DZIEŁA WYBRANE  •  TOM 6

Adam Michnik

Dwie dekady wolności

BIBLIOTEKA GAZETY WYBORCZEJ

WARSZAWA 2011

Spis treści

Aksamitna transformacja

Polskie święto 4 czerwca

Moje życzenia dla naszego premiera

Hańba pogromu

Mam zdjąć okulary?

Egzamin z odpowiedzialności

Wobec oszczerstwa

Bolek, Lolek i Zapalniczka

Inny Sierpień

I

II

Ten straszny Balcerowicz

I

II

III

Koniec legendy

I

II

III

IV

V

Polak w trakcie szkody

I

II

III

IV

V

VI

VII

Aksamitna restauracja

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

Jakiego prezydenta Polska potrzebuje?

I

II

III

IV

V

VI

Dziękuję Ci, Lechu

Teren zaminowany

I

II

III

IV

V

VI

VII

Syndrom Gołoty. Pamięci Stefana Kisielewskiego

I

II

III

IV

V

VI

Nie wierzę w akt strzelisty

Panowie, nie macie tytułu do dumy

Głosuję na Unię Wolności

Przed wielką próbą

Prawo do dumy

Gdy w Polsce szaleje Lepper

Wreszcie mamy czyściutko

Czego chcecie dowieść?

Wobec draństwa

Zło lustracji

Lustracja błotem się toczy

Spełniło się nam marzenie

Dał nam przykład Bonaparte...

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

Nie było wyjścia

Jak być w Iraku

Wojna, pokój i kac

Osądzić Abu Ghraib

Irak i my po pięciu latach

Chcemy Polski wolnej od korupcji

Do jutra do Unii

Trudne rozmowy polsko-żydowskie

O czym nie lubią pamiętać Polacy i Żydzi

I

II

III

IV

V

VI

Uogólnienie – przekleństwo XX wieku

Kłamstwo w cieniu Szoah

Rekompensaty? Tak, ale na równych prawach

Igranie z Rosją

Stalin

I

II

III

Fiodor Raskolnikow i inni

Więcej marzeń

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

Pytania do Andrzeja Wajdy

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

Pożegnanie doktryny Breżniewa

Mam czyste sumienie

Jesteśmy po stronie rosyjskiej demokracji

Nikt nie ma pomysłu na Rosję

Cena zwycięstwa

Igranie z Rosją

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

Wolność szubrawców

I

II

III

IV

V

VI

Śmiercionośny bumerang

Nie wolno mi się bać

Rozumieć ból

Żałoba i gniew

Wybór Rosji, wybór Polski

Trzecia wojna czeczeńska

Zakładnicy rosyjskiej władzy

Polityka historyczna, wariant rosyjski

I

II

III

IV

V

VI

VII

Rosja – koniec złudzeń

Prezydent i rząd zdali gruziński egzamin

I

II

III

IV

V

Drogi wolności

Wyszehradzkie muzeum wyobraźni

Kiedy u nas było źle, uciekaliśmy do Polski

Zmierzch wojowników

Słowaku, kim jesteś?

I

II

III

IV

V

Człowiek jest stworzony, by się cieszyć

Granica przebiega w ludziach

Walczyliśmy o tę przeklętą demokrację

Berlińskie spacery

I

II

III

IV

Do przyjaciół Litwinów

Scenariusze wileńskie

I

II

III

IV

V

VI

Normalny Litwin, żaden komunista

Z góry więcej widać

Polska uznała niepodległość Ukrainy

Wysepka demokracji

Ukraińskie losy

Byłem sowieckim Białorusinem

Sowiecki orzeł albo o paradoksach kołchozowego bonapartyzmu

I

II

III

IV

V

VI

VII

Między sercem a rozumem

Filozof, opozycjonista, prezydent

O Bułgarii z jej prezydentem

Liczy się konkret

Rumunia – pogrzeb demokracji

Drogi wolności

Twój dyktator, mój dyktator

Lochy Fidela

Z Dalajlamą – o Mao, komunistach, Polsce i buddyzmie

Piekło Bałkanów

Diabelska alternatywa

W nacjonalistycznym węźle

Bata się nie wybiera

Dlaczego nie dojechaliśmy do Sarajewa

Nie zamykać się w naszej małej Szwajcarii

Miloszević wybrał wojnę

Rachunek za Miloszevicia

Serbia przekracza Rubikon

Nasza bardzo wielka wina

Nikt nie lubi biec

Serb i Europejczyk

Wzlot i upadek IV RP

Sukces i strach

Pełzający zamach stanu

Czasy sprzyjają temu, co podłe

Odzyskać Polskę

Od złej polityki do złej geopolityki

Gdzie jest Polska? Gdzie jest Kościół?

I

II

III

Długi cień oszczerstwa

I

II

III

Mowa pogrzebowa nad grobem IV Rzeczypospolitej

I

II

III

IV

V

VI

VII

Stefan Kisielewski: Moje typy

Adam Michnik: A to moje typy

Zła przeszłość i psy gończe, czyli odpieprzcie się od Wałęsy

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

Posłowie

Liberalny inteligent i wiatr dziejów

I

II

III

IV

V

VI

VII

Zawartość kolekcji

Metryczka książki

Aksamitna transformacja

Polskie święto 4 czerwca

Dobrze zapamiętałem tamte dni. Napięcie, niepokój, niepewność. Mieliśmy wtedy swoiście podwójną świadomość: oto ruszamy z posad bryłę świata i „wybijamy się na niepodległość”. Z drugiej wszakże strony czuliśmy, że stąpamy po chwiejnej kładce – ludzie z aparatu władzy komunistycznej mieli w ręku wszystkie instrumenty: wojsko, policję, administrację, środki masowego przekazu. Zaś wszyscy – i oni, i my – mieliśmy za plecami Moskwę i gorzkie wspomnienie o płonącym Budapeszcie w 1956 r. i sowieckich czołgach na ulicach Pragi w 1968 roku. Byliśmy przeto tyleż odważni, co i rozważni: nie chcieliśmy wywoływać strachu w ludziach władzy, gdyż strach jest zwykle fatalnym doradcą. Wszelako nie mieliśmy wątpliwości w nocy z 4 na 5 czerwca przed dziesięciu laty: Polska wybrała wolność. Cała Polska – ta głosująca na kandydatów „Solidarności” do Sejmu i Senatu, ale też i ta Polska, która głosowała na kandydatów PZPR. Ta druga przegrała wybory, ale lojalnie uznała ich rezultat. W ten sposób rozpoczął się kolejny akt pokojowego demontażu systemu komunistycznej dyktatury.

Miażdżące zwycięstwo uradowało nas, ale i lekko przeraziło. Wiedzieliśmy, że nic już nie może być tak jak poprzednio. Ale jak miało być? Przecież tej samej nocy dowiadywaliśmy się nie tylko o klęsce wyborczej PZPR, ale też o masakrze studentów na placu Niebiańskiego Spokoju w Pekinie. Tam, w dalekich Chinach, ujrzeliśmy tradycyjną twarz komunizmu – wykrzywioną grymasem nienawiści, przemocy i kłamstwa. Po latach oglądałem na konferencji w Kalifornii film dokumentalny o ówczesnym proteście chińskich studentów. Dzień po dniu rejestrowano rosnącą determinację przywódców ruchu studenckiego, ale też ich radykalizację, brak strategicznego umiaru, niezdolność do kompromisowych rozwiązań. Chcąc zbyt wiele i zbyt szybko, liderzy ruchu studenckiego przegrali wszystko. Ułatwili oprawcom dokonanie zbrodni. Do dziś Chiny są państwem dyktatury.

Tamte wydarzenia stały się dla nas przestrogą. Może dlatego Polska jest dziś krajem wolnym? Może dlatego pokojowy przebieg zmian w naszym kraju utorował drogę do zmian w innych krajach w Europie? Może dlatego to właśnie w Polsce po raz pierwszy komunizm skapitulował?

Był to czas namiętnych sporów i trudnych wyborów. Pamiętam argumenty przyjaciół, którzy nie chcieli kandydować w wyborach, pamiętam argumenty przeciw pomysłowi, że kandydat zwycięskiego obozu „Solidarności” powinien stanąć na czele nowego rządu.

A jednak to właśnie wtedy Polska wybrała demokrację przeciw dyktaturze. To wtedy wsiedliśmy do pociągu, który zmierzał ku wolności, niepodległości i rynkowej gospodarce; ku NATO i Unii Europejskiej. W tym pociągu były wybite szyby, podziurawione siedzenia, brudne toalety. Ale nie zostaliśmy na peronie, lecz wsiedliśmy do wagonu. Nastał czas na wstawianie szyb, reperowanie siedzeń, czyszczenie toalet. I ciągle jeszcze musimy czyścić te nasze brudy. Ale nasz pociąg do wolności jedzie.

„Gazeta Wyborcza” nr 128 z 4.06.1999

Moje życzenia dla naszego premiera

W wyniku decyzji Sejmu Tadeusz Mazowiecki przystąpił do formowania rządu. Oznacza to koniec pewnego procesu i początek nowego. W ten proces byłem zaangażowany osobiście, przepraszam tedy za cytowanie samego siebie. Przed kilku tygodniami „Gazeta Wyborcza” (z 2 lipca 1989) opublikowała mój artykuł zatytułowany „Wasz prezydent, nasz premier”. Postulowałem tam wypracowanie układu, w którym z prezydentem z PZPR będzie współistniał rząd sformowany przez kandydata z „Solidarności”. „Taki prezydent – pisałem – będzie gwarantować ciągłość władzy, umów międzynarodowych i wojskowych sojuszy, a rząd będzie miał mandat ogromnej większości Polaków i zagwarantuje konsekwentną zmianę systemu gospodarczego i politycznego”.

Teza ta wywołała liczne głosy krytyczne. Autor uwag polemicznych na łamach „Tygodnika Solidarność” (z 14 lipca 1989) zarzucał, że mój artykuł jest „świadomie tworzonym faktem politycznym”. A tymczasem rząd czy „ministrowie solidarnościowi” nie mogliby skutecznie kierować obcym sobie aparatem”, a OPZZ „mogłoby w każdej chwili podważać poczynania takiego rządu”.

Zarzucano mi, że – nie mając programu działań ekonomicznych – ryzykuję „trudną i niepewną stabilizację sytuacji wytworzonej kontraktem Okrągłego Stołu na rzecz koncepcji, które wszystko, co zostało osiągnięte, mogą wywrócić”. Zarzucano mi też pospieszne „domaganie się udziału we władzy” oraz niezdolność do odróżnienia społecznej wyobraźni od „politycznej galopady”, której ilustracją miał być mój artykuł. Przyznam, że dotąd żaden z moich oponentów nie uznał publicznie swej pomyłki w czasie równie krótkim i w sposób równie rycerski, jak autor cytowanej polemiki. Bowiem po miesiącu Tadeusz Mazowiecki przyjął urząd premiera.

Pierwsze jego deklaracje miały charakter ogólny i uspokajający partnerów z PZPR, ZSL i SD. Nie wątpię jednak, że premier ma nie tylko prawidłowy obraz społecznych realiów, ale i – ramowy choćby – program wyprowadzenia gospodarki polskiej z kryzysu. Bez tego z pewnością nie porywałby się na tak trudne zadanie. Ma też z pewnością własną wizję reformy politycznej państwa – wszystko to poznamy najpewniej w sejmowym exposé.

Rzecz jednak nie tylko w programie, ale i w sposobach jego realizacji. Idzie mi o styl pracy. Ten rząd i ten premier dysponują wielkim kapitałem w postaci zaufania tych milionów ludzi, którzy 4 czerwca głosowali na kandydatów „Solidarności”. Ma on wsparcie Lecha Wałęsy, bowiem osobiście angażując się w rozmowy koalicyjne z panami Malinowskim i Jóźwiakiem, Wałęsa wziął na siebie współodpowiedzialność za skład i politykę tego rządu.

Ten rząd ma mało czasu. Potrzebne są efekty prędkie i spektakularne. Potrzebne są działania na tyle klarowne, by ludzie zrozumieli, w imię czego mają się uzbroić w energię i cierpliwość. Potrzebna jest dla tych działań osłona w postaci spokoju społecznego, którą można uzyskać, podpisując pakt antykryzysowy ze związkami zawodowymi.

Dla przyjaciół Tadeusza Mazowieckiego nie jest sekretem, że bohaterem literackim wysoko przezeń cenionym jest Kutuzow z „Wojny i pokoju” Lwa Tołstoja. Kutuzow czekał – umiał długo i cierpliwie czekać. Sądzę, że biografia polityczna Mazowieckiego – polityka bez wątpienia wybitnego – nauczyła go sztuki czekania. To wielka umiejętność i cnota polityczna. Chroni przed decyzjami nieprzemyślanymi, podejmowanymi w pośpiechu, w gwałcie. Pozwala na przewidywalność i wyklucza polityczne awanturnictwo. W zestawieniu ze zmysłem pluralizmu – drugą z cnót Tadeusza Mazowieckiego – możemy sobie wyobrazić linię przyszłego rządu jako wierną pluralizmowi i rozwadze.

Takie właśnie stanowisko prezentował obecny premier, zasiadając w kierowniczych gremiach „Solidarności”.

Czy są to jednak cechy wystarczające dla premiera tego rządu, funkcjonującego w tej rzeczywistości? Myślę, że premier tego rządu musi dysponować dynamizmem i zmysłem ryzyka. Musi mieć odwagę szybkiego podejmowania trudnych decyzji.

Powiedział Tadeusz Mazowiecki, że może być premierem dobrym lub złym, lecz nie będzie premierem malowanym. Życzę mu dodatkowo, by był premierem wypowiedzi jasnych i konkretnych, decyzji odważnych i dalekowzrocznych.

Polska oczekuje na jasno sformułowany program i kalendarz rynkowych zmian gospodarki i towarzyszącego jej równouprawnienia wszystkich form własności. Polska oczekuje na analogiczny program i kalendarz demokratycznej przebudowy państwa. Idzie tu o sprawy takie jak przyspieszone wybory do samorządu terytorialnego, reforma systemu sądownictwa, reforma środków masowego przekazu.

Premier jest znanym katolickim publicystą i działaczem społecznym związanym z Kościołem, wieloletnim redaktorem naczelnym „Więzi”, jednym z przywódców ruchu „Znak”. Ta orientacja dobrze wróży polskiej demokracji. Premier jest człowiekiem „Solidarności”. Krajowa Komisja Wykonawcza i wszystkie struktury związku, Obywatelski Klub Parlamentarny i wszyscy ludzie dobrej woli z pewnością ofiarują mu swą pomoc. Winniśmy mu tę pomoc również my – „Gazeta Wyborcza”. Wszelako nie pomożemy mu artykułami pisanymi wazeliną, jak w numerze z ostatniego poniedziałku. Ten typ publikacji ośmiesza premiera i rząd. Pomożemy mu tylko pisząc prawdę. I to mu – wraz z przyjaźnią – szczerze obiecujemy.

„Gazeta Wyborcza” nr 78 z 25-27.08.1989

Hańba pogromu

Staliśmy się świadkami haniebnego zdarzenia – taki jest antycygański pogrom w Mławie. Cząstkę tej hańby bierze na siebie każdy, kto przechodzi obok niej obojętnie bądź w milczeniu.

Tam, gdzie żyją koło siebie ludzie różnych narodów, tam zdarzają się konflikty. Lata komunizmu nie nauczyły nas tolerancji dla tego, co odmienne i obce. Padamy dziś tego ofiarą sami, tylekroć przeobrażając naturalny spór we wrzaskliwą awanturę. Padają tego ofiarą nasi współobywatele innych narodowości. Dziś pochylam głowę ze smutkiem i mówię do naszych cygańskich braci: Proszę o przebaczenie.

Obyczaj samosądu zespolony z agresywną ksenofobią, nasz własny strach przed hałaśliwą głupotą i aktywnym barbarzyństwem, wszystko to nieraz jeszcze będzie zaskakiwać polską opinię publiczną.

A przecież nie jest to jakaś polska specyfika. Pamiętamy informacje o pogromach antycygańskich w innych krajach. Pamiętamy też o poczynaniach dyskryminujących mniejszości narodowe w naszej części świata, w tym także i Polaków.

Powtórzmy tedy: stosunek do mniejszości narodowych jest najbardziej czułym testem na tolerancję, ład demokratyczny, zdolność do rozwiązywania konfliktów w obrębie procedur prawnych.

Mniejszości znajdują się zawsze w pozycji słabszego. A bicie słabszego jest ohydą szczególną.

Tu nie może być miejsca na żadne usprawiedliwienie. Państwa i społeczeństwa zarażone wirusem ksenofobii, niezdolne do tolerancji, skazane będą na izolację, na biedę, pokusy rozwiązań dyktatorskich. Bowiem podmiotem narodowych czy religijnych pogromów, tak jak i pokus autorytarnych, jest zawsze motłoch. Ta dziwna socjologiczna kategoria obejmować może ludzi wszystkich grup społecznych, bowiem motłoch to nic innego, jak emocjonalna nienawiść tłumu, która wyparła zdrowy rozsądek i spokojny namysł.

To ci sami ludzie, wczoraj i jutro rozsądni i dobrzy, nagle przekształcają się w rozszalały i nienawistny tłum, który może grabić, skandować na cześć dyktatora, zabijać.

Ten proces ma swoje fazy – od dyskwalifikowania kandydata na prezydenta przez wypisywanie słowa „Żyd” na plakatach, poprzez okupację przemyskiego kościoła, by – wbrew decyzjom władz kościelnych – nie dopuścić do przekazania go ukraińskim grekokatolikom, aż po demolowanie cygańskich mieszkań.

Potępiamy z całą siłą te barbarzyńskie ekscesy. Potępiamy je jako ludzie, bo w innych ludzi zostały wymierzone. I potępiamy je jako Polacy, bo chcemy Polski – ojczyzny wszystkich swych obywateli, równie dla wszystkich sprawiedliwej, gdzie żyć będą mogli obok siebie w wolności, spokoju i bez strachu Polacy, Ukraińcy, Litwini, Białorusini, Żydzi, Cyganie...

Oczekujemy, że w Mławie zapanuje spokój, a winni zostaną ukarani. Czekamy na jasne potępienie pogromu przez Kościoły i stowarzyszenia wyznaniowe, przez rząd RP i prezydenta. Czekamy na głos Prymasa Polski. Nikt, kto pragnie Polski wolnej, demokratycznej i tolerancyjnej, nie może milczeć.

„Gazeta Wyborcza” nr 151 z 1.07.1991

Mam zdjąć okulary?

Z wicepremierem Leszkiem Balcerowiczem rozmawiają Alina Białkowska i Adam Michnik

ALINA BIAŁKOWSKA, ADAM MICHNIK: – Jest pan powszechnie znany, a mimo to pańskie poglądy polityczne są zagadką. Proszę się zdefiniować.

LESZEK BALCEROWICZ: – Poglądy polityczne odnoszą się do całego systemu życia publicznego, czyli i do systemu politycznego, i gospodarczego. Jeżeli chodzi o ten drugi, moje poglądy są jasne i wypowiadałem je wielokrotnie. Powiem tylko, że w największym możliwym stopniu powinniśmy unikać eksperymentów i opierać się na tym, co rzeczywiście sprawdziło się na Zachodzie.

Natomiast system polityczny powinien być przede wszystkim stabilny. Jestem zwolennikiem demokracji gwarantującej stabilność bez względu na rządzącą ekipę. W system musi być jednak wbudowana możliwość pokojowego usuwania każdej ekipy. Są dwie definicje demokracji. Jedna, tradycyjna, wywodzi się ją od władzy ludu. Druga określa demokrację jako zaprzeczenie dyktatury. Ta druga definicja – sformułowana przez Poppera – zauważa to, co moim zdaniem jest istotą demokracji: możliwość pokojowej zmiany rządu.

W odpowiedzi na to pytanie mieści się też styl uprawiania walki politycznej. Nawet w krajach z podobnymi instytucjami politycznymi bywają one bardzo różne. Na jednym krańcu są Stany Zjednoczone – gdzie niektóre kampanie polityczne prowadzi się w sposób ostry, negatywny, spersonifikowany, na drugim zaś – Skandynawia. Skłaniam się ku temu drugiemu modelowi – nie tylko dlatego, że bardziej mi odpowiada, ale i dlatego, że uprawianie w Polsce polityki brutalnej może po prosto uniemożliwić wykorzystanie szansy stworzenia nowego systemu gospodarczego i politycznego.

– Co to znaczy „polityka brutalna”? Kto ze współczesnych polityków polskich wydaje się panu relatywnie brutalny, a kto relatywnie elegancki?

– Politykiem, który spełnia kryteria właściwego stylu, jest np. Jacek Kuroń. Przykładów z drugiego krańca nie brak – ewolucja życia politycznego w Polsce wyraźnie idzie w kierunku wolnej amerykanki. Ale ponieważ sam kieruję się zasadą unikania brutalizacji polityki, nie podam nazwisk.

– Dlaczego pan nie lubi dyktatury? Przecież ona ma swoje uroki. Z pewnego punktu widzenia jest rajem dla ekonomisty, ponieważ pozwala mu przeprowadzać makrooperacje pod parasolem osłaniającym przed wstrząsami społecznymi.

– Wpływ systemów dyktatorskich na gospodarkę ma olbrzymi rozrzut: od Bokassy do Lee Kuana z Singapuru. W jakim punkcie jej przeogromnej skali znajdzie się dany kraj – cały czas mówię o efektach gospodarczych – zależy od typu grupy rządzącej, włącznie z osobą, która jest na jej czele. Rzadko zdarza się, aby w systemie autorytarnym istniała wybitna osobowość, i to jednocześnie taka, która pod wpływem samego mechanizmu władzy się nie zdeprawuje. Rzadko udawało się też w kraju dyktatorskim przestawić gospodarkę z mniej na bardziej efektywną.

