06/2024 wojewódzki magazyn kulturalny

50 lat

Fot. www.lodz.pl

Jerzy Skolimowski odsłania swoją gwiazdę na ul. Piotrkowskiej, 14 V 2024 r.

3

Kalejdoskop 06/24

Praca Gosi Herby z wystawy „Łódź od kuchni. Słownik łodzianizmów” w Galerii Re:Medium w ramach Łódź Design Festival,czynnej do 2 VI

Adres redakcji

Łódzki Dom Kultury

ul. Dowborczyków 18, 90-019 Łódź

tel. 797 326 217

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Informacje o imprezach prosimy przesyłać na adresy

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

kalendarium@ldk.lodz.pl

Redakcja

Bogdan Sobieszek – redaktor naczelny

Aleksandra Talaga-Nowacka

Projekt graficzny

Marta Krzemień-Ojak, Leniva° Studio

Skład

Aleksandra Gruszczyńska

Justyna Purczyńska-Zieleniewska

Druk

SilverPrint

ul. Gliniana 13

91-336 Łódź

Nakład 1300 egz.

Prenumerata

Nie mogą Państwo znaleźć „Kalejdoskopu”

w sklepie lub w kiosku?

Można zaprenumerować go w redakcji.

Wystarczy wpłacić na konto

Łódzkiego Domu Kultury

(44 1020 3352 0000 1002 0014 2562)

kwotę 88 zł, a poczta dostarczy

co miesiąc egzemplarz „Kalejdoskopu”

(jedenaście kolejnych numerów).

Na kalejdoskop@ldk.lodz.pl należy przesłać swoje dane do wysyłki wraz z informacją, od którego numeru ma się zacząć prenumerata.

Na okładce: Dasha – ukraińska artystka, która weźmie udział w czerwcowym festiwalu Ravekjavik w Łodzi (www.instagram.com/jm.dasha) Fot. Victor Demidenko (www.instagram.com/devik71)

4

Redakcja

Światna marginesie

Bogdan Sobieszek, redaktor naczelny

Teoretycznie dzięki internetowi każdy może zaistnieć. Jaki sens wobec tego ma mówienie o kulturalnej alternatywie? W rzeczywistości jednak o zaistnieniu, czyli byciu zauważonym w sieci, świadczą zasięgi, odsłony, kliki. Popularność. Ten świat został ukształtowany wedle zasad obowiązujących w epoce sprzed internetu. Tylko rywalizacja się zaostrzyła, wszystko przyspieszyło. Zatem mainstreamem w kulturze jest to, co medialnie widoczne, co ma dużą oglądalność. Alternatywę zaś stanowią zjawiska i postawy pozostające w cieniu, na uboczu globalnej uwagi. Podział ten przebiega w poprzek systemów wartości, światopoglądów, ocen merytorycznych oraz tego, co oficjalne, instytucjonalne albo prywatne i oddolne. Kultura alternatywna stoi zatem w opozycji do medialnych mód, wzmożeń i masówek. Realizuje się w niszach branżowych, regionalnych, towarzyskich, rówieśniczych. Jej siłą jest pasja, bezinteresowność, poświęcenie. Mimo upływu lat, mimo zmian, jakim podlega rzeczywistość społeczna, nieco odmiennie rozumiana alternatywa wciąż podszyta jest buntem, niezgodą na otaczający świat, potrzebą zamanifestowania swojej odrębności. Nadal też system, przeciwko któremu się buntuje, obłaskawia ją i kanalizuje. Większość dzisiejszych przedsięwzięć alternatywnych bez wsparcia systemu nie miałaby szansy zaistnieć. I nie ma w tym nic niewłaściwego. Te (publiczne) pieniądze (zwłaszcza) alternatywie się po prostu należą. Dobrze, że instytucje organizują niszowe festiwale, zapraszają niezależnych artystów, wspierają ruchy oddolne. Dobrze, że metalowcy mogą grać i słuchać swojej muzyki w miejskim ośrodku sportu i rekreacji, artyści street artu współtworzą wielokulturowy festiwal, amatorzy pokazują swoje filmy w miejskim domu kultury, muzycy awangardowi występują w filharmonii. To tu właśnie rodzi się autentyczna kultura.¶

5

Kalejdoskop 06/24

Wstępniak

20

30 Subkultura metalu.

Rozmowa z Tomaszem Barszczem

34 Mieszkanie dla sztuki.

Rozmowa z Adamem Klimczakiem i Jerzym Grzegorskim

38 Rękopis – rzecz osobista, najdroższa.

Magdalena Sasin

42 Prawa ręka artysty.

Dariusz Bilski

44 Genealogia z noblistą w tle.

Andrzej Sznajder

46 Dlaczego nie czytam wielkiej literatury?

Łukasz Barys

47 Galeria Kalejdoskopu – Maciej Zieliński

Spis treści

16 Nasi tu byli...

Mieczysław Kuźmicki

17 Niech nam się Pani pokręci.

Andrzej Poniedzielski

Temat numeru

20 Kultura alternatywna. Alternatywa kultury.

Maciej Świerkocki

26 W świecie niszy

30

Fot. Monika Wawrzyniak

Fot. ATN

6

52

26

Fot. HaWa

Fot. Hollybaba

52 Andrzeja Bartczaka sztuka permanentna.

Gustaw Romanowski

55 Nowości z archiwum.

Bogumił Makowski

58 Trzy kolory. Niebieski – Confiteor.

Łukasz Maciejewski

60 Mecenas najwyższej próby.

Piotr Grobliński

64 Wokół willi Kindermannów.

Maria Mażewska

67 Pisarze do kufli!

Maciej Robert

68 Kalendarium

7

Kalejdoskop 06/24

Widmo kultury alternatywnej krąży wciąż po świecie, ale jej status ontologiczny rozchwiał się, rozmył, rozrzedził. Stało się z nią – między innymi – chyba coś podobnego, jak z nomen omen wcale nie tak bliskimi etymologicznie kulturze (cultura), chociaż mocno w niej osadzonymi słowami „kult” (cultus) czy „kultowy”. „Kultowy film” na przykład jeszcze niedawno oznaczał film modny w wąskiej grupie wyznawców albo snobów, za „kultem” jakiegoś pisarza kryły się przejawy niekiedy szybko przemijają-cego, lecz elitarnego entuzjazmu dla niego, a „kultowe” książki czytała i studiowała niewielka grupa wtajemniczonych. Obecnie w języku potocznym, zwłaszcza medialnym, „kultowe” jest to, co popularne, masowe, pospolite – czyli sztampowe i nudne. Kultura alternatywna też była kiedyś domeną stosunkowo małych grup społecznych, czyli poniekąd była „kultowa” w starszym znaczeniu tego określenia, i zwykle przeciwstawiała się kulturze masowej, chociaż bywała przez nią wchłaniana i przekształcała ją. W dobie mediów elektronicznych, gdy każdy w każdej chwili może dotrzeć

Kulturaalternatywna. Alternatywa kultury

Poproszony o napisanie kilku słów na temat sytuacji, w jakiej znalazła się kultura alternatywna, krzynkę się zacukałem – bo po pierwsze: jak w felietonopodobnym tekście naświetlić tak bardzo wieloaspektowe zagadnienie? Po drugie: czy rzeczywiście istnieje jeszcze coś, co można by nazwać kulturą alternatywną (w każdym razie w jej tradycyjnym znaczeniu)? I po trzecie: jeżeli „kult-alt” jednak nadal zipie, to jak się dzisiaj przejawia, jakie ma znaczenie, no i gdzie jej szukać?

Maciej Świerkocki

8

Temat numeru

do każdego w każdym zakątku świata, status kultury alterna-tywnej musiał ulec zmianie – weszła ona zatem w skład kultury popularnej niejako „na stałe” i czasami przemodelowuje ją od środka. Nie z zewnątrz, bo „zewnętrza” nie ma, odkąd Bob Dylan dostał Nobla. I już raczej nie rewolucyjnie, ponieważ w globalnym świecie „system” coraz rzadziej walczy z wywrotowymi ideami otwarcie i przemocą, a częściej, nierzadko przy pomocy pienią-dza, oswaja je albo przeformułowuje na własną modłę i korzyść.

Alternatywna kultura uwikłana

Kulturę alternatywną definiuje się jako przeciwstawną kultu-rze dominującej w danym społeczeństwie i pozostającą w opozycji wobec kultury mainstreamowej, skomercjalizowanej, „oficjal-nej”, propagowanej przez główne środki przekazu, często więc utożsamia się ją z kontrkulturą. Formacje subkulturowe – od anarchistów przez hipisów, git-ludzi i hakerów po „japiszonów” – odróżnia się w socjologii od kontrkulturowych, przyjmijmy jednak, że przez kulturę alternatywną rozumiem tu zarówno kontrkulturę, jak i subkultury, zwłaszcza młodzieżowe.

