Henryk Sienkiewicz

Quo vadis? Powieść z czasów Nerona

Quo vadis? A Narrative of the Time of Nero

Książka w dwóch wersjach językowych: polskiej i angielskiej

A dual Polish-English language edition

Translated from the Polish by Jeremiah Curtin

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak 

Na okładce: Henryk Siemiradzki (1843-1902), Nero's Torches (Christian Candlesticks) (1876),

(licencja public domain), źródło: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Siemiradski_Fackeln.jpg
(This file has been identified as being free of known restrictions under copyright law, including all related and neighboring rights). 

Copyright © 2014 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl 

http://www.armoryka.pl/ 

ISBN 978-83-7950-148-9

Quo vadis? Powieść z czasów Nerona

_______

Rozdział I

Petroniusz obudził się zaledwie koło południa i jak zwykle, zmęczony bardzo. Poprzedniego dnia był na uczcie u Nerona, która przeciągnęła się do późna w noc. Od pewnego czasu zdrowie jego zaczęło się psuć. Sam mówił, że rankami budzi się jakby zdrętwiały i bez możności zebrania myśli. Ale poranna kąpiel i staranne wygniatanie ciała przez wprawionych do tego niewolników przyśpieszało stopniowo obieg jego leniwej krwi, rozbudzało go, cuciło, wracało mu siły, tak że z elaeothesium, to jest z ostatniego kąpielowego przedziału, wychodził jeszcze jakby wskrzeszony, z oczyma błyszczącymi dowcipem i wesołością, odmłodzon, pełen życia, wykwintny, tak niedościgniony, że sam Otho nie mógł się z nim porównać, i prawdziwy, jak go nazywano: arbiter elegantiarum.

W łaźniach publicznych bywał rzadko: chyba że zdarzył się jakiś budzący podziw retor, o którym mówiono w mieście; lub gdy w efebiach odbywały się wyjątkowo zajmujące zapasy. Zresztą miał w swej insuli własne kąpiele, które słynny wspólnik Sewerusa, Celer, rozszerzył mu, przebudował i urządził z tak nadzwyczajnym smakiem, iż sam Nero przyznawał im wyższość nad cezariańskimi, chociaż cezariańskie były obszerniejsze i urządzone z nierównie większym przepychem.

Po owej więc uczcie, na której znudziwszy się błaznowaniem Watyniusza brał wraz z Neronem, Lukanem i Senecjonem udział w diatrybie: czy kobieta ma duszę – wstawszy późno, zażywał, jak zwykle, kąpieli. Dwaj ogromni balneatorzy złożyli go właśnie na cyprysowej mensie, pokrytej śnieżnym egipskim byssem – i dłońmi, maczanymi w wonnej oliwie, poczęli nacierać jego kształtne ciało – on zaś z zamkniętymi oczyma czekał, aż ciepło laconicum i ciepło ich rąk przejdzie w niego i usunie zeń znużenie.

Lecz po pewnym czasie przemówił – i otworzywszy oczy jął rozpytywać o pogodę, a następnie o gemmy, które jubiler Idomen obiecał mu przysłać na dzień dzisiejszy do obejrzenia... Pokazało się, że pogoda jest piękna, połączona z lekkim powiewem od Gór Albańskich, i że gemmy nie przyszły. Petroniusz znów przymknął oczy i wydał rozkaz, by przeniesiono go do tepidarium, gdy wtem spoza kotary wychylił się nomenclator oznajmiając, że młody Markus Winicjusz, przybyły świeżo z Azji Mniejszej, przyszedł go odwiedzić.

Petroniusz kazał wpuścić gościa do tepidarium, dokąd i sam się przeniósł. Winicjusz był synem jego starszej siostry, która przed laty wyszła za Marka Winicjusza, męża konsularnego z czasów Tyberiuszowych. Młody służył obecnie pod Korbulonem przeciw Partom i po ukończonej wojnie wracał do miasta. Petroniusz miał dla niego pewną słabość, graniczącą z przywiązaniem, albowiem Markus był pięknym i atletycznym młodzieńcem, a zarazem umiał zachowywać pewną estetyczną miarę w zepsuciu, co Petroniusz cenił nad wszystko.

Pozdrowienie Petroniuszowi! – rzekł młody człowiek wchodząc sprężystym krokiem do tepidarium – niech wszyscy bogowie darzą cię pomyślnością, a zwłaszcza Asklepios i Kipryda, albowiem pod ich podwójną opieką nic złego spotkać cię nie może.

 – Witaj w Rzymie i niech ci odpoczynek będzie słodki po wojnie – odrzekł Petroniusz wyciągając rękę spomiędzy fałd miękkiej karbassowej tkaniny, w którą był obwinięty. – Co słychać w Armenii i czy bawiąc w Azji nie zawadziłeś o Bitynię?

Petroniusz był niegdyś rządcą Bitynii i co większa, rządził nią sprężyście i sprawiedliwie. Stanowiło to dziwną sprzeczność z charakterem człowieka słynnego ze swej zniewieściałości i zamiłowania do rozkoszy – dlatego lubił wspominać te czasy, albowiem stanowiły one dowód, czym by być mógł i umiał, gdyby mu się podobało.

 – Zdarzyło mi się być w Heraklei – odrzekł Winicjusz. – Wysłał mnie tam Korbulo z rozkazem ściągnięcia posiłków.

 – Ach, Heraklea! Znałem tam jedną dziewczynę z Kolchidy, za którą oddałbym wszystkie tutejsze rozwódki, nie wyłączając Poppei. Ale to dawne dzieje. Mów raczej, co słychać od ściany partyjskiej. Nudzą mnie wprawdzie te wszystkie Wologezy, Tyrydaty, Tygranesy i cała ta barbaria, która, jak twierdzi młody Arulanus, chodzi u siebie w domu jeszcze na czworakach, a tylko wobec nas udaje ludzi. Ale teraz dużo się o nich mówi w Rzymie, choćby dlatego, że niebezpiecznie mówić o czym innym.

 – Ta wojna źle idzie i gdyby nie Korbulo, mogłaby się zmienić w klęskę.

 – Korbulo! Na Bakcha! Prawdziwy to bożek wojny, istny Mars: wielki wódz; a zarazem zapalczywy, prawy i głupi. Lubię go, choćby dlatego, że Nero go się boi.

 – Korbulo nie jest człowiekiem głupim.

 – Może masz słuszność; a zresztą wszystko to jedno. Głupota, jak powiada Pyrron, w niczym nie jest gorsza od mądrości i w niczym się od niej nie różni.

Winicjusz począł opowiadać o wojnie, lecz gdy Petroniusz przymknął powieki, młody człowiek, widząc jego znużoną i nieco wychudłą twarz, zmienił przedmiot rozmowy i jął wypytywać go z pewną troskliwością o zdrowie.

Petroniusz otworzył znów oczy.

Zdrowie!... Nie. On nie czuł się zdrów. Nie doszedł jeszcze wprawdzie do tego, do czego doszedł młody Sisenna, który stracił do tego stopnia czucie, że gdy go przynoszono rano do łaźni, pytał: ˝Czy ja siedzę?˝ Ale nie był zdrów. Winicjusz oddał go oto pod opiekę Asklepiosa i Kiprydy. Ale on, Petroniusz, nie wierzy w Asklepiosa. Nie wiadomo nawet, czyim był synem ten Asklepios, czy Arsinoe, czy Koronidy, a gdy matka niepewna, cóż dopiero mówić o ojcu. Kto teraz może ręczyć nawet za swego własnego ojca!

Tu Petroniusz począł się śmiać, po czym mówił dalej – Posłałem wprawdzie dwa lata temu do Epidauru trzy tuziny żywych paszkotów i kubek złota, ale wiesz dlaczego? Oto powiedziałem sobie: pomoże – nie pomoże, ale nie zaszkodzi. Jeśli ludzie składają jeszcze na świecie ofiary bogom, to jednak myślę, że wszyscy rozumują tak jak ja. Wszyscy! Z wyjątkiem może mulników, którzy najmują się podróżnym przy Porta Capena. Prócz Asklepiosa miałem także do czynienia i z asklepiadami, gdym zeszłego roku chorował trochę na pęcherz. Odprawiali za mnie inkubację. Wiedziałem, że to oszuści, ale również mówiłem sobie: co mi to szkodzi! Świat stoi na oszustwie, a życie jest złudzeniem. Dusza jest także złudzeniem. Trzeba mieć jednak tyle rozumu, by umieć rozróżnić złudzenia rozkoszne od przykrych. W moim hypocaustum każę palić cedrowym drzewem posypywanym ambrą, bo wolę w życiu zapachy od zaduchów. Co do Kiprydy, której mnie także poleciłeś, doznałem jej opieki o tyle, że mam strzykanie w prawej nodze. Ale zresztą to dobra bogini! Przypuszczam, że i ty także poniesiesz teraz prędzej czy później białe gołębie na jej ołtarz.

 – Tak jest – rzekł Winicjusz. – Nie dosięgnęły mnie strzały Partów, ale trafił mnie grot Amora... najniespodzianiej, o kilka stadiów od bramy miasta.

 – Na białe kolana Charytek! Opowiesz mi to wolnym czasem – rzekł Petroniusz.

 – Właśnie przyszedłem zasięgnąć twej rady – odpowiedział Markus.

Lecz w tej chwili weszli epilatorowie, którzy zajęli się Petroniuszem, Markus zaś zrzuciwszy tunikę wstąpił do wanny z letnią wodą, albowiem Petroniusz zaprosił go do kąpieli.

 – Ach, nie pytam nawet, czy masz wzajemność – odrzekł Petroniusz spoglądając na młode, jakby wykute z marmuru ciało Winicjusza. – Gdyby Lizypp był cię widział, zdobiłbyś teraz bramę wiodącą do Palatynu, jako posąg Herkulesa w młodzieńczym wieku.

Młody człowiek uśmiechnął się z zadowoleniem i począł zanurzać się w wannie, wychlustywając przy tym obficie ciepłą wodę na mozaikę przedstawiającą Herę w chwili, gdy prosi Sen o uśpienie Zeusa. Petroniusz patrzył na niego zadowolonym okiem artysty.

Lecz gdy skończył i oddał się z kolei epilatorom, wszedł lector z puszką brązową na brzuchu i zwojami papieru w puszce.

 – Czy chcesz posłuchać? – spytał Petroniusz.

 – Jeśli to twój utwór, chętnie! – odpowiedział Winicjusz – ale jeśli nie, wolę rozmawiać. Poeci łapią dziś ludzi na wszystkich rogach ulic.

 – A jakże. Nie przejdziesz koło żadnej bazyliki, koło termów, koło biblioteki lub księgarni, żebyś nie ujrzał poety gestykulującego jak małpa. Agryppa, gdy tu przyjechał ze Wschodu, wziął ich za opętanych. Ale to teraz takie czasy. Cezar pisuje wiersze, więc wszyscy idą w jego ślady. Nie wolno tylko pisywać wierszy lepszych od cezara i z tego powodu boję się trochę o Lukana... Ale ja pisuję prozą, którą jednak nie częstuję ani samego siebie, ani innych. To, co lector miał czytać, to są codicilli tego biednego Fabrycjusza Wejenta.

 – Dlaczego ˝biednego˝?

 – Bo mu powiedziano, żeby zabawił się w Odysa i nie wracał do domowych pieleszy aż do nowego rozporządzenia. Ta odyseja o tyle mu będzie lżejsza niż Odyseuszowi, że żona jego nie jest Penelopą. Nie potrzebuję ci zresztą mówić, że postąpiono głupio. Ale tu nikt inaczej rzeczy nie bierze, jak po wierzchu. To dość licha i nudna książka, którą zaczęto namiętnie czytać dopiero wówczas, gdy autor został wygnany. Teraz słychać na wszystkie strony: ˝Scandala! Scandala!˝, i być może, że niektóre rzeczy Wejento wymyślał, ale ja, który znam miasto, znam naszych patres i nasze kobiety, upewniam cię, iż to wszystko bledsze niż rzeczywistość. Swoją drogą każdy szuka tam obecnie – siebie z obawą, a znajomych z przyjemnością. W księgarni Awirunusa stu skrybów przepisuje książkę za dyktandem – i powodzenie jej zapewnione.

 – Twoich sprawek tam nie ma?