– Istnieje teza, że w swojej polityce gospodarczej jest pan eksponentem pewnej utopii liberalnej. Że jest pan pod dużym wpływem takich ekonomistów jak Milton Friedman.

– Myślę, że Friedman oburzyłby się, słysząc taką tezę. Pamiętam dyskusję z nim rok temu, kiedy określiliśmy podstawowe rozbieżności między nami. Wówczas twierdził, że nawet jeśli w państwie nie ma prywatnych przedsiębiorstw, rynek pracy, czyli mechanizm społeczno-ekonomiczny określający wysokość płac, powinien być całkowicie swobodny.

– Czyli krytykował popiwek.

– Tak, ale potem przyznał, że coś, co jest prawdziwe dla gospodarki prywatnej, u nas nie musi się sprawdzić.

Podobny problem jest w byłej NRD. Tam popełniono duży błąd, choć może oni nie mogli go uniknąć z przyczyn politycznych. Poszli na pełen liberalizm w płacach mimo zdominowania gospodarki przez przedsiębiorstwa państwowe. Zapłacili za to eksplozją płac, a więc obniżeniem konkurencyjności i wzrostem bezrobocia. Tyle tylko, że tam można sobie to zrekompensować ogromnymi transferami z zachodniej części Niemiec.

– Wracając do pierwotnego pytania, czy jest pan wyznawcą liberalizmu, czy nie?

– Nie lubię etykietek. Rzadko są trafne.

– A jest pan z lewicy czy z prawicy?

– To są takie określenia, które mogą być określeniami geograficznymi, a niekoniecznie pasują do człowieka. Choć rozumiem, że dla ekonomii myślenia należałoby jednym słowem określić swoją orientację.

– A czy mógłby pan użyć wygodnego określenia, że jest pan pragmatykiem?

– To też jest etykietka. Pragmatyk to jest taki człowiek, który nie ma etykietki.

– Czy wierzy pan w to, że gdziekolwiek w świecie da się zbudować „friedmanowski kapitalizm”?

– Jak się mówi o Miltonie Friedmanie, trzeba odróżnić jego dwie role.

Pierwsza – to teoretyk ekonomii, który ma swoje trwałe miejsce: monetarysta w ścisłym sensie tego słowa, czyli taki ekonomista, który twierdzi, że jeśli się kontroluje ilość pieniądza, to kontroluje się gospodarkę.

Druga – to popularyzator ekonomii. I w tej drugiej Friedman ma ogromne zasługi. Ciągle powtarza, że musi być zdrowy pieniądz, że musi być większość przedsiębiorstw prywatnych, musi być konkurencja. Można się nie zgadzać z Friedmanem jako monetarystą, ale moim zdaniem trzeba się zgodzić z Friedmanem jako propagatorem podstawowych zasad systemu gospodarczego.

– Jest jeszcze trzecia rola Miltona Friedmana. Rola ekonomisty o takiej moralności, która mu pozwalała być doradcą generała Pinocheta...

– To nie Friedman. Tak mówiono o Chicago Boys, jego współpracownikach.

– On to jednak aprobował, także pinochetowską dyktaturę. Co pan sądzi o tej dyktaturze?

– Sama w sobie ta dyktatura była oczywiście zła, jak każda dyktatura. Ale jej rezultaty gospodarcze trzeba porównać z tym, co stało się w Brazylii, też pod dyktaturą. Chile trwale wyrwało się z błędnego koła ciągłych hiperinflacji.

– Czy fakt bycia doradcą dyktatora jest dla pana moralnie obojętny? Przecież nawet gdy jest ona ekonomicznie efektywna, pozostaje dyktaturą.

– Są takie momenty, kiedy nie ma łatwych odpowiedzi. Przypuszczam, że ktoś, kto się wtedy na to decydował, zestawił możliwości z postępującym chaosem i stwierdził, że przy tej samej liczbie ofiar mogą być jeszcze większe straty. Choć oczywiście taka decyzja może budzić protest moralny.

– To można powiedzieć o każdej dyktaturze. W 1933 r., kiedy znaczna cześć niemieckich elit poparła szefa NSDAP, też używano argumentu o położeniu kresu chaosowi.

– Daleko odeszliśmy od Miltona Friedmana.

– To pan powiedział, że to jest daleko. Ja myślę, że dla Chilijczyków, gnojonych wtedy po więzieniach, to nie było daleko. Stąd pytanie o związek ekonomii z moralnością. Gdzie Pańskim zdaniem jest odpowiedź na pytanie, czy ekonomista może być zbawiony? Gdzie jest ten moment, kiedy ekonomista winien powiedzieć „nie”?

– To są dwie różne role. Obywatela i ekonomisty.

– Ale człowiek jest jeden.

– Tak, ale występuje w dwóch rolach. Jako obywatel mówi „nie” niezależnie od tego, czy uważa, że jakiś system polityczny stwarza szansę dla realizacji słusznych zmian w gospodarce.

Jako ekonomista... Cóż, wtedy jest konflikt i jego rozwiązanie to indywidualna sprawa każdego człowieka. Nie zawsze do końca wiadomo, jak postąpić. Łatwo jest oceniać tylko ex post. My w Polsce szczęśliwie do tej pory nie stanęliśmy wobec aż takiego dylematu.

– My dwaj nie, ale elity polskie niejednokrotnie. Niech pan weźmie 1949 r. i kogoś, kto jest architektem. Nikt nie dawał architektowi takiej mobilności jak komunizm, żaden kapitalizm. Załóżmy, że wiedział, iż projektuje dla straszliwego systemu. I co? Istnieje przecież taka kantowska zasada, że pozostajemy w zgodzie z jakimś wzorem.

– A czy pan wie, że wzorem, wielką postacią dla Józefa Piłsudskiego był Aleksander Wielopolski?

– Być może – Wielopolski jako osobowość i jako człowiek gotów do działań niepopularnych.

– Jako człowiek, który stanął przed niesłychanie trudnym wyborem. Bo, moim zdaniem, ludzi trzeba mierzyć trudnością dylematu, przed jakim stoją.

– Ale dla Piłsudskiego drugim wzorem był Traugutt. Jeśli pan to przemilcza, deformuje pan Piłsudskiego.

– To jest jednak znaczące, że taki człowiek jak Piłsudski był zafascynowany postacią Wielopolskiego.

– A czy pan jest bardziej zafascynowany Piłsudskim czy Trauguttem?

– Na szczególną uwagę zasługują postacie, które stają przed wyborem dramatycznym, niejednoznacznym moralnie. Być może postać Traugutta jest w sumie heroiczna. Ale jego wybór jest – z punktu widzenia moralnego – łatwiejszy.

– Zostawić żonę, dzieci na poniewierkę... Ja nie wiem, czy to jest tak moralnie łatwiejsze. Nie wiem, czy tym pan sobie nie ułatwia życia.

– Nie. Istnieje coś takiego jak szersza odpowiedzialność. Kiedy widzi się swoje działanie wobec szerokiej zbiorowości. Taka świadomość decyzję ułatwia.

– Trochę się pan myli. Traugutt w momencie, kiedy szedł na szubienicę, był znacznie bardziej odrzucany przez społeczność niż Wielopolski, kiedy odjeżdżał do Drezna. Powstanie już upadło i wszyscy uważali je za bezsens. On bronił pewnego imponderabilium w imię bezsensu, poświęcając los najbliższych. Dlaczego to ma być łatwiejsze?

– Dlatego, że ma się poczucie jednoznaczności swego wyboru. To, co w trudnym wyborze jest najtrudniejsze, to poczucie niejednoznaczności. To szarpiące wątpliwości.

– Mamy Wielopolskiego i Moskwę – ugoda, jego zdaniem konieczna dla dobra kraju. Mamy ekonomistę Friedmana i Chile – też zgoda w imię ratowania czegoś. A gdyby pan dostał od Pinocheta propozycję współpracy, jaka padłaby odpowiedź?

– Nie sądzę, by musiała mnie pani o to pytać. Po 13 grudnia 1981 złożyłem legitymację PZPR.

– Nikt wtedy panu nie proponował posady szefa Komisji Planowania.

– Gdyby zaproponował, odmówiłbym.

– Po wprowadzenia tamtego stanu wojennego na pewno. Ale gdyby to był stan wojenny wprowadzony pod hasłami obrony przed komunizmem, bo taki stan wojenny wprowadził Augusto Pinochet?

– Ludzie, którzy to wtedy akceptowali, nie mogli mieć wiedzy, którą my mamy po latach. Natomiast trzeba to oceniać z punktu widzenia tego, co zrobili potem.

– Spróbujmy inaczej. Są siły polityczne w Polsce, które mówią, że do wprowadzenia gospodarki rynkowej potrzebny będzie przejściowy okres dyktatury. Gdyby rzeczywiście tak się sytuacja rozwinęła w naszym kraju, czy nadal byłby pan w rządzie?

– Już mówiłem, że dyktatury wykazują olbrzymi rozrzut...

– ...i to zależy od osobowości dyktatora.

– Jest mało prawdopodobne, żeby w Polsce powstała dyktatura, która by się jakoś usprawiedliwiała własną sprawnością. Pomijam już wrodzone dyktaturze zło. I to jest wystarczające, żeby powiedzieć, przynajmniej w naszych polskich warunkach, że nie można by się na to zgodzić.

– Skoro jesteśmy przy dyktaturach, co pana ciągnęło kiedyś do komunizmu?

– Proszę pana, to nie było tak. Dla nas wtedy „komunizm” istniał gdzieś w ZSRR czy w Chinach. Uważaliśmy, że w Polsce jest inaczej, i że z dekady na dekadę następować będzie korzystna ewolucja. Przyjmowałem wówczas i ja założenie, że tamten system jest niejako „dany”. Uważałem, że w ramach tamtego systemu trzeba kształtować rzeczywistość. Że ze względów zupełnie niezależnych są dla nas, niestety, niedostępne inne, zasadniczo różne drogi.

Wydawało mi się, że w ramach ograniczeń gospodarki bez własności prywatnej, w ramach władzy niekontrolowanej demokratycznie, pole manewru jest mimo wszystko dosyć szerokie. Teraz widać, że to było założenie błędne, a nawet naiwne. Że pole było znacznie węższe. Choć przypomnijmy, sytuacja była różna w różnych krajach – Węgry to było jednak coś zupełnie innego niż Rumunia. Widać to obecnie wyraźnie.

– A co pana w takim razie odepchnęło od komunizmu?

– Może raczej odpowiem, co sprawiło, że wystąpiłem z partii.

Byłem gotów do wystąpienia, kiedy stało się to dość masowe, w 1980 r. Ale ponieważ było to masowe i łatwe, więc i jakby niehonorowe. Pozostałem członkiem partii do stanu wojennego. Wtedy już było absolutnie oczywiste, że nie można pozostawać w partii. To było pozarozumowe. Po prostu trzeba było złożyć legitymację i już w tym nie być. Z tego punktu widzenia stan wojenny przyjąłem z jakąś ulgą. We wrześniu 1981 r. wyjechałem na międzynarodową konferencję do Belgii. O wprowadzeniu stanu wojennego dowiedziałem się 13 grudnia z telewizora. To było straszne przeżycie. Nie było łatwo wrócić, samoloty zostały odwołane.

W pociągu ktoś miał radio, ciągle nadawane były komunikaty. To było wstrząsające. Wysiadłem na Dworcu Gdańskim; był wieczór, ciemno. Złapałem taksówkę, w której było już kilku pasażerów. Ktoś mnie zapytał, skąd wracam. Odpowiedziałem. Pamiętam konsternację tych ludzi. Co pan zwariował, do bolszewików pan wraca? Żona była też trochę zdziwiona, ale nie miałem cienia wątpliwości, że trzeba było wrócić.

Następnego dnia z wielką ulgą złożyłem legitymację.

– A więc należał pan do partii, nie godząc się z ideą komunizmu?

– Proszę pani, nie będę twierdzić, że byłem Konradem Wallenrodem. Byłem autentycznie przekonany, że w ramach ówczesnych zasadniczych ograniczeń można polepszyć działanie gospodarki. Choć z drugiej strony, nie miałem iluzji, że najlepszym modelem jest konkurencyjna gospodarka rynkowa z przewagą własności prywatnej. To jednak wówczas wydawało się zupełnie nierealne. Stąd skupiałem uwagę na projektowaniu tego, co uważałem za możliwe, a mianowicie na samorządowej gospodarce rynkowej. Sądziłem, że taka gospodarka – jak w Jugosławii – może być wyraźnie sprawniejsza niż gospodarka skrajnie scentralizowana. W latach 80. zajmowałem się badaniami porównawczymi różnych typów gospodarki rynkowej. I wtedy ostatecznie doszedłem do wniosku, jak duże znaczenie ma forma własności. A w 1989 r. okazało się, że to, co dziesięć lat wcześniej wydawało się nierealne, stało się możliwe.

– Po raz kolejny użył pan określenia „gospodarka rynkowa”. Dlaczego nigdy nie mówi pan „gospodarka kapitalistyczna”?

– Proszę bardzo, mogę powiedzieć: gospodarka kapitalistyczna. Lata propagandy spowodowały emocjonalnie negatywne skojarzenia. Mówiąc teraz „gospodarka kapitalistyczna”, trzeba by więc dołączać wyjaśnienie.

– Pozwoli pan, że zacytuję opinię o panu, jaką usłyszałam od jednego z członków rządu: „Wiara Balcerowicza w makroekonomię, w to, że wszystko można załatwić decyzjami centrali, wynika z nawyków ekonomisty przyzwyczajonego do centralnego sterowania”. Co pan na to?

– Ludzie szukają łatwych wyjaśnień, stereotypów. Jest to przykład takiego schematu myślowego.

– A jednak sam pan przyznaje, że powinien się pan był zająć bardziej przedsiębiorstwami. Czy to wynikało z braku czasu, czy braku ich znajomości?

– To jest fałszywe przeciwstawienie – makroekonomia kontra mikroekonomia, jakby to były dwa różne światy. Tymczasem makroekonomia odbija się w mikroekonomii.

Jeśli przedsiębiorstwo może w każdych warunkach liczyć na dotację czy pseudokredyt – a to zależy od decyzji makro – to, bez względu na swoją efektywność, będzie istnieć. To ciągnie całą gospodarkę w dół.

Ale faktem jest też, że jeśli większość przedsiębiorstw działa źle, to przy najlepszej makroekonomii wyniki całej gospodarki też nie są dobre. Tak się dzieje wtedy, gdy mamy przedsiębiorstwa nieprzekształcone, kiedy decyzje strategiczne podejmują w nich ludzie, którym brak zdolności lub skłonności do podejmowania właściwych decyzji strategicznych.

Zaczęliśmy reformę w takim momencie, kiedy bezwarunkowo trzeba było zrobić porządek w makroekonomii – w sumie przejawia się to w ilości pieniędzy trafiających do gospodarki przez budżet, płace i kredyty. Jednocześnie mieliśmy nieprzebudowaną mikroekonomię, czyli przedsiębiorstwo. Wybór był taki – albo zacząć prywatyzację i czekać z porządkowaniem pieniądza i cen, albo zająć się pieniądzem mimo braku zaawansowanych zmian w zakładach. Pierwsze rozwiązanie oznaczałoby zgodę na postępujący chaos. Wybraliśmy więc drugie, choć dylemat był.

– Cokolwiek by się wydarzyło źle, zawsze ktoś próbuje zrzucić na pana choć część odpowiedzialności. Na pierwszy rzut oka wydaje się to szukaniem kozła ofiarnego. Ale niektórzy pana współpracownicy twierdzą, że chce pan sam podejmować wszystkie decyzje, że niemal wszystkie papiery przechodzą przez pana biurko. To z jednej strony umożliwia formułowanie wszelkich zarzutów, a z drugiej świadczy jednak o tendencji do centralnego sterowania...

– To nieprawda, że staram się sam podejmować wszystkie decyzje. Od samego początku zdawałem sobie sprawę, że przy takiej masie decyzji należy rozstrzygnąć, komu można zaufać. Że trzeba delegować innym prawo ich podejmowania. Gdybym to robił sam, a mówimy o setkach decyzji dziennie, to byłoby nawet gorsze, niż gdyby część z nich spadała na kogoś być może mniej kompetentnego, ale mającego więcej czasu.

– Co pana, panie premierze, ostatecznie skłoniło do porzucenia wiary w samorząd, w możliwości ekonomiczne systemu socjalistycznego?

– Słowo „wiara” oznacza przekonanie, że coś jest w ogóle najlepsze. Tymczasem ja wybrałem gospodarkę samorządową, tak jak wybiera najlepszą opcję – powiedzmy – programista matematyczny. Istnieje pojęcie pola dopuszczalnych rozwiązań: najpierw określa się możliwości wyboru, a potem szuka najlepszego punktu. Słusznie czy niesłusznie, ale w latach 70. uznałem, że w ramach ówczesnych ograniczeń tym najlepszym możliwym rozwiązaniem jest gospodarka samorządowa, czyli rynek plus dominacja firm nieprywatnych.

Była grupa ekonomistów, która sądziła, że centralne planowanie jest potrzebne. Oczywiście część z nich po prostu dorabiała teorię o wyższości socjalizmu z przyczyn czysto koniunkturalnych. Ale byli tam też ekonomiści wybitni, np. prof. Kalecki. Ich droga myślowa rozpoczynała się od diagnozy słabości gospodarki kapitalistycznej: braku koordynacji decyzji inwestycyjnych. Mówili – i mieli rację – że to prowadzi choćby do nierytmiczności w rozwoju gospodarki.

Gospodarka rynkowa ma jednak mechanizmy samoregulujące. Reguluje się poprzez uprzednie zaburzenia. Tamta grupa ekonomistów uważała, że skupienie decyzji inwestycyjnych w centrali lepiej rozwiązuje ten problem. Pozostali ekonomiści, w tym i ja, wiedzieli, że rynek jest lepszym rozwiązaniem. Ale skoro wydawał się on niedostępny, część z nas zaprzestała poszukiwań, a część próbowała poszerzyć owo „pole dopuszczalnych rozwiązań”. W 1978 r. zorganizowałem grupę, która miała takie zadanie: w ramach przyjętych ograniczeń zaprojektować lepszy system gospodarczy. Przez dwa lata dziesięć osób – w tym Marek Dąbrowski, Jurek Eysymontt – pracowało przy założeniach, że będziemy w RWPG, że system polityczny się zasadniczo nie zmieni, nie będzie prywatyzacji. Przez dwa lata mozolnie szukaliśmy lepszych rozwiązań. Tak się złożyło, że finał wypadł na rok 1980; zupełny przypadek.

– I wtedy włączył się pan do „Solidarności” jako jej doradca?

– To było odwrotnie. To ludzie z „Solidarności” – a zwłaszcza „Sieć” – zgłosili się do mnie, bo potrzebowali innego projektu niż rządowe. Tak jak teraz, kiedy są społeczne projekty programu gospodarczego.

– Jak wspomina pan ten czas?

– Moim zdaniem to był najpiękniejszy okres w życiu publicznym Polski. Było wtedy poczucie wielkiego zespolenia. Różnice, które ujawniły się z taką siłą w roku 1989, były wówczas nieobecne z powodów oczywistych. Jednoczył wspólny oponent i różnice orientacji były nieistotne. Wtedy nikt nie wyobrażał sobie, że można zasadniczo zmienić system, nie było więc ostrych sporów o jego kształt.

– Ja zupełnie inaczej zapamiętałem ten czas. Przynajmniej jesień 1981 r. pamiętam już jako okres bardzo głębokich podziałów i bardzo brutalnych konfliktów.

– Ja byłem, podobnie może jak dzisiaj, outsiderem politycznym. Byłem człowiekiem, który dołączył się jako konsultant, doradca do wielkiego ruchu – wielkiego, bo był ruchem reform. Nigdy nie pociągało mnie w „Solidarności” tylko to, że była związkiem zawodowym. Wtedy było oczywiste, że musiała się nazywać związkiem, żeby móc zaistnieć. Ale wszyscy wiedzieli, że jest czymś znacznie więcej. To było dla mnie, a sądzę, że i dla większości ludzi, niesłychanie pociągające.

– To prawda, tyle że pana pogląd łatwo przypisać różnicy naszych perspektyw. Co więcej – różnicy Pańskiej sytuacji wtedy i dziś. Wtedy pan był kimś, o kogo zabiegano, był pan autorytetem. Nie był pan obiektem zawiści i ataków, już nie mówiąc o nagonkach. Tamta „Solidarność” jest doświadczeniem, które było panu dane w zupełnie innej epoce.

– Moja sytuacja psychiczna była rzeczywiście inna. Reprezentowałem program społeczno-opozycyjny wobec ówczesnego programu rządowego. Nie byłem atakowany, ale to różnica zupełnie naturalna.

– Teraz siedzi pan po drugiej stronie stołu z „Solidarnością”, kiedyś był pan jej doradcą. Jaka jest nowa „Solidarność” i jaki jest nowy Balcerowicz?

– To się zmienia, rozmowy mają różny przebieg. Miałem wrażenie, że przynajmniej do niedawna co do spraw zasadniczych, co do kierunku przemian w Polsce nie było rozbieżności. Ostatnie tygodnie to zmieniły. Powstał rozdźwięk. Chciałbym, żeby nie był on trwały. Ale w sprawach konkretnych jest i pewnie będzie różnie.

– Czy dalej postrzega pan „Solidarność” jako ruch reformatorski, czy teraz już jako związek zawodowy?

– Problem polega na tym, że obecna „Solidarność” nie wie, czy jest związkiem zawodowym, czy znów jest czymś innym, czymś więcej. Zastanawiam się na przykład, czy dla zdrowia naszego systemu politycznego jest właściwe, żeby organizacje związkowe były reprezentowane wprost w parlamencie. Jaki system polityczny wytworzy się w Polsce, jeżeli w parlamencie będą reprezentanci organizacji innych niż partie polityczne?