Kopia graffiti Banksy’ego z wystawy „The Mystery of Banksy – A Genius Mind”

we Wrocławiu, 2024 rok

Fot. Aleksandra Sobieszek

9

Kalejdoskop 06/24

Źródeł tak pojętej kultury alternatywnej można szukać w kul-turze plemiennej i ludowej, gdzie błazen bywał królem przez jeden dzień, oficjalne wierzenia i zwyczaje bywały zawieszane lub łamane z okazji niektórych świąt, kulturę zaś – na krótko – zastępowano „antykulturą”, pełniącą funkcję czegoś w rodzaju wentyla bezpieczeństwa dla władz kapłańskich i świeckich. Alternatywna bywała również kultura ludu przeciwstawiona kulturze dworskiej albo kultura robotnicza przeciwstawiona mieszczańskiej – czyli kultura poddanych i uciśnionych. Dla-tego kultura alternatywna była niemal zawsze nacechowana politycznie i w politykę uwikłana: najlepszym nowożytnym przy-kładem w tym względzie pozostaje utopiony w końcu we krwi ruch lewellerów i diggerów w Anglii (1645–1650), domagający się między innymi zniesienia przywilejów feudalnych, uznania suwerenności narodu i wprowadzenia wyborów powszechnych. Dalej od polityki, chociaż brzegowo z nią styczna – chociażby z uwagi na antyestablishmentowe poglądy – pozostawała kultura alternatywna cyganerii artystycznej (1850–1910), dająca z kolei przynajmniej częściowy impuls alternatywnej kulturze bitników (1944–1964), obecnej u nas między innymi w środowisku jazzowym czy wśród takich „kaskaderów literatury”, jak Wojaczek, Stachura albo Bursa, a później globalnym ruchom kontrkulturowym lat 60. ubiegłego wieku (1965–1973), niesłusznie kojarzonym głównie czy wręcz wyłącznie z hipisami.

Bez moralnej paniki

Większość spadkobierców kontrkultury, tworzących „alter-natywę” ostatniego półwiecza, zresztą niekoniecznie zgodnych ze sobą ideologicznie, została zasymilowana przez kulturę głów-nego nurtu za sprawą polityków, reprezentujących różne pluto-kratyczno-oligarchiczne i korporacyjno-biurokratyczne rządy, dominujące w naszym kręgu kulturowym co najmniej od czasów Reagana i Thatcher, a także dzięki komputeryzacji i interne-tyzacji życia codziennego. Tabuizowane dawniej, wyszydzane i marginalizowane poglądy, postawy oraz idee, jak feminizm, „Zieloni” i ekologia, organizacje gejowskie czy wreszcie LGBT wraz z resztą nienormatywnego alfabetu nie wywołują już, w każ-dym razie oficjalnie, moralnej paniki w kołach rządzących, te bowiem formalnie przyjęły ich istnienie do wiadomości, a w wielu przypadkach pod wpływem koncepcji tak zwanej poprawności politycznej ustąpiły im miejsca i przyznały przynajmniej część praw lub przywilejów, o które te grupy walczyły. Walczyły zaś tak skutecznie, że zdaniem ich wciąż licznych przeciwników to właśnie te grupy przejmują teraz władzę w niektórych obszarach życia społecznego i politycznego, narzucając wyznawcom innych (czytaj: niesłusznych dzisiaj) przekonań swój dyktat i własne

10

Temat numeru

prawa. Można by zatem powiedzieć, że z konserwatywnego punktu widzenia poprawność polityczna, będąca jeszcze kilkadziesiąt lat temu jedną z wielu pochodnych kultury alternatywnej, odniosła chyba wcale nie chwilowy triumf, przekształcając się z narzędzia kontestacji w najgłośniejszą tubę dyskursu kulturowego oraz instrument etycznej i ideologicznej kontroli obywateli – ergo przestała być „alternatywna”, sama zajęła bowiem miejsce kul-tury, którą podkopywała. Taka metamorfoza, zwłaszcza w swej skrajnej odmianie, prowokuje oczywiście ruchy opozycyjne, wywodzące się niekiedy nawet z szeregów dawnych zwolenników tamtej, już „byłej” kultury alternatywnej. Należał do nich choćby anarcho-syndykalistyczny filozof Noam Chomsky, którego trudno podejrzewać o sympatie prawicowe czy konserwatywne, a który wyraził niedawno przypuszczenie, że mądrym wkrótce pewnie zabroni się myśleć, by nie urażać uczuć ludzi głupich.

Odwaga nieco staniała

Można by również powiedzieć, że pojęcie kultury alternatywnej zdewaluowało się tak jak wiele pojęć związanych z elitarnością. Weźmy pojęcie „eksperta” – ekspertem był profesor, potem dok-tor, czasami nawet magister, współcześnie natomiast jest nim przysłowiowa „Julka z Twittera”, więc w gruncie rzeczy każdy. Do uczestnictwa w ruchach alternatywnych potrzeba było od-wagi związanej chociażby z jawną manifestacją światopoglądów nieuznawanych i na ogół potępianych przez społeczną większość, a także władze – lecz w dobie asymilacji, gdy widok nielicznych punków na ulicy nikogo już nie szokuje, gdy szalikowcy wchodzą do polityki i wybierają sobie „swoich” burmistrzów, a hipisi zostają rektorami uniwersytetów, odwaga nieco staniała. Powszechna cyfryzacja obniża dzisiaj jej wartość jeszcze bardziej, kultura al-ternatywna przeniosła się bowiem po części do internetu, zapew-niającego użytkownikom anonimowość, kamuflaż i w znacznym stopniu brak odpowiedzialności za swoje działania. Taką sieciową kulturę alternatywną, tworzoną przez najróżniejsze, zazwyczaj demonizowane mniejszości polityczne, etniczne, artystyczne czy nawet seksualne, charakteryzują bezcielesność (albo odcieleśnie-nie), alokalizacyjność (albo brak zakorzenienia w konkretnym miejscu), jak również fałszywe, ponieważ istniejące wyłącznie w świecie wirtualnym, poczucie własnej autentyczności. Wydaje mi się, że taką pozbawioną kontaktów osobistych aktywność

Kiedyś ekspertem był profesor, teraz jest nim Julka z Twittera, więc w gruncie rzeczy każdy.

11

Kalejdoskop 06/24

alternatywną członkowie „analogowych” subkultur odrzucają jako nieautentyczną i sprzeczną z założeniami swoich „bractw”, że jest ona generalnie niwą osób mających z natury trudności w bezpośrednich relacjach międzyludzkich i że pozostaje bez wpływu na mainstream, chociaż to podobno właśnie stamtąd do szerokiego obiegu weszła kultura queer i drag queen. Że weszła, nie wątpię, bo właśnie dostałem zaproszenie na panel literacki w ramach Queer Book Week, który nie odbywa się w tajnym pod-ziemiu, a w dużej księgarni opodal Marszałkowskiej.

Dalej, wyżej, pod prąd

Sytuacja jawi się zatem w ten sposób, że odłam kultury alterna-tywnej powiązany bliżej z polityką i historycznie żywiący najczę-ściej skłonności lewicujące przeszedł w dużej mierze na pozycje obecne w głównym nurcie i współodpowiedzialne za kształt tak zwanej kultury oficjalnej, a więc systemowej. Zachodzi tu para-doks, gdyż naturalną koleją rzeczy nową kulturą alternatywną staje się teraz kultura uważana od z górą stu lat za zwietrzałą i zacofaną, czyli odwołująca się do tradycyjnych wartości, norm i obyczajów, do rodziny rozumianej jako dzietny związek kobiety i mężczyzny, broniąca życia poczętego i niepoczętego, religii, wiary w istnienie wyłącznie dwóch płci biologicznych, w ojczy-znę, patriotyzm, klasycyzm i inne skompromitowane w oczach lewicowej kultury alternatywnej nonsensy. Tego, jak się skończy oraz jaką formę przybierze konflikt tych dwóch kultur, które na razie częściowo zamieniły się miejscami, nie przewidzi nawet jasnowidz Jackowski, albowiem stoi nad nim (i nad konfliktem, i nad jasnowidzem) obłąkany ponadnarodowy, ponadpartyjny i ponadwyznaniowy kapitalizm, który wydaje się dziczeć coraz bardziej, a ideały obu skonfliktowanych stron ma ostatecznie za nic. Dlatego „prawdziwa” – w moim rozumieniu – alternatywna kultura artystyczna, prąca dalej, wyżej i pod prąd, ambitna, usiłująca poszerzać język sztuki, powinna przede wszystkim demaskować jego obłudne oblicze, zwalczać siejące bezguście skretyniałe media i nie uczestniczyć w upolitycznionym i do obrzydliwości rywalizacyjnym wyścigu szczurów, który zniewolił i doszczętnie skomercjalizował szczególnie kino, internet, tele-wizję i literaturę. Łatwo powiedzieć, Bunt jednak nie przemija i resztki oporu na szczęście tlą się jeszcze w głowach „niezależ-nych” pisarzy i artystów, jak z jednej strony barykady (prawej?) Houellebecq, a z drugiej (lewej?) Banksy.

