Dane oryginału

Zygmunt Bauman, Retrotopia

Copyright © Zygmunt Bauman 2017

This edition is published by arrangement with Polity Press Ltd., Cambridge

Projekt okładki i stron tytułowych

Kalina Możdżyńska

Wydawca

Aleksandra Żdan

Redaktor prowadzący

Barbara Surówka

Konsultacja przekładu

Jesion Kowal

Redakcja

Marta Stęplewska

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN
Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2018

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

ISBN: 978-83-01-19887-9

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Wstęp
Epoka nostalgii

Gwoli przypomnienia: we wczesnych latach czterdziestych XX wieku Walter Benjamin w swych Tezach o filozofii historii tak pisał o przesłaniu, które niesie obraz Angelus Novus (przemianowany na Anioła Historii) namalowany przez Paula Klee w 1920 roku:

Twarz zwrócił ku przeszłości. Gdzie nam ukazuje się łańcuch wydarzeń, on widzi jedną wielką katastrofę, która nieustannie piętrzy gruzy i ciska mu je pod nogi. Chciałby może się zatrzymać, pobudzić umarłych i złączyć to, co rozbite. Lecz od raju wieje wicher, który zaplątał mu się w skrzydła i jest tak potężny, że anioł nie może już ich złożyć. Wicher ten gna go niepowstrzymanie w przyszłość, do której zwrócony jest plecami, podczas gdy przed nim po samo niebo rosną zwaliska gruzów. To, co my nazywamy postępem, to ten właśnie wicher [Benjamin 2012, s. 316].

Gdyby teraz przyjrzeć się z uwagą dziełu Klee ponownie, po niemal wieku, który upłynął od owego niezrównanego w swej głębi spostrzeżenia Benjamina, można by było raz jeszcze zobaczyć Anioła Historii w locie. Jednak zapewne najbardziej uderzające wydałoby się to, że Anioł zmienia kierunek lotu – że widzimy go w momencie radykalnego zwrotu: z twarzą odwracającą się od przeszłości i spoglądającą w przyszłość, ze skrzydłami odgiętymi w tył pod naporem wichru wiejącego tym razem od piekła przyszłości – wyobrażonego, spodziewanego i zawczasu już wzbudzającego trwogę – w stronę przeszłości i jej raju (utraconego i popadłego w ruinę, jak prawdopodobnie rysuje się on w retrospektywie). Mimo to skrzydła Anioła odgina taka sama siła jak wtedy, poryw tak gwałtowny, „że anioł nie może już ich złożyć”.

Nasuwa się wniosek, że obraz przedstawia przeszłość i przyszłość w akcie wymiany swoich cnót i przywar, które – jak poddaje Benjamin – Klee wskazał sto lat temu. Teraz to przyszłość, potępiona za niewiarygodność i wymykanie się spod kontroli, stanęła pod pręgierzem i jest rozliczana z tego, co znalazło się po stronie obciążeń. Przeszłość z kolei rozliczana jest z tego, co znalazło się po stronie uznań – uznań, na które (czy to rzeczywiście, czy pozornie) zasługuje dzięki przestrzeni wciąż jeszcze wolnego wyboru i inwestycji w nadal niezdyskredytowaną nadzieję.

* * *