 – Są, ale autor chybił, albowiem jestem zarazem i gorszy, i mniej płaski, niż mnie przedstawił. Widzisz, my tu dawno zatraciliśmy poczucie tego, co jest godziwe lub niegodziwe, i mnie samemu wydaje się, że tak naprawdę to tej różnicy nie ma, chociaż Seneka, Muzomusz i Trazea udają, że ją widzą. Mnie to wszystko jedno! Na Herkulesa, mówię, jak myślę! Ale zachowałem tę wyższość, że wiem, co jest szpetne, a co piękne, a tego na przykład nasz miedzianobrody poeta, furman, śpiewak, tancerz i histrio – nie rozumie.

Żal mi jednak Fabrycjusza! To dobry towarzysz.

Zgubiła go miłość własna. Każdy go podejrzewał, nikt dobrze nie wiedział, ale on sam nie mógł wytrzymać i na wszystkie strony rozgadywał pod sekretem. Czy ty słyszałeś historię Rufinusa?

 – Nie.

 – To przejdźmy do frigidarium, gdzie wychłodniemy i gdzie ci ją opowiem.

Przeszli do frigidarium, na środku którego biła fontanna zabarwiona na kolor jasnoróżowy i roznosząca woń fiołków. Tam siadłszy w niszach wysłanych jedwabiem, poczęli się ochładzać. Przez chwilę panowało milczenie. Winicjusz patrzył czas jakiś w zamyśleniu na brązowego fauna, który przegiąwszy sobie przez ramię nimfę szukał chciwie ustami jej ust, po czym rzekł:

 – Ten ma słuszność. Oto co jest w życiu najlepsze. – Mniej więcej! Ale ty prócz tego kochasz wojnę, której ja nie lubię, albowiem pod namiotami paznokcie pękają i przestają być różowe. Zresztą każdy ma swoje zamiłowania. Miedzianobrody lubi śpiew, zwłaszcza swój własny, a stary Scaurus swoją wazę koryncką, która w nocy stoi przy jego łożu i którą całuje, jeśli nie może spać. Wycałował już jej brzegi. Powiedz mi, czy ty nie pisujesz wierszy?

 – Nie. Nie złożyłem nigdy całego heksametru. – A nie grywasz na lutni i nie śpiewasz?

 – Nie.

 – A nie powozisz?

 – Ścigałem się swego czasu w Antiochii, ale bez powodzenia.

 – Tedy jestem o ciebie spokojny. A do jakiego stronnictwa należysz w hipodromie?

 – Do Zielonych.

 – Tedy jestem zupełnie spokojny, zwłaszcza że posiadasz wprawdzie duży majątek, ale nie jesteś tak bogaty jak Pallas albo Seneka. Bo widzisz, u nas teraz dobrze jest pisać wiersze,

śpiewać przy lutni, deklamować i ścigać się w cyrku, ale jeszcze lepiej, a zwłaszcza bezpieczniej jest nie pisywać wierszy, nie grać, nie śpiewać i nie ścigać się w cyrku. Najlepiej zaś jest umieć podziwiać, gdy to czyni Miedzianobrody. Jesteś pięknym chłopcem, więc ci to chyba może grozić, że Poppea zakocha się w tobie. Ale ona zbyt na to doświadczona. Miłości zażyła dość przy dwóch pierwszych mężach, a przy trzecim chodzi jej o co innego. Czy wiesz, że ten głupi Otho kocha ją dotąd do szaleństwa... Chodzi tam po skałach Hiszpanii i wzdycha, tak zaś stracił dawne przyzwyczajenia i tak przestał dbać o siebie, że na układanie fryzury wystarczy mu teraz trzy godziny dziennie. Kto by się tego spodziewał, zwłaszcza po Othonie.

 – Ja go rozumiem – odrzekł Winicjusz. – Ale na jego miejscu robiłbym co innego.

 – Co mianowicie?

 – Tworzyłbym wierne sobie legie z tamtejszych górali. To tędzy żołnierze ci Iberowie.

 – Winicjuszu! Winicjuszu! Chce mi się prawie powiedzieć, że nie byłbyś do tego zdolny. A wiesz dlaczego? Oto takie rzeczy się robi, ale się o nich nie mówi nawet warunkowo. Co do mnie, śmiałbym się na jego miejscu z Poppei, śmiałbym się z Miedzianobrodego i formowałbym sobie legie, ale nie z Iberów, tylko z Iberek. Co najwyżej, pisałbym epigramata, których bym zresztą nie odczytywał nikomu, jak ten biedny Rufinus.

 – Miałeś mi opowiedzieć jego historię. – Opowiem ci ją w unctuarium.

Ale w unctuarium uwaga Winicjusza zwróciła się na co innego, mianowicie na cudne niewolnice, które czekały tam na kąpiących się. Dwie z nich, Murzynki, podobne do wspaniałych posągów z hebanu, poczęły maścić ich ciała delikatnymi woniami Arabii, inne, biegłe w czesaniu Frygijki, trzymały w rękach, miękkich i giętkich jak węże, polerowane stalowe zwierciadła i grzebienie, dwie zaś, wprost do bóstw podobne greckie dziewczyny z Kos, czekały jako vestiplicae, aż przyjdzie chwila posągowego układania fałd na togach panów.

 – Na Zeusa Chmurozbiórcę! – rzekł Markus Winicjusz – jaki ty masz u siebie wybór!

 – Wolę wybór niż liczbę – odpowiedział Petroniusz. – Cała moja familia w Rzymie nie przenosi czterystu głów i sądzę, że do osobistej posługi chyba dorobkiewicze potrzebują większej ilości ludzi.

 – Piękniejszych ciał nawet i Miedzianobrody nie posiada – mówił rozdymając nozdrza Winicjusz.

Na to Petroniusz odrzekł z pewną przyjazną niedbałością:

 – Jesteś moim krewnym, a ja nie jestem ani taki nieużyty jak Bassus, ani taki pedant jak Aulus Plaucjusz. Lecz Winicjusz usłyszawszy to ostatnie imię zapomniał na chwilę o dziewczynach z Kos i podniósłszy żywo głowę, spytał:

 – Skąd ci przyszedł na myśl Aulus Plaucjusz? Czy wiesz, że ja, wybiwszy rękę pod miastem, spędziłem kilkanaście dni w ich domu. Zdarzyło się, że Plaucjusz nadjechał w chwili wypadku i widząc, że cierpię bardzo, zabrał mnie do siebie, tam zaś niewolnik jego, lekarz Merion, przyprowadził mnie do zdrowia. O tym właśnie chciałem z tobą mówić.

 – Dlaczego? Czy nie zakochałeś się wypadkiem w Pomponii? W takim razie żal mi cię: niemłoda i cnotliwa! Nie umiem sobie wyobrazić gorszego nad to połączenia. Brr!

 – Nie w Pomponii – eheu! – rzekł Winicjusz. – Zatem w kim?

 – Gdybym ja sam wiedział w kim? Ale ja nie wiem nawet dobrze, jak jej imię: Ligia czy Kallina? Nazywają ją w domu Ligią, gdyż pochodzi z narodu Ligów, a ma swoje barbarzyńskie imię: Kallina. Dziwny to dom tych Plaucjuszów. Rojno w nim, a cicho jak w gajach w Subiacum. Przez kilkanaście dni nie wiedziałem, że mieszka w nim bóstwo. Aż raz o świcie zobaczyłem ją myjącą się w ogrodowej fontannie. I przysięgam ci na tę pianę, z której powstała Afrodyta, że promienie zorzy przechodziły na wylot przez jej ciało. Myślałem, że gdy słońce zejdzie, ona rozpłynie mi się w świetle, jak rozpływa się jutrzenka. Od tej pory widziałem j ą dwukrotnie i od tej pory również nie wiem, co spokój, nie wiem, co inne pragnienia, nie chcę wiedzieć, co może mi dać miasto, nie chcę kobiet, nie chcę złota, nie chcę korynckiej miedzi ani bursztynu, ani perłowca, ani wina, ani uczt, tylko chcę Ligii, Mówię ci szczerze, Petroniuszu, że tęsknię za nią, jak tęsknił ten Sen, wyobrażony na mozaice w twoim tepidarium, za Pasyteją, tęsknię po całych dniach i nocach.

 – Jeśli to niewolnica, to ją odkup. – Ona nie jest niewolnicą.

 – Czymże jest? Wyzwolenicą Plaucjusza?

 – Nie będąc nigdy niewolnicą, nie mogła być wyzwolona.

 – Więc?

 – Nie wiem: córką królewską czy czymś podobnym. – Zaciekawiasz mnie, Winicjuszu.

 – Lecz jeśli zechcesz mnie posłuchać, zaraz zaspokoję twoją ciekawość. Historia nie jest zbyt długa. Ty może osobiście znałeś Wanniusza, króla Swebów, który, wypędzony z kraju, długi czas przesiadywał tu w Rzymie, a nawet wsławił się szczęśliwą grą w kości i dobrym powożeniem. Cezar Drusus wprowadził go znów na tron. Wanniusz, który był w istocie rzeczy tęgim człowiekiem, rządził z początku dobrze i prowadził szczęśliwe wojny, później jednak począł nadto łupić ze skóry nie tylko sąsiadów, ale i własnych Swebów. Wówczas Wangio i Sido, dwaj jego siostrzeńcy, a synowie Wibiliusza, króla Hermandurów, postanowili zmusić go by znów pojechał do Rzymu... próbować szczęścia w kości.

 – Pamiętam, to Klaudiuszowe, niedawne czasy.

 – Tak. Wybuchła wojna. Wanniusz wezwał na pomoc Jazygów, jego zaś mili siostrzeńcy Ligów, którzy, zasłyszawszy o bogactwach Wanniusza i zwabieni nadzieją łupów, przybyli w takiej liczbie, iż sam cezar Klaudiusz począł obawiać się o spokój granicy. Klaudiusz nie chciał mieszać się w wojny barbarzyńców, napisał jednak do Ateliusza Histera, który dowodził legią naddunajską, by zwracał pilne oko na przebieg wojny i nie pozwolił zamącić naszego pokoju. Hister zażądał wówczas od Ligów, by przyrzekli, iż nie przekroczą granicy, na co nie tylko zgodzili się, ale dali zakładników, między którymi znajdowała się żona i córka ich wodza.... Wiadomo ci, że barbarzyńcy wyciągają na wojny z żonami i dziećmi... Otóż moja Ligia jest córką owego wodza.

 – Skąd to wszystko wiesz?

 – Mówił mi to sam Aulus Plaucjusz. Ligowie nie przekroczyli istotnie wówczas granicy, ale barbarzyńcy przychodzą jak burza i uciekają jak burza. Tak znikli i Ligowie, razem ze swymi turzymi rogami na głowach. Zbili Wanniuszowych Swebów i Jazygów, ale król ich poległ, za czym odeszli z łupami, a zakładniczki zostały w ręku Histera. Matka wkrótce umarła, dziecko zaś Hister, nie wiedząc, co z nim robić, odesłał do rządcy całej Germanii, Pomponiusza. Ów po ukończeniu wojny z Kattami wrócił do Rzymu, gdzie Klaudiusz, jak wiesz, pozwolił mu odprawić tryumf. Dziewczyna szła wówczas za wozem zwycięzcy, ale po skończonej uroczystości, ponieważ zakładniczki nie można było uważać za brankę, z kolei i Pomponiusz nie wiedział, co z nią zrobić, a wreszcie oddał ją swej siostrze, Pomponii Grecynie, żonie Plaucjusza. W tym domu, gdzie wszystko, począwszy od panów, a skończywszy na drobiu w kurniku, jest cnotliwe, wyrosła na dziewicę, niestety, tak cnotliwą jak sama Grecyna, a tak piękną, że nawet Poppea wyglądałaby przy niej jak jesienna figa przy jabłku hesperyjskim.

 – I co?

 – I powtarzam ci, że od chwili gdy widziałem, jak promienie przechodziły przy fontannie na wskroś przez jej ciało, zakochałem się bez pamięci.

 – Jest więc tak przezroczysta jak lampryska albo jak młoda sardynka?

 – Nie żartuj, Petroniuszu, a jeśli cię łudzi swoboda, z jaką ja sam o mojej żądzy mówię, wiedz o tym, że jaskrawa suknia częstokroć głębokie rany pokrywa. Muszę ci też powiedzieć, że wracając z Azji przespałem jedną noc w świątyni Mopsusa, aby mieć sen wróżebny. Otóż we śnie pojawił mi się sam Mopsus i zapowiedział, że w życiu moim nastąpi wielka przemiana przez miłość.