Orwell zauważył, że podstawą demokracji jest nieposłuszeń-stwo, więc niepokornej kulturze alternatywnej przydają się wszelkie zabiegi reanimacyjne, bo jaka by ona nie była, pozostaje kulturą. O tym, czym grozi alternatywa kultury – jej substytut – boję się nawet alternatywnie myśleć. ¶

12

Temat numeru

13

Kalejdoskop 06/24

Kolaż

Marii Korczak-Idzińskiej

Napędza ją energia społeczna – inicja-tywy pojedynczych osób, prywatne pie-niądze, poświęcenie, osobisty przymus robienia czegoś, co ważne. Czasem te dzia-łania korzystają ze wsparcia publicznych środków, instytucji kultury. Kultura alter-natywna żywi się również dzięki syste-mowi, który przekierowuje na peryferia drobną część zasobów. Prezentujemy su-biektywny wybór przedsięwzięć z Łodzi i województwa, które z różnych względów można uznać za alternatywne wobec ma-instreamowej oferty kulturalnej. Skupili-śmy się na działaniach cyklicznych bądź miejscach, które przynajmniej od kilku lat istnieją w pejzażu kulturalnym regionu.

GALERIA WSCHODNIA działa nie-przerwanie od 40 lat, współtworzona przez artystów: Jerzego Grzegorskiego i Adama Klimczaka, od ponad 20 lat także przez Ewelinę Chmielewską. To miejsce sztu-ki progresywnej, eksperymentalnej i… artystycznych biesiad przy kuchennym stole. Galeria zaprasza twórców z całego świata działających na polu sztuki nowych mediów, performensu, instalacji, malar-stwa, fotografii itd. Obecna jest tu sztuka

W świecie niszy

Czy można jeszcze mówić o kulturze alternatywnej, a jeśli tak, to w jaki sposób się ona przejawia? Czym jest dziś mainstream, a co stanowi alternatywę wobec niego w dobie dominacji czy wręcz dyktatury mediów elektronicznych? Jednym z narzucających się podziałów wydaje się opozycja między tym, co komercyjne, czyli tworzone dla zysku, lansowane przez główne media, modne, przodujące w liczbie odsłon i klików, a tym, co niszowe, oddolne, odwołujące się do upodobań niewielkich grup, co z trudem przebija się do szerszej świadomości. Kultura alternatywna wciąż jest głosem pomijanych, niezadowolonych, idących pod prąd.

Aleksandra Talaga-Nowacka, Bogdan Sobieszek

konceptualna, minimal-art, postdadaizm… Z galerią kojarzone są takie nazwiska, jak: Józef Robakowski, Zbigniew Libera, Ryszard Waśko, Zbigniew Dudek, Janusz Bałdyga, Krzysztof Cichosz, Andrzej Cie-sielski. Z tym miejscem współpracuje także grupa Łódź Kaliska. To galeria prywatna, która istnieje dzięki własnym środkom prowadzących ją osób. Aby móc pozyskiwać dofinansowanie działalności, przy galerii powstała Fundacja In Search Of...

GALERIA W Y to od listopada 2022 r. sąsiadka Muzeum Sztuki w Łodzi – mieści się przy ul. Więckowskiego 38, gdzie reak-tywowała się po przerwie w działalności. A stworzyli ją w 2016 r. Joanna Szumacher i Piotr Strzemieczny. Od 2019 r. galeria jest zarządzana przez Stowarzyszenie Nowa Kultura i Edukacja. Prezentuje au-diowizualną sztukę nieoczywistą, zarów-no najświeższą, jak i powstałą przed laty, przypominając ważne niezależne łódzkie inicjatywy artystyczne, jak Łódzka Ga-leria Rzeźby Michała Gałkiewicza, Gale-ria Ślad Janusza Zagrodzkiego, Galeria Wymiany Józefa Robakowskiego, Galeria Adres Ewy Partum. Tym wspomnieniom

14

Temat numeru

zawsze towarzyszą performensy artystów wyłonionych w Open Call. Lokal przy Więckowskiego wynajmowany jest od miasta na komercyjnych warunkach, prowadzący galerię utrzymują go z własnych funduszy. Na organizację niektórych wystaw udaje im się pozyskać dofinansowanie – w tym roku na razie z Goethe Instytut Polska i Wydziału Kultury UMŁ.

MIĘDZYNARODOWY FESTIWAL SZTUKI INTERAKCJE organizowany jest w Piotrkowie Trybunalskim od 1999 r. Pre-zentuje performens, sztukę żywą, sztukę akcji. Organizuje je Stowarzyszenie Działań Artystycznych „Galeria OFF”, a centrum festiwalowym jest piotrkowski Ośrodek Działań Artystycznych. Radę programową festiwalu tworzą: Stanisław Piotr Gajda, Gor-dian Piec i Janusz Bałdyga. Na program składają się działania w przestrzeni galeryjnej i publicznej, wystawy, projekcje filmowe i pokazy dokumentacji oraz spotkania z artystami, krytykami i teoretykami sztuki. W 2023 r. odbył się XXIII festiwal.

GALERIA CZYNNA – lotną łódzką galerię od 2013 r. tworzą: Łukasz Ogórek, Marcin Polak i Tomasz Załuski. Jak twierdzą, jej „celem jest realizacja krótkotrwałych zdarzeń artystycznych oraz artystyczno-społecznych w przestrzeniach, które nie muszą być związane ze sztuką, ale są interesujące, dostępne i pasują nam do danego konceptu”. Te przestrzenie to np. Bałucki Rynek (działania w ramach Festiwalu Łódź Czterech Kultur). W 2020 Galeria Czynna zorganizowała trzy pandemiczne wystawy-insta-lacje w witrynie Muzeum Sztuki przy Gdańskiej. Ostatnim wyda-rzeniem była akcja z 2022 r. (w ramach Fotofestiwalu) Galeria Czynna – BezCzynna. Prowadzący galerię czasem wykładają na działalność własne pieniądze, innym razem korzystają z zaprosze-nia do udziału w przedsięwzięciach organizacji pozarządowych. Czasem Galerię Czynną do współpracy zapraszają instytucje.

CYFROTEKA – ŚWIĘTO MYŚLI CYFROWEJ w Łodzi to multidyscyplinarny festiwal z wystawami, performensami i kon-certami. Artystyczne wypowiedzi odnoszą się do liczb oraz cy-frowej epoki, również do związanych z cyfrowością zagrożeń, jak wszechobecny monitoring, inwigilacja cyfrowa czy hakowanie. Inicjatorem i organizatorem jest artysta multimedialny Mar-celo Zammenhoff (czyli Piotr Wygachiewicz), a jego festiwal jest wydarzeniem niekomercyjnym i pozainstytucjonalnym. Pierwsza edycja została zorganizowana w 2000 r., czwarta 20 lat później z udziałem takich tuzów, jak Józef Robakowski, Andrzej Dudek-Dürer, Marek Rogulski, Zuzanna Janin, Andrzej Chętko czy Andrzej Miastkowski (Egon Fietke). Od czwartej do siódmej edycji główna wystawa była prezentowana w OFF Piotrkowskiej, reszta wydarzeń odbywa się w innych miejscach

Festiwal Interakcje w Piotrkowie Trybunalskim, 1999 rok.

Fot. materiały prasowe

15

Kalejdoskop 06/24

miasta. W kwietniu 2024 w Fabryce Sztuki odbyła się miniedycja bez wystawy (temat – sztuczna inteligencja). Część kosztów organizacji jest pokrywana przez miasto i partnerów, Marcelo Zammenhoff zbiera też pieniądze na portalu Zrzutka.pl.

FESTIWAL ŁÓDŹ CZTERECH KUL-TUR (w tym roku zmienił nazwę na Fe-stiwal Łódź Wielu Kultur) – organizo-wany przez Centrum Dialogu im. Marka Edelmana za pieniądze miasta – od kilku edycji w ramach programu prezentacji sztuk wizualnych pokazuje twórczość, któ-rą można zaliczyć do przejawów kultury alternatywnej. Ostatnio zaproszono np. artystów streetartowych, którzy działali w parku Ocalałych.

KAMIENICA HILAREGO MAJEW-SKIEGO, działająca przy Włókienniczej w Łodzi od listopada 2023 r. – choć podle-ga miejskiej instytucji kultury InLodz 21, obok prezentacji artystów z mainstreamu organizuje wystawy sztuki spoza głównego obiegu, często łódzkich twórców, dowodząc żywotności tego środowiska. Można było tam oglądać m.in. prace Piotra Skowrona, Macieja Walczaka czy Ireny Zieniewicz; projekty sygnowane przez Łukasza Ogór-ka, Dominikę Sadowską, Izę Robakowską.