– Czyli chciałby pan widzieć obecną „Solidarność” jako czysty związek zawodowy.

– „Czysty” związek zawodowy może odgrywać zupełnie różne role. My mamy czasem takie wyobrażenie, że jak powiemy: związek zawodowy, to jednoznacznie definiujemy jego sposób zachowania. Typowy związek zawodowy ma zabiegać o wyższe płace i niższe bezrobocie. Dwie rzeczy, które się jednocześnie wykluczają. Są różne związki zawodowe w zależności od kraju, od osobowości przywódców, od tradycji.

– W normalnej sytuacji jest tak, że parlamentarzyści należący do partii, która sformowała rząd, bronią jego polityki wobec wyborców. Ten rząd takiego komfortu nie ma. Czy wobec tego oczekuje pan, że „Solidarność” będzie pełniła taką funkcję?

– W czasach, które teraz nadchodzą, nic nie wiadomo. Wytworzyła się tak płynna sytuacja, że trudniej jest prognozować rozwój życia politycznego niż gospodarczego. W gospodarce można przynajmniej przewidywać pewne rzeczy warunkowo – np. jeśli życie polityczne potoczy się w dobrym, nowym kierunku, to życie gospodarcze powinno potoczyć się w kierunku niezłym.

– Wróćmy jeszcze na chwilę do 13 grudnia. Czy widział pan wtedy szansę uniknięcia rozwiązania konfrontacyjnego?

– Myślę, że nikt z nas nie może odpowiedzieć definitywnie na to pytanie. Dla mnie osobiście to był wielki wstrząs.

– A czy widział pan szansę dla „Solidarności”? Leszek Balcerowicz idzie do swojej organizacji partyjnej na SGPiS-ie, składa legitymację, wychodzi z tego pokoju – i co dalej?

– Ja zaliczałem się do tych, którzy po kilkunastomiesięcznym epizodzie życia publicznego wrócili do życia zawodowego. Zacząłem zajmować się sprawami wówczas właściwie niepraktycznymi, to znaczy wariantami systemów gospodarczych, włącznie z prywatyzacją.

W pewnym sensie wycofałem się na kilka lat do życia zawodowego. Ale w dalszym ciągu spotykaliśmy się w grupie osób, które przedtem robiły program reform, z tą różnicą, że rozszerzaliśmy pole naszych prac.

Natomiast „Solidarność” uważałem raczej za zamknięty rozdział. To, co się wydarzyło w 1989 r., było dla mnie wielkim zaskoczeniem.

– Opowiadał mi jeden z pana kolegów, jak pana wyciągnął z pudła, jak pana pałowano...

– To był przypadek. Nigdy tego nie opowiadam, bo to jest nieporównywalne z tym, co przechodzili inni ludzie. Rzeczywiście, przypadkiem zgarnięto mnie przy jakiejś demonstracji, stłuczono okulary itd. Ale wyszedłem po dwóch dniach i tyle.

– Gdyby pan miał z dzisiejszej perspektywy zbilansować „Solidarność” jako pewną całość, która odegrała istotne znaczenie w pana życiu, co było w niej dla pana najlepsze, co było najbardziej zwycięskie, a co było porażką?

– Zdecydowanie najlepsze było to, że „Solidarność” stanowiła ruch, który nie był zbiorem cząstkowych interesów, w którym każdy wznosił się ponad własne interesy. Te kilkanaście miesięcy, taki okres naiwnej czystości, było niezbędne w naszej historii.

Natomiast największą porażką „Solidarności” – tej po roku ’89 – jest jej przedwczesny podział. Podczas stanu wojennego „Solidarność” była heroiczna. Sytuacja się zmieniła po jej dojściu do władzy. To naturalne, ale stało się zdecydowanie zbyt szybko. Za ten błąd możemy zapłacić wielką cenę.

Szczerze mówiąc, nie miałem czasu zajmować się tym, co się działo w elitach politycznych. Trzy dni po zaistnieniu rządu Mazowieckiego trzeba było przedstawić nowy budżet na październik. Doskonale pamiętam pierwsze cztery miesiące – trzy budżety, uzgadnianie programu z MFW i zastana sytuacja gospodarcza. Z dzisiejszej perspektywy dostrzegam wyraźniej ówczesne konflikty elit politycznych.

– Jak pana zdaniem powinien się zachowywać mądry związek zawodowy?

– Nie powinien domagać się rzeczy niemożliwych. I powinien zdecydować się na to, jaką z dwóch wykluczających się rzeczy traktuje jako priorytet. Albo szybki wzrost płac, albo hamowanie wzrostu bezrobocia. Te rzeczy – nie tylko w naszych warunkach – się wykluczają.

W pewnym sensie jestem „związkowy”. Dla mnie niedopuszczenie do dużego bezrobocia jest najważniejsze, a u nas wzrost płac równa się wzrostowi bezrobocia. Tak jak w dawnej NRD. Ale, co oczywiste, realna gospodarka rynkowa nie może niestety istnieć bez pewnego marginesu bezrobocia

–  „Oddzielony od Polaków podwójnym szkłem okularów i telewizyjnego ekranu” – tak o panu napisał tygodnik „Wprost”. Dlaczego nie próbuje pan tego przełamać?

– To znaczy zdjąć okulary?

– To znaczy: przestać mówić językiem zimnym, niezrozumiałym dla większości ludzi, który przekonuje tylko i tak już przekonanych. To znaczy: dać ludziom jakiś klucz, który pozwoli zrozumieć Balcerowicza. Przecież pan wie, że od akceptacji pana osoby też zależą społeczne nastroje.

– Mogę powiedzieć tylko tyle, że cały czas walczę z własnymi ograniczeniami. Włącznie z ograniczeniami własnego języka.

Ale także z czasem. Czas, jaki nam jest dany, dzieli się między robienie polityki gospodarczej i mówienie o polityce gospodarczej. Wydawało mi się, że politykę gospodarczą trzeba przede wszystkim robić, a w miarę możliwości o niej mówić. Być może wkraczamy w czasy, kiedy mówienie jest nie mniej ważne niż działanie.

– Co pana zdaniem zmieniło się w ciągu ostatnich dwóch lat w polskim systemie politycznym?

– Przeszliśmy od sytuacji, w której były dwie, tylko dwie strony – my i oni – do sytuacji, kiedy mamy pluralizm. Nie ma dwóch stron. Jest wiele stron i jest dezorientacja i niepewność.

Kalendarz polityczny ułożył się fatalnie z punktu widzenia zarówno wpływu na gospodarkę, jak i ostatecznego kształtu polskiego systemu politycznego. Nie było zasadniczej debaty nad ordynacją wyborczą do parlamentu – koncentrowano się na sprawach drugo- czy trzeciorzędnych, a problemem zasadniczym jest wybór ordynacji. Nie wiem, dlaczego elity polityczne tego nie dostrzegły.

– Przecież była debata w parlamencie. Wiadomo, jakie siły opowiadały się za ordynacją większościową. Wiadomo, przez jakie siły została ona utrącona.

– Owszem, zaistniała wówczas sytuacja, która spowodowała, że ordynacja jest taka, jaka jest.

– Dlaczego wtedy nie zajął pan stanowiska w tej sprawie?

– Mówiłem, że jeśli mamy mieć mocny system parlamentarny, powinna być ordynacja większościowa lub jej bliska.

– Jest pan wicepremierem, a to funkcja także polityczna. Ma pan świadomość zagrożeń, jakie dla pana programu płyną z niestabilnej sytuacji politycznej. W pana interesie było odezwać się w tej sprawie. Pana autorytet był wtedy w parlamencie niemal niekwestionowany. Dlaczego nie mówił pan tego głośniej?

– Są rzeczy, o których teraz z pewnej perspektywy stwierdzam, że trzeba było reagować wcześniej i mocniej.

– Nie miejmy złudzeń, gdyby nawet pan powiedział to 125 razy, to by istoty rzeczy nie zmieniło, dlatego że istniał pewien układ sił na scenie politycznej i w parlamencie.

– To oczywiste. Wypowiadały się wtedy wielkie autorytety. Pamiętam wypowiedź Brzezińskiego przestrzegającą przed ordynacją czysto proporcjonalną lub niemal proporcjonalną.

– To pana nie zwalnia.

– Proszę pani, stwierdzam tylko, że były powtarzane argumenty o tym, jak ważne jest prawo wyborcze dla stabilności biegu spraw publicznych.

– Panie premierze, możemy uznać, że ten parlament jest dla nas tego typu ograniczeniem, jakim kiedyś dla pana był komunizm. Jeżeli ordynację uchwala parlament składający się z partii, które siebie uważają za słabe, to one nie będą optowały za ordynacją większościową. Ale chciałbym zapytać o to, jak pan sobie wyobrażał ewolucję polityczną sytuacji w Polsce we wrześniu ’89, kiedy został pan wicepremierem i ministrem finansów w rządzie premiera Mazowieckiego.

– Inaczej, niż się faktycznie potoczyła. Zakładałem, że utrzyma się podstawowa spójność obozu „Solidarności”. Gdybym przewidział ten podział, prawdopodobnie bym się nie zgodził przyjąć funkcji. Są jakieś założenia co do biegu spraw politycznych, których spełnienie jest niezbędne, aby podejmować się spraw trudnych w innej sferze. Tak szybkie i ostre rozbicie było wtedy trudne do wyobrażenia. Zakładałem – milcząco, bo to wydawało się wówczas oczywiste – że „Solidarność” jako obóz reform będzie istnieć przez dłuższy czas, niezbędny do przeprowadzenia tych reform. Po drugie, gdy się decydowałem – z wielkimi wahaniami – żeby robić to samo w drugim rządzie, zakładałem, że wybory będą znacznie szybciej. Nie ulegało dla mnie wątpliwości, że zwłaszcza w czasach trudnych gospodarczo długa kampania wyborcza potęguje napięcia.

– Znowu naiwność.

– Nie ja jeden przyjąłem wówczas takie założenie i na nim oparta była początkowa decyzja. Której zresztą nie żałuję.

– Nie żałuje pan bez względu na końcowy rezultat?

– Powiedzmy w ten sposób: jak obecnie patrzę na te kilkanaście miesięcy, to w sumie nie żałuję początkowej decyzji. Choć oczywiście są rzeczy, których wolałbym uniknąć.

– Gdzie jest ten punkt, kiedy Balcerowicz-wicepremier nie wytrzyma i odejdzie?

– Na pewno wtedy, gdy nie będzie możliwości dalszego działania. Wtedy gdy np. trzeba będzie ciągle zajmować się sprawami przeszłości, tłumaczeniem się z rzekomych czy faktycznych błędów.

Także wtedy, gdy ludzie pracujący dla sprawy, a jest ich niewielu, stracą poczucie sensu.

– W Polsce istnieje fenomen populizmu. Co to dla pana znaczy?

– To jest próba schlebiania tanim instynktom. I obiecywanie ludziom rzeczy, które są niemożliwe, np. tego, że z dnia na dzień można mieć pełne sklepy i zarazem dwa razy więcej kupić. Albo że można mieć gospodarkę, w której są pełne sklepy i nie ma żadnego bezrobocia. Populizmem jest dla mnie również próba skierowania niechęci ludzi ku innym. Próba kanalizowania niechęci.

– Ale równocześnie jest pan członkiem rządu, który oficjalnie nie zareagował na pogrom Cyganów.

– To nie wynika z obojętności rządu.

– A więc z czego?

– Byliśmy tym autentycznie poruszeni. Odpowiednie władze zareagowały, a przedstawiciele rządu jasno wyrazili swój stosunek.

– Jak pan ocenia fakt, że wielkie autorytety w Polsce przemilczały ten pogrom, nie potępiły go?

– Niektórzy reagowali. Inni może nie chcieli narażać się większości.

– Proszę sobie wyobrazić kandydata na posła, na senatora, a może na jeszcze wyższe stanowisko w państwie, który dostaje z tłumu pytanie: Kiedy pan wreszcie usunie wszystkich Żydów z rządu? I on na to odpowiada: To trzeba będzie sprawdzić, jak to jest w tym rządzie, ale jeśli chodzi o mnie, to ja jestem stuprocentowym Polakiem. Jak by pan określił ten typ retoryki?

– Powiedziałbym, że zdarzają się momenty słabości w kampanii wyborczej, których potem żałuje się pewnie przez lata.

– Panie premierze, czytałem w jednej z gazet wywiad z panem Stanem Tymińskim, który sformułował tam myśl, że prezydent Lech Wałęsa jest za Pańskim pośrednictwem, a pan z kolei za pośrednictwem Jeffreya Sachsa na pasku żydowskiego kapitału w Stanach Zjednoczonych. To jest pewien stereotyp, który – jak się obawiam – może uzyskać nośność w kampanii przedwyborczej.

– Samo twierdzenie jest tak absurdalne, że nie wymaga komentarza. Natomiast czy to będzie wykorzystywane w kampanii wyborczej i z jakim skutkiem, to zobaczymy.

– Jakiej natury jest związek między pańską polityką a sugestiami Sachsa?

– Korzystaliśmy z różnych doradców. Jednym z nich był Jeffrey Sachs, zaliczony dwa lata temu przez „The Economist” do 30 najwybitniejszych ekonomistów świata młodego pokolenia. Natomiast w żaden sposób nie można powiedzieć, że program tego czy poprzedniego rządu jest programem wymyślonym przez zagranicznych doradców. Można powiedzieć, że ten i poprzedni rząd, kształtując własne koncepcje opierające się na pracach ludzi, z którymi wcześniej współpracowałem, korzystał z różnych doradców.

Oczywiście w kampaniach wyborczych próbuje się grać na ksenofobii i na uprzedzeniach. To jest najprostszy schemat.

– Dlaczego pan uważa, że to oczywiste?

– Niektórzy uczestnicy życia politycznego, zwłaszcza w czasach bardzo trudnych, uciekają się do najłatwiejszych chwytów. Taki chwyt to właśnie wrogość do obcych.

– A jak wygląda relacja między pana programem i Międzynarodowym Funduszem Walutowym? Padły oskarżenia, że to nie jest pana program, że się przylepiło nalepkę „Balcerowicz”, a to jest tylko import...

– Takie zarzuty powtarzają się też w innych krajach realizujących programy uzgodnione z Funduszem. Próbuje się wmówić ludziom, że program został narzucony, gra się na niechęci do obcych. Faktem jest natomiast, że nie występowały zasadnicze rozbieżności między naszym własnym programem i oczekiwaniami MFW. Była i jest zgoda w sprawach podstawowych. Po pierwsze, że nie ma dobrej gospodarki, jeżeli jest zły pieniądz. Po drugie, że nie ma dobrej gospodarki, jeżeli większość przedsiębiorstw nie jest prywatna. Po trzecie, że nie ma dobrej gospodarki, kiedy nie ma konkurencji. To były trzy osie, wokół których budowano program. Faktem jest także i to, że z MFW mieliśmy i mamy twarde rozmowy w konkretnych kwestiach.

– A czy nie ma pan takiego wrażenia, że ta krytyka jest skutkiem polityki informacyjnej z 1989 r. czy początku 1990 r., kiedy rząd chętnie podpierał się autorytetem zachodnich instytucji finansowych? Kiedy to, że program jest akceptowany, miało was uwiarygodnić?

– Być może, ale to nie zmienia faktu, że to był program, którego zasadnicze elementy były opracowane tutaj.

– Panie premierze, czy potrafi pan pracować w zespole? Mówi się o pana inklinacjach do tworzenia superrządu.

– Nie sądzę, żeby tak było. Co to jest superrząd?

– To taka grupa w rządzie, która bez względu na opinie innych przeforsowuje swoje. To działanie na własną rękę.

– Zawsze pracuje się z pewną ograniczoną liczbą osób. Ale zawsze to, co wypracowano w ramach tej grupy, było zbieżne ze strategią rządu.

W każdym rządzie są czasem rozbieżności poglądów. Minister finansów jest rzadko lubiany, bo to jest ten, który bierze za dużo podatków i daje za mało pieniędzy. To nieuchronne. A jest szczególnie widoczne, kiedy dokonuje się gruntownych zmian w niesłychanie trudnych warunkach. Jednak nigdy do tej pory rozbieżności nie przekraczały granic, które uniemożliwiłyby prowadzenie wspólnej polityki.

– Na ile udaje się panu koordynować pracę resortów podległych panu jako wicepremierowi odpowiedzialnemu za całą reformę gospodarczą? Nasuwa się przykład z ciągłym brakiem bankructw. Czy to aby nie lęk przed politycznymi konsekwencjami blokował tego typu decyzje w ubiegłym roku i ciągle jeszcze w tym roku?

– Sytuacja w ubiegłym roku była inna niż teraz. Działały wtedy różne czynniki łagodzące, swego rodzaju amortyzatory. Problem bankructw na pewno stanie przed nami w tym roku. I to w złym momencie, podczas kampanii wyborczej – będzie pokusa, by ich uniknąć. Żeby z jednej strony namawiać banki do konsekwentnego działania, a z drugiej – robić coś innego.

– Mówi pan o konsekwencji, a równocześnie w ubiegłym roku podwyższył pan kurs rubla. Jak to jest z tym jednolitym sygnałem od rządu dla przedsiębiorstwa? To znowu ocena ex post – jakich pan nie lubi – ale przecież gdyby pan kursu rubla nie zmienił, gdyby eksporterzy nie uwierzyli, że rząd im ulega, może w tym roku nie byłoby tak dramatycznego spadku eksportu do ZSRR.

– Takiej decyzji wymagała zmiana strategii w negocjacjach z Moskwą. Wolałbym nie mówić na razie o szczegółach. Są decyzje podyktowane zewnętrznym interesem negocjacyjnym.

– W ten sposób wiele można wytłumaczyć, a równocześnie nic nie powiedzieć...

– Nie o to jednak chodzi. Dla mnie problem polega na tym, że tego typu decyzje są łatwym przedmiotem ataku – właśnie dlatego, że nie można wszystkiego powiedzieć.

– W ciągu tych dwóch lat, kiedy dokonał się w Polsce proces demokratyzacji i pluralizacji, Kościół katolicki w bardzo spektakularny sposób odzyskiwał prawa i przywileje. Istnieje teza, formułowana także przeze mnie, że istnieje w Polsce realny problem konfesjonalizacji polskiego życia publicznego. Że istnieje możliwość takiej obecności Kościoła w życiu politycznym, w sferze profanum, że trudno będzie mówić o równouprawnieniu obywateli. Jak pan to widzi?

– Popatrzmy, co się stało w Irlandii po odzyskaniu przez nią niepodległości. Doszło tam do pewnej instytucjonalizacji wpływów Kościoła, który miał ogromne zasługi dla narodu. W Polsce nie byłoby to dobre ani dla Kościoła, ani dla narodu.

– Co pan rozumie, mówiąc „instytucjonalizacja Kościoła”?

– Chodzi o zmiany w prawie, o wpływ na życie polityczne.

– O jakie prawa panu chodzi? Rozumiem, pan pewnie powie o Irlandii...

– Niewątpliwie nie należałoby powtarzać tego, co się zdarzyło w Irlandii. Warto by też popatrzeć na ustawodawstwo innych krajów, które uchodzą za ultrakatolickie, np. Włochy czy Hiszpania. Zwłaszcza teraz, gdy dyskutujemy projekty ustaw, które bardzo zasadniczo wpływają na życie osobiste ludzi.

– Czyli po Irlandii stawia pan trzy kropki. Dobrze. A co pan myśli o tym, co skrótowo się nazywa „dekomunizacją”, czyli o pozbawieniu pewnej kategorii obywateli praw obywatelskich dlatego, że pełnili jakieś funkcje w PZPR? Szczególnie w odniesieniu do tego, co – znowu skrótowo – nazywa się „grubą kreską”.

– „Gruba kreska” nie oznaczała tolerancji dla bezprawia, lecz niezgodę na sprawiedliwość typu rewolucyjnego. Chodziło o wprowadzenie w ramach państwa prawa procedur, w ramach których można przeciwstawiać się nadużyciom. Mógłbym zresztą wskazać ustawy, które przyjęto w ubiegłym roku, aby przeciwdziałać wcześniej występującym nadużyciom.

– A dekomunizacja? Jakie może mieć skutki – nie tylko dla gospodarki?

– Z punktu widzenia moralnego to jest znowu sprawa indywidualna. Każdy człowiek musi po prostu sam odpowiedzieć sobie na pytanie, czy godzi się na odreagowanie przeszłości w taki sposób. Ale są i praktyczne konsekwencje dekomunizacji. Jej przeprowadzenie grozi paraliżem w gospodarce, spotęgowaniem atmosfery niepewności w aparacie państwa. Oczywiście, ludzi trzeba sprawdzać, wymieniać, ale nie można ich zostawić w stanie absolutnego zawieszenia. Może się tak zdarzyć, że wszelkie reguły przestaną być pewne, wszystko będzie można podważyć na mocy kolejnych nadzwyczajnych procedur.

– Panie premierze, czym dla pana jest pojęcie sprawiedliwości?

– Są pewne pojęcia podstawowe, które nie poddają się łatwym definicjom. Sprawiedliwość to taka sytuacja, w której nie ma się poczucia krzywdy.

– Ja mam poczucie krzywdy, że pan jest wicepremierem, a ja nie, że pan zna angielski, a ja nie, że pan potrafi wiązać krawat, a ja nie...

– Sprawiedliwość polega na tym, że większość ludzi nie ma poczucia krzywdy. Nie mówię o sprawiedliwości dziejowej, lecz o codziennych konfliktach interesów. Takich przypadków jest w życiu publicznym masa i sposób ich rozstrzygania nie może prowadzić do powszechnego poczucia krzywdy.

– A jakie jest kryterium? Czy w swoim postępowaniu odnosi się pan do istniejących przepisów formalnych, czy też wierzy pan, że istnieje jakieś prawo naturalne, które każdego z nas obliguje do podejmowania takich, a nie innych decyzji?