 – Słyszałem, jak Pliniusz mówił, że nie wierzy w bogów, ale wierzy w sny i być może, że ma słuszność. Moje żarty nie przeszkadzają mi też myśleć czasem, że naprawdę jest tylko

jedno bóstwo, odwieczne, wszechwładne, twórcze – Venus Genitrix. Ona skupia dusze, skupia ciała i rzeczy. Eros wywołał świat z chaosu. Czy dobrze uczynił, to inna rzecz, ale gdy tak jest, musimy uznać jego potęgę, choć wolno jej nie błogosławić...

 – Ach, Petroniuszu! Łatwiej na świecie o filozofię niż o dobrą radę.

 – Powiedz mi, czego ty właściwie chcesz?

 – Chcę mieć Ligię. Chcę, by te moje ramiona, które obejmują teraz tylko powietrze, mogły objąć ją i przycisnąć do piersi. Chcę oddychać jej tchnieniem. Gdyby była niewolnicą, dałbym za nią Aulusowi sto dziewcząt z nogami pobielonymi wapnem na znak, że je pierwszy raz wystawiono na sprzedaż. Chcę ją mieć w domu moim dopóty, dopóki głowa moja nie będzie tak biała, jak szczyt Soracte w zimie.

 – Ona nie jest niewolnicą, ale ostatecznie należy do familii Plaucjusza, a ponieważ jest dzieckiem opuszczonym, może być uważana jako alumna. Plaucjusz mógłby ci ją odstąpić, gdyby chciał.

 – To chyba nie znasz Pomponii Grecyny. Zresztą oboje przywiązali się do niej jak do własnego dziecka.

 – Pomponię znam. Istny cyprys. Gdyby nie była żoną Aulusa, można by ją wynajmować jako płaczkę. Od śmierci Julii nie zrzuciła ciemnej stoli i w ogóle wygląda, jakby za życia jeszcze chodziła po łące porosłej asfodelami. Jest przy tym univira, a więc między naszymi cztero- i pięciokrotnymi rozwódkami jest zarazem Feniksem... Ale... czy słyszałeś, że Feniks jakoby naprawdę wylągł się teraz w górnym Egipcie, co mu się zdarza nie częściej jak raz na pięćset lat?

 – Petroniuszu! Petroniuszu! O Feniksie pogadamy kiedy indziej.

 – Cóż ja ci powiem, mój Marku. Znam Aula Plaucjusza, który lubo nagania mój sposób życia, ma do mnie pewną słabość, a może nawet szanuje mnie więcej od innych, wie bowiem, że nie byłem nigdy donosicielem, jak na przykład Domicjusz Afer, Tygellinus i cała zgraja przyjaciół Ahenobarba. Nie udając przy tym stoika krzywiłem się jednak nieraz na takie postępki Nerona, na które Seneka i Burrhus patrzyli przez szpary. Jeśli sądzisz, że mogę coś dla ciebie u Aulusa wyjednać – jestem na twoje usługi.

 – Sądzę, że możesz. Ty masz na niego wpływ, a przy tym umysł twój posiada niewyczerpane sposoby. Gdybyś się rozejrzał w położeniu i pomówił z Plaucjuszem...

 – Zbytnie masz pojęcie o moim wpływie i o dowcipie, ale jeśli tylko o to chodzi, pomówię z Plaucjuszem. jak tylko przeniosą się do miasta.

 – Oni wrócili dwa dni temu.

 – W takim razie pójdźmy do triclinium, gdzie czeka na nas śniadanie, a następnie, nabrawszy sił, każemy się zanieść do Plaucjusza.

 – Zawsześ mi był miły – odrzekł na to z żywością Winicjusz – ale teraz każę chyba ustawić wśród moich larów twój posąg – ot, taki piękny jak ten – i będę mu składał ofiary.

To rzekłszy zwrócił się w stronę posągów, które zdobiły całą jedną ścianę wonnej świetlicy, i wskazał ręką na posąg Petroniusza, przedstawiający go jako Hermesa z posochem w dłoni.

Po czym dodał:

 – Na światło Heliosa! Jeśli ˝boski˝ Aleksander był do ciebie podobny – nie dziwić się Helenie.

I w okrzyku tym było tyleż szczerości, ile pochlebstwa, Petroniusz bowiem, lubo starszy i mniej atletyczny, piękniejszy był nawet od Winicjusza. Kobiety w Rzymie podziwiały nie tylko jego giętki umysł i smak, który mu zjednał nazwę arbitra elegancji, ale i ciało. Podziw ów znać było nawet na twarzach owych dziewcząt z Kos, które układały teraz fałdy jego togi, a z których jedna, imieniem Eunice, skrycie go kochająca, patrzyła mu w oczy z pokorą i zachwytem.

Lecz on nie zwrócił nawet na to uwagi, jeno uśmiechnąwszy się do Winicjusza począł cytować mu w odpowiedzi wyrażenie Seneki o kobietach:

 – Animal impudens... etc...

A następnie otoczywszy ręką jego ramiona wyprowadził go do triclinium.

W unktuarium dwie greckie dziewczyny, Frygijki i dwie Murzynki poczęły uprzątać epilichnia z woniami. Lecz w tejże chwili spoza uchylonej kotary od frigidarium ukazały się głowy balneatorów i rozległo się ciche: ˝psst˝ – a na to wezwanie jedna z Greczynek, Frygijki i dwie Etiopki, poskoczywszy żywo, znikły w mgnieniu oka za kotarą. W termach rozpoczynała się chwila swawoli i rozpusty, której inspektor nie przeszkadzał, albowiem sam częstokroć brał w podobnych hulankach udział. Domyślał się ich zresztą i Petroniusz, ale jako człowiek wyrozumiały i nie lubiący karać, patrzył na nie przez szpary.

W unctuarium pozostała tylko Eunice. Czas jakiś nasłuchiwała oddalających się w kierunku laconicum głosów i śmiechów, wreszcie uniósłszy wykładany bursztynem i kością słoniową stołek, na którym przed chwilą siedział Petroniusz, przysunęła go ostrożnie do jego posągu.

Unctuarium pełne było słonecznego światła i kolorów bijących od tęczowych marmurów, którymi wyłożone były ściany.

Eunice wstąpiła na stołek – i znalazłszy się na wysokości posągu, nagle zarzuciła mu na szyję ramiona, po czym odrzuciwszy w tył swe złote włosy i tuląc różowe ciało do białego marmuru, poczęła przyciskać w uniesieniu usta do zimnych warg Petroniusza.

Rozdział II

Po posiłku, który zwał się śniadaniem, a do którego dwaj towarzysze zasiedli wówczas, gdy zwykli śmiertelni byli już dawno po południowym prandium, Petroniusz zaproponował lekką drzemkę. Według niego pora była jeszcze za wczesna na odwiedziny. Są wprawdzie ludzie, którzy poczynają odwiedzać znajomych o wschodzie słońca, uważając w dodatku zwyczaj ten za stary, rzymski. Ale on, Petroniusz, uważa go za barbarzyński. Godziny popołudniowe są najwłaściwsze, nie wcześniej jednak, zanim słońce nie przejdzie w stronę świątyni Jowisza Kapitolińskiego i nie pocznie patrzeć z ukosa na Forum. Jesienią bywa jeszcze gorąco i ludzie radzi śpią po jedzeniu. Tymczasem miło jest posłuchać szumu fontanny w atrium i po obowiązkowym tysiącu kroków zdrzemnąć się w czerwonym świetle, przecedzonym przez purpurowe, na wpół zaciągnięte velarium.

Winicjusz uznał słuszność jego słów i poczęli się przechadzać rozmawiając w sposób niedbały o tym, co słychać na Palatynie i w mieście, a po trochu filozofując nad życiem. Po czym Petroniusz udał się do cubiculum, lecz nie spał długo. Po upływie pół godziny wyszedł i kazawszy sobie przynieść werweny począł ją wąchać i nacierać sobie nią ręce i skronie.

 – Nie uwierzysz – rzekł – jak to ożywia i orzeźwia. Teraz jestem gotów.

Lektyka czekała już od dawna, więc wsiedli i kazali się ponieść na Vicus Patricius, do domu Aulusa. Insula Petroniusza leżała na południowym stoku Palatynu około tak zwanych Carinae, najkrótsza więc droga wypadała im poniżej Forum, lecz ponieważ Petroniusz chciał zarazem wstąpić do złotnika Idomena, wydał przeto polecenie, by niesiono ich przez Vicus Apollinis i Forum w stronę Vicus Sceleratus, na rogu którego pełno było wszelkiego rodzaju tabern.

Olbrzymi Murzyni podnieśli lektykę i ruszyli, poprzedzani przez niewolników zwanych pedisequi. Petroniusz przez czas jakiś podnosił w milczeniu swe dłonie, pachnące werweną, ku nozdrzom i zdawał się nad czymś namyślać, po chwili zaś rzekł:

 – Przychodzi mi do głowy, że jeśli twoja leśna boginka nie jest niewolnicą, tedy mogłaby porzucić dom Plaucjuszów, a przenieść się do twego. Otoczyłbyś ją miłością i obsypał bogactwy, tak jak ja moją ubóstwioną Chryzotemis, której, mówiąc między nami, mam przynajmniej o tyle dosyć, o ile ona mnie.

Markus potrząsnął głową.

 – Nie? – pytał Petroniusz. – W najgorszym razie sprawa oparłaby się o cezara, a możesz być pewny, że choćby dzięki moim wpływom nasz Miedzianobrody byłby po twojej stronie.

 – Nie znasz Ligii! – odparł Winicjusz.

 – To pozwólże się zapytać, czy ty ją znasz – inaczej jak z widzenia? Mówiłżeś z nią? Wyznałżeś jej swą miłość?

 – Widziałem ją naprzód przy fontannie, a potem spotkałem ją dwukrotnie. Pamiętaj, że podczas pobytu w domu Aulosów mieszkałem w bocznej willi, przeznaczonej dla gości, i mając wybitą rękę nie mogłem zasiadać do wspólnego stołu. Dopiero w wigilię dnia, na który zapowiedziałem swój odjazd, spotkałem Ligię przy wieczerzy – i nie mogłem słowa do niej przemówić. Musiałem słuchać Aulusa i jego opowiadań o zwycięstwach, jakie odniósł w Brytanii, a następnie o upadku małych gospodarstw w Italii, któremu jeszcze Licyniusz Stolo starał się zapobiec. W ogóle nie wiem, czy Aulos potrafi mówić o czym innym i nie mniemaj, że zdołamy się od tego wykręcić, chyba że zechcesz słuchać o zniewieściałości czasów dzisiejszych. Oni tam mają bażanty w kurnikach, ale ich nie jedzą wychodząc z zasady, że każdy zjedzony bażant przybliża koniec potęgi rzymskiej. Drugi raz spotkałem ją koło ogrodowej cysterny ze świeżo wyrwaną trzciną w ręku, którą zanurzała kiścią w wodzie i skrapiała rosnące wokoło irysy. Spójrz na moje kolana. Na tarczę Herakla, mówię ci, że nie drżały, gdy na nasze maniple szły z wyciem chmury Partów, ale drżały przy owej cysternie. I zmieszany jak pacholę, które nosi jeszcze bullę na szyi, oczyma tylko żebrałem litości, długo nie mogąc słowa przemówić.

Petroniusz spojrzał na niego jakby z pewną zazdrością.

 – Szczęśliwy! – rzekł. – Choćby świat i życie były jak najgorsze, jedno w nich zostanie wieczne dobro – młodość!

Po chwili zaś spytał:

 – I nie przemówiłeś do niej?

 – Owszem. Oprzytomniawszy nieco, rzekłem, że wracam z Azji, żem wybił rękę pod miastem i cierpiałem srodze, ale w chwili gdy mi przychodzi porzucić ten dom gościnny, widzę, że cierpienie w nim więcej jest warte niż gdzie indziej rozkosz – choroba więcej niż gdzie indziej zdrowie. Ona słuchała słów moich także zmieszana i ze schyloną głową, kreśląc coś trzciną na szafrannym piasku. Po czym podniosła oczy, raz jeszcze spojrzała na owe skreślone znaki, raz jeszcze na mnie, jakby chcąc o coś spytać – i nagle uciekła jak hamadriada przed głupowatym faunem.

