WSTĘP

Przedmiotem tego opracowania jest Ἱστορία ἐκκλησιαστικὴ καὶ μυστικὴ θεωρία, bizantyński komentarz liturgiczny. Właściwie na tym też kończą się wszystkie pewne informacje dotyczące tego tekstu, a gdyby zachować bezwzględną skrupulatność, wówczas trzeba byłoby zakwestionować także tytuł, ponieważ rękopisy przekazują różne jego warianty. Te problemy wynikają z tego, że kwestia tak autorstwa, jak i pierwotnej redakcji tekstu – a w konsekwencji również i datowania – stanowi ciągle aktualny problem badawczy. Nie lekceważąc tych zastrzeżeń, na potrzeby tej pracy przyjmuję przytoczony tytuł, zaś za autora uznaję patriarchę Konstantynopola Germanosa I (715–730). W dalszej części opracowania stanowisko to wyjaśnię.

Moim podstawowym celem jest przedstawienie polskiego tłumaczenia traktatu Germanosa. Utwór ten stanowi bowiem istotne źródło zwłaszcza dla badań nad bizantyńską liturgią i literaturą, ale także sztuką. Ze względu jednak na hermetyczną – przynajmniej do pewnego stopnia – treść komentarza uznałam, że przekład musi zawierać nieco objaśnień. Stąd też opracowanie składa się z trzech części. W pierwszej, mającej charakter wprowadzenia, omawiam problematykę związaną z tekstem, autorstwem, życiem i twórczością Germanosa oraz krótko przybliżam treść samego traktatu. Druga część obejmuje tekst grecki i jego przekład na język polski, trzecia zaś stanowi komentarz, w którym zawieram objaśnienia, jak sądzę, istotniejszych kwestii pojawiających się w poszczególnych rozdziałach. Chcę przy tym podkreślić, że pracę tę należy postrzegać jedynie jako pierwszy mały krok w stronę lepszego rozpoznania samego utworu, jak i całego pisarstwa Germanosa.

*

W tym miejscu chciałabym również wyrazić ogromną wdzięczność wobec Profesora Dariusza Brodki, który nie tylko zaaprobował pomysł, by komentarz Germanosa przetłumaczyć na język polski, ale z cierpliwością i wnikliwością czytał kolejne wersje tekstu, przekazując przy tym cenne sugestie i uwagi, dzięki którym jeszcze na wczesnym etapie udało mi się dostrzec wiele niezbyt zgrabnych zwrotów czy wprost błędów językowych. Związane z tym procesem spotkania i rozmowy pozostają dla mnie bezcenne, formujące. Jego pamięci – wielkiego uczonego, a przy tym niezwykle dobrego człowieka – poświęcam tę pracę.

Dziękuję również Profesorowi Wojciechowi Bałusowi za przyjęcie tekstu do redagowanej przez Niego serii „Klasycy teorii i historii sztuki”, a także Profesorowi Markowi Walczakowi za stałe wsparcie naukowe – sięgające samych początków moich studiów w Instytucie Historii Sztuki – w tym zaś przypadku wprost za wcielenie w życie chwilę wcześniej jeszcze mglistego pomysłu wydania tego przekładu i opracowania. Niezmiennie też jestem wdzięczna Profesor Małgorzacie Smorąg-Różyckiej, bez której pomocy i życzliwości – niewątpliwie także cierpliwości – wiele spraw byłoby znacznie trudniejszych: Jej subtelne towarzyszenie jest wprost nieocenione. Dziękuję również dr. Wojciechowi Duszyńskiemu, który nie tylko zachęcał mnie do publikacji, ale też zawsze służył przyjacielską radą.

Osobne wielkie podziękowania kieruję do obojga Recenzentów: Profesor Agnieszki Heszen i Profesora Mirosława P. Kruka. Ich uwagi i komentarze bardzo doceniam – starałam się odnieść do wszystkich – tym bardziej że pozwoliły mi dostrzec wiele słabości tekstu. Tak skrupulatne podejście do recenzowania wiele dla mnie znaczy. Niemniej wszelkie uchybienia, których – mimo starań – nie zauważyłam i nie skorygowałam, obciążają jedynie mnie.