FESTIWAL MUZYKI ELEKTRO-NICZNEJ I SZTUK WIZUALNYCH RAVEKJAVÍK odbywa się od 2017 r. w daw-nych łódzkich fabrykach, zainicjowany przez polsko-islandzkie środowisko twór-cze. Prezentuje muzykę elektroniczną – od eksperymentalnej i ambientowej, przez house i techno, po trance i drum & bass. W każdej edycji artyści wizualni pokazują swoje prace na jednodniowej wystawie. Co roku festiwal odbywa się pod innym hasłem. Najbliższa, ósma edycja – jako „Ravekjavík United” – 15 czerwca na te-renie dawnych zakładów włókienniczych przy ul. Niciarnianej 52. Wystąpią muzycy z całego świata. Festiwal korzysta z po-mocy sponsora, wspierają go też Łódzkie Centrum Wydarzeń, łódzkie uczelnie czy ambasada Islandii.

FABRYKA SZTUKI i TEATR CHOREA to przykład współdziałania instytucji miej-skiej i stowarzyszenia artystów. Od 2004 roku Teatr Chorea przy Tymienieckiego 3 w Łodzi wystawia spektakle teatru offowe-go. Od 2010 organizuje festiwal Retroper-spektywy, zapraszając w sierpniu grupy teatralne z Polski i zagranicy. Podejmuje międzynarodową współpracę (finansowa-ną m.in. z Funduszy Norweskich) w dzie-dzinie teatru i muzyki alternatywnej, ostatnio w ramach projektu Act In_Out. Fabryka Sztuki jest organizatorem (za pie-niądze Ministerstwa Kultury i miasta) kilku edycji Przestrzeni Sztuki, akcji po-myślanej jako wsparcie dla ruchu teatrów amatorskich z województwa łódzkiego. W salach budynków pofabrycznych często odbywają się koncerty muzyki awangardo-wej. Tradycją stał się organizowany przez Fabrykę Sztuki cykl LDZ Alternatywa.

Wystawa w ramach festiwalu Cyfroteka w 2020 roku

Fot. ATN

16

Temat numeru

TEATR SZWALNIA – utworzony przez absolwentów Szkoły Filmowej w Łodzi, pro-wadzony przez Stowarzyszenie Targowa 62 (finansowo wspierany przez miasto). Jako miejsce pełni funkcje kameralnego teatru, galerii, ośrodka warsztatowego, małej sceny koncertowej. Realizuje też działania z pogranicza sztuk performa-tywnych, podejmuje problemy pamięci, in-ności/obcości, wielokulturowości. Właśnie świętuje 15-lecie istnienia – z tej okazji zaplanowano przegląd spektakli non-fic-tion (Szwalnia_dok), konkurs spektakli jednego aktora (MonoFest) oraz spotkania ze zwyczajami, pieśniami i tańcami ukra-ińskimi, romskimi i kurdyjskimi.

SUMMER DYING LOUD to plenerowy festiwal muzyki metalowej odbywający się od 2010 r. w Aleksandrowie Łódzkim. Finansowany i organizowany przez urząd miejski. Prezentuje metalowy główny nurt i eksperymenty, zaprasza zespoły z całego świata – gwiazdy oraz nieznane kapele. Jednak nawet grających na Summer Dying Loud gwiazd nie usłyszymy w komercyj-nych rozgłośniach. Na koncerty swoich idoli przyjeżdża wielu gości z zagranicy.

ALTERNATYWNA ZDUŃSKA WOLA to odbywające się głównie podczas czerw-cowych Dni Zduńskiej Woli koncerty świa-towej i polskiej czołówki muzycznej alter-natywy spod znaku punk, hard core, metal, noise czy folk. Od 2019 r. zagrali tacy wy-konawcy, jak Alvin Gibss (U.K. Subs), Mo-skwa, Ignite, Dezerter, The Corpse, The Toasters, Booze & Glory, Downset. W tym roku wystąpiły: Subzero, Groove Baza, Clan of Xymox, pojawią się m.in. Integrity, Hańba, Pandemonium i JAD. Ta aktyw-ność ma źródła w tradycji Zduńskiej Woli, gdzie od lat 80. XX w. prężnie rozwijała się scena alternatywna. Tu narodziła się kultowa kapela Kontrola W. Pod koniec lat 90. za sprawą klubu Mrowisko pojawili się muzycy z Europy i zza oceanu. W mieście

oddolnie organizowano koncerty sceny alternatywnej. W ostatnich latach Miejski Dom Kultury stał się spadkobiercą dzie-dzictwa budowanego przez nieformalnych animatorów i promotorów. Działania MDK spod znaku alternatywy ukształtowały miejscową publiczność i markę instytucji, która odkrywanie zjawisk spoza mainstre-amu traktuje jako swoją misję.

MUSICA PRIVATA – organizowany od ponad dekady przez Michała Rupniewskie-go i Pawła Sokołowskiego festiwal muzy-ki eksperymentalnej prezentuje muzykę swobodnie improwizowaną, współczesną muzykę poważną, działania z pogranicza sztuki performens i audio-art, jak rów-nież muzykę elektroniczną czy tradycyjną. Dla organizatorów najważniejsze są więzi międzyludzkie, wymiana myśli, rozwój artystyczny. „Dlatego festiwal Musica Privata charakteryzuje się tym, że arty-ści i publiczność wchodzą tymi samymi drzwiami. Chcemy po prostu być w tym ra-zem” – piszą organizatorzy. Korzystają ze wsparcia miasta i prywatnych sponsorów. Odbyło się ponad 100 koncertów w różnych miejscach Łodzi: Fabryce Sztuki, Domu Literatury, Filharmonii Łódzkiej, Ośrodku Kultury Górna, Wi-Mie. Wystąpili m.in.: Patryk Zakrocki, Wacław Zimpel, Mikołaj Trzaska, Marcin Masecki.

FOLK ATTACK to festiwal, który odby-wa się w Opocznie na scenie przy Muzeum Regionalnym od 2014 r. Łączy występy lo-kalnych kapel muzyki tradycyjnej i popu-larnych zespołów folkowych z całej Polski, pokazuje jednocześnie, jaką siłę mają ober-ki, polki, mazury i walczyki, podbudowuje lokalną tożsamość i inspiruje młodych, organizując warsztaty. Finansowany jest z dotacji ministerialnych. Na festiwalu w Opocznie wystąpiły zespoły: Kapela ze Wsi Warszawa, Ruta, Tęgie Chłopy, Karoli-na Cicha, Krzikopa, Zołotar Band, Fanfara Awantura. ¶

17

Kalejdoskop 06/24

Subkultura metalu

Stajemy się produktem turystycznym. Mieszkańcy widzą ludzi, którzy przyjechali na koncerty i przez kilka dni krążą po Aleksandrowie – po sklepach, lokalach, miejscach noclegowych. Widzą, że to nie są przerażający antychryści, metalowcy, którzy chcą wszystko spalić i zostawić zgliszcza. To normalni ludzie – przekonuje Tomasz Barszcz, organizator odbywającego się w Aleksandrowie Łódzkim festiwalu Summer Dying Loud.

Bogdan Sobieszek: Co manifestuje na-zwa festiwalu? Głośne umieranie lata?

Tomasz Barszcz: Na początku impreza nazywała się Rockowe Zakończenie Lata, ale szukaliśmy czegoś, co będzie powszech-nie zrozumiałe, bo chcieliśmy zapraszać zespoły z całego świata. Nazwa Summer Dying Loud sugeruje, że jest to festiwal plenerowy, letni, a jednocześnie wskazuje na typ muzyki. Nie ma tu jakiegoś manife-stu, nazwa jest czytelna dla fanów ostrej muzyki. Kojarzy się z tytułem utworu „Su-mmer Dying Fast” zespołu Cradle of Filth.

Ale muzyka przywołuje jakąś wizję świata. Co tu jest ważniejsze: dźwięki, przesłanie czy widowisko?

W metalu integralnym elementem prze-kazu jest filozoficzne podejście do życia, refleksja nad przemijaniem. Wokół tych zagadnień od kilkudziesięciu lat koncen-truje się związana z tą muzyką subkultu-ra. Każdy artysta wychodzący na estra-dę odgrywa rolę, jak aktor w teatrze, ale w wielu wypadkach również manifestuje swoje poglądy. Doskonale tę konwencję rozumieją ludzie ze środowiska – fani, mu-zycy, organizatorzy. Nie ma ona dla nich tak negatywnej wymowy jak dla osób po-stronnych. Muzyka metalowa od początku była wyrazem buntu. Dotyczył on różnych aspektów życia społecznego. Poszczególne

podgatunki tej muzyki odnoszą się do róż-nych spraw: porządku społecznego, poli-tyki, religii. Pilnujemy, żeby każdy mógł wyrażać swoją artystyczną wizję świata, przekazywać to, co mu w duszy gra.