 – Musi mieć piękne oczy.

 – Jak morze – i utonąłem w nich też jak w morzu. Wierz mi, że Archipelag mniej jest błękitny. Po chwili przybiegł mały Plaucjusz i począł o coś pytać. Ale ja nie rozumiałem, o co mu chodzi.

 – O Atene! – zawołał Petroniusz – zdejm temu chłopcu opaskę z oczu, którą zawiązał Eros, bo inaczej rozbije sobie głowę o kolumnę świątyni Wenus.

Po czym zwrócił się , do Winicjusza:

 – O, ty wiosenny pączku na drzewie życia, ty pierwsza zielona gałązko winogradu! Powinien bym zamiast do Plaucjuszów kazać cię zanieść do domu Gelocjusza, gdzie jest szkoła dla nieświadomych życia chłopców.

 – Czego ty właściwie chcesz?

 – A co skreśliła na piasku? Czy nie imię Amora, czy nie serce przeszyte jego grotem lub nie coś takiego, z czego mógłbyś poznać, że satyry szeptały już tej nimfie do ucha różne tajemnice życia? Jak można było nie spojrzeć na te znaki!

 – Dawniej wdziałem togę, niż myślisz – rzekł Winicjusz – i zanim nadbiegł mały Aulos, patrzyłem pilnie na te znaki. Wszakże wiem, że i w Grecji, i w Rzymie nieraz dziewczęta kreślą na piasku wyznania, których nie chcą wymówić ich usta... Ale zgadnij, co nakreśliła?

 – Jeśli co innego, niż przypuszczałem, to nie zgadnę. – Rybę.

 – Jak powiadasz?

 – Powiadam: rybę. Czy miało to znaczyć, że w żyłach jej zimna dotąd krew płynie – nie wiem! Ale ty, któryś mnie nazwał wiosennym pąkowiem na drzewie życia – zapewne potrafisz lepiej ten znak zrozumieć?

 – Carissime! O taką rzecz spytaj Pliniusza. On się zna na rybach. Gdyby stary Apicjusz żył jeszcze, może by ci także umiał coś o tym powiedzieć, albowiem zjadł w ciągu życia więcej ryb, niż może ich od razu pomieścić Zatoka Neapolitańska.

Lecz dalsza rozmowa urwała się, wniesiono ich bowiem na rojne ulice, na których przeszkadzał jej gwar ludzki. Przez Vicus Apollinis skręcili na Forum Romanum, gdzie w dnie pogodne przed zachodem słońca gromadziły się tłumy próżniaczej ludności, by przechadzać się wśród kolumn, opowiadać nowiny i słuchać ich, widzieć przenoszone lektyki ze znakomitymi ludźmi, a wreszcie zaglądać do sklepów złotniczych, do księgarni, do sklepów, w których zmieniano monetę, do bławatnych, brązowniczych i wszelkich innych, których pełno było w domach obejmujących część Rynku położoną naprzeciw Kapitolu. Połowa Forum, leżąca tuż pod wiszarami zamku, pogrążona była już w cieniu, natomiast kolumny położonych wyżej świątyń złociły się w blasku i na błękicie. Leżące niżej rzucały wydłużone cienie na marmurowe płyty, wszędzie zaś było ich tak pełno, że oczy gubiły się wśród nich jak w lesie. Zdawało się, że tym budowlom i kolumnom aż ciasno koło siebie. Piętrzyły się jedne nad drugimi, biegły w prawo i w lewo, wdzierały się na wzgórza, tuliły się do zamkowego muru lub jedne do drugich, na podobieństwo większych i mniejszych, grubszych i cieńszych, złotawych i białych pni, to rozkwitłych pod architrawami kwiatami akantu, to pozawijanych w jońskie rogi, to zakończonych prostym doryckim kwadratem. Nad owym lasem błyszczały barwne tryglify, z tympanów wychylały się rzeźbione postaci bogów, ze szczytów uskrzydlone złote kwadrygi zdawały się chcieć ulecieć w powietrze, w ów błękit, który zwieszał się spokojnie nad owym zbitym miastem świątyń. W środku Rynku i po brzegach płynęła rzeka ludzka: tłumy przechadzały się pod łukami bazyliki Juliusza Cezara, tłumy siedziały na schodach Kastora i Polluksa i kręciły się koło świątyńki Westy, podobne na tym wielkim marmurowym tle do różnokolorowych rojów motyli lub żuków. Z góry, przez ogromne stopnie, od strony świątyni poświęconej ˝Jovi Optimo Maximo˝, napływały nowe fale; przy rostrach słuchano jakichś przygodnych mówców; tu i ówdzie słychać było okrzyki przekupniów sprzedających owoce, wino lub wodę pomieszaną z figowym sokiem, oszustów polecających cudowne lekarstwa, wróżbitów, odgadywaczy ukrytych skarbów, tłumaczów snów. Gdzieniegdzie z gwarem rozmów i nawoływań mieszały się dźwięki sistry, egipskiej sambuki lub greckich fletów. Gdzieniegdzie chorzy, pobożni lub stroskani nieśli do świątyń ofiary. Wśród ludzi, na kamiennych płytach, zbierały się chciwe na ofiarne ziarno, podobne do ruchomych, pstrych i ciemnych plam, stadka gołębi, to wzbijając się chwilowo z rozgłośnym szumem skrzydeł w górę, to znów zapadając na opróżnione przez tłum miejsca. Od czasu do czasu gromady ludzkie rozstępowały się przed lektykami, w których widać było wykwintne twarze kobiece lub głowy senatorów i rycerzy o rysach jakby zakrzepłych i wyniszczonych życiem. Różnojęzyczna ludność powtarzała w głos ich imiona z dodatkiem przezwisk, szyderstw lub pochwał. Między bezładnymi grupami przeciskały się czasem postępujące miarowym krokiem oddziały żołnierzy lub wigilów czuwających nad ulicznym porządkiem. Język grecki dawał się słyszeć naokół równie często jak łaciński.

Winicjusz, który dawno nie był w mieście, patrzył z pewną ciekawością na owo rojowisko ludzkie i na owo Forum Romanum, zarazem panujące nad falą świata i zarazem tak nią zalane, że Petroniusz, który odgadł myśl towarzysza, nazwał je :gniazdem Kwirytów – bez Kwirytów˝. Istotnie, miejscowy żywioł ginął niemal w tym tłumie złożonym ze wszystkich ras i narodów. Widać tu było Etiopów, olbrzymich jasnowłosych ludzi z dalekiej północy, Brytanów, Gallów i Germanów, skośnookich mieszkańców Sericum, ludzi znad Eufratu i ludzi znad Indu, o brodach barwionych na kolor cegły, Syryjczyków znad brzegów Orontu, o oczach czarnych i słodkich; wyschniętych jak kość mieszkańców pustyń arabskich, Żydów z zapadłą piersią, Egipcjan z wiecznym, obojętnym uśmiechem w twarzach, i Numidów, i Afrów; Greków z Hellady, którzy na równi z Rzymianami władali nad miastem, ale władali wiedzą, sztuką, rozumem i szalbierstwem, Greków z wysp i z Azji Mniejszej, i z Egiptu, i z Italii, i z Narbońskiej Galii. W tłumie niewolników z podziurawionymi uszami nie brakło i wolnej, próżniaczej ludności, którą cezar bawił, żywił, a nawet odziewał, i wolnych przybyszów, których do olbrzymiego miasta zwabiła łatwość życia i widoki fortuny; nie brakło przekupniów i kapłanów Serapisa z palmowymi gałęziami w ręku, i kapłanów Izydy, na której ołtarze znoszono więcej ofiar niż do świątyni Kapitolińskiego Jowisza, i kapłanów Kibeli, noszących w ręku złote kiście ryżu, i kapłanów wędrownych bóstw, i tanecznic wschodnich z jaskrawymi mitrami, i sprzedających amulety, i poskromców wężów, i chaldejskich magów, wreszcie ludzi bez wszelkich zajęć, którzy co tydzień zgłaszali się do spichlerzy nadtybrzańskich po zboże, bili się o loteryjne bilety w cyrkach, spędzali noce w walących się ustawicznie w zatybrzańskiej dzielnicy domach, a dnie słoneczne i ciepłe w kryptoportykach, w brudnych garkuchniach Subury, na moście Milwiusa lub przed insulami możnych, gdzie im od czasu do czasu wyrzucano resztki ze stołu niewolników.

Petroniusz dobrze był znany przez te tłumy. O uszy Winicjusza obijało się ustawiczne: ˝Hic est!˝ – ˝To on!˝ – Lubiono go za hojność, a zwłaszcza popularność jego wzrosła od czasu, gdy dowiedziano się, że przemawiał przed cezarem przeciw wyrokowi śmierci wydanemu na całą familię, to jest na wszystkich bez różnicy płci i wieku niewolników prefekta Pedaniusza Sekunda, za to, iż jeden z nich zabił tego okrutnika w chwili rozpaczy. Petroniusz powtarzał wprawdzie głośno, że mu to było wszystko jedno i że przemawiał do cezara tylko prywatnie, jako arbiter elegantiarum, którego estetyczne uczucia oburzała owa barbarzyńska rzeź, godna jakichś Scytów, nie Rzymian. Niemniej lud, który wzburzył się z powodu tej rzezi, kochał od tej pory Petroniusza.

Lecz on o to nie dbał. Pamiętał, że ten lud kochał takie i Brytanika, którego Nero otruł, i Agrypinę, którą kazał zamordować, i Oktawię, którą na Pandatarii uduszono po uprzednim otwarciu jej żył w gorącej parze, i Rubeliusza Plauta, który został wygnany, i Trazeasza, któremu każde jutro mogło przynieść wyrok śmierci. Miłość ludu mogła być uważana raczej za złą wróżbę, a sceptyczny Petroniusz był zarazem przesądny. Tłumem gardził podwójnie: i jako arystokrata, i jako esteta. Ludzie pachnący prażonym bobem, który nosili w zanadrzu, a przy tym wiecznie schrypnięci i spotnieli od gry w morę po rogach ulic i perystylach, nie zasługiwali w jego oczach na miano ludzi.

Nie odpowiadając też wcale ani na oklaski, ani na posyłane tu i ówdzie od ust pocałunki, opowiadał Markowi sprawę Pedaniusza, drwiąc przy tym ze zmienności ulicznej hałastry, która nazajutrz po groźnym wzburzeniu oklaskiwała Nerona przejeżdżającego do świątyni Jowisza Statora. Lecz przed księgarnią Awirunusa kazał się zatrzymać i wysiadłszy zakupił ozdobny rękopis, który oddał Winicjuszowi.

 – To podarek dla ciebie – rzekł.

 – Dzięki! – odrzekł Winicjusz. Po czym spojrzawszy na tytuł zapytał: – Satyricon? To coś nowego. Czyje to? – Moje. Ale ja nie chcę iść śladem Rufinusa, którego historię miałem ci opowiedzieć, ani też śladem Fabrycjusza Wejenta, dlatego nikt o tym nie wie, ty zaś nikomu nie mów.

 – A mówiłeś, że nie piszesz wierszy – rzekł Winicjusz zaglądając do środka – tu zaś widzę prozę gęsto nimi przeplataną.

 – Jak będziesz czytał, zwróć uwagę na ucztę Trymalchiona. Co do wierszy, zbrzydły mi od czasu, jak Nero pisze epos. Witeliusz, widzisz, chcąc sobie ulżyć, używa pałeczki z kości słoni owej, którą zasuwa sobie w gardło: inni posługują się piórami flamingów maczanymi w oliwie lub w odwarze macierzanki – ja zaś odczytuję poezje Nerona – i skutek jest natychmiastowy. Mogę je potem chwalić, jeśli nie z czystym sumieniem, to z czystym żołądkiem.

Ta rzekłszy zatrzymał znów lektykę przed złotnikiem Idomenem i załatwiwszy sprawę gemm kazał nieść lektykę wprost do domu Aulusa.

 – Po drodze opowiem ci na dowód, co jest miłość własna autorska, historię Rufinusa – rzekł.