WPROWADZENIE

TEKST

Recenzje tekstu

Jednym z głównych problemów badawczych związanych z omawianym tekstem Germanosa jest kwestia ustalenia pierwotnej redakcji tekstu traktatu. Jej rozstrzygnięcie bowiem ma decydujący wpływ na określenie czasu powstania dzieła oraz jego autora. To zadanie jest jednak dość skomplikowane, ponieważ Objaśnienia… zachowały się w wielu wersjach. Mimo to można wyróżnić cztery główne typy tekstu, na co pierwszy wskazał Frank E. Brightman1. Myśl tę następnie rozwinął René Bornert2.

1 Zob. Brightman 1908a, s. 251–254.

2 Zob. Bornert 1966, s. 128–142.

Według ustaleń Bornerta typ A, stanowiący pierwszą z wyodrębnionych grup manuskryptów, przekazuje tekst bez większych interpolacji. Uznaje się więc go za najbliższy oryginałowi – jeśli chodzi o ilość i porządek rozdziałów – choć, trzeba przyznać, rękopisy z tej kategorii są dość późne. Należą do niej:

Vaticanus graecus 790, fols. 30r–40r, anonimowy, Έξήγησις τῆς θείας λειτουργίας, XIV–XV w.;

Codex 327, Biblioteka Synodalna w Moskwie (ob. Государственный Исторический Музей, Moskwa), fols. 258–272, anonimowy, Έξήγησις τῆς θείας λειτουργίας, XVI w.

Wymienione manuskrypty – poza tekstem Germanosa – zawierają zaczerpnięte z Ojców Kościoła ustępy z tekstów liturgicznych, egzegetycznych i ascetycznych. Zaś co do omawianego traktatu, w obu tych rękopisach ma on identyczną formę. Z kolei znajdujące się w nich interpolacje ograniczają się do krótkiego rozdziału na temat symboliki semantronu oraz komentarza dotyczącego Modlitwy Pańskiej. Do typu A należą też:

Vaticanus Reginensis graecus 46, fols. 48v–52v, anonimowy, Έξήγησις τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἀκολουθίας, XVI w.;

Codex 3, Pontificio Collegio Greco di Sant’Atanasio, Rzym, fols. 1r–22v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου τοῦ Μέγαλου ἱστορία ἐκκλησιαστική, XVI w.

Oba jednakże przekazują niekompletną postać traktatu, a zawarte w nich interpolacje odnoszą się do chrztu, semantronu – jak dwa wcześniej wymienione – oraz symboliki siedzisk w sanktuarium. W kontekście tej grupy można wskazać także na ustęp znajdujący się w:

Coislin grec 21, fol. 3r, anonimowy, incipit: ἡ στολὴ τοῦ ἱερέως, explicit: τὴν σάρκα ἣν ἐφόρεσε.

Zasadniczo ten rękopis składa się z czterech Ewangelii z komentarzami i jest datowany na XI wiek, przy czym folium 3r zostało zapisane później inną ręką3.

3 Zob. Bornert 1966, s. 130–132.

Z kolei typ B uznawany jest za pierwsze rozszerzenie tekstu w wersji A. W jego obrębie wyróżnia się warianty: Ba i Bb – będące wersjami pośrednimi pomiędzy A a B – oraz Br, czyli streszczenie B. Do Ba należą następujące rękopisy:

Sinaiticus 384, fols. 37r–48r, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἐπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας μυσταγωγικὴ ἐκκλησιαστική, X–XI w.;

Vaticanus Rossianus 736 (graecus 10), fols. 159r–167r, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ ἐκκλησιαστική, XI w.