Pilnujecie, czyli…

Nie wprowadzamy cenzury, ale pewnych postaw, na przykład nacjonalistycznych, nie tolerujemy.

Tomasz Barszcz

Zdjęcia: Monika Wawrzyniak

18

Temat numeru

Według jakiego klucza zapraszasz zespoły?

Od lat śledzę rynek związany z muzyką metalową. Są wykonawcy, którzy wciąż grają w tym samym stylu. Są też tacy, któ-rzy poszukują, próbują tworzyć coś nowe-go. Subkultura, która funkcjonuje wokół sceny metalowej, jest bardzo podzielona. Gdy ogłaszam wykonawców najbliższego festiwalu, pod postami pojawia się krytyka niezadowolonych, którzy uważają, że to nie są zespoły metalowe, i podpowiadają, kogo mamy zaprosić. Nie chcę, żeby Su-mmer Dying Loud rozwijał się w stronę typowego festiwalu metalowego, jakie zna-my z Czech czy Niemiec, których ambicją jest zapraszanie coraz większych gwiazd, a przez to przyciąganie coraz większej rze-szy widzów. Zależy mi na prezentowaniu takich wykonawców, którzy wnoszą coś nowego, a dla równowagi w programie sta-wiamy także na sprawdzone nazwy, które są magnesem dla publiczności.

Ile zespołów gra podczas jednej edycji?

Co roku coraz więcej. Ostatnio na dwóch scenach udało nam się zaprezentować 50 wykonawców z całego świata. Teren MOSiR jest idealny dla naszych potrzeb.

W części zadrzewionej organizujemy pole namiotowe. Są szatnie sportowe, w któ-rych udostępniamy prysznice i toalety, jest miejsce na parkingi.

Kto przyjeżdża słuchać takiej muzyki?

Zaczynaliśmy w 2010 roku jako jedno-dniowe wydarzenie z polskimi zespołami. Wtedy przyjeżdżali ludzie z okolicy. Od 2016 roku zapraszamy zespoły z zagranicy i staliśmy się imprezą dwudniową (od 2019 SDL trwa trzy dni – przyp. red.). Znane na świecie polskie zespoły, takie jak Vader, De-capitated, Riverside, które u nas wystąpiły, uwiarygodniły festiwal w oczach agentów muzycznych za granicą. Zaczęliśmy więc zapraszać do uczestnictwa ludzi, o których nam chodzi, czyli „starych” fanów metalu i słuchaczy poszukujących. Pojawili się ludzie z całego kraju. Pod bramę MOSiR podjeżdżały autokary, którymi podróżo-wały zorganizowane grupy. Rok później, kiedy w 2017 zagrały Sodom, Unleashed, Sólstafir, na terenie festiwalowym można było usłyszeć obce języki. Pamiętam grupę niemieckich psychofanów ich rodzimego zespołu Sodom, którzy napisali do mnie, że pierwszy raz jadą na festiwal, gdzie bilety są tańsze niż przejazd autostradą.

Furia

19

Kalejdoskop 06/24

Ile osób was odwiedza?

W 2023 roku było cztery i pół tysiąca uczestników. Mamy stałych bywalców, którzy bilety kupują w ciemno. Stajemy się produktem turystycznym. Restauratorzy na czas festiwalu przygotowują specjalne menu, hotelarze notują wzrost obłożenia. Mieszkańcy widzą ludzi, którzy przyje-chali na koncerty i przez kilka dni krążą po Aleksandrowie – po sklepach, lokalach, miejscach noclegowych. Widzą, że to nie są przerażający antychryści, metalowcy, którzy chcą wszystko spalić i zostawić zgliszcza. To normalni ludzie. Jedni jadą wypocząć nad jezioro, a inni przyjeżdżają na festiwal posłuchać muzyki.

Co oprócz koncertów, płyt i gadżetów proponujecie słuchaczom? Jerzy Owsiak wychowuje swoją publiczność.

Coś takiego od dawna chodzi mi po głowie. Pracuję w Dziale Promocji i Współpracy z Zagranicą Urzędu Miejskiego, dlatego mam rozległe kontakty międzynarodowe. Wspólnie z czternastoma krajami, które organizują różne festiwale, napisaliśmy projekt „Sound of Diversity”. Podczas na-szej imprezy powstanie strefa, w której będziemy podejmowali tematy związane z takimi europejskimi wartościami, jak tolerancja, zapobieganie wykluczeniu. Przedsięwzięcie startuje w przyszłym roku. Oprócz tego od lat włączamy w nasze działania prezentacje sztuki artystów, któ-ry zajmują się na przykład ilustrowaniem okładek płyt. Planujemy stworzyć warszta-ty muzyczne, które poprowadziliby znani instrumentaliści przyjeżdżający grać na festiwalu. Od trzech edycji przyznajemy też stypendia dla uzdolnionej młodzieży. Nasi goście bardzo chętnie biorą udział we wszelkich akcjach charytatywnych.

Ile pieniędzy potrzebujecie na zorgani-zowanie Summer Dying Loud?

Pieniądze były zawsze problemem, zwłasz-cza na początku, kiedy pierwsze trzy edycje

były bezpłatne. Budżet samorządowy jest ograniczony, tym bardziej fundusze prze-znaczane na kulturę. Musieliśmy zacząć sprzedawać bilety. Dziś wpływy z bile-tów są istotną częścią budżetu imprezy. W zeszłym roku tuż przed festiwalem cena karnetów przekroczyła dwieście złotych. Ponad połowa z czterech i pół tysiąca osób wykupiła karnety trzydniowe. Budżet fe-stiwalu wynosi około miliona złotych. Ła-two więc policzyć, że zarabiamy na połowę imprezy. Resztę dokłada samorząd.

Pięćdziesiąt zespołów z ekipami tech-nicznymi musi gdzieś przenocować. Jak sobie radzicie?

Mamy tu trzygwiazdkowy hotel, ale to jest o wiele za mało. Dochodzi do śmiesznych sytuacji, kiedy w weekend w hotelowych salach odbywa się wesele, goście wychodzą na zewnątrz zaczerpnąć powietrza, a tu My Dying Bride w pełnym składzie popija sobie kawę. Zespołom to na ogół nie prze-szkadza, o ile nie ma hałasu w nocy i mogą się wyspać. Na szczęście blisko jest Łódź ze sporą bazą noclegową.

Jak festiwal postrzegany jest w Alek-sandrowie?

Na początku reakcje były takie: „Przyjecha-ły jakieś szarpidruty”. Potem pojawiły się głosy: „A może lepiej zorganizować inną imprezę”. Na szczęście jako wydział robimy bardzo dużo różnych wydarzeń i nie da się powiedzieć, że zaniedbujemy jakąś grupę społeczną Aleksandrowa. Jednak zwykle w okolicach wyborów grupy opozycyjne wobec aktualnie rządzących w mieście szukają punktów zaczepienia. Słyszymy wtedy: „Zło, szatan i demoralizacja”. Zda-rzały się grupy ultraprawicowo-katolickie, które alarmowały policję, prokuraturę, Urząd Marszałkowski, Archidiecezję Łódz-ką. Pokazywano zdjęcie, na którym wo-kalista zespołu Sodom trzymał na scenie flagę Polski przez pomyłkę odwróconą do góry nogami Padło jednak oskarżenie, że

20

Temat numeru

dochodzi do bezczeszczenia symboli naro-dowych. Pod petycją przeciw festiwalowi podpisało się sto kilkadziesiąt osób. Trafiła pod obrady Rady Miejskiej, która odrzuciła wniosek o zaprzestanie organizowania festiwalu. Odebrałem to jako wyraz po-parcia. To były lata 2017–2018. Poparcie społeczne się zmienia. Kiedyś dominowały głosy krytyczne, potem była obojętność, a teraz nawet ludzie, którzy nie interesują się tego rodzaju muzyką, przyprowadzają na festiwal swoich znajomych, bo stał się marką znaną w Polsce.

A gdy muzyk wymachuje na scenie od-ciętą głową kukły zakonnicy, a pod MO-SiR zbiera się grupa odmawiająca róża-niec w waszej intencji, żeby przeprosić za wasze grzechy, co wtedy robicie?

Spotkałem tych ludzi na festiwalu Mystic w stoczni gdańskiej. Grał tam Behemot. Protestujący usypali krąg z soli wokół stoczni, który miał powstrzymać zło. Cięż-ko jest dyskutować z takim fanatyzmem. Te same osoby przyjechały do Aleksandrowa (głowa zakonnicy pojawiła się w kontekście doniesień z Kanady o odkryciu zbiorowych grobów dzieci z przymusowych szkół dla rdzennej ludności, do lat 90. XX wieku pro-wadzonych w wiekszości przez katolickich księży i zakonnice – przyp. red.). To wyda-rzenie dodało rozgłosu festiwalowi. Prote-stujący rozwinęli proporce, przyjechały media. Kierujący pikietą powiedział, że reprezentuje mieszkańców, ale gdy repor-ter przepytał uczestników protestu, nie było wśród nich nikogo z Aleksandrowa. Śpiewy i odczyty odbyły się dwukrotnie. Ci ludzie chcieli zamanifestować swoje poglądy. Nie blokowaliśmy tego.