Lecz zanim ją rozpoczął, skręcili na Vicus Patricius i niebawem znaleźli się przed mieszkaniem Aulusa. Młody i tęgi ianitor otworzył im drzwi wiodące do ostium, nad którymi sroka, zamknięta w klatce, witała ich wrzaskliwie słowem: ˝Salve!˝

Po drodze z drugiej sieni, zwanej ostium, do właściwego atrium, Winicjusz rzekł:

 – Czyś zauważył, że odźwierny tu bez łańcuchów? – To dziwny dom – odpowiedział półgłosem Petroniusz. – Pewno ci wiadomo, że Pomponię Grecynę podejrzewano o wyznawanie wschodniego zabobonu, polegającego na czci jakiegoś Chrestosa. Zdaje się, że przysłużyła się jej Kryspinilla, która nie może darować Pomponii, że jeden mąż wystarczył jej na całe życie. – Univira!... Łatwiej dziś w Rzymie o półmisek rydzów z Noricum. Sądzono ją sądem domowym...

 – Masz słuszność, że to dziwny dom. Później opowiem ci, com tu słyszał i widział.

Tymczasem znaleźli się w atrium. Przełożony nad nim niewolnik, zwany atriensis, wysłał

nomenclatora, by oznajmił gości, jednocześnie zaś służba podsunęła im krzesła i stołeczki pod nogi. Petroniusz, który wyobrażając sobie, że w tym surowym domu panuje wieczny smutek, nigdy w nim nie bywał, spoglądał naokół z pewnym zdziwieniem i jakby z poczuciem zawodu, albowiem atrium czyniło raczej wesołe wrażenie. Z góry przez duży otwór wpadał snop jasnego światła, łamiącego się w tysiące skier na wodotrysku. Kwadratowa sadzawka z fontanną w środku, przeznaczona do przyjmowania dżdżu wpadającego w czasie niepogody przez górny otwór, a zwana impluvium, otoczona była anemonami i liliami. Szczególnie w liliach widocznie kochano się w domu, gdyż były ich całe kępy, i białych, i czerwonych, i wreszcie szafirowych irysów, których delikatne płatki były jakby posrebrzone od wodnego pyłu. Wśród mokrych mchów, w których ukryte były donice z liliami, i wśród pęków liści widniały brązowe posążki, przedstawiające dzieci i ptactwo wodne. W jednym rogu odlana również z brązu łania pochylała swą zaśniedziałą od wilgoci, zielonawą głowę ku wodzie. jakby się chciała napić. Podłoga atrium była z mozaiki; ściany, częścią wykładane czerwonym marmurem, częścią malowane w drzewa, ryby, ptaki i gryfy, nęciły oczy grą kolorów. Odrzwia do bocznych izb zdobne były żółwiowcem lub nawet kością słoniową; przy ścianach, między drzwiami, stały posągi przodków Aulusa. Wszędy znać było spokojny dostatek, daleki od zbytku, ale szlachetny i pewny siebie.

Petroniusz, który mieszkał nierównie okazalej i wykwintniej, nie mógł tu jednak znaleźć żadnej rzeczy, która by raziła jego smak – i właśnie zwrócił się z tą uwagą do Winicjusza, gdy wtem niewolnik velarius odsunął kotarę dzielącą atrium od tablinum i w głębi domu ukazał się nadchodzący śpiesznie Aulos Plaucjusz.

Był to człowiek zbliżający się do wieczornych dni życia, z głową pobieloną szronem, ale czerstwy, o twarzy energicznej, nieco za krótkiej, ale też nieco podobnej do głowy orła. Tym razem malowało się na niej pewne zdziwienie, a nawet niepokój, z powodu niespodziewanego przybycia Neronowego przyjaciela, towarzysza i zausznika.

Lecz Petroniusz był nadto światowcem i nadto bystrym człowiekiem, by tego nie zauważyć, zatem po pierwszych powitaniach oznajmił z całą wymową i swobodą, na jaką było go

stać, że przychodzi podziękować za opiekę, jakiej w tym domu doznał syn jego siostry, i że jedynie wdzięczność jest powodem jego odwiedzin, do których zresztą ośmieliła go dawna z Aulosem znajomość.

Aulos zapewnił go ze swej strony, iż miłym jest gościem, a co do wdzięczności, oświadczył, że sam się do niej poczuwa, chociaż zapewne Petroniusz nie domyśla się jej powodów.

Jakoż Petroniusz nie domyślał się ich rzeczywiście. Próżno, podniósłszy swe orzechowe oczy w górę, biedził się, by sobie przypomnieć najmniejszą usługę oddaną Aulosowi lub komukolwiek. Nie przypomniał sobie żadnej, prócz tej chyba, którą zamierzał wyświadczyć Winicjuszowi. Mimo woli mogło się wprawdzie coś podobnego zdarzyć, ale tylko mimo woli.

 – Kocham i cenię bardzo Wespazjana – odrzekł Aulos – któremu uratowałeś życie, gdy raz zdarzyło mu się nieszczęście usnąć przy słuchaniu wierszy cezara.

 – Zdarzyło mu się szczęście – odrzekł Petroniusz – bo ich nie słyszał, nie przeczę jednak, że mogło się ono skończyć nieszczęściem. Miedzianobrody chciał mu koniecznie posłać centuriona z przyjacielskim zleceniem, by sobie otworzył żyły.

 – Ty zaś, Petroniuszu, wyśmiałeś go.

 – Tak jest, a raczej przeciwnie: powiedziałem mu, że jeśli Orfeusz umiał pieśnią usypiać dzikie bestie, jego tryumf jest równy, skoro potrafił uśpić Wespazjana. Ahenobarbowi można przyganiać pod warunkiem, żeby w małej przyganie mieściło się wielkie pochlebstwo. Nasza miłościwa Augusta, Poppea, rozumie to doskonale.

 – Niestety, takie to czasy – odrzekł Aulos. – Brak mi na przodzie dwóch zębów, które mi wybił kamień rzucony ręką Brytana, i przez to mowa moja stała się świszczącą, a jednak najszczęśliwsze chwile mego życia spędziłem w Brytanii...

 – Bo zwycięskie – dorzucił Winicjusz.

Lecz Petroniusz zląkłszy się, by stary wódz nie zaczął opowiadać o dawnych swych wojnach, zmienił przedmiot rozmowy. Oto w okolicy Praeneste wieśniacy znaleźli martwe wilcze szczenię o dwu głowach, w czasie zaś onegdajszej burzy piorun oberwał narożnik w świątyni Luny, co było rzeczą, ze względu na spóźnioną jesień, niesłychaną. Niejaki też Kotta, który mu to opowiadał, dodawał zarazem, iż kapłani tejże świątyni przepowiadają z tego powodu upadek miasta lub co najmniej ruinę wielkiego domu, która tylko nadzwyczajnymi ofiarami da się odwrócić.

Aulos wysłuchawszy opowiadania wyraził zdanie, że takich oznak nie można jednak lekceważyć. Że bogowie mogą być zgniewani przebraną miarą zbrodni, w tym nie masz nic dziwnego – a w takim razie ofiary błagalne są zupełnie na miejscu.

Na to Petroniusz rzekł:

 – Twój dom, Plaucjuszu, nie jest zbyt wielki, choć mieszka w nim wielki człowiek; mój jest wprawdzie za duży na tak lichego właściciela, ale również mały.

A jeśli chodzi o ruinę jakiegoś tak wielkiego, jak na przykład domus transitoria, to czy opłaci się nam skladać ofiary, by tę ruinę odwrócić?

Plaucjusz nie odpowiedział na to pytanie, która to ostrożność dotknęła nawet nieco Petroniusza, albowiem przy całym swym braku poczucia różnicy między złem a dobrem nie był nigdy donosicielem i można z nim było rozmawiać z zupełnym bezpieczeństwem. Za czym zmienił znów rozmowę i począł wychwalać mieszkanie Plaucjuszowe oraz dobry smak panujący w domu.

 – Stara to siedziba – odrzekł Plaucjusz – w której nic nie zmieniłem od czasu, jakem ją odziedziczył.

Po odsunięciu kotary dzielącej atrium od tablinum dom otwarty był na przestrzał, tak że przez tablinum, przez następny perystyl i leżącą za nim salę, zwaną oecus, wzrok biegł aż do ogrodu, który widniał z dala jak jasny obraz, ujęty w ciemną ramę. Wesołe dziecinne śmiechy dolatywały stamtąd do atrium.

 – Ach, wodzu – rzekł Petroniusz – pozwól nam posłuchać z bliska tego szczerego śmiechu, o który dziś tak trudno.

 – Chętnie – odrzekł powstając Plaucjusz. – To mój mały Aulus i Ligia bawią się w piłki. Ale co do śmiechu, mniemam, Petroniuszu, że całe życie schodzi ci na nim.

 – Życie jest śmiechu warte, więc się śmieję – odpowiedział Petroniusz – tu jednak śmiech brzmi inaczej.

 – Petroniusz – dodał Winicjusz – nie śmieje się zresztą po całych dniach, ale raczej po całych nocach. Tak rozmawiając przeszli przez długość domu i znaleźli się w ogrodzie, gdzie Ligia i mały Aulus bawili się piłkami, które niewolnicy wyłącznie do tej zabawy przeznaczeni, zwani spheristae, zbierali z ziemi i podawali im do rąk. Petroniusz rzucił szybkie, przelotne spojrzenie na Ligię, mały Aulus ujrzawszy Winicjusza przybiegł się z nim witać, ów zaś przechodząc schylił głowę przed piękną dziewczyną, która stała z piłką w ręku; z włosem nieco rozwianym, trochę zdyszana i zarumiepiona.

Lecz w ogrodowym triclinium, zacienionym przez bluszcze, winograd i kozie ziele, siedziała Pomponia Grecyna; poszli się więc z nią witać. Petroniuszowi, jakkolwiek nie uczęszczał do domu Plaucjuszów, była ona znajoma, albowiem widywał ją u Antysii, córki Rubeliusza Plauta, a dalej w domu Seneków i u Poliona. Nie mógł też oprzeć się pewnemu podziwowi, jakim przejmowała go jej twarz smutna, ale pogodna, szlachetność jej postawy, ruchów, słów. Pomponia mąciła do tego stopnia jego pojęcia o kobietach, że ów zepsuty do szpiku kości i pewny siebie, jak nikt w całym Rzymie, człowiek nie tylko odczuwał dla niej pewien rodzaj szacunku, ale nawet tracił poniekąd pewność siebie. I teraz oto dziękując jej za opiekę nad Winicjuszem wtrącał jakby mimo woli wyraz: ˝domina˝, który nigdy nie przychodził mu na myśl, gdy na przykład rozmawiał z Kalwią Kryspinillą, ze Skrybonią, z Walerią, Soliną i innymi niewiastami z wielkiego świata. – Po przywitaniu i złożeniu podzięki począł też zaraz narzekać, że Pomponię widuje się tak rzadko, że jej nie można spotkać ni w cyrku, ni w amfiteatrze, na co odpowiedziała mu spokojnie, położywszy dłoń na dłoni męża:

 – Starzejemy się i oboje lubimy coraz więcej domowe zacisze.

Petroniusz chciał przeczyć, lecz Aulus Plaucjusz dodał swoim świszczącym głosem:

 – I coraz nam bardziej obco między ludźmi, którzy nawet naszych bogów rzymskich greckimi nazywają imionami.

 – Bogowie stali się od pewnego czasu tylko retorycznymi figurami – odrzekł niedbale Petroniusz – że zaś retoryki uczyli nas Grecy, przeto mnie samemu łatwiej na przykład powiedzieć: Hera niż Juno.

To rzekłszy zwrócił oczy na Pomponię, jakby na znak, że wobec niej żadne inne bóstwo nie mogło mu przyjść na myśl, a następnie jął przeczyć temu, co mówiła o starości: ˝Ludzie starzeją się wprawdzie prędko, ale tacy, którzy żyją zgoła innym życiem, a prócz tego są twarze, o których Saturn zdaje się zapominać.˝ Petroniusz mówił to z pewną nawet szczerością, albowiem Pomponia Grecyna, jakkolwiek schodziła z południa życia, zachowała niezwykłą świeżość cery, a że głowę miała małą i twarz drobną, chwilami więc, mimo swej ciemnej sukni, mimo powagi i smutku, czyniła wrażenie kobiety zupełnie młodej.