Pod względem interpolacji zawierają one – następujące zaraz po omówieniu elementów stroju duchownych – opis oraz interpretację symboliczną mniszego stroju. Wskazane manuskrypty przekazują krótką wersję tej wstawki. Ponadto niektóre pierwotne rozdziały traktatu zostały w nich skrócone, zaś w rękopisie watykańskim w załączniku (fols. 167r–168v) znalazły się także ustępy poświęcone sakramentowi chrztu, semantronowi oraz dodatkowe teksty dotyczące liturgii4.

4 Zob. Bornert 1966, s. 132–133.

Inne manuskrypty przynależne do Ba:

Vaticanus Barberinus graecus 522, fols. 141r–147v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ ἐκκλησιαστική, XII w.;

Parisinus graecus 502, fols. 147r–186v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ ἐκκλησιαστική, XII w.;

Egerton 2707, British Museum, fols. 183v–197v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ ἐκκλησιαστική, XIII w.;

Grottaferrata 5625 (B. δ. 001), Biblioteca Statale del Monumento Nazionale, fols. 18r–36v, Τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας ἱστορία μυσταγωγικὴ ἐκκλησιαστική, XIII w.;

5 René Bornert podaje sygnaturę 562, rękopis ten w Biblioteca Statale del Monumento Nazionale jest jednak oznaczony jako graecus 322.

Vaticanus graecus 662, fols. 238r–241v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ ἐκκλησιαστική, XIII w.;

Parisinus graecus 1555 A, fols. 167v–178r, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς Καισαρείας Βασιλείου ἱστορία ἐκκλησιαστική, XIV w.;

Add MS 34060, British Museum, Londyn, fols. 582r–584v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ ἐκκλησιαστική, XV w.;

Vaticanus Ottobonianus graecus 408, fols. 48r–67v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἱστορία ἐκκλησιαστική, XVI w.;

Codex 10, Magdalene College Library, Oxford, fols. 135v–139v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ ἐκκλησιαστική, XIV w.6

6 Zob. Bornert 1966, s. 133–134.

Z kolei grupa Bb nie jest rozszerzeniem Ba, ale rozwinięciem rodziny A. Zawiera także interpolacje zaczerpnięte z Mystagogii Świętego Maksyma Wyznawcy (ok. 580–662) oraz z Listów Izydora z Peluzjum (zm. ok. 450 r.). Składają się na nią następujące manuskrypty:

Vaticanus graecus 1151, fols. 96r–112r, Ἐκ τῆς ἱστορίας τῆς μυστικῆς τε καὶ ἐκκλησιαστικῆς, XIII–XIV w.;

Vaticanus Ottobonianus graecus 338, fols. 299r–312r, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Γερμανοῦ ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως ἱστορία ἐκκλησιαστικὴ καὶ μυστικὴ θεωρία, XVI w.;

Parisinus graecus 1259 A, fols. 190v–199v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας, XIV w.

Ostatni z wymienionych rękopisów stanowi wersję najbardziej rozwiniętą. Wśród jego interpolacji znajduje się dłuższa postać opisu habitu, o czym była mowa przy omawianiu grupy Ba7.

7 Zob. Bornert 1966, s. 134–135.

Z Bb wywodzi się nadto rodzina Br (zawiera interpolację z Listu 1.136, występującą we wszystkich manuskryptach z Bb, ale nie ma jej wśród Ba), do której przynależą manuskrypty będące streszczeniem traktatu. Prawdopodobnie są one przy tym kopiami jednego konkretnego egzemplarza, noszą także ten sam tytuł, Ἐκ τῆς τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας τοῦ Μεγάλου ἱστορίας μυσταγωγικῆς ἐκκλησιαστικῆς:

Vaticanus graecus 640, fols. 27r–28v, XIV w.;

Ambrosianus graecus 653 (P. 261. sup.), fols. 113v–114v, XIV w.;

Parisinus graecus 1356, fols. 317r–318r, XIV w.;

Parisinus graecus 1263, fols. 15r–16r, XIV–XV w.;

Sinaiticus 1817, fols. 203r–205v, XV w.;

Vaticanus graecus 430, fols. 151r–153v, XVI w.;

Vaticanus graecus 2146, fols. 96–106, XVI w.8

8 Zob. Bornert 1966, s. 135–136.

Grupa B łączy interpolacje zarówno Ba, jak i Bb. Reprezentują ją następujące rękopisy:

Parisinus graecus 854, fols. 26r–34v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας, XIII w.;

Neapolitanus graecus 63 (II B 29), Biblioteca nazionale Vittorio Emanuele III, anonimowy, fols. 46–52, Έξήγησις τῆς θείας λειτουργίας, 1526 r.