Kto formalnie organizuje festiwal?

Aleksandrowski samorząd, wszędzie pod-pisuje się burmistrz i ja jako osoba, która w razie czego odpowiada. Impreza finan-sowana jest z działów: kultura oraz promo-cja. Wszystko organizujemy siłami urzędu

miejskiego. Mamy oczywiście podwyko-nawców – od dźwięku, światła, ochrony.

Rozmawiamy krótko po wyborach. Co by było, gdyby „twój” burmistrz przegrał?

Pewnie szukałbym nowej pracy, bo mój wydział postrzegany jest przez opozycję jako ten, który promuje burmistrza. Co z festiwalem? Hm, to jest ciekawe. Myślę, że z tych osób, które konkurowały z bur-mistrzem w ostatnich wyborach, nikt nie byłby zainteresowany kontynuacją impre-zy. Mają własne pomysły. Próbowałbym przenieść festiwal gdzie indziej, bo szkoda byłoby zmarnować taką markę i tyle lat pracy. Prędzej czy później znalazłoby się miejsce w Polsce, które przygarnęłoby ini-cjatywę tego typu.

Festiwal żyje więc od wyborów do wy-borów.

Dokładnie. Mógłbym jeszcze wziąć kredyt, wynająć łąkę i zrobić go niezależnie. ¶

Attic

21

Kalejdoskop 06/24

Mieszkaniedla sztuki

Prezentująca tzw. sztukę progresywną, niezależna Galeria Wschodnia – w latach 80. uważana za jedną z najważniejszych w Polsce – istnieje nieprzerwanie od 40 lat w tym samym mieszkaniu przy Wschodniej 29/3. Miejsce jest sprawą kluczową, bo to często do tej przestrzeni odnoszą się twórcy prezentujący tu swoje prace. Kluczowi są również prowadzący – ich szerokie, międzynarodowe kontakty i ich rozeznanie w środowisku decydują o programie galerii. Od początku Wschodnią za własne pieniądze prowadzą Jerzy Grzegorski i Adam Klimczak, około 2000 r. dołączyła do nich Ewelina Chmielewska.

Aleksandra Talaga-Nowacka: Czym jest galeria niezależna?

Adam Klimczak: W raporcie z 2017 r. o polskich galeriach niezależnych, któ-ry powstał dla Mazowieckiego Instytutu Kultury, ustalono cechy takich galerii: autorska inicjatywa i program, prezen-towanie zjawisk, z którymi inicjatorzy się identyfikują, gotowość i łatwość modyfiko-wania formuły zależnie od okoliczności, niekomercyjność, samoorganizacja, zaist-nienie jako wynik decyzji i determinacji osób, które je prowadzą, brak podziału na zarządzających i wykonawców. W naszym przypadku te warunki wciąż są aktualne. W ciągu 40 lat pojęcie galerii autorskiej się zmieniało. Podobnie pojęcie niezależności. Co ona znaczy teraz?

Jerzy Grzegorski: 40 lat temu jako absol-wenci PWSSP w Łodzi chcieliśmy coś zmie-nić. Uczelnia była dla nas sytuacją trochę konserwatywną. W tym czasie w polskiej

sztuce dużo się działo, a Łódź troszkę stała, stąd pomysł, żeby zrobić coś własnego. Na początku pomagała nam historia tego lo-kalu – od 1981 r. działała tu Trupa Arlekina i Pantalona (Trupa „A i P”), prowadzona przez Piotra Bikonta, Jarosława Orłow-skiego i Wojciecha Czajkowskiego. Gdy ta grupa z różnych powodów musiała opuścić lokal, nasz kolega Janusz Cegieła, który tam pomieszkiwał, wpadł na pomysł, aby-śmy przejęli te pomieszczenia. Gdybyśmy tego nie zrobili, przejęłoby je miasto i na tym by się skończyło.

Znaliście środowisko i wiedzieliście, że będziecie mieli co pokazywać?

J.G.: Znaliśmy swoje środowisko, potem zaczęliśmy szukać innych możliwości. Po-jawiali się nowi ludzie. Osobą, która pomo-gła wprowadzić zmiany w programie, był Antoni Mikołajczyk. Ważni dla galerii byli też Józef Robakowski, Janusz Zagrodzki,

22

Temat numeru

także krótko związany z nami Grzegorz Sztabiński. Często pojawiał się Zbyszek Warpechowski, gdy gościł w Łodzi.

A.K.: Stworzyliśmy otwarte miejsce, które ludzie ze środowiska artystycznego Łodzi zaczęli dostrzegać. Nawiązywali z nami kontakty, proponując własną interakcję z tym miejscem i nowe nazwiska.

J.G.: W Polsce pojawiało się wielu artystów z Zachodu, którzy szukali miejsc, w których mogliby się pokazać. Poprzez znajomych trafiali też do nas. I ten krąg znów się po-szerzał. Przełomem były dwie wystawy z 1987 r.: zorganizowana przez Antoniego Mikołajczyka międzynarodowa „Utopia i rzeczywistość” oraz I Majówka Arty-styczna „Złote czółko” – zorganizowana we współpracy z Łodzią Kaliską impreza arty-styczna, na której pojawili się ludzie zwią-zani ze Strychem Włodzimierza Adamia-ka, Janusz Bałdyga, Mikołaj Smoczyński, Zbigniew Libera. „Złote czółko” otworzyło Wschodnią na ogólnopolskie środowisko, zaraz po nim zostaliśmy zaproszeni na II Biennale Sztuki Nowej w Zielonej Górze – poświęcone najambitniejszym galeriom

w Polsce. A „Utopia i rzeczywistość” otwo-rzyła nas na świat.

Jaka była wówczas rola takiej galerii jak Wschodnia?

A.K.: Lokowaliśmy się w ciągu łódzkich działań artystycznych, począwszy od ga-lerii autorskich z lat 70. Kontynuowaliśmy je. Galeria Wschodnia była na tyle potrzeb-na, że pojawiało się u nas Muzeum Sztuki w osobach Ryszarda Stanisławskiego, Ja-niny Ładnowskiej, Urszuli Czartoryskiej czy Marii Morzuch. Kupowali prace do kolekcji, ale przede wszystkim bywali tu, żeby doświadczyć zdarzeń, które trudno zrealizować w instytucji, gdzie wystawy muszą być planowane z wyprzedzeniem, mieścić się w linii programowej. Natomiast tutaj było to, co bieżące.

J.G.: Podczas wystawy kolekcji muzeum z Lyonu w Muzeum Sztuki w 1992 r. Jaro-mir Jedliński zaproponował zrealizowanie gigantycznej instalacji pewnego francu-skiego artysty właśnie u nas. W muzeum taka realizacja nie miałaby racji bytu, od-powiedniej siły oddziaływania.

Jerzy Grzegorski i Adam Klimczak w 1990 roku

Fot. Józef Robakowski

23

Kalejdoskop 06/24

Genealogia z noblistą w tle

Andrzej Sznajder

Większość kojarzy Reymonta z Łodzią. Wielu potrafi przypomnieć też jego pobyt w Charłupi Wielkiej, gdzie przez dwa lata Reymontowie próbowali, bez sukcesu, stać się ziemiaństwem. Niektórzy lokalizują jego postać na ziemi radomszczańskiej. Są nawet i tacy, którzy wiedzą, że pisarz urodził się w Kobielach Wielkich. I to za-pewne wszystko… Natomiast mało kto zna niesamowitą genealogię jego rodu. Zapra-szam więc na krótką wycieczkę śladami pisarza i jego przodków do Gidel i Kobieli Wielkich, by poznać jego historię.

Musimy cofnąć się aż do listopada 1655 roku, kiedy to armia szwedzkiego najeźdźcy stanęła pod częstochowskim klasztorem. Potyczki, ostrzały artyle-ryjskie i nieudane próby podkopów pod umocnionymi murami trwały do końca grudnia. Wtedy to generał Burchard Miller zaprzestał oblężenia. Podczas walk zginęło wielu atakujących, a jeszcze więcej odnio-sło rany. Ciężej rannych zostawili Szwedzi pod opieką paulinów.

I właśnie w tym miejscu na MyHeritage Blog zaczyna swoją opowieść Ewa Alek-sandra Rejment, daleka krewna noblisty: „Wówczas (...) paulini przekazali do klasz-toru ojców dominikanów w Gidlach pew-nego rajtara Balzera, jeńca szwedzkiego. W Gidlach szybko spolszczono imię Balzera (pisane też Ballzar – przyp. aut.). Miesz-kańcy nazwali go Balcerkiem. Osiadł na stałe w Gidlach i założył rodzinę”.