Tymczasem mały Aulus, który podczas pobytu Winicjusza w domu zaprzyjaźnił się był z nim nadzwyczajnie, zbliżywszy się począł go zapraszać do gry w piłkę. Za chłopcem weszła do triclinium i Ligia. Pod firanką bluszczów, ze światełkami drgającymi na twarzy, wydała się teraz Petroniuszowi ładniejszą niż na pierwszy rzut oka i istotnie podobną do jakiejś nimfy. Że zaś nie przemówił do niej dotąd, więc podniósł się, pochylił przed nią głowę i zamiast zwykłych wyrazów powitania począł cytować słowa, którymi Odys powitał Nauzykaę:

Nie wiem, czyliś jest bóstwem, czy panną śmiertelną, Lecz jeśliś jest mieszkanką ziemskiego padołu, Błogosławiony ojciec z matką twą pospołu, Błogosławieni bracia...

Nawet Pomponii podobała się wykwintna grzeczność tego światowca. Co do Ligii, słuchała zmieszana i zapłoniona, nie śmiąc oczu podnieść. Lecz stopniowo w kątach jej ust począł drgać swawolny uśmiech, na twarzy znać było walkę między dziewczęcym zawstydzeniem a chęcią odpowiedzi – i widocznie chęć ta przemogła, spojrzawszy bowiem nagle na Petroniusza, odpowiedziała mu słowami tejże Nauzykai, cytując je jednym tchem i trochę jak wydawaną lekcję:

Nie byle kto ty jesteś – i nie byle głowa!

Po czym zawróciwszy w miejscu, uciekła, jak ucieka spłoszony ptak.

Teraz na Petroniusza przyszła kolej zdziwienia – nie spodziewał się bowiem usłyszeć Homerowego wiersza w ustach dziewczyny, o której barbarzyńskim pochodzeniu był przez Winicjusza uprzedzony. Spojrzał też pytającym wzrokiem na Pomponię, lecz ta nie mogła mu dać odpowiedzi, patrzyła bowiem w tej chwili, uśmiechaj ąc się, na dumę, jaka odbiła się w obliczu starego Aulusa.

On zaś nie umiał tej dumy ukryć. Naprzód przywiązał się był do Ligii jak do własnego dziecka, a po wtóre, mimo swych starorzymskich uprzedzeń, które kazały mu przeciw greczyźnie i jej rozpowszechnieniu piorunować, uważał ją za szczyt towarzyskiej ogłady. Sam nie mógł się jej nigdy dobrze nauczyć, nad czym skrycie bolał, rad był więc teraz, że temu wytwornemu panu, a zarazem i literatowi, który gotów był uważać dom jego za barbarzyński, odpowiedziano w nim językiem i wierszem Homera.

 – Jest w domu pedagogus Grek – rzekł zwracając się do Petroniusza – który uczy naszego chłopaka, a dziewczyna przysłuchuje się lekcjom. Pliszka to jeszcze, ale miła pliszka, do której nawykliśmy oboje.

Petroniusz patrzył teraz poprzez skręty bluszczów i kapryfolium na ogród i na bawiącą się trójkę. Winicjusz zrzucił togę i w tunice tylko podbijał w górę piłkę, którą stojąca naprzeciw z wzniesionymi ramionami Ligia usiłowała schwytać. Dziewczyna na pierwszy rzut oka nie uczyniła wielkiego na Petroniuszu wrażenia. Wydała mu się zbyt szczupła. Lecz od chwili gdy w triclinium spojrzał na nią bliżej, pomyślał sobie, że tak jednak mogłaby wyglądać jutrzenka – i jako znawca zrozumiał, że jest w niej coś niezwykłego. Wszystko zauważył i wszystko ocenił: więc i twarz różową i przezroczą, i świeże usta, jakby do pocałunku złożone, i niebieskie jak lazur mórz oczy, i alabastrową białość czoła, i bujność ciemnych włosów przeświecających na skrętach odblaskiem bursztynu albo korynckiej miedzi, i lekką szyję, i ˝boską˝ spadzistość ramion, i całą postać giętką, smukłą, młodą młodością maju i świeżo rozkwitłych kwiatów. Zbudził się w nim artysta i czciciel piękności, który odczuł, że pod posągiem tej dziewczyny można by podpisać: ˝Wiosna˝. – Nagle przypomniał sobie Chryzotemis i wziął go pusty śmiech. Wydała mu się razem ze swoim złotym pudrem na włosach i uczernionymi brwiami bajecznie zwiędłą, czymś w rodzaju pożółkłej i roniącej płatki róży. A jednak tej Chryzotemis zazdrościł mu cały Rzym. Następnie przypomniał sobie Poppeę – i owa przesławna Poppea również wydała mu się bezduszną woskową maską. W tej dziewczynie o tanagryjskich kształtach była nie tylko wiosna – była i promienista ˝Psyche˝, która przeświecała przez jej różane ciało, jak promyk prześwieca przez lampę.

˝Winicjusz ma słuszność – pomyślał – a moja Chryzotemis jest stara, stara... jak Troja!˝

Po czym zwrócił się do Pomponii Grecyny – i wskazawszy na ogród, rzekł:

 – Rozumiem teraz, domina, że wobec takich dwojga wolicie dom od uczt na Palatynie i cyrku.

 – Tak – odpowiedziała zwracając oczy w stronę małego Aulusa i Ligii.

A stary wódz począł opowiadać historię dziewczyny i to, co słyszał przed laty od Ateliusza Histera o siedzącym w mrokach północy narodzie Ligów.

Tamci zaś skończyli grać w piłkę i przez czas jakiś chodzili po piasku ogrodowym, odbijając na czarnym tle mirtów i cyprysów jak trzy białe posągi. Ligia trzymała małego Aulusa za rękę. Pochodziwszy nieco, siedli na ławce przy piscinie zajmującej środek ogrodu. Lecz po

chwili Aulus zerwał się, by płoszyć ryby w przezroczej wodzie. Winicjusz zaś prowadził dalej rozmowę zaczętą w czasie przechadzki:

 – Tak jest – mówił niskim, drgającym głosem. – Zaledwiem zrzucił pretekstę, wysłano mnie do azjatyckich legii. Miastam nie zaznał – ani życia, ani miłości... Umiem na pamięć trochę Anakreonta i Horacjusza, ale nie potrafiłbym tak jak Petroniusz mówić wierszy wówczas, gdy rozum niemieje z podziwu i własnych słów znaleźć nie może. Chłopcem będąc chodziłem do szkoły Muzoniusza, który mawiał nam, że szczęście polega na tym, by chcieć tego, czego chcą bogi – a zatem od naszej woli zależy. Ja jednak myślę, że jest inne, większe i droższe, które od woli nie zależy, bo je tylko miłość dać może. Szukają tego szczęścia sami bogowie, więc i ja, o Ligio, którym nie zaznał dotąd miłości, idąc w ich ślady szukam także tej, która by mi szczęście dać chciała...

Umilkł i przez czas jakiś słychać było tylko lekki plusk wody, w którą mały Aulus ciskał kamyki płosząc nimi ryby. Po chwili jednak Winicjusz znów mówić począł głosem jeszcze miększym i cichszym:

 – Wszak znasz Wespazjanowego syna, Tytusa? Mówią, że zaledwie z chłopięcego wieku wyszedłszy pokochał tak Berenikę, iż omal tęsknota nie wyssała mu życia... Tak i ja bym umiał pokochać, o Ligio!... Bogactwo, sława, władza – czczy dym! marność! Bogaty znajdzie bogatszego od siebie, sławnego zaćmi cudza większa sława, potężnego potężniejszy pokona... Lecz zali sam cezar, zali który bóg nawet może doznawać większej rozkoszy lub być szczęśliwszym niż prosty śmiertelnik, w chwili gdy mu przy piersi dyszy pierś droga lub gdy całuje usta kochane... Więc miłość z bogami nas równa – o Ligio!...

A ona słuchała w niepokoju, w zdziwieniu i zarazem tak, jakby słuchała głosu greckiej fletni lub cytry. Zdawało się jej chwilami, że Winicjusz śpiewa jakąś pieśń dziwną, która sączy się w jej uszy, porusza w niej krew, a zarazem przejmuje serce omdleniem, strachem i jakąś niepojętą radością... Zdawało jej się też, że on mówi coś takiego, co w niej już było poprzednio, ale z czego nie umiała sobie zdać sprawy. Czuła, że on w niej coś budzi, co drzemało dotąd, i że w tej chwili zamglony sen zmienia się w kształt coraz wyraźniejszy, bardziej upodobany i śliczny.

Tymczasem słońce przetoczyło się dawno za Tyber i stanęło nisko nad Janikulskim wzgórzem. Na nieruchome cyprysy padało czerwone światło – i całe powietrze było nim przesycone. Ligia podniosła swoje błękitne, jakby rozbudzone ze snu oczy na Winicjusza i nagle – w wieczornych odblaskach, pochylony nad nią, z prośbą drgającą w oczach, wydał się jej piękniejszy od wszystkich ludzi i od wszystkich greckich i rzymskich bogów, których posągi widywała na frontonach świątyń. – On zaś objął z lekka palcami jej rękę powyżej kostki i pytał:

 – Zali ty nie odgadujesz, Ligio, czemu ja mówię to tobie?...

 – Nie – odszeptała tak cicho, że Winicjusz zaledwie dosłyszał.

Lecz nie uwierzył jej i przyciągając coraz silniej jej rękę, byłby ją przyciągnął do serca, bijącego jak młotem pod wpływem żądzy rozbudzonej przez cudną dziewczynę – i byłby wprost do niej zwrócił palące słowa, gdyby nie to, że na ścieżce, ujętej w ramy mirtów, ukazał się stary Aulus, który zbliżywszy się rzekł:

 – Słońce zachodzi, więc strzeżcie się wieczornego chłodu i nie żartujcie z Libityną...

 – Nie – odrzekł Winicjusz – nie wdziałem dotąd togi i nie poczułem chłodu.

 – A oto już ledwie pół tarczy zza wzgórz wygląda – odpowiedział stary wojownik. – Bogdaj to słodki klimat Sycylii, gdzie wieczorami lud zbiera się na rynkach, aby chóralnym śpiewem żegnać zachodzącego Feba.

I zapomniawszy, że przed chwilą sam ostrzegał przed Libityną, począł opowiadać o Sycylii, gdzie miał swe posiadłości i duże gospodarstwo rolne; w którym się kochał. Wspomniał też, że nieraz przychodziło mu na myśl przenieść się do Sycylii i tam dokonać spokojnie życia. Dość ma zimowych szronów ten, komu zimy ubieliły już głowę. Jeszcze liść nie opada z drzew i nad miastem śmieje się niebo łaskawie, ale gdy winograd pożółknie, gdy śnieg spadnie w Górach Albańskich, a bogowie nawiedzą przejmuj ącym wichrem Kampanię, wówczas kto wie, czy z całym domem nie przeniesie się do swojej zacisznej wiejskiej sadyby.

 – Miałżebyś chęć opuścić Rzym, Plaucjuszu? – spytał z nagłym niepokojem Winicjusz.

 – Chęć tę mam dawno – odpowiedział Aulus – bo tam spokojniej i bezpieczniej.

I jął znowu wychwalać swoje sady, stada, dom ukryty w zieleni i wzgórza porosłe tymem i cząbrami, wśród których brzęczą roje pszczół. Lecz Winicjusz nie zważał na tę bukoliczną nutę – i myśląc tylko o tym, że może utracić Ligię, spoglądał w stronę Petroniusza, jakby od niego jedynie wyglądał ratunku.

Tymczasem Petroniusz siedząc przy Pomponii lubował się widokiem zachodzącego słońca, ogrodu i stojących przy sadzawce ludzi. Białe ich ubrania na ciemnym tle mirtów świeciły złotem od wieczornych blasków. Na niebie zorza poczęła zabarwiać się purpurą, fioletem i mienić się na kształt opalu. Strop nieba stał się liliowy. Czarne sylwetki cyprysów uczyniły się jeszcze wyrazistsze niż w dzień biały, zaś w ludziach, w drzewach i w całym ogrodzie zapanował spokój wieczorny.