Wersja z tej rodziny posłużyła także za podstawę do przekładu na łacinę, sporządzonego przez Anastazego Bibliotekarza w latach 869–870, o czym będzie mowa pod koniec tego rozdziału. Wykorzystano ją także przy X-wiecznym tłumaczeniu na staro-cerkiewno-słowiański. Pod względem interpolacji grupa B zawiera ustępy zaczerpnięte z rozdziałów 15, 17 i 18 Mystagogii oraz z Listów (1.122, 136 i 228) Izydora z Peluzjum, jak również trzy nowe partie dotyczące prothesis, Trisagionu i okadzania, a także dłuższą wersję opisu habitu9.

9 Zob. Bornert 1966, s. 136–137.

Typ C stanowi rozwinięcie A. Należy przy tym zauważyć, że w znacznej części jest on zgodny z omówionymi Ba i Bb, jednakże rękopisy z C charakteryzują się własnymi zbieżnościami w warstwie tekstowej, a w ich tytułach wymieniany jest Cyryl Jerozolimski. Są to:

Ambrosianus graecus 534 (M. 88, sup.), fols. 274v–281v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Κυρίλλου ἐπισκόπου Ἱεροσολύμων ἱστορία μυσταγωγική, XIII w.;

Laurentianus graecus LVII, 48, fols. 69r–71v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Κυρίλλου ἐπισκόπου Ἱεροσολύμων ἱστορία μυσταγωγικὴ ἐκκλησιαστική, XV w.

Do tej grupy należy również streszczenie (Cr) zawarte w XIV-wiecznym rękopisie Bodleianus Baroccianus 27 (fols. 103r–106v, Τοῦ ἐν ἁγίοις Κυρίλλου ἐπισκόπου Ἱεροσολύμων ἱστορία ἐκκλησιαστικὴ καὶ μυσταγωγική)10.

10 Zob. Bornert 1966, s. 137–138.

Z typu B wyłoniła się z kolei rodzina D, kształtująca się w dwóch etapach, stąd wyróżnia się Da oraz Dp. Manuskrypty z Da zawierają ustępy z Mystagogii oraz z Listu 1.136, włączony w traktat ustęp na temat chrztu (w innych grupach zwykle dołączany w końcowym aneksie) oraz inne wstawki z pierwotnej wersji tekstu odnoszące się zarówno do opisu kościoła i sprzętów liturgicznych, jak i też sprawowania eucharystii. Ponadto całe rozdziały dotyczące proskomidii oraz przygotowywania darów przed przeniesieniem ich na ołtarz zostały dołączone do części o prothesis lub przygotowywaniu darów przed liturgią, tak że ze swego pierwotnego miejsca zostały one przesunięte na początek traktatu. Rękopisy te mają również ten sam tytuł – Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ (ἐκκλησιαστική), ἐπίλυσις καὶ κατάστασις τῆς ἁγίας λειττουργίας (καὶ τῆς ἐκκλησίας):

Ambrosianus graecus 380 (G. 8. sup.), fols. 1r–54r, 1286 r.;

Vaticanus graecus 1277, fols. 7r–47v, 1315/1316 r.;

Ambrosianus graecus 324 (F. 10. sup.), fols. 1r–51v, XIV w.;

Parisinus graecus 985, fols. 334r–344v, XV w.;

Ambrosianus graecus 303 (E. 94. sup.), fols. 1r–6v, XVI w. (czas powstania dotyczy jedynie wskazanych kart, wykonanych przy tym z papieru, ponieważ pozostałe, pergaminowe, datowane są na XIII w.)11.