– Są podstawowe zasady, co do których słuszności jesteśmy przekonani, niezależnie od środowiska, w jakim zostaliśmy wychowani. Z grubsza biorąc, są one bliskie podstawowym zasadom chrześcijaństwa. Równocześnie są jednak częścią szerszej cywilizacji – można wskazać ludzi niewierzących, którzy w tym sensie są bardziej chrześcijańscy niż osoby chodzące do kościoła.

– Wróćmy jeszcze do sprawiedliwości. Jak pana teoria o „niekrzywdzeniu” tłumaczy się na praktykę pańskich działań? Czy aby pracownik przedsiębiorstwa państwowego nie czuje się pokrzywdzony przez popiwek?

– To zupełnie różne płaszczyzny. Ja mówiłem o sytuacji, kiedy są zagrożone indywidualne interesy. Pojęcie sprawiedliwości kojarzyłem z możliwością obrony swoich żywotnych interesów przez człowieka o coś obwinionego. Nie rozszerzajmy tego pojęcia na zupełnie inną płaszczyznę sprawiedliwości dziejowej.

– To nie jest sprawiedliwość dziejowa, panie premierze. Są dwaj dżentelmeni, którzy pracują w dwóch zakładach. Jeden jest sprywatyzowany, a drugi nie. Pracują tak samo, a może nawet ten niesprywatyzowany pracuje lepiej, uczciwiej i mimo to zarabia znacznie mniej, dlatego że pan w imię efektywności wymyślił sobie popiwek.

– Powtarzam, że to zupełnie inna płaszczyzna dyskusji. Przechodzimy od spraw rozstrzyganych przez sądy, policję, prokuraturę do masowych procesów gospodarczych.

Na tej drugiej płaszczyźnie powstaje pytanie, czy z punktu widzenia ogółu pracowników – a nie poszczególnego pracownika – będzie lepiej, jeśli każdy w swoim indywidualnym interesie wywalczy dużą podwyżkę płac. W Polsce nie ma naturalnych sił przeciwważnych dla żądań pracowników. Protezą takich sił jest popiwek. A gdyby wzrosły płace, byłaby albo wielka inflacja, albo wielkie bezrobocie – ani jedno, ani drugie nie jest w interesie społeczeństwa.

Nie należy mieszać pojęcia sprawiedliwości ze sposobem rozstrzygania bardzo wymiernych spraw gospodarczych. To pojęcie należy oszczędzać, tym bardziej że bardzo łatwo można go używać do ataku na rzeczy, które powodują per saldo pogorszenie sytuacji ludzi.

– I tu jest niebezpieczeństwo: pan wie lepiej, co jest lepsze dla ludzi.

– Nie premier, tylko rynek wie lepiej.

Ale zanim rynek cokolwiek rozstrzygnie, musi najpierw zaistnieć. Rynek to jest taki wielki społeczny mechanizm, w ramach którego negocjują dwie strony – ci, którzy coś dostarczają, i ci, którzy coś nabywają. Bez tych dwóch stron rynku nie ma. U nas w zakresie pracy takiego rynku jeszcze nie ma, bo nie ma prawdziwych pracodawców zainteresowanych ochroną i powiększeniem zysku przedsiębiorstwa.

– Dobrze, ale jak już ten rynek jest, to nie po to, żeby było sprawiedliwie. Rynek jest po to, żeby było efektywnie, przedsiębiorczo, nowatorsko.

– Na rynku wygrywa ten, kto jest bardziej pomysłowy i ma więcej szczęścia. Rzeczywiście, gdyby w grę wchodziła tylko większa przedsiębiorczość, to można by zawsze pogodzić rynek z poczuciem sprawiedliwości. Ale ponieważ jest w rynku element przypadku, rezultaty rynkowej gry mogą nie być zgodne z powszechnym poczuciem sprawiedliwości. To jednak zależy od definicji sprawiedliwości.

– Panie premierze, kto był pana mistrzem?

– Niejednokrotnie zadawano mi to pytanie i zawsze byłem w kłopocie, bo nie potrafiłem wskazać na jedną osobę czy jedno nazwisko. Gdy próbowałem sprecyzować ideał systemu gospodarczego, opierałem się raczej na analizie doświadczeń różnych krajów niż na lekturach. Choć powiedziałbym, że od Johna Stuarta Milla niewiele dodano do rzeczy zasadniczych, definiujących sposób organizowania życia gospodarczego. Nie mówię o sprawach technicznych – np. jak ma być zorganizowany bank centralny, jak ma wyglądać gospodarka pieniądzem czy ograniczanie monopolu.

– Mill pisał też o wolności.

– I właśnie dlatego to wybitny ekonomista.

– Dziękujemy za rozmowę.

„Gazeta Wyborcza ”nr 191 z 17.08.1991

Egzamin z odpowiedzialności

W wyborach do Sejmu 27 października 1991 r. mandaty zdobyły aż 24 ugrupowania. Najwięcej: Unia Demokratyczna (62), SLD (60), KPN (51), PSL (50), Wyborcza Akcja Katolicka (m.in. ZChN – 50). Frekwencja wyniosła zaledwie 43,2 proc.

Było oczywiste, że polityka Wielkiej Reformy – od dyktatury do demokracji, od gospodarki planowo-nakazowej do rynku – będzie społecznie kosztowna. I było oczywiste, że uzyskać przyzwolenie społeczne na taką politykę można tylko w warunkach Wielkiego Kompromisu głównych podmiotów politycznych. Tymczasem zamiast kompromisu byliśmy świadkami wojny na górze, potem agresywnej demagogii dekomunizacyjnej, wreszcie – wykorzystywania autorytetu Kościoła do przedwyborczej agitacji.

W rezultacie otrzymaliśmy destrukcję wszystkich autorytetów, rozpad sceny politycznej, absencję w wyborach. Sejm rozproszkowany. Obóz reformatorski poniósł porażkę. Drugą wielką porażkę po sukcesie Stana Tymińskiego w wyborach prezydenckich.

Czy winna jest temu proporcjonalna ordynacja wyborcza przeforsowana przez posłów z dawnego PZPR i ZChN? Nie przypuszczam. Dramat nie polega na ilości partii, ale na ich jakości. Ta jakość, której próbkę oglądaliśmy podczas kampanii i po wyborach, wywołuje dziś największy niepokój.

Obóz premiera Bieleckiego przegrał w wyniku kampanii dobrze znanej z wojny z rządem Tadeusza Mazowieckiego. Ten wzór jest niebezpieczny – tak będzie przegrywać każdy rząd podejmujący politykę trudnych reform.

Nie powinien nikogo pocieszać względny sukces Unii Demokratycznej, nie powinien też przerażać zaskakujący sukces sił postkomunistycznych czy KPN. Przerażać natomiast musi, że pierwsza publiczna konfrontacja głównych partii – już po wyborach – przypominała raczej ciąg dalszy kompanii wyborczej niż debatę polityków odpowiedzialnych za państwo.

W tej kampanii nie było bojówek ani bijatyk ulicznych. Natomiast słowa, które padały, kłamstwa, oszczerstwa i pogróżki pełne nienawiści, każą oczekiwać raczej dalszej barbaryzacji niż uspokojenia i wzrostu politycznej kultury. Kłamstwo przestało być czymś hańbiącym; nienawiść uzyskała prawo obywatelstwa.

Retoryka dekomunizacyjna uczyniła poważną rozmowę o państwie z formacjami postkomunistycznymi prawie niemożliwą. Postępująca od wyborów prezydenckich infantylizacja walki politycznej, polegająca na składaniu obietnic bez pokrycia, znów przyniosła rezultaty. Tylko w ten sposób potrafię sobie wytłumaczyć sukces postkomunistów i postzeteselowców czy KPN. Znów głosowano na cud, tylko przez innych obiecywany.

Załamał się scenariusz nadziei skupionych wokół obozu solidarnościowego. Nastąpiło odrzucenie autorytetów tego obozu. Dyktatura komunistyczna nie zdołała zniszczyć Solidarności przez dziesięć lat; wojna na górze dokonała tego w półtora roku. NSZZ „Solidarność” po tych wyborach będzie już tylko karykaturą własnego mitu i snu o potędze.

Wraz z mitem „Solidarności” załamał się mit Lecha Wałęsy. Jego apele nie zostały wysłuchane. Wysoka absencja i ewidentny sukces ugrupowań postkomunistycznych jest tego namacalnym dowodem.

Załamał się polityczny autorytet Kościoła katolickiego. Episkopat wielokrotnie wzywał do udziału w wyborach. Wbrew wcześniejszym deklaracjom biskupów, z kościelnych ambon wzywano do głosowania na konkretne ugrupowania, podając numery list wyborczych. Jeden z biskupów oświadczył wprost, że katolik ma głosować na katolika, Żyd na Żyda, komunista na komunistę. I jakiż był rezultat tych wezwań i oświadczeń? Na listy wskazane przez księży oddało swe głosy ok. 25 proc. wyborców, czyli 10 proc. uprawnionych do głosowania. W katolickiej Polsce tylko jeden na dziesięciu Polaków usłuchał wezwania biskupów.

Najbardziej przerażające jest powszechne załamanie zmysłu odpowiedzialności za państwo. Partykularyzm, fanatyzm i demagogia zdominowały politykę polską, zaś partie odpowiedzialności: Unia Demokratyczna czy Kongres Liberalno-Demokratyczny nie odniosły spektakularnego sukcesu. Deklaracja Tadeusza Mazowieckiego o gotowości do tworzenia rządu koalicyjnego zawisła w próżni. Nic nie wskazuje, by Unia znalazła partnera. Pozostają dwie możliwości. Albo – wedle propozycji Jacka Kuronia – prezydent powoła pozapartyjny gabinet fachowców, który uzyska poparcie parlamentu. Albo też powstanie koalicja ugrupowań proprezydenckich, które wespół z KPN mogą liczyć na parlamentarną większość.

Byłoby jednak bardzo niebezpiecznie, gdyby wspólną bazą proprezydenckiego rządu stała się filozofia odwetu, a główną propozycją programową – mętne frazesy o katolickim państwie narodu polskiego i polityka produkowania pustego pieniądza. Wtedy Polska stanąć może w obliczu chaosu.

Najbliższe dni i tygodnie będą egzaminem z odpowiedzialności za państwo dla wszystkich sił politycznych, przede wszystkim jednak dla prezydenta Wałęsy i jego obozu.

„Gazeta Wyborcza” nr 253 z 29.10.1991

Wobec oszczerstwa

4 czerwca 1992 r. Antoni Macierewicz, minister spraw wewnętrznych w rządzie Jana Olszewskiego, przedstawia dwie listy polityków oskarżonych o współpracę z SB przed 1989 r. Na listach znalazło się m.in. 39 posłów, 11 senatorów, trzech ministrów, a także prezydent RP Lech Wałęsa

Znam ten zapach. Tę woń pomówienia. Pamiętam to uczucie mdłości, gdy w 1968 r. Gomułka insynuował, że Paweł Jasienica był agentem UB.

Teraz znów to poczułem, gdy słucham pewnych wypowiedzi na temat Lecha Wałęsy. Piotr Naimski powiedział, że przed przekazaniem list do Sejmu sprawdzał je „wyrywkowo”. Czy wyrywkowo sprawdzał też teczkę urzędującego prezydenta RP?

Antoni Macierewicz twierdzi, że obie listy konsultował z Janem Olszewskim. Jan Olszewski twierdzi, że nic o „teczce” prezydenta nie wiedział. Jeden z nich kłamie? Który? Obaj byli zwolennikami kandydatury Lecha Wałęsy na prezydenta. Dziś obaj są zwolennikami operacji, która ma uczynić z urzędującego prezydenta RP tajnego agenta policji politycznej.

Nie byłem zwolennikiem kandydatury Lecha Wałęsy na urząd prezydenta. Nie odpowiadał mi jego styl uprawiania polityki, jego retoryka, jego stosunek do ludzi. I dalej mam swoje zastrzeżenia, których nie ukrywam.

Ale znam Lecha Wałęsę od bardzo wielu lat. Współpracowałem z nim blisko w latach podziemia i represji, w latach trudnych decyzji i wielkiego ryzyka. Uważam tedy za swój obowiązek – obowiązek człowieka, który miewał często do czynienia ze szpiclami i z policją – publicznie oświadczyć, że oskarżenie Lecha Wałęsy o działalność agenturalną jest wyłącznie podłym, koniunkturalnym pomówieniem.

Powtarzam: nie chciałem tego prezydenta. Ale Lech Wałęsa został wybrany demokratycznie. Taka była wola Polaków. Insynuowanie dziś, że to agent komunistycznej policji jest głową państwa, to po prostu działanie na szkodę Polski.

Smutne to i gorzkie, że dopuścili się tego moi dawni koledzy z Komitetu Obrony Robotników. Byli to kiedyś ludzie dzielni. Jakże blisko – dziś widzę – od dzielności do fanatyzmu. I jak blisko od fanatyzmu do szaleństwa...

„Gazeta Wyborcza” nr 139 z 13-14.06.1992

Bolek, Lolek i Zapalniczka

Donoszę panie naczelniku, że nareszcie wszyscy są zadowoleni. Jacek i Placek, Bolek i Lolek, Flip i Flap, a także Zapalniczka. Kolejna wojna na górze zrealizowała pośmiertne marzenia naszych wielkich rodaków – Feliksa Dzierżyńskiego i Mieczysława Moczara. W końcu wszyscy zostali agentami, choć nie wszyscy są już zdemaskowani i ujawnieni. Proces ujawnień będzie trwał czas jakiś, żeby nikomu się nie nudziło.

I nie poprzestaniemy na ministrach, posłach czy senatorach. Sięgniemy do pisarzy i stolarzy, dziennikarzy i kasiarzy, i górników, i hutników, słowem – wszystkich bolszewików.

Na razie udało się już zdemaskować prezydenta, marszałka Sejmu (marszałek Senatu – w drodze), kilku ministrów, doradcę premiera. Świetna robota!

Pragnę przypomnieć, panie naczelniku, że sam nawiązałem kontakt z funkcjonariuszami resortu już w 1967 r. poprzez późniejszego ministra spraw wewnętrznych Antoniego Macierewicza (pseudonim Flip), zaś w 1976 r. z późniejszym szefem UOP-u Piotrem Naimskim (ps. Flap). Ja zwerbowałem Flipa, mnie zwerbował rok wcześniej adwokat Jan Olszewski (ps. Ferdynand). Ukartowaliśmy wtedy akcję kamuflujących aresztów, żeby się zakonspirować i werbować innych. Mnie zamknięto w ramach operacji „Kuroń – Modzelewski”. Takie kamuflujące areszty powtarzaliśmy potem skutecznie wiele razy.

Co prawda zdemaskowany Leszek Moczulski (ps. Lech) twierdzi demagogicznie, że on też przesiedział parę lat w więzieniach, a Zdzisław Najder (do sprawy jego pseudonimu powrócimy), specjalista od problematyki honoru w twórczości Conrada, tłumaczy się, że współpracował tylko na niby, a nawet, że zaocznie skazany został na karę śmierci. Akurat! Już my wiemy, co o tym wszystkim myśleć!

Donoszę, panie naczelniku, że Antoni Macierewicz (ps. Flip), Piotr Naimski (ps. Flap) i Jan Olszewski (ps. Ferdynand) słusznie zostawili na listach nazwiska ludzi, którzy rzekomo odmówili współpracy. Bowiem – pamiętamy z wykładów materializmu dialektycznego – liczy się istota rzeczy, a nie powierzchnia zjawisk. A zresztą, znamy się na takich „odmowach”!

Na pochwałę zasługuje też pomysł Jarosława Kaczyńskiego (ps. Lolek), by dokonywać ujawnień jedynie z pozycji klasowo słusznych, tzn. takich, gdy my ujawniamy, a nie takich, gdy nas chce ujawniać wróg klasowy. Donoszę, że kontakt operacyjny z Jarosławem Kaczyńskim (ps. Lolek) nawiązałem pod pozorem zakładania „Solidarności” w 1980 roku w Gdańsku za pośrednictwem jego brata Lecha Kaczyńskiego (ps. Jacek Placek), obecnie szefa Najwyższej Izby Kontroli.

Obawiam się tylko, panie naczelniku, że określone siły, które przy Okrągłym Stole i później zaprowadziły w Polsce komunizm, sowiecką okupację i dyktaturę obcych agentów, spróbują zahamować tę pomyślnie rozwijającą się akcję.

Te kosmopolityczne łotry – jak trafnie ich określił ks. Władysław Piwowarski (ps. Piwko) – pod pretekstem, że nie chodzi tu o demaskację, lecz o oszustwo, gotowe są znów coś popsuć. Nawet jeśli teczki prawdziwych agentów generał Kiszczak już dawno zniszczył, my tę lukę wypełnimy własną ofiarną pracą.

Jakież możliwości, panie naczelniku, otwiera to przed naszą dumną, niepodległą, demokratyczną i katolicką ojczyzną!

Jestem gotów do współpracy, panie naczelniku. Przebadamy wszystkich. Przejrzymy stare teczki i stare roczniki gazet, stare książki i stare donosy. W każdej gminie, w każdym miasteczku zapanuje prawda i sprawiedliwość. Będzie pięknie.

Tylko niech nikt się już nie podszywa pod cudze dzieło. Dlaczego jakiemuś elektrykowi z Gdańska przypisywać owoce mojej długoletniej i ofiarnej pracy! To ja jestem „Bolek”. Dlaczego Zdzisławowi Najderowi ma przypaść splendor za moją trudną, długoletnią robotę dla Sprawy? „Zapalniczka” to też ja!

„Gazeta Wyborcza” nr 142 z 17.06.1992

Inny Sierpień

W lipcu i sierpniu 1992 r. trwała w Polsce fala strajków. Sześć central związkowych – m.in. OPZZ, Samoobrona i „Solidarność ’80” – powołało Krajowy Komitet Negocjacyjno-Strajkowy

Kreślę te uwagi w momencie, kiedy wygasła sierpniowa fala strajków. Liczni komentatorzy przyrównywali sierpień 1992 r. do tamtego sprzed 12 lat. Intencja porównywania była oczywista. Oto po 12 latach nic się nie zmieniło. Rządzący dziś Polską ludzie antykomunistycznej opozycji stosują te same metody, cechują się tą samą arogancją, artykułują tę samą świadomość antyrobotniczą, która wtedy była właściwa komunistycznej elicie władzy, która doprowadziła do sierpnia ’80.

Wydaje się, że różnice są znacznie bardziej istotne od pozornych podobieństw, które z taką ochotą eksponowali publicyści związani z obozem postkomunistycznym lub liderzy komitetów strajkowych. Zasadnicza różnica polega na tym, że ówczesne strajki delegitymizowały państwo totalitarne, obecne zaś strajki delegitymizują państwo demokratyczne. Wynikiem tamtych strajków była destrukcja instytucji totalitarnego państwa. Wynikiem obecnych strajków może być tylko destrukcja państwa demokratycznego. W każdej rozmowie o konfliktach strajkowych tę prawdę trzeba eksponować najwyraźniej. Nawet najzagorzalsi krytycy polityki obecnego rządu nie mogą zaprzeczyć, że jest to polityka rządu posiadającego demokratyczną legitymację. Ten, kto dziś mówi, że to nie jest demokracja, tylko półdemokracja, a w związku z tym można oceniać obecne rządy wedle tych samych kryteriów, przy pomocy których oceniało się rządy komunistyczne – dopuszcza się jaskrawego nadużycia.

I

Zastanówmy się: dlaczego doszło do strajków? Co takiego się stało, że robotnicy zdecydowali się sięgnąć po broń strajkową? Zapewne można było oczekiwać, że proces tak gwałtownych i głębokich transformacji będzie wywoływał opory. Przeobrażenia dotyczą bowiem nie tylko takich czy innych mechanizmów ekonomicznych lub politycznych, lecz nade wszystko naszej świadomości kulturowej. Podstawową zasadę owych przeobrażeń można ująć następująco: świat pozbawiony wolności, ale i ryzyka, ma zostać zastąpiony światem i wolności, i ryzyka. Oznacza to, że człowiek, który przez całe życie uczył się przystosowywać do reguł totalitarnego państwa, musi nauczyć się funkcjonowania w świecie wolności – z wszystkimi zagrożeniami, które wolności zawsze towarzyszą. Obserwujemy proces, który jest jednocześnie rewolucją i kontrrewolucją, jednocześnie modernizacją i wielką reformą reguł gry.

Wielkie zmiany zawsze wywołują opór, który jest tożsamy z niezgodą na wstrząs. Wyobraźmy sobie miasteczko, które leży u stóp wulkanu i z badań sejsmograficznych wynika, że wulkan wkrótce wybuchnie, miasteczko ulegnie zniszczeniu, a jego mieszkańcy – zagładzie. Gdy przyjeżdżają autobusy, aby ewakuować ludzi – wszyscy się bronią, dlatego że wybuch wulkanu, mający nastąpić za jakiś czas, jest czymś abstrakcyjnym, a realne jest to, że trzeba nagle pozostawić wszystko, w czym byli zadomowieni od pokoleń – swoje domy, biblioteki, zagrody, owce, ojcowiznę. Wspólnoty ludzkie boją się wszelkich zmian, ponieważ wiele osób, zwłaszcza niemłodych, w nowych warunkach nie umie sobie znaleźć miejsca.

W Polsce doszła do głosu dodatkowa okoliczność: oporem przeciwko dyktaturze komunistycznej kierowała „Solidarność”, bastionem zaś „Solidarności” były załogi wielkich zakładów pracy. To dzięki strajkom w stoczni, w Nowej Hucie, w kopalniach, w Lubinie, w Stalowej Woli w 1988 r. mógł zostać na nowo otwarty proces demokratyczny. Strajkujący tam robotnicy mieli poczucie, że o czymś przesądzili, że ich głos był niezwykle ważny. Paradoks ich dzisiejszej sytuacji polega na tym, że padli ofiarą procesu, który uruchomili. Bowiem tylko dzięki nim możliwe było dokonanie się tego niezwykłego psychologicznego przełomu, który umożliwił politykę Balcerowicza i otworzył drogę do gospodarki rynkowej.