Petroniusza uderzył ten spokój i uderzył go zwłaszcza w ludziach. W twarzy Pomponii, starego Aulusa, ich chłopca i Ligii – było coś, czego nie widywał w tych twarzach, które go co dzień, a raczej co noc otaczały: było jakieś światło, jakieś ukojenie i jakaś pogoda płynąca wprost z takiego życia, jakim tu wszyscy żyli. I z pewnym zdziwieniem pomyślał, że jednak mogła istnieć piękność i słodycz, których on, wiecznie goniący za pięknością i słodyczą, nie zaznał. Myśli tej nie umiał ukryć w sobie i zwróciwszy się do Pomponii rzekł:

 – Rozważam w duszy, jak odmienny jest wasz świat od tego świata, którym włada nasz Nero.

Ona zaś podniosła swoj ą drobną twarz ku zorzy wieczornej i odrzekła z prostotą:

 – Nad światem włada nie Nero – ale Bóg. Nastała chwila milczenia. W pobliżu triclinium dały się słyszeć w alei kroki starego wodza, Winicjusza, Ligii i małego Aula – lecz nim nadeszli, Petroniusz spytał jeszcze:

 – A więc ty wierzysz w bogi, Pomponio?

 – Wierzę w Boga, który jest jeden, sprawiedliwy i wszechmocny – odpowiedziała żona Aula Plaucjusza.

Rozdział III

Wierzy w Boga, który jest jeden, wszechmocny i sprawiedliwy – powtórzył Petroniusz, w chwili gdy znów znalazł się w lektyce sam na sam z Winicjuszem. – Jeśli jej Bóg jest wszechmocny, tedy rządzi życiem i śmiercią; a jeśli jest sprawiedliwy, tedy słusznie zsyła śmierć. Czemu więc Pomponia nosi żałobę po Julii? Żałując Julii przygania swemu Bogu. Muszę to rozumowanie powtórzyć naszej miedzianobrodej małpie, uważam bowiem, że w dialektyce dorównywam Sokratesowi. Co do kobiet, zgadzam się, że każda posiada trzy lub cztery dusze, ale żadna nie ma duszy rozumnej. Niechby Pomponia rozmyślała sobie z Seneką lub z Kornutusem nad tym, czym jest ich wielki Logos... Niechby razem wywoływali cienie Ksenofanesa, Parmenida, Zenona i Platona, które nudzą się tam w kimeryjskich krainach jak czyże w klatce. Ja chciałem mówić z nią i z Placjuszem o czym innym. Na święty brzuch egipskiej Izys! Gdybym im tak po prostu powiedział, po cośmy przyszli, przypuszczam, że cnota ich zadźwięczałaby jak miedziana tarcza, w którą ktoś pałką uderzy. I nie śmiałem! Dasz wiarę, Winicjuszu, żem nie śmiał! Pawie są piękne ptaki, ale krzyczą zbyt przeraźliwie. Zląkłem się krzyku. Muszę jednak pochwalić twój wybór. Istna ˝różanopalca Jutrzenka˝... I wiesz, co mi także przypomniała? – Wiosnę! – i to nie naszą w Italii gdzie ledwie tu i owdzie jabłoń pokryje się kwiatem, a oliwki szarzeją, jak szarzały, ale tę wiosnę, którą niegdyś widziałem w Helwecji, młodą, świeżą, jasnozieloną... Na tę bladą Selenę – nie dziwię ci się, Marku – wiedz jednak, że Dianę miłujesz i że Aulus i Pomponia gotowi cię rozszarpać, jak niegdyś psy rozszarpały Akteona.

Winicjusz, nie podnosząc głowy, przez chwilę milczał, po czym jął mówić przerywanym przez żądzę głosem:

 – Pragnąłem jej poprzednio, a teraz pragnę jeszcze więcej. Gdym objął jej rękę, owionął mnie ogień... Muszę ją mieć. Gdybym był Zeusem, otoczyłbym ją chmurą, jak on otoczył Io, lub spadłbym na nią dżdżem, jak on spadł na Danae. Chciałbym całować jej usta aż do bólu! Chciałbym słyszeć jej krzyk w moich ramionach. Chciałbym zabić Aula i Pomponię, a ją porwać i zanieść na ręku do mego domu. Nie będę dziś spał. Rozkażę ćwiczyć którego z niewolników i będę słuchał jego jęków...

 – Uspokój się – rzekł Petroniusz. – Masz zachcianki cieśli z Subury.

 – Wszystko mi jedno. Muszę ją mieć. Udałem się do ciebie po radę, lecz jeśli ty jej nie znajdziesz, znajdę ją sam... Aulus uważa Ligię za córkę, czemużbym ja miał patrzeć na nią jak na niewolnicę? Więc skoro nie ma innej drogi, niechże oprzędzie drzwi mego domu, niech je namaści wilczym tłuszczem i niechaj siędzie jako żona przy moim ognisku.

 – Uspokój się, szalony potomku konsulów. Nie po to sprowadzamy barbarzyńców na sznurach za naszymi wazami, byśmy mieli zaślubiać ich córki. Strzeż się ostateczności. Wyczerpnij proste, uczciwe sposoby i zostaw sobie i mnie czas do namysłu. Mnie także Chryzotemis wydawała się córką Jowisza, a jednak nie zaślubiłem jej – tak jak i Nero nie zaślubił Akte, choć ją czyniono córką króla Attala... Uspokój się... Pomyśl, że jeśli ona zechce opuścić Aulusów dla ciebie, oni nie mają prawa jej wstrzymać, wiedz zaś o tym, że nie tylko sam gorejesz, bo i w niej Eros rozniecił płomień... Jam to widział, a mnie należy wierzyć. Miej cierpliwość. Na wszystko jest sposób, ale dziś i tak już za dużo myślałem, a to mnie nuży. Natomiast przyrzekam ci, że jutro pomyślę jeszcze o twojej miłości, i chyba Petroniusz nie byłby Petroniuszem, gdyby jakiegoś środka nie znalazł.

Umilkli znów obaj – wreszcie po niejakim czasie Winicjusz rzekł już spokojniej:

 – Dziękuję ci i niech Fortuna szczodrą ci będzie. – Bądź cierpliwy.

 – Dokąd się nieść kazałeś? – Do Chryzotemis...

 – Szczęśliwyś, że posiadasz tę, którą kochasz.

 – Ja? Wiesz, co mnie jeszcze bawi w Chryzotemis? Oto, że ona mnie zdradza z moim własnym wyzwoleńcem, lutnistą Teoklesem, i myśli, że tego nie widzę. Niegdyś kochałem ją, a teraz bawią mnie jej kłamstwa i jej głupota. Chodź ze mną do niej. Jeśli pocznie cię bałamucić i kreślić ci litery na stole palcem umoczonym w winie, wiedz o tym, że nie jestem zazdrosny.

I kazali się ponieść razem do Chryzotemis.

Lecz w przedsionku Petroniusz położył rękę na ramieniu Winicjusza i rzekł:

 – Czekaj, zdaje mi się, że obmyśliłem sposób. – Niech wszystkie bogi ci nagrodzą...

 – Tak jest! Sądzę, że środek jest nieomylny. – Wiesz co, Marku?

 – Słucham cię, moja Atene...

 – Oto za kilka dni boska Ligia będzie spożywała w twoim domu ziarno Demetry.

 – Jesteś większy niż cezar! – zawołał z uniesieniem Winicjusz.

Quo vadis? A Narrative of the Time of Nero

_______

Chapter I

Petronius woke only about midday, and as usual greatly wearied. The evening before he had been at one of Nero's feasts, which was prolonged till late at night. For some time his health had been failing. He said himself that he woke up benumbed, as it were, and without power of collecting his thoughts. But the morning bath and careful kneading of the body by trained slaves hastened gradually the course of his slothful blood, roused him, quickened him, restored his strength, so that he issued from the elæothesium, that is, the last division of the bath, as if he had risen from the dead, with eyes gleaming from wit and gladness, rejuvenated, filled with life, exquisite, so unapproachable that Otho himself could not compare with him, and was really that which he had been called, – arbiter elegantiarum. 

He visited the public baths rarely, only when some rhetor happened there who roused admiration and who was spoken of in the city, or when in the ephebias there were combats of exceptional interest. Moreover, he had in his own ˝insula˝ private baths which Celer, the famous contemporary of Severus, had extended for him, reconstructed and arranged with such uncommon taste that Nero himself acknowledged their excellence over those of the Emperor, though the imperial baths were more extensive and finished with incomparably greater luxury. 

After that feast, at which he was bored by the jesting of Vatinius with Nero, Lucan, and Seneca, he took part in a diatribe as to whether woman has a soul. Rising late, he used, as was his custom, the baths. Two enormous balneatores laid him on a cypress table covered with snow–white Egyptian byssus, and with hands dipped in perfumed olive oil began to rub his shapely body; and he waited with closed eyes till the heat of the laconicum and the heat of their hands passed through him and expelled weariness. 

But after a certain time he spoke, and opened his eyes; he inquired about the weather, and then about gems which the jeweller Idomeneus had promised to send him for examination that day. It appeared that the weather was beautiful, with a light breeze from the Alban hills, and that the gems had not been brought. Petronius closed his eyes again, and had given command to bear him to the tepidarium, when from behind the curtain the nomenclator looked in, announcing that young Marcus Vinicius, recently returned from Asia Minor, had come to visit him. 

Petronius ordered to admit the guest to the tepidarium, to which he was borne himself. Vinicius was the son of his oldest sister, who years before had married Marcus Vinicius, a man of consular dignity from the time of Tiberius. The young man was serving then under Corbulo against the Parthians, and at the close of the war had returned to the city. Petronius had for him a certain weakness bordering on attachment, for Marcus was beautiful and athletic, a young man who knew how to preserve a certain aesthetic measure in his profligacy; this, Petronius prized above everything. 

˝A greeting to Petronius,˝ said the young man, entering the tepidarium with a springy step. ˝May all the gods grant thee success, but especially Asklepios and Kypris, for under their double protection nothing evil can meet one.˝ 

˝I greet thee in Rome, and may thy rest be sweet after war,˝ replied Petronius, extending his hand from between the folds of soft karbas stuff in which he was wrapped. ˝What's to be heard in Armenia; or since thou wert in Asia, didst thou not stumble into Bithynia?˝ 

Petronius on a time had been proconsul in Bithynia, and, what is more, he had governed with energy and justice. This was a marvellous contrast in the character of a man noted for effeminacy and love of luxury; hence he was fond of mentioning those times, as they were a proof of what he had been, and of what he might have become had it pleased him. 

˝I happened to visit Heraklea,˝ answered Vinicius. ˝Corbulo sent me there with an order to assemble reinforcements.˝ 

˝Ah, Heraklea! I knew at Heraklea a certain maiden from Colchis, for whom I would have given all the divorced women of this city, not excluding Poppæa. But these are old stories. Tell me now, rather, what is to be heard from the Parthian boundary. It is true that they weary me every Vologeses of them, and Tiridates and Tigranes, – those barbarians who, as young Arulenus insists, walk on all fours at home, and pretend to be human only when in our presence. But now people in Rome speak much of them, if only for the reason that it is dangerous to speak of aught else.˝ 

˝The war is going badly, and but for Corbulo might be turned to defeat.˝ 

˝Corbulo! by Bacchus! a real god of war, a genuine Mars, a great leader, at the same time quick–tempered, honest, and dull. I love him, even for this, – that Nero is afraid of him.˝ 

˝Corbulo is not a dull man.˝ 

˝Perhaps thou art right, but for that matter it is all one. Dulness, as Pyrrho says, is in no way worse than wisdom, and differs from it in nothing.˝ 

Vinicius began to talk of the war; but when Petronius closed his eyes again, the young man, seeing his uncle's tired and somewhat emaciated face, changed the conversation, and inquired with a certain interest about his health. 

Petronius opened his eyes again. 

Health! – No. He did not feel well. He had not gone so far yet, it is true, as young Sissena, who had lost sensation to such a degree that when he was brought to the bath in the morning he inquired, ˝Am I sitting?˝ But he was not well. Vinicius had just committed him to the care of Asklepios and Kypris. But he, Petronius, did not believe in Asklepios. It was not known even whose son that Asklepios was, the son of Arsinoe or Koronis; and if the mother was doubtful, what was to be said of the father? Who, in that time, could be sure who his own father was? 