Rajtar ten był, według owej opowieści, ranny w twarz; szabla miała mu rozciąć policzek i wargi. Mimo to ożenił się z uro-dziwą miejscową chłopką i szybko nauczył się języka polskiego. Ze względu na bliznę podobno mówił niewyraźnie, zaś jego po-wiedzonkiem miało być wyrażenie „do stu tysięcy regimentów”, w którym ostatnie słowo, zniekształcone, brzmiało: „rejmen-tów”. W innych opowieściach powiedzon-ko to brzmi „niech was rejment diabłów porwie”. Językoznawca prof. Witold Jan Doroszewski uważa, że słowo „rejment” jest dawniejszą formą słowa „regiment”.

Z przezwiska Balcerek powstało nazwi-sko, łączone potem z dodatkiem Rejment. Balcerki, pisani też „Bańcerki”, wyróżniali się wśród miejscowych chłopów stylem życia przypominającym raczej ubogą szlachtę niż prostych włościan, co skut-kowało tym, że często żenili się z niebo-gatymi, lecz urodziwymi szlachciankami.

W połowie XIX w. pierwszy człon na-zwiska powoli odpadał, aż została forma Reyment. Najstarszym znanym przed-stawicielem rodu noblisty był Walenty Bańcerek vel Rejment, zarządca dóbr klasztornych w Gidlach. Jego syn Szymon, ożeniony z Zofią, miał syna Grzegorza, ten zaś znowu Walentego. Drugi Walenty był dziadkiem noblisty, czyli ojcem Józefa Rejmenta, urodzonego w Gidlach w 1833 roku. Wybranką Józefa została urodzona w 1838 r. w Łaszowie, pochodząca z ubogiej

W regionie

24

krakowskiej szlachty Antonina, córka Pio-tra Kupczyńskiego. Kawaler poznał ją, gdy mieszkała „przy rodzicach” w Kobielach Wielkich, gdzie proboszczem był brat jej ojca. Ślub odbył się w 1854 r. w kobielskiej parafii św. Anny. Panna młoda miała wtedy ledwie 16 lat! Metryki rodu udostępnia w swojej internetowej publikacji Marcin Marynicz („More Maiorum” nr 9/2013, „Władysław Reymont, Bańcerek czy Regi-mant? Tajemnicza genealogia noblisty”).

Antonina wpadła Józefowi w oko, gdy ten był w Kobielach organistą. Udzielał tam też lekcji gry na pianinie i organach, co przynosiło mu spory dochód. Podobno nieźle grał na skrzypcach. Zajmował się także księgami stanu cywilnego i prowa-dził proboszczowi jego korespondencję z rosyjskimi władzami. Ale talent literacki, jak się powszechnie sądzi, mógł przyszły pisarz odziedziczyć po matce. Reymont urodził się w 1867 r. w nieistniejącym dziś domu Rejmentów jako piąte dziecko w ro-dzinie, na chrzcie dostał imię Stanisław.

W tym miejscu wątek genealogiczny noblisty łączy się z historią mojej rodziny. Trzy lata wcześniej, w 1864 r. Józef Rejment był obecny przy chrzcie mojego pradziadka Juliana Sznajdra. Jego ojciec, Antoni Szneyder, gorzelnik z Myśliwczowa, utrzymywał wtedy bliskie

relacje z panem Józefem i ten namówił go na dokonanie chrztu właśnie w Kobielach Wielkich, podczas gdy pozostałe dzieci Antoniego chrzczone były w parafii Wielgo-młyny. Oczywiście mały Staś i mały Julek się nie znali i szybko opuścili rodzinne strony. Rejmentowie wyjechali do Tuszyna, a Sznajdrowie aż do Kielc.

Na koniec należy się wyjaśnienie – dla-czego Stanisław Rejment stał się Włady-sławem Reymontem. Stało się to w 1892 roku, gdy Stanisław zaczął pisać pierwsze opowiadania. Zmiany tożsamości dokonał w obawie przed carską cenzurą. Dlatego swój deniutancki utwór „Wigilia Bożego Narodzenia” opublikował w krakowskim piśmie „Myśl” właśnie jako Władysław Rey-mont. Strach przed władzami rosyjskimi okazał się jednak nieuzasadniony; pisarz nie był wtedy jeszcze ani taki sławny, ani tak ważny, by zainteresowały się nim cen-zura i policja. Ale pseudonim pozostał.

Dziś w miejscu, gdzie w Kobielach Wiel-kich stał dom Rejmentów, jest pomnik z pamiątkową tablicą. Pośrodku wsi jest też pomnik wystawiony w 1966 r. przez ra-domszczańską młodzież, a przed Urzędem Gminy stoi ławka z sylwetką noblisty. Za nią, w parku, widać ruiny dawnego dworu. Takie ślady pomagają zachować wspomnie-nie o polskim nobliście. ¶

Ławeczka Reymontaw Kobielach Wielkich

Fot. Andrzej Sznajder

25

Kalejdoskop 06/24

Jacek Kusiński, wydawca, przyjaciel rodziny, wspominał Bar-barę Grzelak na antenie Radia Wnet: – Z racji swojego statusu materialnego miała możliwość autentycznej pomocy ludziom i ich dziełom. Była przejęta pozytywistyczną tradycją polskiej inteligencji, w której ludzie zamożni spłacają dług wobec spo-łeczeństwa. Ona ten dług spłacała bez żadnego zadęcia, zawsze trzymając się w cieniu, nie pchając się do pierwszego rzędu.

Poznaliśmy się na wywiadówkach. Ja byłem wychowawcą, ona – matką Ewy, jednej z uczennic. Lubiłem niekończące się, dla niektórych być może jałowe dyskusje o wychowaniu młodzieży (nie wiedziałem, że sama uczyła w szkole). Pani Barbara zawsze uważ-nie mnie słuchała, czasem coś mądrze dopowiedziała. Pamiętam jej uwagę, że solidna edukacja powinna też uczyć dobrych manier, na przykład zasad zachowania się w restauracji. Słusznie, tyle że ja nie miałem o porządnych restauracjach zielonego pojęcia. Zanim się nauczyłem, przestałem uczyć. Ale lekcje odrobiłem.

Las między Łodzią i Zgierzem, rzeczka, staw, przystań. W połowie lat 90. podupadły ośrodek sportu i rekreacji czekał

Mecenasnajwyższej próby

10 stycznia 2024 roku zmarła nagle pani Barbara Grzelak. Mecenas przedsięwzięć kulturalnych, przyjaciółka artystów, wspaniały człowiek. Osoba ważna zarówno dla mnie osobiście, jak i dla całej rzeszy ludzi, którym starała się pomagać. Dla wielu była wzorem, tak trudnym do naśladowania. Wzorem zaangażowania, pracy, skromności. Jak napisała nasza wspólna znajoma – była modelowym przykładem chrześcijańskiego mecenasa, u którego nie wie lewica, co sponsoruje prawica.

Piotr Grobliński

26

Ludzie

na prywatnego inwestora. Państwo Grze-lakowie postanowili nieruchomość kupić. Powstała spółka, a misji tworzenia nowej odsłony Nowej Gdyni podjęły się dwie kobie-ty – Barbara Grzelak i Zdzisława Ślęzak. Ich wizyty w łódzkich biurach architektonicz-nych budziły sensację. Oto dwie zwyczajnie ubrane panie w średnim wieku wchodzą z ulicy i proszą o zaprojektowanie hote-lu, basenu i hali sportowej… W 2001 roku w Stacji Nowa Gdynia pojawili się pierwsi goście. Rozmach przedsięwzięcia pokazy-wał temperament współwłaścicielki. To od początku miało być coś więcej niż tylko sala do ćwiczeń. Zdzisława Ślęzak wspomina: – W trakcie projektowania zaproponowałam galerię obrazów w zamian za sugerowaną przez architektów fontannę i tak się za-częło. Na pierwszej wystawie pokazałam swoje fotografie, głównie z placu budowy ośrodka. Kolejna wystawa to były rzeźby Bogdana Wajberga i Rafała Frankiewicza.

Wernisażowi towarzyszyła muzyka na żywo i spotkania literackie. Potem organizowa-łyśmy spotkania z pisarzami, poetami, ak-torami, politykami, byli u nas przedstawi-ciele żołnierzy wyklętych.

W sumie ponad dwieście wydarzeń – spotkań, koncertów, wystaw. Rozmowy przy pełnej sali i w gronie kilku osób, ta-kie, po których nie ma śladu, i te nagrane czy transmitowane w internecie, dyskusje przy gościnnym stole i na korcie do bad-mintona (miałem okazję zagrać ze znanym reżyserem).