Ci ludzie nie akceptują sytuacji, w jakiej się znaleźli. I ja – jeden z uczestników ruchu „Solidarności” od sierpnia 1980 do 1990 r. – psychologicznie i emocjonalnie rozumiem ich racje. Obiecano im, że będzie lepiej, więc walczyli o to, by było lepiej, tymczasem – przynajmniej z ich punktu widzenia – wcale nie jest. Boją się bezrobocia bądź są bezrobotni. Widzą sklepy pełne towarów, lecz ich portfele są coraz chudsze w stosunku do cen w tych sklepach. Zatem budzi się w nich frustracja, zatem pytają: dlaczego tak się dzieje? Centrale związkowe, do jakich należą – czy to „Solidarność”, czy OPZZ – dają im w gruncie rzeczy tylko jedną klarowną odpowiedź: „Jest tak jak za komuny. Chcesz dostać więcej pieniędzy – musisz je wystrajkować”.

Jest rzeczą interesującą, że w czasie ostatnich strajków nie pojawiły się w zasadzie postulaty polityczne poza ogólnikami typu „łapać złodziei”. Ale postulaty, by rząd „łapał złodziei”, zmienił politykę i przezwyciężył recesję, nie mają charakteru politycznego. To jest raczej lista pobożnych życzeń, które dadzą się streścić w sposób następujący: ma przestać być źle, a zacząć być dobrze. Związki zawodowe są zaś takie, a nie inne, ponieważ podstawowych zachowań zbiorowych działacze związkowi nauczyli się w epoce komunizmu. Wtedy państwo było właścicielem wszystkiego – warsztatu pracy, płacy, sfery socjalnej. I od państwa trzeba było to wyrwać. W tej chwili strajkujący zachowują się tak, jakby „komuna” nadal trwała. Nie wytworzyli nowego modelu związku zawodowego, tylko nadal chcą od państwa wyrwać jak najwięcej. Wypowiedzi działaczy związkowych odwołują się do demagogii antyklerykalnej, demagogii „Łapaj złodzieja”, demagogii „Pogonić elity” albo demagogii „Zrobić porządek z bałaganem”. Natomiast brakuje poczucia, że jest się współgospodarzem w państwie. Być współgospodarzem to znaczy siąść przy jednym stole i razem się zastanowić, jak urządzać ów wspólny dom – wspólny pomimo tego, iż jego mieszkańcy mają różne poglądy i różne interesy. Liderzy strajkowi zachowują się jak przywódcy buntu więziennego, którzy nie mają nic do stracenia, bo więzienie nie jest przecież „wspólnym domem”.

Przywódcy związkowi są skazani na rewindykacyjność płacową wskutek swej bezradności – wyuczonej przez lata komunizmu – i wskutek niezrozumienia mechanizmów rządzących życiem naszego kraju. Nie rozumie bowiem nic ten, kto mówi, że jest źle, bo rządzą źli ludzie; albo że jest źle, bo nie było dekomunizacji; albo że jest źle, bo wchodzi obcy kapitał; albo że jest źle, bo się nie ściga złodziei z nomenklatury, która się uwłaszczyła. Konflikt społeczny, z którym mamy do czynienia, przypomina trochę bal maskowy. Marian Jurczyk, Maciej Jankowski, pan Moric, pan Lepper, pani Spychalska ułożyli 21 punktów i poprzebierali się za ludzi z sierpnia 1980, a na rząd pani Suchockiej próbują narzucić szaty rządu Piotra Jaroszewicza czy Edwarda Babiucha (już zdaje się nikt nie pamięta, że był kiedyś taki premier). Próbują jednocześnie wymusić ze strony rządu podobne co niegdyś postępowanie. Oto rząd ma jeździć do zakładów na rozmowy, oto okupuje się publiczne budynki, oto blokuje się drogi – to są wszystko zachowania wykreowane przez dawną rzeczywistość, w której bezprawne działania wymierzone były przeciw bezprawnemu państwu. Dziś wszakże są to działania przeciw państwu prawa i dlatego mają zupełnie inną jakość.

II

Dlaczego dochodzi i zapewne nadal będzie dochodzić do takich działań? Dlatego – jak sądzę – że w Polsce są one rezultatem fundamentalnego kryzysu zaufania. Człowiek może znieść wyrzeczenia materialne, jeżeli wie, w imię czego to czyni i ma świadomość, iż jest to niezbędne, aby za jakiś czas – choć oczywiście nie w przyszłym pokoleniu – było lepiej. Natomiast jeżeli z tych, którzy namawiają do cierpliwości i zaciskania pasa, robi się bandę złodziei, przestępców, nierozliczonych komunistów lub zgoła agentów UB, jeżeli powiada się, że wszystko można zrobić szybciej, że wystarczy wybrać innego prezydenta, to każdy dostanie po 100 milionów, że nastąpi jakieś nadzwyczajne przyspieszenie – to dlaczego ludzie mają okazywać cierpliwość? Wtedy przestają być cierpliwi. To załamywanie się zbiorowej cierpliwości obserwowaliśmy od czasu „wojny na górze” aż po lustrację w wykonaniu Antoniego Macierewicza. W ciągu owych dwóch lat nasza opinia publiczna bezustannie dowiadywała się, że ci, którym ufała, to są albo złodzieje lub zbrodniarze, albo tacy, którzy kryją złodziei lub zbrodniarzy. W rezultacie doszło do upowszechnienia się tego typu populistycznego języka w publicznej debacie. Był to sukces partii populistycznych, które – odwołując się do ekstremizmu w atakowaniu przeciwników i obiecując złote góry – weszły z rozwiniętymi sztandarami do parlamentu. Tym samym nastąpiło totalne odrzucenie młodego, z trudem formującego się establishmentu politycznego demokratycznej Polski.

Również strajki są wyrazem owego odrzucenia, a język związkowych liderów z jednej strony podsuwa taką ersatz-interpretację, z drugiej zaś strony – stanowi jej przejaw. I tak rodzi się świat wielkiej społecznej, kulturalnej i politycznej mistyfikacji. Ludzie naprawdę zaczynają wierzyć, że źródeł swych nieszczęść winni szukać czy to w braku dekomunizacji, czy to w braku dobrej woli, czy w nagminnym złodziejstwie ludzi rządzących. Zdarzają się też jeszcze dalej idące interpretacje. Histeria antykorupcyjna zespolona z pasją atakowania tych, którzy coś posiadają, jest syndromem niebezpiecznym, ponieważ burzy normalne reguły funkcjonowania rynku i państwa. Jeżeli znów odrodzi się stereotyp bogacza-złodzieja, to stąd już tylko krok do bolszewickich pomysłów odbierania „rozkradzionej” własności. Jeżeli snuje się stereotyp, w myśl którego obcy przyjeżdżają i za grosze wykupują Polskę – mimo że problemem jest niedobór obcego kapitału w Polsce – to otwiera się drogę do Polski autarkicznej, zamkniętej, skazanej na izolację.

Na to wszystko nakładany jest stereotyp zdrady, która się jakoby w Polsce dokonała przy Okrągłym Stole, kiedy to komuniści mieli przekazać władzę nad Polską swoim agentom, a ci z kolei oddać władzę nad polską gospodarką w obce lub nomenklaturowe ręce. Wszystko to razem jest kompletną brednią – niegodną poważnej polemiki, ale godną poważnej refleksji, gdyż owa brednia jest istotnym czynnikiem konstytuującym polską świadomość zbiorową.

Całości obrazu dopełnia głęboki kryzys sceny politycznej. Scena polityczna jest dla ludzie nieprzejrzysta, przedstawia im się jako kłębowisko sępów rozdzierających zwłoki Rzeczypospolitej; jako przeżarta korupcją, łapówkarstwem, złodziejstwem wzbudza właściwie obrzydzenie, zamiast wzbudzać zaufanie i szacunek. Kolejny już rząd, który sięgał po władzę pod hasłami antybalcerowiczowskimi, realizował zasadnicze zarysy właśnie programu Balcerowicza. I to nie dlatego, że ów rząd – czy to Bieleckiego, czy to Olszewskiego – składał się ze zdrajców, lecz dlatego, że innej realnej polityki dziś dla Polski nie ma. Chyba że byłaby to polityka produkowania pustego pieniądza i zgody na inflację.

W tym właśnie klimacie uformowała się ta dziwna koalicja, w której znaleźli się przywódcy skrajnie antykomunistycznego skrzydła solidarnościowego ruchu związkowego z przywódcami postkomunistycznego – by nie powiedzieć betonowego – skrzydła komunizmu. Cóż za paradoks! Ci sami ludzie, którzy jeszcze trzy lata temu krzyczeli o zdradzie Okrągłego Stołu – choć wtedy siadało się przy nim z komunistami po to, by otworzyć drogę do demokratyzacji państwa – dziś siadają do stołu z komunistami po to, by wspólnie z nimi dokonywać destrukcji demokratycznego państwa. Marian Jurczyk, który odczytuje apel do żołnierzy, by nie strzelali do robotników, uruchamia pewien mechanizm zbiorowy, którego może później nie opanować. To jest mechanizm rozkładu państwa. Nie było bowiem żadnych sygnałów pozwalających przypuszczać, że siły zbrojne otrzymają polecenie strzelania do strajkujących.

Spoiwem owej koalicji jest język populistyczny, program populistyczny. Zatem – choć nadal mamy do czynienia z nurtem nie w pełni skrystalizowanym, wydaje się, że można już mówić o swoistym fenomenie nowego populizmu. I właśnie stosunek do populizmu z jednej strony i do rynku – z drugiej strony, może stać się jedną z najistotniejszych osi, wokół której tworzyć się będą nowe podziały polityczne.

„Krytyka” nr 40, z 1993 r.

Ten straszny Balcerowicz

Polska jest dziś zupełnie innym państwem niż przed trzema laty. Polska jest dziś państwem niepodległym i demokratycznym; państwem, które zrzuciło gorset totalitarnego systemu i buduje mozolnie instytucje gospodarki rynkowej oraz państwa prawa. Polska jest innym państwem w innym świecie i w innej Europie, pośród innych sąsiadów. Na naszych oczach runął komunizm i rozpadło się sowieckie imperium.

Któż z nas śmiał marzyć o tym przed czterema laty? I któż z nas ośmielił się wtedy mieć nadzieję, że Polacy zdołają odzyskać wolność i niepodległość bez jednej szubienicy i jednego plutonu egzekucyjnego, bez jednej kropli krwi i jednej wybitej szyby? Że Polska przestanie być krajem pustego pieniądza i pustych półek sklepowych? Że Polska przestanie być krajem cenzury i policji, zakneblowanych ust i zamkniętych granic?

Wszystko to prawda, ale prawdą jest też dojmujący kryzys ludzkiej nadziei.

Skąd się to bierze?

I

Nie są to pytania specyficznie polskie. We wszystkich krajach postkomunistycznych odnajdujemy te same dylematy, te same spory wokół oceny kłopotów dnia dzisiejszego, wokół oceny przeszłości i przyszłości.

System, w którym żyjemy, nie jest już, rzecz prosta, komunizmem, ale nie jest też z pewnością ładem gospodarki rynkowej i sprawnie funkcjonującym parlamentarnym państwem prawa. Przed trzema laty – w pierwszych, jeszcze kontraktowych wyborach parlamentarnych – społeczeństwo odrzuciło komunizm, nie mając żadnej jasności, co wybiera w zamian. Tej jasności nie miała również opozycja demokratyczna, której myśl polityczna skupiona była przez długie lata na pytaniu: jak bronić się przed rządzącym komunizmem, nie zaś – jak budować na gruzach komunizmu nowe państwo? Przed trzema laty sam pomysł przejęcia władzy wzbudzał w środowisku opozycji demokratycznej lęk i opór.

Krytycy rządu Tadeusza Mazowieckiego i Leszka Balcerowicza mają dużo racji, gdy twierdzą, że balcerowiczowska „terapia szokowa” była polityką, którą wybrano bez zadbania o społeczne przyzwolenie na jej negatywne skutki. Można się spierać, czy w ówczesnej sytuacji była szansa na uruchomienie takich procedur – nie można jednak twierdzić, że większość społeczeństwa rozumiała sens i konsekwencje tej polityki. Komunizm był symbolem zła.

Ludzie głosowali za tym, żeby było lepiej. Tymczasem znacznym grupom ludzi zaczynało być gorzej lub co najmniej postrzegały swą sytuację jako coraz gorszą.

Balcerowicz zapełnił puste półki, zlikwidował kolejki i czarny rynek, wprowadził wymienialność złotówki, otworzył szansę przed nową przedsiębiorczością. Ale odwrotną stroną tego był wzrost cen i spadek płacy realnej, bezrobocie i strach przed bezrobociem, błyskawiczne fortuny. Pojawiła się potężna zagraniczna konkurencja dla krajowej produkcji rolnej. Słowem odmienianym we wszystkich przypadkach stała się „recesja”. Modne stało się też słowo „korupcja”. Pojawił się spór o tempo reform rynkowych. O sens i kierunek prywatyzacji. O zakres i kształt socjalnej osłony. O granice reprywatyzacji. O politykę podatkową i celną.

Cechą tych sporów była niejasność artykułowanych interesów partykularnych. Wszyscy deklamowali o Polsce i Europie, o demokracji i niepodległości, o wolności i patriotyzmie. Interesy partykularne indywidualnych gospodarstw rolnych czy przemysłu górniczego, środowiska plastyków czy przemysłu stoczniowego nie stawały się fragmentem szerszego paktu na rzecz reformy rynkowej, lecz były prezentowane jako interesy ogólnonarodowe. Toteż o te interesy walczono metodą właściwą dla epoki antykomunistycznego oporu – kolejarze strajkowali, rolnicy blokowali drogi i okupowali gmach Ministerstwa Rolnictwa, pojawiło się hasło odmowy spłacania kredytów zaciągniętych w banku. W ten sposób załamywała się idea wspólnego państwa.

Polityka Balcerowicza była rewolucyjnym, drastycznym i skutecznym podważeniem logiki niemożności gospodarki komunistycznej. Ale polityka Balcerowicza była również śmiertelnym ciosem dla „solidarnościowej” utopii, nigdy nieskodyfikowanej. Ta utopia, zrodzona podczas sierpniowych strajków w 1980 r., łączyła w sobie harmonijnie chleb, wolność i ideę emancypacji świata pracy. W ramach tej wizji wielkoprzemysłowa klasa robotnicza odgrywała zasadniczą rolę w społeczeństwie, bowiem tylko bunt wielkich zakładów, które były sercem i źródłem siły „Solidarności”, mógł zmusić rządzących komunistów do ustępstw. I w ramach tej wizji wielkie zakłady były własnością robotniczą, własnością bezprawnie skonfiskowaną przez rządzącą nomenklaturę. Odzyskanie tej własności miało stać się kluczem, który otworzy drzwi do wolności, godności i dobrobytu.

Balcerowicz przeciwstawił temu – również nieskodyfikowaną – utopię liberalną. W ramach tej utopii wszelkie pomysły „socjalizmu z ludzką twarzą” czy też „trzeciej drogi” to nic innego jak ślepy zaułek utopijnego myślenia. Twardy pieniądz, prywatyzacja, racjonalne zatrudnienie, niewidzialna ręka rynku, likwidacja nieefektywnych zakładów gospodarki komunistycznej, integracja z Europą poprzez wpuszczenie obcego kapitału – oto język balcerowiczowskiej utopii. Zadaniem „Solidarności” miało być stworzenie parasola ochronnego dla tej polityki.

Byłem zwolennikiem polityki Balcerowicza, zdaję sobie tedy sprawę, jak bardzo uproszczony jest powyższy opis. Wszelako – niezależnie od intencji samego Balcerowicza – tak właśnie wyglądał jego polityczny wizerunek.

Zważmy: robotnicy wielkich zakładów mieli prawo mieć poczucie, że to oni właśnie „wystrajkowali” kapitulację komunistycznej władzy, która zaowocowała politycznym otwarciem Okrągłego Stołu. I teraz właśnie oni padają ofiarą uruchomionej logiki gospodarki rynkowej. W tej perspektywie nie ma znaczenia fakt, że bez Balcerowicza i jego reform Polsce groziła po prostu katastrofa – dość było obejrzeć moskiewskie sklepy, by się przekonać, co czekało Polaków. W tej perspektywie ważne było tylko jedno – miało być lepiej, a robiło się coraz gorzej.

Polityka Balcerowicza miała swoich licznych obrońców. Byli wśród nich zarówno ci, którzy uważali, że w tym momencie historycznym żadna inna polityka nie jest możliwa, jak i ci, którzy widzieli w niej pierwszy etap realizacji modelu rynku doskonałego. Ten model pojawił się już wcześniej, w publicystyce opozycyjnej, jako reakcja na krach utopii komunistycznej gospodarki planowej, ale też jako polemika z politycznymi koncepcjami „Solidarności”. W kręgu liberałów gdańskich i krakowskich szukano rozwiązań kwadratury koła: jak realizować program liberalnej gospodarki pod rządami komunistów? Stąd blisko było już do aprobaty zasady: „nowoczesna gospodarka = silna policja + wolny rynek”.

II

Nie przypisuję liberałom żadnych autorytarnych intencji. Odwrotnie: myślę, że jest to krąg ludzi głęboko zakorzenionych w myśli i kulturze demokratycznej. Powiadam tylko, że stanęli oni wobec klasycznego dylematu: jak znaleźć przyzwolenie społeczne dla polityki, którą uważa się za niezbędną, choć społecznie kosztowną? Takie przyzwolenie dać może albo polityczny konsensus wokół polityki przemian i społeczny pakt z reprezentacją świata pracy, albo też system autorytarny, który zgodę społeczną potrafi wymusić. Nieprzypadkowo w tych kręgach pojawia się na przemian przykład Thatcher i Pinocheta, Reagana i Perona. I myślę, że tę debatę i liberałowie, i cała opinia publiczna mają jeszcze przed sobą.

Przypuszczam, że nie było alternatywnej polityki dla Balcerowicza. Możliwe były korekty, ale nie całkiem inna droga. Jednak wybór tej polityki miał swoją cenę.

Szokowa terapia Balcerowicza musiała oznaczać podporządkowanie całej polityki rządu zahamowaniu inflacji i osiągnięciu równowagi rynkowej. Oznaczało to uderzenie w sferę świadczeń socjalnych, ograniczenie aktywnej polityki państwa, by wymusić godzinę prawdy dla przedsiębiorstw państwowych, rezygnację z filozofii paktu społecznego ze związkami zawodowymi.

Powtórzmy: zapewne w ówczesnych warunkach Wielkiej Improwizacji nie było innej drogi. Musiało się pojawić bezrobocie i spadek stopy życiowej, a związki zawodowe nie mogły publicznie wypowiedzieć swej zgody. Dlatego zgoda trwała tylko kilka miesięcy i była artykułowana w języku antykomunistycznej i politycznej troski o Polskę, nie zaś paktu społecznego wokół programu reform. Nie miała również wielkiej szansy polityka apeli o cierpliwość i wyrzeczenia w imię „lepszego jutra” – ten język obietnic „świetlanej przyszłości” był dostatecznie skompromitowany.

Ludzie mogli zaciskać pasa w imię obrony ojczyzny czy obrony wolności. Dlaczego jednak mieli to robić w imię budowy systemu gospodarki rynkowej, gdzie jedni stają się bardzo bogaci, a drudzy biednieją?

Powstająca klasa średnia, niezbędny podmiot nowego systemu, nie była przecież elitą obdarzoną charyzmatycznym autorytetem, nie była żadnym wzorcem. Składała się, normalną koleją rzeczy, z wczorajszych rycerzy czarnego rynku, z ludzi zamożnych, przybyłych z zagranicy, z ludzi dawnej nomenklatury i nowych elit. Nie udało się przeprowadzić szybko i efektownie prywatyzacji polegającej na szerokiej dystrybucji własności, szerokim rozdziale akcji ze szczególnym uprzywilejowaniem pracowników konkretnych przedsiębiorstw. Obcy kapitał przyjmowano nieufnie: trwało ostre napięcie między oczekiwaniem obcych pieniędzy a ksenofobicznym lękiem. Ten lęk wzbudzał irytację polityków gospodarczych, ale przecież nie był trudny do przewidzenia. Wystarczy się zastanowić: czy Francuzi chcieliby masowo pracować dla właścicieli arabskich, Niemcy – tureckich, Amerykanie – japońskich?

Odruch ksenofobiczny – zawsze pożałowania godny, a nierzadko haniebny – był naturalną reakcją na sytuację nową, obcą wieloletniemu doświadczeniu, w której zaatakowane zostały tradycyjne wzory zachowań, obyczaje i nawyki, poczucie stabilności i bezpieczeństwa. Te zachowania, często absurdalne w swych konsekwencjach, są jednak wytłumaczalne. Jak mieszkańcy domu zagrożonego katastrofą, a zamieszkanego przez te same rodziny od dziesięcioleci, nie chcą godzić się na przeprowadzkę, która rujnuje dorobek ich życia, tak pracownicy kopalni skazanej na bankructwo nie chcą rozstać się ze swym warsztatem pracy, który stanowił kawałek ich życia. Każdy rozumie, a często i aprobuje generalną zasadę przeobrażeń, ale protestuje, gdy sam pada ich ofiarą.

Aprobata – wbrew partykularnemu interesowi – wymaga uzasadnienia ideowego. Może nim być pakt polityczny głównych partii, uzupełniony o pakt społeczny ze związkami zawodowymi. W Polsce 1990 roku ten rodzaj konsensusu okazał się niemożliwy.