11 Zob. Bornert 1966, s. 138–140.

Typ Dp stanowi ostateczną wersję traktatu, a poza wyżej omówionymi interpolacjami w Da zawiera również ustępy, których źródłem jest XI-wieczna Protheoria Mikołaja z Andydy12. Wyróżnia się tu następujące rękopisy:

12 Zob. Bornert 1966, s. 181–206.

Vaticanus Barberinus graecus 353, fols. 16r–60v, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου ἀρχιεπισκόπου Καισαρείας Καπαδοκίας ἱστορία μυσταγωγικὴ ἐπίκλησις [sic] καὶ κατάστασις τῆς ἁγίας λειτουργίας, po 1526 (?);

Bodleianus Baroccianus 42, fols. 81v–134r, Τοῦ ἐν ἁγίοις πατρὸς ἡμῶν Γερμανοῦ ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως ἱστορία ἐκκλησιαστικὴ καὶ μυστικὴ θεωρία, 155113.

13 Zob. Bornert 1966, s. 140–141.

Z zaproponowanej przez Bornerta klasyfikacji rękopisów wynika poniższa stemma:

Stemma codicum.

Powyższy wykres pokazuje, że tekst przeszedł trzy główne fazy przeobrażeń. Podczas pierwszej z nich, związanej z typami Ba i Bb, do pierwotnej wersji włączone zostały nowe ustępy. Wtedy też wykształciła się gałąź C, cechująca się odrębnymi wariantami tekstowymi. Z tych rozszerzeń wyodrębniły się także streszczenia: Br i Cr. Drugi etap wiąże się z wyłonieniem typu B, będącego wypadkową Ba i Bb. Na podstawie zaś świadectwa Anastazego Bibliotekarza uważa się, że doszło do tego pod koniec IX wieku. Z kolei trzecia faza polegała na poszerzeniu rodziny B o liczne interpolacje, które zmieniły ją na tyle, że zasadnym stało się wyodrębnienie grup Da i Dp. Zachowane rękopisy pozwalają datować powstanie tej dłuższej recenzji na okres XII–XIII wieku14.

14 Zob. Bornert 1966, s. 141–142.

Omówiona pokrótce historia tekstu Ἱστορία ἐκκλησιαστικὴ καὶ μυστικὴ θεωρία wyraźnie uzmysławia skomplikowane losy traktatu, który w ciągu wieków poddawany był różnym modyfikacjom. Przetrwał w stosunkowo licznych kopiach rękopiśmiennych, ale i w różnych wersjach, przez co bardzo trudno o ustalenie postaci pierwotnej. Wiele w tej kwestii wyjaśniły przywołane wyżej prace Brightmana oraz Bornerta, jednakże uzasadnione wydaje się wysunięcie postulatu sporządzenia w pełni krytycznego wydania tego tekstu15.

15 Ostatnimi czasy taki plan zaanonsował Christian Boudignon. Jeśli zostanie on zrealizowany, najpewniej ten podrozdział trzeba będzie napisać na nowo. Póki co pozostaje niecierpliwe oczekiwanie na tę pracę. Zob. Boudignon 2018, s. 101, przyp. 34.

Znaczna liczba manuskryptów16 świadczy przede wszystkim o popularności traktatu, liczne recenzje zaś wskazują także na ewolucję liturgii – kolejne interpolacje oraz zmiany w układzie rozdziałów wiele bowiem mówią o dokonujących się w jej ramach przeobrażeniach. Dowodzą także tego, że traktat nie stał się lekturą antykwaryczną, lecz pozostał żywy, pełniąc praktyczną funkcję objaśniania sensu poszczególnych obrzędów liturgicznych i wykorzystywanych w ich trakcie przedmiotów. Nieco upraszczając problem, można stwierdzić, że tekst zmieniał się wraz z liturgią. Dokładniej o jego przynależności gatunkowej oraz miejscu w kulturze bizantyńskiej przyjdzie jeszcze powiedzieć w osobnym miejscu. Mimo to warto już tu przynajmniej nadmienić, że tekst ten, choć dziś niezbyt znany, przez wieki stanowił w Bizancjum – a z czasem także w kręgu słowiańskim, w ośrodkach, które przyjęły chrzest z Konstantynopola – niejako oficjalne objaśnienie Boskiej Liturgii, tak że bywał dołączany do ksiąg liturgicznych17. Stąd też jego znajomość ma duże znaczenie w kontekście badań nad wieloma aspektami bizantyńskiej kultury, by tylko wskazać na liturgię, praktyki pobożnościowe i sztukę.