– Kiedyś grała w tenisa, razem graliśmy. Stąd wziął się pomysł na ośrodek – wspo-mina mąż pani Barbary, Grzegorz Grze-lak. Poznali się… na podwórku, gdy mieli sześć, siedem lat. Mieszkali w tym samym bloku na Teofilowie. Co ciekawe, w tej sa-mej klatce mieszkał też Andrzej Walczak, z którym pan Grzegorz założy kiedyś firmę Atlas. – Na podwórko wychodziła rzadko, bo uczęszczała do szkoły muzycznej i ciągle musiała ćwiczyć – dodaje mąż. – Wcześnie zrobiła prawo jazdy i uczyła mnie jeździć. Miała też patent motorowodniaka, bo jej ojciec przez lata zarządzał rodzinne wy-prawy nad jezioro.

Nowa Gdynia to była tylko część jej dzia-łalności kulturalnej. Trudo przecenić jej zasługi dla życia muzycznego Łodzi. Bardzo ceniła łódzką orkiestrę barokową Altberg Ensemble, wspierając finansowo zarówno koncerty, jak i nagrania płytowe. Założyciel zespołu Jakub Kościukiewicz: – Oprócz nie-samowitego mecenatu, jaki rozpostarła nad Altberg Ensemble, dała nam wiele cennych sugestii co do działalności z punktu widze-nia człowieka biznesu. Pokazała mi wiele ciekawych miejsc w Łodzi, dowiedziałem się mnóstwa interesujących historii. Kil-kukrotnie iście po królewsku gościła naszą orkiestrę w Stacji Nowa Gdynia. Gdy tylko mogła, przychodziła na nasze koncerty.

Ewa Mrowca dodaje: – Było to po kon-cercie w Muzeum Miasta Łodzi 17 wrze-śnia 2023 roku, kiedy przywitaliśmy ją

Barbara Grzelak

Fot. Zdzisława Ślęzak

27

Kalejdoskop 06/24

w garderobie owacjami, dziękując za wspaniały tydzień, w którym dzięki jej hojności nagraliśmy drugą płytę. Wzruszona pani Basia mówiła o poczuciu sensu, podkreślając wartość „wysokiej jakości”.

7 maja br. w Filharmonii Łódzkiej im. Artura Rubinsteina odbył się koncert promujący płytę „Ouvertures & suites”, zawierającą suity orkiestrowe w stylu francuskim z przełomu XVII i XVIII wieku, m.in. Johanna Fischera i Philippa Erlebacha. Zarówno sam koncert, jak i płytę zespół Altberg Ensemble zadedykował pamięci Barbary Grzelak, która salę przy ulicy Narutowicza odwiedzała regularnie. Dzięki swoim kontaktom przyczyniła się do zorganizowania wielu wydarzeń, m.in. spektakularnej gali operowej z udziałem Mariusza Kwietnia i Joanny Woś czy kilku koncertów z cyklu „Kolory Polski”. Tomasz Bęben, dyrektor filharmonii: – Gdy dzwoniłem do pani Barbary z ważną dla mnie refleksją, zawsze czułem, że uwagę poświęca mi osoba wsłuchująca się we mnie i uważna jednocześnie. Nasze rozmowy mnie budo-wały. Te konwersacje były formujące. Chyba to jest określenie, które szczególnie dobrze opisuje inspirujące dla mnie działanie naszej znajomości. Próbuję dobrać słowa, które opisałyby obraz pani Barbary w mojej pamięci: spokojny dystans, towarzyszenie, uważność, skromna wrażliwość. Jakiś jej „symboliczny kawalątek” wciąż żyje we mnie.

Kochała muzykę – koncerty, płyty, rozmowy, audycje radiowe. Skończyła średnią szkołę muzyczną w klasie fortepianu, ale po maturze wybrała studia polonistyczne. Sama grywała jedynie dla wnuków, za to na koncerty ulubionych wykonawców jeździła z przyjaciółmi po całej Europie. Kiedyś podarowała mi cztery bilety na wspaniały występ Cecylii Bartoli w Pradze, na który nie mogła się wybrać.

Lubiła barok, operę, Brahmsa, Chopina, ale była otwarta na różne gatunki muzyczne. Dopiero z opublikowanego przez

Od lewej: Andrzej Walczak, Mariusz Kwiecień, Barbara Grzelak i Joanna Woś w Stacji Nowa Gdynia po koncercie w filharmonii w 2018 roku

Fot. z archium Stacji Nowa Gdynia

28

Ludzie

organizatorów pożegnania dowiedziałem się, że sponsorowała festiwal współczesnej muzyki improwizowanej Musica Privata. Michał Rupniewski, organizator impre-zy: – Pani Barbara Grzelak wraz z mężem wspierała także Centrum Myśli Politycz-no-Prawnej im. Alexisa de Tocqueville’a. Ja byłem doktorantem na Wydziale Prawa i Administracji UŁ, tam się poznaliśmy i po prostu zapytałem, czy nie chciałaby wspierać Musica Privata. Bez pomocy pani Grzelak na samym początku festiwal by upadł – tak myślę, ponieważ była jed-ną z osób najsilniej wspierających nasz pomysł. Miała jakiś „staroświecki” sznyt, a przy tym poczucie humoru. Była osobą bardzo życzliwą i otwartą na innych. Spora część eksperymentalnych czy awangardo-wych brzmień przez nas prezentowanych nie do końca przypadła jej do gustu (jako ulubionego kompozytora współczesnego wskazywała Henryka Mikołaja Góreckie-go). Nie wspierała nas jednak ani po to, żeby uczynić zadość własnym gustom, ani własnemu ego. Robiła to bezinteresownie – zobaczyła trzech młodych chłopaków pró-bujących zrobić coś, w co wierzyli, i posta-nowiła im pomóc.

Mnie też pomagała jako twórcy, najwy-raźniej ceniąc to, co udało mi się napisać. Miała duży udział w wydaniu dwóch mo-ich książek, które bez jej pomocy by nie powstały. Jej słowa uznania dopingowały mnie do pracy, a nasze rozmowy często były inspiracją. To ona podsunęła mi książ-ki Sándora Márai’ego, przekonała do mu-zyki Brahmsa. Miała swoich ulubionych artystów, na przykład księdza Tadeusza Furdynę, któremu organizowała wystawy i pomagała wydawać publikacje z grafika-mi ilustrującymi biblijne wersety, choćby piękny album „Popatrzcie i posmakujcie” – w domyśle: jak dobry jest Pan. W paździer-niku 2023 roku otwierała kolejną wystawę salezjańskiego twórcy. Fragment zdjęcia zrobionego podczas wernisażu stał się por-tretem pogrzebowym pani Barbary.

Uroczystość w kościele św. Wincentego Pallottiego przy Łagiewnickiej, który był siedzibą jej parafii i który z mężem poma-gali zbudować, zgromadziła tłumy. Z prze-mówień, listów kondolencyjnych i nekro-logów zorientowałem się, że była też osobą zasłużoną dla wspólnoty kościoła. Nie tylko finansowała projekty charytatywne, ale też działała w Archidiecezjalnym Ośrod-ku Katechumenalnym – przygotowywała dorosłych do przyjęcia chrztu, a młodzież do bierzmowania. Zbliżyło ją to do sióstr jadwiżanek, zajmujących się pomaganiem ludziom w rozwoju duchowym. Siostra Ma-rzena Władowska napisała: „Była osobą bardzo skromną i dyskretną. Naszą Wspól-notę przez lata wspierała, pomagając wraz z mężem w remontach lub adaptacjach domu w Pychowicach, przekazując dar na kaplicę OFL w Zawichoście. Szczególną zaś jej troską było wsparcie celowane na forma-cję i edukację. Wiele sióstr na przestrzeni lat korzystało z dofinansowywanych przez nią Szkół Formacji, Odnowy Duchowej, stu-diów podyplomowych lub zaocznych”.

Ale nie była jakąś średniowieczną ascet-ką – jej słabością były gorąca czekolada i samochody. Jakub Kościukiewicz: – Umó-wiliśmy się na rozmowę o Altberg Ensemble na Mariensztacie. Czekałem przed kawiar-nią, podjechało wiśniowe porsche carrera na łódzkiej rejestracji i... wysiadła z niego pani Basia. Rozmawialiśmy przy kawie o muzyce, pasjach, życiu...

To porsche kupił jej mąż jako prezent--niespodziankę. Ostatnio zaś jeździła jagu-arem, w którym na specjalne zamówienie producent zainstalował odtwarzacz płyt CD. Jakoś nie mogła się przekonać do pli-ków mp3.

Zakończę słowami Zdzisławy Ślęzak, która w formie listu napisała wspomnienie o swojej przyjaciółce: „Cieszę się, że Pan Bóg postawił Cię na mojej drodze życia. Z wdzięcznością za Twoją obecność – Zdzi-sia”. Myślę, że pod tym zdaniem wiele osób mogłoby się podpisać. Ja na pewno. ¶

29

Kalejdoskop 06/24