Takim uzasadnieniem może być odwołanie się do twardej retoryki antykorupcyjnej, do jednoczących wartości narodowo-religijnych, które dają poczucie bezpieczeństwa i ładu w świecie zagrożonym przez obce żywioły. W Polsce wszystkie te czynniki pojawiły się w walce politycznej, wśród hałaśliwej kampanii obietnic przedwyborczych („każdemu po 100 milionów”), w atmosferze proklamowanej „wojny na górze” i haseł o „przyspieszeniu” oraz „drodze na skróty”.

Nie jest do końca jasne, dokąd miała prowadzić ta „droga na skróty”. Do Europy? Do odnowienia przerwanej przez komunizm ciągłości polskich dziejów?

III

Ten typ dylematu staje przed każdym społeczeństwem, które postrzega swoją kondycję jako stan zapóźnienia (wobec innych) bądź wykorzenienia (z własnej historii). Czy naśladować lepiej rozwinięty Zachód, zapożyczając wypracowane już i sprawdzone idee i wzory, czy też raczej odrzucić cudzoziemszczyznę i szukać własnych rozwiązań, w ojczystej tradycji osadzonych? Związek z instytucjami europejskiej wspólnoty i wzór gospodarki otwartej, czy też rozwój autarkiczny, o własnych siłach, lęk przed wykupem polskiej własności – oto współczesny wariant tego dylematu.

Europa otwartych granic kusiła. Kusiła instytucjami demokratycznymi i sprawną gospodarką, swobodami obywatelskimi i dostatkiem materialnym. Niejeden Polak, tak jak niedawno Grek, Hiszpan czy Portugalczyk, chciał się stać pełnoprawnym uczestnikiem tej cywilizacji.

Ale Europa również przerażała. Otwarte granice celne cieszyły konsumenta oglądającego sklepy zapełnione towarami, te same granice przerażały jednak producenta, który nie wytrzymywał obcej konkurencji. Podziw przeplatał się z lękiem i zawiścią.

Mówiono: czy jesteśmy ubogimi krewnymi, gorszymi od Zachodu? A może właśnie – przez naszą historię naznaczoną cierpieniem – jesteśmy lepsi? Bowiem – w końcu – cóż ta Europa, której politycy, intelektualiści i biznesmeni popierali sowieckie imperium, rozumie ze świata? Przecież to Zachód sprzedał nas w Jałcie; to Zachód ofiarował bezmyślnie komunistom miliardowe kredyty; to Zachód zachłystywał się marksistowskimi utopiami. Oni nic nie rozumieją. My, tylko my, doświadczeni przez obcowanie z sowieckim potworem, wiemy, że prosta wiejska kobieta wie więcej o świecie niż Jean-Paul Sartre i jemu podobni! Czy rzeczywiście idea powrotu do Europy ma jakikolwiek sens? Czyż Polska, przez swoich męczenników, nie była cały czas w Europie obecna?

I o jaką Europę chodzi? O tę zmateralizowaną, zdeprawowaną przez relatywizm i permisywizm? O tę Europę narkotyków i rozwodów, aborcji i homoseksualizmu, sekularyzacji i pornografii? A na cóż nam powracać do tego Babilonu? Czyż nie lepiej sięgnąć do wzorów Europy chrześcijańskiej, której kontynuatorem jest dzisiaj Irlandia? Czy nie lepiej odrzucić tę grzeszną cywilizację, która pod pozorem uniwersalizmu i społeczeństwa obywatelskiego chce przekreślić narodową tożsamość i porzucić nakazy Boga?

Nie jest to spór nowy. W XIX wieku myśl rosyjską rozdzielił spór słowianofilów z okcydentalistami, którego współczesnym wariantem była dyskusja pomiędzy Aleksandrem Sołżenicynem i Andriejem Sacharowem. Myśl węgierską podzielił konflikt „ruralistów” z „urbanistami”, dziś kontynuowany sporem Węgierskiego Forum Demokratycznego ze Związkiem Wolnych Demokratów.

Myśl polską dzielił spór mesjanistów, przekonanych o polskiej wyjątkowości, z pozytywistami, zwolennikami pracy organicznej, którzy domagali się, by „przebić więcej okien do Europy i dozwolić jej prądom, aby przewiały naszą duszną chatę”.

Wszystko to już było dyskutowane na kartach polskiej historii. Zwolenników opcji „europejskiej” nieraz już oskarżano o „kosmopolityzm”, tak więc autorzy ironicznej nazwy „nasi Europejczycy” nie są oryginalni.

Wszelako Europa niejedno ma imię. Jeśli można wzór europejski lokować w Irlandii, to czemu nie w ideach Jean-Marie Le Pena, lidera francuskiego Frontu Narodowego? Wtedy zaś ksenofobia i agresja okażą się także składnikiem nieusuwalnym kosmosu europejskiej cywilizacji.

Albo inaczej: można drogę do europejskich rozwiązań nazywać drogą do latynoamerykańskiej biedy. Wtedy można przeciwstawić balcerowiczowskiej brutalności łagodny ewolucjonizm szwedzkich socjaldemokratów. I można rozbudzić nadzieję, iż droga do rynku może być łatwa i przyjemna. Tylko wtedy – obawiam się – skutkiem porażki polityki balcerowiczowskiej nie będzie oświecone państwo dobrobytu, lecz społeczna eksplozja gniewu ludzi okłamanych.

„Gazeta Wyborcza” nr 280 z 28-29.11.1992

Koniec legendy

28 maja 1993 r. Sejm uchwalił wotum nieufności dla rządu Hanny Suchockiej. Nazajutrz prezydent Lech Wałęsa rozwiązał parlament i rozpisał nowe wybory

Prezydent rozwiązał parlament. Przed trzema laty, wypowiadając się przeciw kandydaturze Lecha Wałęsy na urząd prezydenta, przestrzegałem przed możliwością tego typu antydemokratycznych działań. Byłem przeciw Wałęsie, bowiem uważałem, że ma on naturę zakochanego w sobie autokraty, co zagraża porządkowi demokratycznemu. W najczarniejszym jednak śnie nie umiałem sobie wyobrazić sytuacji, w której Lech Wałęsa rozwiąże parlament, a ja sam, nie zmieniając zasadniczej opinii na jego temat, zaakceptuję tę decyzję i uznam ją za pożyteczną dla Polski.

Tak bowiem uważam: rozwiązanie parlamentu było decyzją rozumną i potrzebną, bowiem koalicja, która obaliła rząd Suchockiej, nie umiała stworzyć żadnych alternatywnych propozycji poza groteskową kandydaturą na premiera.

I oto mamy dziś Polskę bez parlamentu, rząd bez parlamentarnej legitymacji. Mamy też prezydenta, który dzierży w ręku wszystkie instrumenty władzy. Demokracja polska jest zagrożona. Ale nie tylko przez prezydenta Wałęsę. I nawet nie głównie przez niego.

Demokracji polskiej zagraża inwazja wszelkiego rodzaju tendencji populistycznych. Populistyczne stają się programy, populistyczne stają się – język debaty politycznej i metody działania. Słyszymy tedy koncert nowych obietnic, nowych genialnych recept gospodarczych i politycznych. Poznajemy długie listy nowych wrogów, których unicestwienie wszystko ma zmienić na lepsze w ciągu kilku tygodni. Na scenie pojawia się ponownie zwykłe polityczne chuligaństwo pod wszystkimi możliwymi sztandarami: społecznej sprawiedliwości i narodowego bezpieczeństwa, „Solidarności” i Kościoła.

I

Przeciwko rządowi Hanny Suchockiej powstała dziwaczna koalicja: od spadkobierców PZPR i ZSL po skrajnych antykomunistów z KPN, PC i RdR. Politycy tych ugrupowań deklarowali obawę – często zasadną – przed nadmierną koncentracją władzy w ręku prezydenta. I teraz zgodnie utorowali prezydentowi drogę do pełni władzy.

Koniec tego parlamentu jest końcem legendy „Solidarności”, końcem dwóch brutalnych „wojen na górze”, końcem sceny politycznej określonej przez konflikt obozu postkomunistycznego z obozem postsolidarnościowym. Rozpoczyna się nowa epoka konfliktów interesów formułowanych w nowy sposób, choć wciąż trwać jeszcze będzie polityczny bal maskowy.

Jakie są główne linie podziału w obecnej Polsce? Za najbardziej istotny uważam spór zwolenników stabilnego, demokratycznego, reformującego się państwa przeciw wszystkim ekstremizmom i populistycznemu stylowi walki o władzę. Populizm oznacza bowiem politykę pustych obietnic i gospodarkę pustego pieniądza. Temu populizmowi przeciwstawić można tylko zasadę politycznego dialogu w imię Polski wspólnej, ojczyzny wszystkich swych obywateli. Nikt z nas nie jest bez winy za to, że dialog zastąpiła bijatyka.

Spór o politykę gospodarczą jest w swej istocie sporem o inflację. Spójrzmy bowiem: po raz kolejny politycy populistyczni przeprowadzają tę samą operację – rozbudzają w ludziach nadzieje, których zrealizować nie będą w stanie. Wprowadzają oszustwo jako monetę obiegową w grze politycznej, tak samo jak wprowadzają pusty pieniądz do gry gospodarczej. Proponują inflację demokratycznego języka i inflację pieniądza. Sukces populizmu zniszczy gospodarkę polską, której pierwsze sukcesy są oczywiste, i zniszczy polską wolność, którą Polacy z takim trudem wywalczyli.

II

Cechą polskiej walki o wolność była ogromna rola „Solidarności”. Dziś trwa spór o przyszłość „Solidarności” i innych związków zawodowych. Jedni optują za wszechwładzą związków: po nomenklaturze komunistycznej miałby nastąpić czas ludzi z „Solidarności”. Inni, przerażeni tym widmem, zgłaszają projekty całkowitej marginalizacji ruchu związkowego.

Ci pierwsi mogą stać się grabarzami państwa prawa, ci drudzy – grabarzami praw świata pracy. Pakt o Przedsiębiorstwie jest próbą wpisania związku zawodowego w demokratyczny proces reformy państwa: w kompromisowy program prywatyzacji i reprywatyzacji, w prowadzący do kompromisu dialog o przyszłości sektora państwowego.

Wszelako program demokratycznej transformacji nie jest bez alternatywy. Coraz częściej w krajach postkomunistycznych mówi się z sympatią o rozwiązaniach typu chilijskiego: wolny rynek plus silna policja. Populistyczni liderzy związków zawodowych powinni uświadomić sobie, że swą strategią torują drogę takim właśnie antydemokratycznym rozwiązaniom.

Trwa spór o nową politykę rolną. Trzeba jasno powiedzieć, jaki typ gospodarstwa wiejskiego chce się preferować i jaką wizję chce się stworzyć dla ludzi z gospodarstw nieefektywnych i skazanych na bankructwo.

Trwa spór o naturę państwa: państwo laickie czy wyznaniowe. Towarzyszy temu konflikt o miejsce Kościoła w życiu politycznym. I także tutaj pojawiają się niebezpieczne ekstremizmy. Od katolickiego integryzmu po agresywny antyklerykalizm.

Trwa spór o rozrachunek z przeszłością. Jaka ma być tożsamość nowego państwa? Czy ma to być demokratyczne państwo prawa, czy też antykomunistyczne państwo odwetu?

Trwa spór, czy niepodległa Polska wybierze etniczno-religijną, czy obywatelską ideę państwa? Czy będzie to „katolickie państwo narodu polskiego”, czy też państwo respektujące równe prawa wszystkich swoich obywateli niezależnie od ich przynależności etnicznej i wyznaniowej?

Trwa spór o miejsce Polski w świecie. Czy Polska wybierze drogę otwarcia ku światu czy też izolację? Czy podążymy drogą budowania Trójkąta Wyszehradzkiego do instytucji europejskich, czy też zdecydujemy się na budowę nowej żelaznej kurtyny na wszystkich polskich granicach?

Trwa spór, czy istotą polskiej demokracji będzie system prezydencki, czy też parlamentarny? Jak określone zostaną kompetencje i ograniczenia wszystkich ośrodków władzy?

Podobne spory toczone są we wszystkich krajach postkomunizmu: w Rosji i na Ukrainie, na Litwie i na Węgrzech, w Chorwacji i Słowacji, w Bułgarii i w Czechach. Wszędzie obserwujemy trwałe napięcie pomiędzy najwyższymi instytucjami władzy.

III

Wszystko to nakazuje spojrzeć na sytuację prezydenta Lecha Wałęsę w szerszej perspektywie. Od samego początku sądziłem, że intencją Wałęsy jest posiadanie pełni władzy bez odpowiedzialności. Ale liczą się nie tylko intencje – także fakty. Zaś fakty są zróżnicowane: obok zachowań destrukcyjnych i nieodpowiedzialnych, w postępowaniu prezydenta Wałęsy łatwo dostrzec działania rozumne, odpowiedzialne i skuteczne. Co zaś najważniejsze – zgodne z prawem.

Postawa charyzmatycznego lidera, który postrzega siebie jako „ojca narodu”, to z pewnością jedna z dróg do dyktatury. „Ojcom narodu” trzeba patrzeć na ręce, ściśle limitować ich uprawnienia, dbać, by nie stali się bóstwami ponad prawem.

Wszelako demokracji zagraża także omnipotencja podzielonego parlamentu, która przekształca się w impotencję tej najważniejszej instytucji państwa. Omnipotentna impotencja parlamentu paraliżuje państwo. Wtedy do głosu dochodzi ulica. Mechanizm państwa prawa zastępuje prawo pięści. Pojawiają się żądania silnej ręki, która rozpędzi całe to „demokratyczne bezhołowie”. Polsce zagraża taki właśnie scenariusz.

Bilans obecnego parlamentu nie jest jednoznacznie negatywny. Był to parlament trudnego uczenia się demokracji przez nową klasę polityczną. Powołanie wbrew prezydentowi rządu Jana Olszewskiego było pozytywną ilustracją siły parlamentu, zaś upadek tego rządu – a był to rząd fatalny – również okazał się dla demokracji polskiej niezmiernie pożyteczny. Kontynuując zasady polityki Balcerowicza, rząd Olszewskiego dowiódł, że nie ma w Polsce ekonomicznych cudotwórców.

Nominacja Waldemara Pawlaka na urząd premiera była istotnym naruszeniem zasady, że tylko ktoś z obozu solidarnościowego ma tytuł do udziału we władzy. Także ten wyłom należy ocenić pozytywnie.

Rząd Suchockiej był ważnym zwycięstwem logiki parlamentarnego kompromisu. W imię obrony podstawowych interesów państwa powstała koalicja złożona z ewidentnych przeciwników politycznych. Wszyscy koalicjanci – tak Unia Demokratyczna, jak i ZChN, zapłacili wysoką cenę wśród swoich wyborców, ale państwo polskie i jego demokracja zostały uratowane.

Był to również czas utraty złudzeń. Krach komunizmu wyzwolił w ludziach wielkie złudzenia i oczekiwania. Jedni oczekiwali natychmiastowego dobrobytu, drudzy – zastąpienia aparatu komunistycznej nomenklatury przez elity solidarnościowe, trzeci – państwa katolickiego, czwarci – błyskawicznej drogi do Europy, inni – sprawiedliwego odwetu na komunistach.

Żadne z tych oczekiwań nie zostało zrealizowane i żadne z nich nie było realne. Przecież żadne z ugrupowań politycznych nie dysponowało dostateczną siłą, by te sprzeczne często oczekiwania zrealizować. Okazało się natomiast, że Polska demokratyczna może istnieć tylko jako państwo oparte na kompromisie. Zastanawiam się, jak szeroki może być jego zasięg.

IV

Unia Demokratyczna i Kongres Liberalno-Demokratyczny to dwie formacje, które podzielił ostry konflikt epoki wyborów prezydenckich. Środowiska związane z Unią popierały Tadeusza Mazowieckiego, Kongres stał twardo przy Lechu Wałęsie. Wszelako później okazało się, że gwałtowny konflikt polityczny może być jednak złagodzony przez wspólną troskę o kontynuację dzieła reformy państwa.

UD i ZChN były w ostrym konflikcie przez cały czas swego istnienia. Różnią się systemem wartości, obrazem świata, wizją Polski. A przecież potrafiły zbudować trwałą koalicję w trosce o wspólne dobro Polaków.

Działalność Klubu Parlamentarnego „Solidarności” pokazała, jak bardzo jest ten związek podzielony. Obok inicjatyw destrukcyjnych i demagogicznych ujawniły się w nim przecież także idee rozumne i potencjał odpowiedzialności, do którego warto się odwoływać.

Unia Pracy udowodniła, że reprezentuje wysoki stopień kultury politycznej, istotny potencjał intelektualny i zmysł odpowiedzialności za państwo. Widzę w tym środowisku politycznym cenny składnik polskiego pluralizmu.

PSL i inne partie chłopskie to wciąż wielki znak zapytania. Żadna z nich nie umiała dotąd wpisać się w realną politykę demokratycznej reformy. Nie pojawiły się osobowości polityczne na miarę wielkiej tradycji tego ruchu – na miarę Witosa, Rataja, Mikołajczyka. Wciąż dominuje perspektywa partykularnej obrony przed zmianami.

Jednak zmiany są nieuchronne. Dlatego partie chłopskie stanęły wobec wyzwania: czy staną się fragmentem Polski reform, czy też zostaną zmarginalizowane – jak wszyscy obrońcy dawnego ładu.

Najbardziej kontrowersyjne jest pytanie o miejsce Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Samo stwierdzenie, że dla dobra państwa polskiego rządząca koalicja winna negocjować z SLD, partie radykalnego antykomunizmu i populistycznego dyskursu potraktowały jako instrument politycznego szantażu. Sądzę, że ludzie odpowiedzialni za państwo nie powinni temu szantażowi ulegać. Sojusz Lewicy Demokratycznej łączy wspólnota PZPR-owskiego rodowodu, bowiem właśnie ten rodowód ma być tytułem do wymierzania zbiorowej kary w ramach dekomunizacji.

Ale w SLD łatwo dostrzec rozmaite stanowiska: od otwarcie proreformatorskich do populistycznych, nasyconych tęsknotą za epoką komunistycznej dyktatury. Ten sam klub głosował w parlamencie odpowiedzialnie i rozumnie w sprawie prywatyzacji oraz całkowicie nieodpowiedzialnie za wotum nieufności dla rządu.

Zawsze byłem zdania, że kapitalnym błędem środowisk solidarnościowych było uleganie histerycznemu klimatowi agresywnego antykomunizmu, który powodował, że setki tysięcy ludzi, miast adaptować się do porządku demokratycznego, czuło się przez ten porządek poddawanych dyskryminacji i ostracyzmowi. Jednak to od nich samych zależy, którą drogą podążą: czy staną się fragmentem polskiej demokracji, czy też wrzaskliwymi głosicielami demagogii, którzy nostalgicznie wzdychają za porządkiem minionej dyktatury.

V

Kryzys polskiej demokracji jest fragmentem generalnego syndromu postkomunistycznego. We wszystkich tych krajach nowa klasa polityczna z trudem uczy się reguł demokracji; wszędzie obserwujemy antydemokratyczne zagrożenia – autorytarną pokusę charyzmatycznego lidera, chaos podzielonych parlamentów, wrzask rozgorączkowanej ulicy. Wszędzie dochodzi do głosu populistyczna reakcja na mechanizmy gospodarki rynkowej; wszędzie niebezpiecznej mocy nabierają emocje etniczne i religijne.

Nie należy tego lekceważyć. Minął już czas stabilnej Europy i trwałych granic. Zmieniła się geopolityka polska. Z tradycyjnych trzech sąsiadów Polski – ZSRR, Czechosłowacji i NRD – nie pozostał już ani jeden. Obcujemy natomiast z nowymi państwami za naszą wschodnią granicą, które mają nieuregulowane relacje z Moskwą i są niestabilne wewnętrznie.

W tych państwach, na obszarach wchodzących przed 1 września 1939 roku w skład Rzeczypospolitej Polskiej, mieszkają Polacy. Łatwo tu o konflikty, które doprowadzić mogą do nieszczęścia na miarę Bałkanów. Jest przeto obowiązkiem polityki polskiej uczynić wszystko, by tych konfliktów uniknąć. Nadszedł dla Polski czas szansy i zagrożenia. Ale też takiej koniunktury międzynarodowej nie było przez ostatnich 300 lat. Polska może ją wykorzystać lub zmarnować. Wszystko niemal zależy od polskiej klasy politycznej, od jej odpowiedzialności za państwo i zdolności do wewnętrznego kompromisu. I bardzo wiele zależy od prezydenta Lecha Wałęsy.

Rozwiązując Sejm, Wałęsa osiągnął podwójny efekt: po pierwsze – powstrzymał postępującą kompromitację parlamentaryzmu, po wtóre – istotnie powiększył zakres swojej władzy. Stąd może prowadzić droga do umocnienia ładu demokratycznego, ale także do rozwiązań autorytarnych.

Zgoda Wałęsy na nową ordynację wyborczą, która powinna umocnić parlament, to dobra wróżba na przyszłość. Wszelako zapowiedź Wałęsy, że po wyborach wybierze na premiera jednego z trzech kandydatów zgłoszonych przez zwycięską partię, to zły znak. Mści się teraz fatalna decyzja kierownictwa Unii Demokratycznej, które przed niespełna dwoma laty zaaprobowało taki precedens.

Wierzę w scenariusz demokratyczny. Widzę jednak wszystkie zagrożenia. Jeśli wybory parlamentarne 1993 przyniosą sukces formacjom populistycznym, dojdzie do ponownej bałkanizacji Sejmu. Polska stanie w obliczu chaosu, zaś autorytarna polityka prezydenta może być przyjęta z taką samą aprobatą, jak jego ostatnie decyzje. Jeśli natomiast te wybory wyłonią silny blok reformatorski zdolny do stabilnego rządzenia państwem, to ekstremizmy zostaną zmarginalizowane, a prezydent stanie się ważnym składnikiem porządku demokratycznego.

