodzimego kina niefikcjonalnego, które bujnie rozwija się w nowych realiach społecznych, politycznych, instytucjonalnych, obyczajowych, mentalnych i medialnych. Wraz z powstaniem Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej ukształtowały się nowe możliwości i uwarunkowania twórczości dokumentalistów, poczynając od etapu scenariusza, na co analityczną uwagę zwraca Mirosław Przylipiak. W nowej epoce zmieniły się również zainteresowania realizatorów, z których niemała część gestem Filipa Mosza z Amatora zwróciła kamery w swoją stronę – o czym piszą Tadeusz Lubelski, Katarzyna Mąka-Malatyńska i Małgorzata Kozubek. Dokument zabrał też głos w burzliwej debacie politycznej, jaka toczy się w tym kraju – spoglądając zarówno z liberalnej perspektywy na jego najnowszą historię (pokoleniowe portrety w filmach Marii Zmarz-Koczanowicz), jak i sytuując się w ramach zaangażowanego dyskursu prawicowego, co możliwie bezstronnie starają się skomentować Krzysztof Kornacki i Sylwia Kołos. Film dokumentalny nie pozostał też obojętny na nowe zjawiska obyczajowe i świadomościowe, jakie pojawiły się w Polsce ostatniej doby pod sztandarem feminizmu, o czym ze środka tego ambitnego ruchu informuje Dagmara Rode. W diametralnie odmiennej sytuacji geopolitycznej dokumentaliści ponownie udali się za wschodnią granicę, tym razem już wolni od niegdysiejszych obciążeń cenzuralnych i ideologicznych, z nową ciekawością ruszyli też w szeroki świat, co obszernie omawiają Mikołaj Jazdon i Krzysztof Kopczyński. Niespotykane dawniej poczucie wolności przełożyło się również na pragnienie eksperymentu z dogmatem filmowej prawdy w dokumencie i zaowocowało polską wersją mockumentu, opisaną przez Pawła Bilińskiego. Uwadze autorów tej książki nie uszły też nowe procesy transformacyjne związane z dynamicznie rozwijającym się kontekstem medialnym, który przekształca naturę polskiego kina dokumentalnego: z telewizją (piszą o tym Dawid Junke i Agnieszka Szarmach) i z Internetem, co analizuje Małgorzata Smoleń. Pojawiły się też nowe, wyspecjalizowane formy skutecznej instytucjonalnej promocji i dystrybucji kina dokumentalnego, które na krakowskim przykładzie prezentuje Jadwiga Hučková. Nie mogło też zabraknąć oceny z zewnątrz, jaką wystawia naszemu dokumentowi Tomáš Hučko „z punktu widzenia południowych sąsiadów”.

Ta wielogłosowa i różnorodna tematycznie prezentacja polskiego filmu dokumentalnego na progu XXI wieku przynosi interesujące i wielostronne świadectwo jego bujnego rozwoju, godnego bogatych tradycji minionej epoki.