16 Warto zauważyć, że tylko na portalu Pinakes wymieniono 90 rękopisów od XI do XVIII wieku – zawierających omawiany traktat; zob. Germanus CP. 2016.

17 Zob. Taft 1980/1981, s. 46; Meyendorff 1984, s. 10, 13.

Wydania tekstu greckiego

Wracając do kwestii dotychczasowych wydań traktatu: po raz pierwszy opublikował go w Rzymie w 1526 roku Demetrius Ducas, dołączając do editio princeps bizantyńskich liturgii świętych Jana Chryzostoma i Bazylego Wielkiego oraz Uprzednio Poświęconych Darów18. Następnie przedrukował go w 1560 Guillaume Morel19, w 1624 Fronto Ducaeus20, w 1639 Matthieu Cigalas21, a także w 1779 Andrea Gallandi22 – to ostatnie wydanie ukazało się także w 98. tomie Patrologii Greckiej23.

18 Doúkas 1526.

19 Morel 1560.

20 Ducaeus 1624, s. 131–166.

21 Cigalas 1639.

22 Galland 1779, s. 203–230.

23 Zob. PG 1856–1866, 98, s. 384–453. Zob. także Thomson 1986, s. 43, przyp. 13.

W wieku XX tekst grecki traktatu wydany został dwa razy. W 1908 roku wspomniany już Brightman w „Journal of Theological Studies” opublikował swoją jego wersję, zasadniczo korzystając z redakcji zawartych w rękopisach Parisinus graecus 502 oraz Parisinus graecus 1259 A, zatem – według omówionej wyżej klasyfikacji Bornerta – należących do typów Ba i Bb24. Nieco później – w 1912 roku – ukazała się edycja, którą opracował Nilo Borgia. Za podstawę swego wydania wziął rękopisy Vaticanus graecus 790 (typ A) oraz Neapolitanus graecus 63 (typ B)25. Rekonstrukcja ta jest bliska tekstowi, który już w 1885 roku opublikował Mikołaj Fomicz Krasnoselcew (Николай Фомич Красносельцев, Nikolaj Fomič Krasnosel’cev), korzystając z kodeksu numer 327 ze zbiorów Biblioteki Synodalnej w Moskwie (ob. Sinod. gr. 327 [Vlad. 427], Государственный Исторический Музей, Moskwa) – dołączył do niego także tłumaczenie na staro-cerkiewno-słowiański zawarte w XII-wiecznym manuskrypcie nr 163, przechowywanym w tej samej bibliotece26. Zbieżność obu wydań nie jest zaskakująca, gdy zważyć, że rękopis moskiewski – jak i watykański – należy do grupy A.

24 Zob. Brightman 1908a, s. 257–267; Brightman 1908b, s. 387–397.

25 Zob. Borgia 1912.

26 Zob. Krasnoselʹcev 1885, s. 323–375. Zob. też Krasnoselʹcev 1894, s. 62–82; autor zamieścił tam grecki tekst streszczenia zawartego w XIV-wiecznym rękopisie Bodleianus Baroccianus 27 – pt. Τοῦ ἐν ἁγίοις Κυρίλλου ἐπισκόπου Ἱεροσολύμων ἱστορία ἐκκλησιαστικὴ καὶ μυσταγωγική; ff. 103r–106v – i opatrzył tłumaczeniem na język rosyjski. Ta krótsza redakcja była opublikowana także w: Milles 1703, s. 325–332.