Polskie życie publiczne jest zróżnicowane. Ten pluralizm może stać się wielką siłą Polski, źródłem jej duchowego i politycznego bogactwa. Ale każdy pluralizm musi mieć jakieś wspólne minimum. Próbkę tej innej logiki oglądamy czasem na ulicach i placach wielu miast europejskich, gdzie język wspólnej troski wyparty jest przez wrzask wzajemnej nienawiści.

Powtarzam komunały. Kreślę scenariusze niebezpieczne. Obowiązkiem publicysty jest przestrzegać przed niebezpieczeństwem, gdy wydaje się ono realne.

Powtórzmy: żaden cud nie jest możliwy. Jednak nieszczęście możliwe jest zawsze. Od nas samych jednak zależy, czy żyć będziemy w Polsce demokratycznej i spokojnej, czy też w państwie pogrążonym w chaosie, które stać się może pośmiewiskiem świata.

„Gazeta Wyborcza” nr 130 z 5-6.06.1993

Polak w trakcie szkody

Kondycja polskiej demokracji jest kiepska. Kiedy spogląda się na nasz kraj z lotu ptaka, wciąż ma się podstawy do optymizmu. Gospodarka polska wciąż odnotowuje wzrost, napięcia społeczne nie wykraczają poza normy dopuszczalne w państwie prawa. Bliższe spojrzenie jednak wzbudza obawy: destrukcja sceny politycznej może pociągnąć za sobą destrukcję państwa.

I

Kryzys przeżywa urząd prezydenta RP. Po przegranych wyborach parlamentarnych – wspierany przez Lecha Wałęsę BBWR z trudem uzyskał 5 proc. – prezydent postanowił wykorzystać swe uprawnienia do sparaliżowania rządzącej koalicji. Konflikt wokół dymisji Marka Borowskiego, którą prezydent podpisał bez zastanowienia, oraz wokół nominacji Dariusza Rosatiego, której prezydent nie podpisał po zastanowieniu – oto przykłady zręcznego blokowania prac rządu i konfliktowania koalicyjnych partnerów. Ataki i uśmiechy umiejętnie dozowane na zmianę dla Aleksandra Kwaśniewskiego i Waldemara Pawlaka idealnie ich skłócają. Celem nadrzędnym taktyki prezydenta jest przygotowanie reelekcji. Stąd brutalne ataki na telewizję, która nie jest mu podporządkowana. Stąd skupienie maksimum władzy we własnym ręku, permanentne destabilizowanie prac rządu.

Lech Wałęsa raz jeszcze pokazał, że jest prawdziwym mistrzem destrukcji. Ostatnie zapowiedzi rozwiązania parlamentu dobrze współgrają z dawnymi pogróżkami o „wariancie jelcynowskim”. Postępowanie Wałęsy, który posługuje się specyficznym językiem i często zmienia zdanie, trudno jest ocenić jednoznacznie. Wielu obserwatorom nasuwa się jednak hipoteza, że gotów jest on zrobić wszystko, by utrzymać się przy władzy – także przy użyciu środków pozaprawnych i aparatu przemocy. Kierunek zmian dokonujących się w UOP i wojsku, mianowanie na kierownicze stanowiska ludzi z komunistycznego aparatu władzy jasno wskazuje, na jakich sojuszników liczy prezydent. Oskarżając, często zasadnie, ludzi z Sojuszu Lewicy Demokratycznej o peerelowską obyczajowość, sam popiera takich ludzi z dawnego aparatu przemocy, dla których jedynym przykazaniem jest posłuszeństwo.

Koalicja rządząca najwyraźniej wyczerpała swe możliwości. Paraliżowana przez Belweder, utraciła początkową dynamikę. Targana jest bezustannie wewnętrznymi konfliktami. Ostry spór wokół prywatyzacji pomiędzy posłem Bogdanem Pękiem z sejmowej komisji przekształceń własnościowych, wyraźnie inspirowanym przez premiera Pawlaka, a Markiem Borowskim i ministrem przekształceń Wiesławem Kaczmarkiem pokazuje dowodnie, że w obrębie koalicji ścierają się całkiem odmienne wizje reformowania państwa. Rząd Pawlaka – pozbawiony wizji programowej, ulegający presji partykularnych interesów własnego elektoratu – nie jest zdolny do sformowania i realizowania żadnej strategii reformatorskiej. Karykaturą tej postawy stały się rozterki, jakie premier Pawlak przejawia w związku ze sprawą neopopiwku.

Nie znaczy to oczywiście, że w Polsce nastąpiła katastrofa. To prawda – ten rząd nie robi horrendalnych głupstw. Ale ten rząd nie robi nic. W ostatnich miesiącach nie dokonują się przecież niezbędne zmiany w oświacie i służbie zdrowia. Zahamowana została reforma samorządu terytorialnego. Blokowana jest prywatyzacja. W kulturze mamy do czynienia ze skandalem: Kazimierz Dejmek najwyraźniej myli urząd ministra z profesją reżysera teatralnego. I najwyraźniej nie rozumie niebezpieczeństw, jakie stwarza dla kultury swoim precedensowym postępowaniem.

Rządząca koalicja jest przeto skazana na bezruch i powolne psucie kruchego mechanizmu gospodarki rynkowej i państwa prawa. Następuje powrót do obyczajowości politycznej z końcowych lat PRL – pazerna walka o stołki, mechanizm „Rzeczypospolitej kolesiów” funkcjonuje na skalę, o której nie śniło się żadnemu z solidarnościowych rządów. Polityka personalna szefa URM dowodzi tego przykładnie. Wreszcie znamienna jest symboliczna rehabilitacja całości dokonań PRL, ze szczególnym uwzględnieniem aparatu przemocy. Dotyczy to zarówno ustawy o kombatantach, jak i oceny stanu wojennego.

Zawsze byłem przeciwny logice odwetu i rozrachunków. Dlatego sprzeciwiałem się stawianiu twórców stanu wojennego przed Trybunałem Konstytucyjnym. Uważałem, że trzeba przekroczyć horyzont przeszłości i własnej krzywdy. A także pamiętać o ówczesnej groźbie sowieckiej interwencji. Zawsze też dawałem wyraz swemu szacunkowi dla generałów Wojciecha Jaruzelskiego i Czesława Kiszczaka, obaj oni bowiem odegrali zdecydowanie pozytywną rolę w 1989 r., w procesie Okrągłego Stołu i demokratycznego przekształcania państwa. Jednak rehabilitacja stanu wojennego i przerzucanie odpowiedzialności na „Solidarność” wydaje mi się procederem moralnie niedopuszczalnym, politycznie niebezpiecznym, a w dodatku historycznie fałszywym.

Stan wojenny był wyrazem niezdolności komunistycznej nomenklatury do reformowania totalitarnego państwa. Za stan wojenny i jego następstwa Polska zapłaciła bardzo wysoką cenę. Zniszczył on podmiotowość społeczeństwa, wciskając ponownie życie publiczne w totalitarny gorset. Sfingowane procesy, likwidacja stowarzyszeń twórczych, cenzurowanie kultury – czy ludzie odpowiedzialni za to wszystko mogą być wolni od poczucia winy? Czy amnezja, która ogarnia ludzi starego reżimu, nie jest zapowiedzią jakiejś destrukcji pamięci zbiorowej, która może przeobrazić się w miazgę kolektywnego cynizmu i powszechnej sklerozy?

Powtórzmy tedy: amnestia, za którą opowiadaliśmy się zawsze, nie oznacza amnezji. Nakaz pamięci i lojalność wobec prawdy każe nam przypomnieć, że system komunistyczny w ogólności, a system stanu wojennego w szczególności, był totalitarnym bezprawiem, które niszczyło normy moralne, więzi społeczne, ludzkie charaktery, szanse rozwojowe kraju.

Głęboki kryzys przeżywają dziś również formacje określane mianem „prawicy”. Ich znakiem była katolicka chorągiew; ich obsesją była niechęć do demokratycznej inteligencji; ich programem była lustracja i dekomunizacja; ich idolem był Wałęsa. Gdy rozeszły się drogi polityków „prawicy” z prezydentem, rozpoczął się trwały proces samozniszczenia tego obozu. Ich obraz Polski, jako państwa rządzonego z ukrycia przez spisek „czerwonych” z „różowymi”, zawiązany w Magdalence; ich drapieżna chęć zastąpienia urzędników z dawnego aparatu własnymi kolegami; ich dążenie do politycznego wykorzystania ubeckich archiwów i prawnego zadekretowania dyskryminacji funkcjonariuszy partii komunistycznej; ich serwilistyczno-instrumentalny stosunek do Kościoła; ich wzajemne konflikty i waśnie personalne – wszystko to przyniosło spektakularną klęskę obozu „prawicy”.

Określenie „prawica” nieprzypadkowo opatruję cudzysłowem. W strategii większości polityków tych ugrupowań retoryka prawicowa łączyła się z radykalnie lewicową czy zgoła lewacką taktyką destabilizacji państwa i jego instytucji. Politycy rozumni i odpowiedzialni, w rodzaju Aleksandra Halla, znaleźli się na marginesie prawicowej sceny. Górę wzięła groźna mieszanina populistycznej demagogii, choć bliski związek tych ugrupowań z hierarchią kościelną powinien taką demagogię wykluczać.

Wszelako również Kościół katolicki przeżył swoisty kryzys obecności w życiu publicznym. Po okresie apogeum autorytetu Kościoła latem 1989 r. pojawił się w jego obrębie nowy ton dominujący i nowy – po bezbożnym komunizmie – wróg śmiertelny. Ów ton sytuował się pomiędzy retoryką triumfalizmu i obsesją zagrożenia duchem laickiego państwa. Po klęsce komunizmu wrogiem Kościoła został ogłoszony liberalizm.

Gromy ciskane pod adresem liberalizmu dobrze współgrały z populistycznym dyskursem o Polsce rozkradanej przez zmowę „starej i nowej nomenklatury”. Z populizmem postkomunistycznym, który z trybuny sejmowej szlochał nad upadkiem szkolnictwa i służby zdrowia, nauki i kultury, dobrze współgrał populizm antykomunistyczny, który mówił z grubsza to samo, podlewając swe frazesy – dodatkowo, choć obficie – antykomunistycznym sosem. Wróg był wspólny: Tadeusz Mazowiecki, Leszek Balcerowicz, Jacek Kuroń, Bronisław Geremek, „Gazeta Wyborcza”. Nastał czas dziwnych sojuszy: KPN z OPZZ, Andrzeja Leppera ze Stanem Tymińskim, Piotra Ikonowicza z Sojuszem Lewicy Demokratycznej i wrzaskliwym odłamem „Solidarności”. Nie była to żadna sformalizowana koalicja – ci politycy chętnie by siebie potopili nawzajem w łyżce wody. Był to jednak faktyczny sojusz atakujący polską reformę.

„Solidarność” odgrywała tu rolę niebagatelną. Ten związek zawodowy, słabnący bezustannie, pozbywający się na kolejnych zakrętach wybitnych działaczy, pogrążony w konfliktach i frustracji, wciąż żył mitem swej dawnej potęgi. Nowe kierownictwo „Solidarności” nie umiało zbudować żadnego programu na nowy czas. Żadnej wizji miejsca związku zawodowego w reformującym się i demokratycznym państwie prawa. Dlatego sięgało po język i wzór zachowań wytworzony w innej epoce; po instrument strajków i ulicznych demonstracji. Była to droga donikąd, o czym liderzy „Solidarności” mieli się wnet przekonać namacalnie.

Formacje postkomunistyczne zwyciężyły w wyborach wrześniowych 1993 r. Szły do nich pod hasłem: „Tak dalej być nie musi!”, obiecując sfrustrowanym i zagubionym wyborcom likwidację bezrobocia, podwyżkę płac, rent i emerytur, likwidację korupcji, bezpieczeństwo socjalne. Po czym – pierwszego niemal dnia po zwycięstwie – ogłoszono: „Tak dalej być musi!”. Cóż bowiem innego mogły znaczyć deklaracje o „potrzebie kontynuacji”? Były one zresztą wyrazem zdrowego rozsądku i realistycznej oceny sytuacji. Wszelako wywołały – i wywołują nadal – gwałtowne sprzeciwy w elektoracie koalicji. Paraliżują one ją i sprzyjają ożywieniu retoryki populistycznej.

Politycy reprezentujący tendencje populistyczne i antyreformatorskie – w obrębie koalicji i poza nią – będą nasilać krytykę reformy. Znów usłyszymy slogany o sprawiedliwości społecznej, o bogatych i biednych, o korupcji i złodziejskiej prywatyzacji wypowiedziane z trybuny sejmowej przez posłów Pęka, Ikonowicza bądź Leszka Moczulskiego. Sfrustrowany aparatczyk z PZPR, który liczył na powrót „niegdysiejszych śniegów”, będzie się przekrzykiwał z działaczem lepperowskiej Samoobrony i związkowcem „Solidarności” w rodzaju Zygmunta Wrzodaka, prześcigając się w oskarżaniu rządzących i składaniu obietnic rządzonym. Groteskowy dzisiaj margines może stać się realną siłą destabilizującą państwo.

W takim kontekście politycznym na polskiej scenie pojawia się nowa partia, powstała ze zjednoczenia Unii Demokratycznej i Kongresu Liberalno-Demokratycznego.

II

Przypomnijmy: w „Solidarności” istniały od początku trzy nurty ideowo-polityczne. Określmy je jako robotniczo-rewindykacyjny, narodowo-katolicki i demokratyczno-inteligencki. Kontynuacją pierwszego z nich jest dzisiejsza „Solidarność”; kontynuacją drugiego – ZChN i partie do niego zbliżone; kontynuacją trzeciego – Unia Demokratyczna.

Unia wyrosła z tradycji tego skrzydła „Solidarności”, które związane było wcześniej z KOR-em i Towarzystwem Kursów Naukowych, z Klubem Inteligencji Katolickiej i „Tygodnikiem Powszechnym”, z przywódcami podziemnej „Solidarności”: Zbyszkiem Bujakiem i Władkiem Frasyniukiem, choć ten pierwszy wybrał później Unię Pracy. To skrzydło miało długą tradycję opozycyjną, silne zaplecze intelektualne, głęboko zakorzeniony etos solidarnościowego oporu, ale i odpowiedzialnej troski o los państwa polskiego. W imię tego etosu przyszli działacze Unii zarówno trwali przez lata w strukturach podziemnych, jak i potrafili później wybrać drogę okrągłostołowego kompromisu. Stawka na ewolucyjne wychodzenie z dyktatury i poparcie dla rządu Tadeusza Mazowieckiego były logicznym następstwem tego sposobu myślenia. Sprzeciw wobec „wojny na górze”, ogłoszonej w maju 1990 r. przez Lecha Wałęsę, oraz wysunięcie kandydatury Mazowieckiego na urząd prezydenta ukonstytuowały tę formację.

Inna była droga Kongresu Liberalno-Demokratycznego. Uformowało go środowisko skupione wokół gdańskiego „Przeglądu Politycznego”, ważnego pisma podziemnego, które upowszechniało myśl liberalną. Ówczesnym hasłem późniejszych ludzi Unii było: „Nie ma wolności bez »Solidarności«”. Gdańskim liberałom to nie wystarczało. Dorzucali przeto: „Nie ma wolności bez własności i przedsiębiorczości”. Liberałowie znaleźli się w obozie wałęsowskim, a przeciw Tadeuszowi Mazowieckiemu. Od początku jednak wyróżniali się w tym obozie polityczną kulturą, brakiem agresywnej demagogii, intelektualną kompetencją i pragmatyzmem działań. Poważnym błędem liderów UD i KLD, który fatalnie zaciążył na polskiej scenie politycznej, była plajta rozmów o stworzeniu koalicji przed ostatnimi wyborami parlamentarnymi. Obecne zjednoczenie jest niewątpliwie wyciągnięciem wniosku z tamtego błędu. Teraz się okaże, czy nowa formacja zdoła zagospodarować miejsce w centrum polskiej demokracji.

III

Pisząc o Unii Demokratycznej, zmagam się z problemem osobistym. Choć nigdy do Unii formalnie nie należałem, to przecież przez wiele lat identyfikowałem się z tą formacją i w pewnej mierze ją współtworzyłem. Za jej obecny kształt i ja czuję się współodpowiedzialny. Głosowałem na ludzi Unii w przekonaniu, że oddaję głos na formację uczciwą, odpowiedzialną i godną zaufania.

„Gazeta Wyborcza” była często – choć niesłusznie – określana jako pismo Unii. Politycy UD zbierali cięgi za nasze publikacje. Wspólna często geneza ideowa, związki przyjacielskie, nieskrywane sympatie „Gazety” dla kandydatury Mazowieckiego – wszystko to tworzyło obraz pisma „unijnego”. Jednak „Gazeta” nie była i nie będzie instrumentem politycznym w niczyich rękach. Byliśmy i będziemy pismem niezależnym – także od partii, z którymi sympatyzujemy – w imię zdrowia i klarowności życia publicznego.

Lubiłem Unię Demokratyczną. Uważam, że ta formacja, która przebyła ciernistą drogę od statusu dysydencko-podziemnego do odpowiedzialnych rządów za Polskę, odegrała jednoznacznie pozytywną rolę w ostatnich latach. Jej antykomunizm z ludzką twarzą, rozsądna i odpowiedzialna polityka reform, zdolność do kompromisu w imię dobra państwa, racjonalizm w polityce zagranicznej – wszystko to stało się bezcennym składnikiem porządku demokratycznego w Polsce.

A przecież gwiezdny czas tej formacji, gdy miała jasny program modernizacji Polski i szerokie poparcie społeczne, już przeminął. Przeminął wraz z epoką komunistycznej dyktatury, Okrągłego Stołu, pierwszych rządów solidarnościowych. Nadchodzi nowa epoka. Stąd kryzys dotychczasowych form. I albo nowa partia znajdzie język polityczny i strategię działań na czas przyszły, albo też ulegnie marginalizacji i rozkładowi.

Zastanówmy się: gdzie tkwią szanse i zagrożenia dla polskiej suwerenności i demokracji? Albo inaczej: dlaczego ludzie powiadają, że obóz „solidarnościowy” ich zdradził?

Pomińmy argumenty wielokrotnie przywoływane: o nieuchronnych rozczarowaniach, o kosztach transformacji, o załamaniu się horyzontu nadziei. Niedawno na publicznym spotkaniu w niewielkim mieście 40-letni robotnik z „Solidarności” rzucił mi gorzko w twarz: „Przecież zmiana, o którą wspólnie walczyliśmy, miała być w interesie ludzi pracy; tymczasem ta zmiana, której jesteśmy świadkami, dokonuje się w interesie grupki biznesmenów powiązanych z kolejnymi rządami...”.

Nie mam poczucia, że umiałem odpowiedzieć na ten zarzut. Natomiast mam pewność, że muszą nań odpowiedzieć w sposób przekonywający politycy Unii i Kongresu. Muszą skonfrontować się z tym zarzutem, znaleźć argumenty, które trafią do ludzi. I muszą tym ludziom zaproponować coś konkretnego, jakiś sposób życia i przeżycia tego trudnego czasu, jakiś scenariusz nadziei na najbliższe lata. Tylko tą drogą mogą uzyskać poparcie i przyzwolenie dla polityki rynku, prywatyzacji, trudnego pieniądza od ludzi, którym bieda zagląda w oczy. Tych ludzi może łatwo porwać populistyczny slogan, którym szafować będą kolejne legiony demagogów.

Obóz antykomunistycznej, solidarnościowej opozycji nie zostanie już nigdy odbudowany. Minął czas komunizmu i czas antykomunizmu. Minął przeto czas „Solidarności”. Z pewnością moim błędem była wiara z jesieni 1989 r., że można przez pewien czas utrzymać jakąś elementarną jedność obozu solidarnościowego. Sądziłem, że jest to możliwe i niezbędne jako parasol dla polityki reform. Ale jeszcze większym błędem jest wiara, że ten obóz można dziś posklejać w obliczu rekomunizacji. Nie można. Także dlatego, że w Polsce nie dokonuje się proces restauracji komunizmu. Powracają złe obyczaje, pojawiają się absurdalne i fatalne decyzje rządzącej koalicji, powracają ludzie starego reżimu z nieśmiertelnym towarzyszem Szmaciakiem. Nie powraca jednak system komunistyczny.

Werdykt wyborców i absurdalna taktyka wyborcza partii postsolidarnościowych (w tym – Unii i Kongresu) wyniosły ponownie do władzy ludzi dawnej nomenklatury. Jednak następne wybory mogą wynieść do władzy innych ludzi. Zadaniem polskiej demokracji jest uczynić wszystko, by nie byli to reprezentanci orientacji skrajnej, niezależnie od koloru i proweniencji. Prawica, lewica... Skrajności często się przyciągają.

Jeśli bowiem osią podziału przestał być konflikt komunizmu z antykomunizmem, to nie stał się nim również spór prawicy z lewicą. Oba te pojęcia są dziś w Polsce całkowicie umowne i odnoszą się raczej do czasu już minionego.

Istotną rolę – to oczywiste – odgrywa wciąż spór o kształt wydatków budżetu państwa czy o miejsce Kościoła w państwie, co przywołuje kategorie właściwe lewicy i prawicy. Wszelako nad każdym z tych sporów unosi się pytanie: jak połączyć wzrost gospodarczy z godziwym podziałem dochodu narodowego? Jak zharmonizować niezbędną dla gospodarki przedsiębiorczość, która produkuje bogactwo i nierówności, z ludzką potrzebą zmniejszenia drastycznych kontrastów między bogactwem i ubóstwem, a także z ludzkim pragnieniem większej sprawiedliwości?

Antykomunistyczna rewolucja solidarnościowa była pierwszą chyba w dziejach rewolucją bez utopii. Nie towarzyszył jej żaden projekt idealnego społeczeństwa, państwa, ustroju. Nie znaczy to jednak, że była rewolucją bez marzeń. W jej naturę wpisane było marzenie o suwerenności państwowej i narodowej wolności, o swobodach obywatelskich i prawdzie życia publicznego, o racjonalności gospodarczej i granicach otwartych na świat. Ale było tam również marzenie o normalnym, stabilnym życiu w bezpiecznym i zamożnym państwie.

Jak odpowiedzieć na to marzenie? Polska jest dziś krajem biednym. Pozytywny scenariusz dla Polski to osiągnięcie w ciągu kilku lat poziomu zamożności uboższych krajów zachodniej Europy: Hiszpanii, Portugalii czy Irlandii. Ten scenariusz jest realny pod warunkiem zgody podstawowych sił politycznych polskiej sceny: od prawej do lewej strony. Dziś takiej zgody nie ma. I nikt nie formułuje strategii budowania takiej zgody. Co źle wróży polskiej demokracji.

IV

Demokracja jest sztuką kompromisu. Zdolność do jego zawierania zawsze była siłą Unii i Kongresu. Wszelako potrzeba kompromisu często prowadziła polityków tych ugrupowań do wypowiedzi nieklarownych i pokrętnych, a także do milczenia o sprawach istotnych. To z kolei stało się źródłem ich słabości.

Politycy Unii mówili często niejasno, jakby ze ściśniętym gardłem, jakby pod szantażem swych adwersarzy i partnerów. Warto przyjrzeć się naturze tego szantażu. To dobry punkt wyjścia do rachunku własnych słabości. Nie tylko Unii Demokratycznej. Także moich własnych.

Prezydent Lech Wałęsa – od niego zacznijmy. Nie kusi mnie syntetyczny i jednoznaczny osąd jego polityki. Zresztą o jednoznaczność trudno: blaski i cienie przeplatają się wzajemnie. Wałęsa z pewnością uchronił państwo polskie od wielu zagrożeń i zrobił dla Polski wiele dobrego. A także wiele złego. Ten polityk, który odcisnął tak wyraziste piętno na ostatnich kilkunastu latach historii polskiej, z pewnością jest nosicielem pewnej wizji państwa i pewnego stylu rządzenia.

W Unii i Kongresie jest wielu ludzi, którzy mieli okazję blisko z Lechem Wałęsą współpracować; którzy współtworzyli jego obraz i jego mit. Wyborcy mają prawo zadać im pytanie: jaka jest ich ocena tej wizji państwa i tego stylu rządzenia, który Lech Wałęsa prezentuje? Mają też prawo zapytać o ich ocenę własnych zasług w tworzeniu mitu Wałęsy. I każdy – siebie naturalnie nie wyłączam – ma obowiązek takiego rachunku sumienia dokonać. Tym bardziej że politycy Unii i Kongresu dają dziś opinii publicznej niejasne sygnały, że możliwe jest udzielenie Wałęsie poparcia w wyborach prezydenckich. Wydaje się, że wałęsowska wizja prezydentury i styl uprawiania przezeń polityki winien być obcy politykom Unii i Kongresu. Wolno przeto zapytać o przesłanki możliwego poparcia i jego możliwe konsekwencje.

To samo dotyczy sprawy konstytucji. Brak konstytucji demokratycznego państwa jest niewątpliwym błędem i zaniedbaniem kolejnych parlamentów. Wolno przeto zapytać, co politycy nowej partii uczynili i co zamierzają uczynić, by ten błąd naprawić i jaki ma być kształt tej konstytucji? Jakie miejsce parlamentu, rządu, prezydenta? Jaki rodzaj kontroli nad aparatem przemocy? Jaki kształt niezależności publicznych mediów? Jakie miejsce Kościoła w państwie?

Właśnie – Kościół. Niewiele tematów wzbudza dziś w Polsce tyle sporów i emocji. Czemu Unia wypowiada się na ten temat zawsze dwuznacznie? Dlaczego unika jasnego zdystansowania się wobec politycznego klerykalizmu i agresywnego antyklerykalizmu? Czemu boi się panicznie publicznej debaty z hierarchią kościelną? Czemu boi się powtórzyć głośno formułę Tadeusza Mazowieckiego, że szanuje Kościół, który jest znakiem sprzeciwu, ale sprzeciwiać się będzie każdej próbie uczynienia z Kościoła znaku przymusu?

Czegóż to już Unii nie zarzucano! Że jest siedliskiem Żydów, masonów, kosmopolitów... że jest lewicą laicką i „katolewicą”... Czemu politycy Unii nie rozszyfrowują natury tych oskarżeń; czemu nie powiedzą otwarcie, że ktokolwiek je wypowiada, powiela tradycje polskiego ciemnogrodu? Oskarżano Unię, że stolicę Polski chce przenieść do Brukseli; że idzie na pasku Bonn i Waszyngtonu; że ze strachu przed Moskwą blokowała dyplomatyczne uznanie dla Litwy i Ukrainy; że przez euroregiony dąży do rozbioru Polski. Czemu na te zarzuty nie usłyszeliśmy nigdy klarownej odpowiedzi?

Oskarżano Unię o pogardę dla tradycji narodowej. Czemu politycy Unii nigdy nie powiedzieli jasno, jakiej tradycji polskiej czują się kontynuatorami, a jaką odrzucają?

Unia zawsze opowiadała się za niezależnością publicznych mediów. Co tej niezależności dziś zagraża? I w jaki sposób będą jej bronić politycy nowej partii?

Wielu polityków Unii i Kongresu wywodzi się z NSZZ „Solidarność”. Co dzisiaj mają oni do zaproponowania ruchowi związkowemu? Tu nie wystarczy postulat ustalenia ograniczeń praw związków zawodowych, co proponowali politycy z Kongresu. Związki zawodowe są równie nieusuwalnym składnikiem porządku demokratycznego jak system wielopartyjny czy niezależna, wolna od cenzury prasa. Wybitny polityk gospodarczy bliski Unii i Kongresowi powiada dzisiaj: „Związki zawodowe muszą zdecydować – czy chcą być źródłem populistycznych nacisków, które produkują bezrobocie, czy pomagać w tworzeniu nowych produktywnych miejsc pracy”.

Otóż – nie! Związki zawodowe muszą bronić interesów i praw ludzi pracy. Nie da się – w demokratycznym państwie – zredukować ich roli do „pomocy w tworzeniu nowych miejsc pracy”. Związki zawodowe muszą być partnerem przedsiębiorców i rządu.

Jaką strategię, jaką myśl programową zaproponują ruchowi związkowemu politycy Unii i Kongresu? Przecież związkowcy zorientują się – prędzej czy później, raczej prędzej niż później – że dotychczasowa polityka ich przywódców jest ślepą uliczką. Jaką drogą wtedy podążą? Drogą nasilania krzyku? Drogą Zygmunta Wrzodaka, tropiciela Żydów? Drogą Piotra Ikonowicza, proroka nowej rewolucji proletariackiej? Dlaczego związkom zawodowym nie zaproponowano dotąd jakiejś strategii „paktu dla Polski”? Jeśli ta propozycja zostanie teraz odrzucona przez kierownictwo „Solidarności”, to z pewnością jutro co mądrzejsi związkowcy zaczną się nad nią zastanawiać.

Zwolennicy rynku odrzucają dziś często ideę państwa opiekuńczego. Państwo opiekuńcze – to prawda – sprzyja wzrostowi biurokracji i korupcji; wymaga zasobów, których Polska dziś nie posiada. Jednak żelazna logika zysku nie może być normą jedyną i bezwzględną. Rynek wytwarza bogactwo, ale nie ma ludzkiej twarzy. I o tym warto rozmawiać: o rynku z ludzką twarzą. Nie stoi to w sprzeczności z modernizacją gospodarki i ideą liberalnego, tolerancyjnego państwa.

Politykom Kongresu przyklejono wizerunek formacji ludzi łasych na pieniądze, ocierających się o świat przestępczej korupcji. Zawsze zwalczałem ten stereotyp. Ale to politycy Kongresu winni publicznie zdać sprawę z zarzutów stawianych ich parlamentarzystom: ile w tym zmyślenia, ile prawdy, a ile złośliwej przesady.

Unia zawsze prezentowała kulturę polityczną opartą na tolerancji, dialogu, szacunku dla partnerskich reguł gry. Ugięła się jednak przed hałaśliwym szantażem polityków z ZChN, Porozumienia Centrum czy KPN, którzy powtarzali zarzuty o sojuszu „różowych” z „czerwonymi”. To z powodu tego szantażu Unia nigdy nie powiedziała jasno, że totalnemu odrzuceniu komunizmu nie może towarzyszyć nagonka na ludzi, czystka dokonywana wedle sprawdzonych, bolszewickich wzorów, ostracyzm wobec ludzi starego reżimu. Strach polityków Unii przed tym szantażem, a także uleganie własnym, uzasadnionym zresztą, resentymentom spowodował, że Unia odtrąciła tych, którzy mogli być jej sprzymierzeńcami. Polityka konsekwentnego izolowania formacji postkomunistycznych w poprzednim parlamencie doprowadziła do dominacji tej formacji w parlamencie obecnym.

A zresztą – czym jest dziś SLD? Koalicją sił wewnętrznie sprzecznych, złączonych tylko biografią i strachem przed dekomunizacją. Mieczysław F. Rakowski, wybitny polityk tego obozu, pisał w ostatniej „Polityce”: „Dziś znaki rozpoznawcze SdRP, które powinny wyraźnie oddzielać partię od sił skupionych na prawym biegunie, są niewyraźne i zamazane. Z przykrością trzeba stwierdzić, że coraz częściej słyszy się, iż socjaldemokraci z ulicy Szarej bliżsi są orientacji liberalno-demokratycznej aniżeli lewicowej. Jeśli oceny tej nie uznamy za przesadną, to można założyć, że SdRP, podobnie jak wiele innych partii działających dziś w kraju, jest tworem przejściowym i prędzej czy później pojawi się w Polsce zapotrzebowanie na partię lewicową o jednoznacznym programowym obliczu ideologiczno-politycznym i społeczno-ekonomicznym”.

Przeczytajmy uważnie – przecież to jest wezwanie do zmiany kierownictwa partyjnego bądź do rozłamu. Za czas jakiś Aleksandra Kwaśniewskiego czy Marka Borowskiego mogą zastąpić politycy, którym łatwiej będzie rozmawiać z Henrykiem Goryszewskim, Romualdem Szeremietiewem i Janem Łopuszańskim niż z Bronisławem Geremkiem, Donaldem Tuskiem i Janem Marią Rokitą. Czy taka ewolucja SLD będzie korzystna dla Polski?

Dopóki politycy Unii i Kongresu nie uświadomią sobie tego, postępować będzie proces polaryzacji polskiej sceny politycznej i marginalizacji ich samych – najważniejszego z postsolidarnościowych ugrupowań. A może i tak się zdarzyć, że jedyny realny wybór, przed którym stanie polski wyborca, będzie wyborem pomiędzy SLD a PSL. Nie życzę tego nowej partii. Nie życzę tego sobie. Nade wszystko jednak nie życzę tego Polsce.

V

To, co piszę, z pewnością nie jest przyjemne dla polityków Unii i Kongresu. Nie jest również przyjemne dla mnie. Zwykle unikam publicznej krytyki przyjaciół. Piszę jednak, bowiem wierzę, że nowa partia ma historyczną szansę. I w to wierzę, że jest szansą dla polskiej demokracji. Wszelako ta szansa – jak tyle innych – może zostać zmarnowana.

Na polskiej scenie politycznej dominuje dziś klimat wojny wszystkich ze wszystkimi, atmosfera pomieszania języków. Ugrupowania nie szukają kompromisu i konsensusu. Polscy politycy nie rozmawiają ze sobą. Słychać wrzaski i monologi, intrygi i oskarżenia, ale nie słychać debaty. Jak inaczej bowiem zakwalifikować określenie Jana Nowaka-Jeziorańskiego mianem „pełniącego obowiązki Polaka”? Co oznacza to niekończące się stawianie przed Trybunałem Konstytucyjnym ludzi zasłużonych dla państwa polskiego, np. Leszka Balcerowicza? Jak zinterpretować postulat, by wyższych funkcjonariuszy PZPR pozbawić biernego prawa wyborczego? Co myśleć o publicyście, który swego adwersarza nazywa „publicystą polskojęzycznym”? Jak określić polityka, który porównuje hierarchię kościelną do aparatu hitlerowskiej partii? Jak rozumieć biskupa, który krytykę wypowiedzi innego biskupa przyrównuje do uwięzienia kardynała Wyszyńskiego? Czy z tych wypowiedzi nie wyłania się groźny obraz umysłowej bałkanizacji Polski?

Polska klasa polityczna utraciła zdolność rozmawiania ze sobą. Bez trwałego dialogu zaś żaden kompromis nie będzie możliwy. Odbudowa zdolności rozmowy jest szansą polityków z Unii i Kongresu. Oznacza to wypracowanie nowej strategii opozycyjnej, w której będziemy mieli miejsce na konflikt, ale i na dialog; na przekształcenie – zgodnie z regułą demokracji – wroga w adwersarza.

Dotychczasowe analizy polityczne polityków Unii – skądinąd analizy wysokiej próby – Aleksandra Smolara czy Jana Marii Rokity takiej strategii nie dostarczają. Proponują oni politykę opozycji bezwarunkowej i twardą retorykę antykomunistyczną. Fatalnym rezultatem takiego rozumowania było stanowisko posłów Unii w sprawie Marka Borowskiego. Partii słynącej z przyzwoitości i wyobraźni zabrakło tym razem wyobraźni, by stanąć w obronie zwolennika prywatyzacji i gospodarki rynkowej atakowanego przez populistów z własnego obozu. I nie przekonuje mnie argument, że postkomuniści są partnerem niegodnym i nielojalnym, gdyż przez dziesięciolecia wspierali dyktaturę, a w poprzednich sejmach uprawiali politykę destrukcyjną. Jeśli nawet tak było – to po co ich naśladować?

Politycy Unii i Kongresu muszą odpowiedzieć na pytanie, czy Polskę stać na kontynuację obecnej sytuacji paraliżu władzy państwowej, wywołanego przez Belweder i skłóconą wewnętrznie koalicję. Jakie będzie państwo polskie po roku takich rządów? Co będzie z gospodarką, która nie ma od wielu tygodni wicepremiera i ministra finansów? Co będzie z administracją obsadzaną przez „kolesiów” z klucza partyjnego? Co będzie z aparatem przemocy podporządkowanym Belwederowi i pozbawionym wszelkiej kontroli? Co będzie za rok z międzynarodową wiarygodnością Polski? Czy postępująca kompromitacja urzędu prezydenta i rządu koalicji nie przyniesie Polsce szkód nieodwracalnych? Czy – „im gorzej, tym lepiej”? Kto skorzysta na tej destrukcji? Jakie siły polityczne może ten proces wynieść na powierzchnię?

Unia ma wielu polityków cieszących się powszechnym szacunkiem, ale niewiele nowych twarzy. Ma opinię partii mało dynamicznej, źle kontaktującej się z opinią publiczną. Nadmiernie ostrożnej, niezdolnej do ryzyka, nieustannie przegrywającej. Kongres ma opinię partii niewrażliwej na krzywdę ludzką, lekceważącej świat pracy, podatnej na korupcję. Jedni i drudzy obwiniani są o grzech arogancji.

Dlatego potrzebna jest przemyślana strategia, by zmienić ten wizerunek. Naturalnym atutem Unii i Kongresu jest idea „Paktu o przedsiębiorstwie”, nad którym pracowali wspólnie unita Jacek Kuroń i liberał Jan Krzysztof Bielecki. To był doskonały pomysł społeczny i polityczny, a także znakomity przykład syntezy dwóch tradycji polskiej opozycji demokratycznej. Przecież w Jacku Kuroniu jest coś z „unity idealnego”, a Jan Krzysztof Bielecki ma w sobie coś z „idealnego liberała”. Ten pierwszy łączył odpowiedzialność za państwo z wrażliwością społeczną i słuchem absolutnym na potrzeby ludzi pokrzywdzonych. Ten drugi łączył odpowiedzialność za państwo z wyczuciem potrzeb przedsiębiorców, z pragmatyzmem polityka rozumiejącego sens wolnego rynku. Czy te dwie tradycje i wrażliwości potrafią być w nowej partii komplementarne?

Byłoby to jej wielkim atutem. Ale ten atut stanie się wiarygodny dopiero po publicznym rachunku własnych słabości. Tylko wtedy przegrywającą siłę spokoju można przekształcić w zwycięski spokój siły.

VI

Mechanizm wyniszczającego konfliktu jest zwykle podobny. Równowaga sił na scenie politycznej powoduje, że żadna ze stron nie może osiągnąć trwałej dominacji. Jednocześnie żadna z nich nie jest zdolna do kompromisu z adwersarzem: sama myśl o kompromisie jawi się jako horror i kapitulacja. Dialog polityczny zamiera. Pojawia się syndrom „zimnej bałkanizacji” – wypowiadane głośno słowa przestają opisywać rzeczywistość i budować obszar zgody. Te słowa zaczynają służyć do unicestwienia adwersarza. Adwersarz przeobraża się w śmiertelnego wroga. Z rzecznika odmiennych interesów i obyczajów staje się nosicielem historycznego i metafizycznego Zła. Konsensus przestaje być możliwy, a procedury demokratycznego państwa prawa zaczynają ulegać rozkładowi. Poszczególne strony konfliktu szukają pomocy u obcych bądź też obcy z własnej inicjatywy tę pomoc oferuje. Kraj staje się terenem podwójnego konfliktu: wewnętrznego i zewnętrznego. Wtedy wystarczy już tylko iskra.

VII

Widziałem niedawno dwa piękne miasta: Kapsztad i Bejrut. Widziałem Kapsztad w chwili, gdy ważą się losy demokracji w RPA. Ten kraj wychodzi dziś z dyktatury apartheidu ku ładowi demokratycznemu poprzez system kompromisów wczorajszych oprawców z wczorajszymi ofiarami. Nie jest to łatwa ewolucja – każdego dnia giną ludzie. Gromadzona przez lata namiętność i nienawiść wybucha dzisiaj z ogromną mocą. Krzyżują się sprzeczne interesy – kraj jest na krawędzi wojny wszystkich ze wszystkimi. Szansą jest kompromis, którego rzecznikami są Frederik de Klerk i Nelson Mandela. Polityk, który przez lata służył apartheidowi, i więzień apartheidu przez lat dwadzieścia kilka. Obaj dokonują nadludzkich wysiłków, by skutecznie przekształcić śmiertelny konflikt w demokratyczny dialog. Od powodzenia tych wysiłków zależy los tego kraju. Czy Kapsztad pozostanie pięknym i zamożnym miastem, czy też stanie w ogniu?

I widziałem Bejrut – miasto, w którym zwyciężył duch nienawiści i zemsty. Widziałem w środku tego przepięknego miasta cmentarz. Wielka dzielnica gruzów: najpiękniejsze hotele, restauracje, budynki mieszkalne – wszystko obrócone w nicość zamieszkaną przez szczury. Centrum Bejrutu to pomnik wystawiony ludzkiemu szaleństwu i nienawiści; to obraz zniszczenia dokonanego przez Libańczyków, którzy – muzułmanie i chrześcijanie – nie umieli zawrzeć ze sobą kompromisu. W ich konflikt wewnętrzny wnet wtrącili się obcy. Dziś można obejrzeć zrujnowany Bejrut, ludzi w żałobie, część kraju pod okupacją izraelską, a resztę podporządkowaną „wojskowej obecności” Syrii. Syryjscy żołnierze kontrolują dziś miejskie rogatki.

Przedwojenny Bejrut i przedwojenny Liban nie były oazą moralności. Była tam i korupcja, i niesprawiedliwość, i nieprawość. Ale było to wspaniałe, zamożne miasto, gdzie w pokoju żyli ze sobą ludzie kilkunastu religii. A chyba – powiada Oriana Fallaci – „pokój wart jest szczypty nieprawości”.

Chodząc ulicami Bejrutu, nie umiałem odpędzić od siebie obsesyjnej myśli, którą dzielę się z wami. Tak mogło przecież wyglądać moje miasto... Tak może wyglądać każde miasto, którego mieszkańcy nie umieją się porozumieć.

Czemu piszę dziś o takich koszmarnych wizjach? Bowiem gdy płoną domy, nikt już nie ugasi ich atramentem.

Jaki projekt przyszłości zaproponuje Polsce nowa formacja polityczna Unii i Kongresu? I czy zaproponuje?

„Gazeta Wyborcza” nr 95 z 23-24.04.1994

Redaktor serii: DARIUSZ FEDOR

Korekta: TERESA KRUSZONA

Projekt okładki: KRYSTIAN ROSIŃSKI

Opracowanie graficzne: MARTA JEDLIŃSKA

Producenci wydawniczy: ROBERT KIJAK, MAŁGORZATA SKOWROŃSKA

Koordynacja projektu: JOANNA BATORSKA

© Copyright by Adam Michnik 2009

© Copyright for this edition by AGORA SA 2009

Na tom „Dwie dekady wolności” składają się teksty Adama Michnika publikowane w „Krytyce” („Inny Sierpień”, 1993, nr 40), „Tygodniku Powszechnym” („O czym nie lubią pamiętać Polacy i Żydzi”, 16.07.1995; „Więcej marzeń”, 24.04.1988 i 1.05.1988; „Pytania do Andrzeja Wajdy”, 8.01.1989), w książce „Historia i wyobraźnia. Studia ofiarowane Bronisławowi Baczce”, PWN 1992 („Fiodor Raskolnikow i inni”) oraz w „Gazecie Wyborczej” w latach 1989-2009.

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2011

ISBN 978-83-268-0193-8

Konwersja i edycja publikacji