Hereupon Petronius began to laugh; then he continued, – ˝Two years ago, it is true, I sent to Epidaurus three dozen live blackbirds and a goblet of gold; but dost thou know why? I said to myself, 'Whether this helps or not, it will do me no harm.' Though people make offerings to the gods yet, I believe that all think as I do, – all, with the exception, perhaps, of muledrivers hired at the Porta Capena by travellers. Besides Asklepios, I have had dealings with sons of Asklepios. When I was troubled a little last year in the bladder, they performed an incubation for me. I saw that they were tricksters, but I said to myself: 'What harm! The world stands on deceit, and life is an illusion. The soul is an illusion too. But one must have reason enough to distinguish pleasant from painful illusions.' I shall give command to burn in my hypocaustum, cedar–wood sprinkled with ambergris, for during life I prefer perfumes to stenches. As to Kypris, to whom thou hast also confided me, I have known her guardianship to the extent that I have twinges in my right foot. But as to the rest she is a good goddess! I suppose that thou wilt bear sooner or later white doves to her altar.˝ 

˝True,˝ answered Vinicius. ˝The arrows of the Parthians have not reached my body, but a dart of Amor has struck me – unexpectedly, a few stadia from a gate of this city.˝ 

˝By the white knees of the Graces! thou wilt tell me of this at a leisure hour.˝ 

˝I have come purposely to get thy advice,˝ answered Marcus. 

But at that moment the epilatores came, and occupied themselves with Petronius. Marcus, throwing aside his tunic, entered a bath of tepid water, for Petronius invited him to a plunge bath. 

˝Ah, I have not even asked whether thy feeling is reciprocated,˝ said Petronius, looking at the youthful body of Marcus, which was as if cut out of marble. ˝Had Lysippos seen thee, thou wouldst be ornamenting now the gate leading to the Palatine, as a statue of Hercules in youth.˝ 

The young man smiled with satisfaction, and began to sink in the bath, splashing warm water abundantly on the mosaic which represented Hera at the moment when she was imploring Sleep to lull Zeus to rest. Petronius looked at him with the satisfied eye of an artist. 

When Vinicius had finished and yielded himself in turn to the epilatores, a lector came in with a bronze tube at his breast and rolls of paper in the tube. 

˝Dost wish to listen?˝ asked Petronius. 

˝If it is thy creation, gladly!˝ answered the young tribune; ˝if not, I prefer conversation. Poets seize people at present on every street corner.˝ 

˝Of course they do. Thou wilt not pass any basilica, bath, library, or book–shop without seeing a poet gesticulating like a monkey. Agrippa, on coming here from the East, mistook them for madmen. And it is just such a time now. Cæsar writes verses; hence all follow in his steps. Only it is not permitted to write better verses than Cæsar, and for that reason I fear a little for Lucan. But I write prose, with which, however, I do not honor myself or others. What the lector has to read are codicilli of that poor Fabricius Veiento.˝ 

˝Why 'poor'?˝ 

˝Because it has been communicated to him that he must dwell in Odyssa and not return to his domestic hearth till he receives a new command. That Odyssey will be easier for him than for Ulysses, since his wife is no Penelope. I need not tell thee, for that matter, that he acted stupidly. But here no one takes things otherwise than superficially. His is rather a wretched and dull little book, which people have begun to read passionately only when the author is banished. Now one hears on every side, 'Scandala! scandala!' and it may be that Veiento invented some things; but I, who know the city, know our patres and our women, assure thee that it is all paler than reality. Meanwhile every man is searching in the book, – for himself with alarm, for his acquaintances with delight. At the book–shop of Avirnus a hundred copyists are writing at dictation, and its success is assured.˝ 

˝Are not thy affairs in it?˝ 

˝They are; but the author is mistaken, for I am at once worse and less flat than he represents me. Seest thou we have lost long since the feeling of what is worthy or unworthy, – and to me even it seems that in real truth there is no difference between them, though Seneca, Musonius, and Trasca pretend that they see it. To me it is all one! By Hercules, I say what I think! I have preserved loftiness, however, because I know what is deformed and what is beautiful; but our poet, Bronzebeard, for example, the charioteer, the singer, the actor, does not understand this.˝ 

˝I am sorry, however, for Fabricius! He is a good companion.˝ 

˝Vanity ruined the man. Every one suspected him, no one knew certainly; but he could not contain himself, and told the secret on all sides in confidence. Hast heard the history of Rufinus?˝ 

˝No.˝ 

˝Then come to the frigidarium to cool; there I will tell thee.˝ 

They passed to the frigidarium, in the middle of which played a fountain of bright rose–color, emitting the odor of violets. There they sat in niches which were covered with velvet, and began to cool themselves. Silence reigned for a time. Vinicius looked awhile thoughtfully at a bronze faun which, bending over the arm of a nymph, was seeking her lips eagerly with his lips. 

˝He is right,˝ said the young man. ˝That is what is best in life.˝ 

˝More or less! But besides this thou lovest war, for which I have no liking, since under tents one's finger–nails break and cease to be rosy. For that matter, every man has his preferences. Bronzebeard loves song, especially his own; and old Scaurus his Corinthian vase, which stands near his bed at night, and which he kisses when he cannot sleep. He has kissed the edge off already. Tell me, dost thou not write verses?˝ 

˝No; I have never composed a single hexameter.˝ 

˝And dost thou not play on the lute and sing?˝ 

˝No.˝ 

˝And dost thou drive a chariot?˝ 

˝I tried once in Antioch, but unsuccessfully.˝ 

˝Then I am at rest concerning thee. And to what party in the hippodrome dost thou belong?˝ 

˝To the Greens.˝ 

˝Now I am perfectly at rest, especially since thou hast a large property indeed, though thou art not so rich as Pallas or Seneca. For seest thou, with us at present it is well to write verses, to sing to a lute, to declaim, and to compete in the Circus; but better, and especially safer, not to write verses, not to play, not to sing, and not to compete in the Circus. Best of all, is it to know how to admire when Bronzebeard admires. Thou art a comely young man; hence Poppæa may fall in love with thee. This is thy only peril. But no, she is too experienced; she cares for something else. She has had enough of love with her two husbands; with the third she has other views. Dost thou know that that stupid Otho loves her yet to distraction? He walks on the cliffs of Spain, and sighs; he has so lost his former habits, and so ceased to care for his person, that three hours each day suffice him to dress his hair. Who could have expected this of Otho?˝ 

˝I understand him,˝ answered Vinicius; ˝but in his place I should have done something else.˝ 

˝What, namely?˝ 

˝I should have enrolled faithful legions of mountaineers of that country. They are good soldiers, – those Iberians.˝ 

˝Vinicius! Vinicius! I almost wish to tell thee that thou wouldst not have been capable of that. And knowest why? Such things are done, but they are not mentioned even conditionally. As to me, in his place, I should have laughed at Poppæa, laughed at Bronzebeard, and formed for myself legions, not of Iberian men, however, but Iberian women. And what is more, I should have written epigrams which I should not have read to any one, – not like that poor Rufinus.˝ 

˝Thou wert to tell me his history.˝ 

˝I will tell it in the unctorium.˝ 

But in the unctorium the attention of Vinicius was turned to other objects; namely, to wonderful slave women who were waiting for the bathers. Two of them, Africans, resembling noble statues of ebony, began to anoint their bodies with delicate perfumes from Arabia; others, Phrygians, skilled in hairdressing, held in their hands, which were bending and flexible as serpents, combs and mirrors of polished steel; two Grecian maidens from Kos, who were simply like deities, waited as vestiplicæ, till the moment should come to put statuesque folds in the togas of the lords. 

˝By the cloud–scattering Zeus!˝ said Marcus Vinicius, ˝what a choice thou hast!˝ 

˝I prefer choice to numbers,˝ answered Petronius. ˝My whole 'familia' [household servants] in Rome does not exceed four hundred, and I judge that for personal attendance only upstarts need a greater number of people.˝ 

˝More beautiful bodies even Bronzebeard does not possess,˝ said Vinicius, distending his nostrils. 

˝Thou art my relative,˝ answered Petronius, with a certain friendly indifference, ˝and I am neither so misanthropic as Barsus nor such a pedant as Aulus Plautius.˝ 

When Vinicius heard this last name, he forgot the maidens from Kos for a moment, and, raising his head vivaciously, inquired, – ˝Whence did Aulus Plautius come to thy mind? Dost thou know that after I had disjointed my arm outside the city, I passed a number of days in his house? It happened that Plautius came up at the moment when the accident happened, and, seeing that I was suffering greatly, he took me to his house; there a slave of his, the physician Merion, restored me to health. I wished to speak with thee touching this very matter.˝ 

˝Why? Is it because thou hast fallen in love with Pomponia perchance? In that case I pity thee; she is not young, and she is virtuous! I cannot imagine a worse combination. Brr!˝ 

˝Not with Pomponia – eheu!˝ answered Vinicius. 

˝With whom, then?˝ 

˝If I knew myself with whom? But I do not know to a certainty her name even, – Lygia or Callina? They call her Lygia in the house, for she comes of the Lygian nation; but she has her own barbarian name, Callina. It is a wonderful house, – that of those Plautiuses. There are many people in it; but it is quiet there as in the groves of Subiacum. For a number of days I did not know that a divinity dwelt in the house. Once about daybreak I saw her bathing in the garden fountain; and I swear to thee by that foam from which Aphrodite rose, that the rays of the dawn passed right through her body. I thought that when the sun rose she would vanish before me in the light, as the twilight of morning does. Since then, I have seen her twice; and since then, too, I know not what rest is, I know not what other desires are, I have no wish to know what the city can give me. I want neither women, nor gold, nor Corinthian bronze, nor amber, nor pearls, nor wine, nor feasts; I want only Lygia. I am yearning for her, in sincerity I tell thee, Petronius, as that Dream who is imaged on the Mosaic of thy tepidarium yearned for Paisythea, – whole days and night do I yearn.˝ 

˝If she is a slave, then purchase her.˝ 

˝She is not a slave.˝ 

˝What is she? A freed woman of Plautius?˝ 

˝Never having been a slave, she could not be a freed woman.˝ 

˝Who is she?˝ 

˝I know not, – a king's daughter, or something of that sort.˝ 

˝Thou dost rouse my curiosity, Vinicius.˝ 

˝But if thou wish to listen, I will satisfy thy curiosity straightway. Her story is not a long one. Thou art acquainted, perhaps personally, with Vannius, king of the Suevi, who, expelled from his country, spent a long time here in Rome, and became even famous for his skilful play with dice, and his good driving of chariots. Drusus put him on the throne again. Vannius, who was really a strong man, ruled well at first, and warred with success; afterward, however, he began to skin not only his neighbors, but his own Suevi, too much. Thereupon Vangio and Sido, two sister's sons of his, and the sons of Vibilius, king of the Hermunduri, determined to force him to Rome again – to try his luck there at dice.˝ 

˝I remember; that is of recent Claudian times.˝ 

˝Yes! War broke out. Vannius summoned to his aid the Yazygi; his dear nephews called in the Lygians, who, hearing of the riches of Vannius, and enticed by the hope of booty, came in such numbers that Cæsar himself, Claudius, began to fear for the safety of the boundary. Claudius did not wish to interfere in a war among barbarians, but he wrote to Atelius Hister, who commanded the legions of the Danube, to turn a watchful eye on the course of the war, and not permit them to disturb our peace. Hister required, then, of the Lygians a promise not to cross the boundary; to this they not only agreed, but gave hostages, among whom were the wife and daughter of their leader. It is known to thee that barbarians take their wives and children to war with them. My Lygia is the daughter of that leader.˝ 

˝Whence dost thou know all this?˝ 

˝Aulus Plautius told it himself. The Lygians did not cross the boundary, indeed; but barbarians come and go like a tempest. So did the Lygians vanish with their wild–ox horns on their heads. They killed Vannius's Suevi and Yazygi; but their own king fell. They disappeared with their booty then, and the hostages remained in Hister's hands. The mother died soon after, and Hister, not knowing what to do with the daughter, sent her to Pomponius, the governor of all Germany. He, at the close of the war with the Catti, returned to Rome, where Claudius, as is known to thee, permitted him to have a triumph. The maiden on that occasion walked after the car of the conqueror; but, at the end of the solemnity, – since hostages cannot be considered captives, and since Pomponius did not know what to do with her definitely – he gave her to his sister Pomponia Græcina, the wife of Plautius. In that house where all – beginning with the masters and ending with the poultry in the hen–house – are virtuous, that maiden grew up as virtuous, alas! as Græcina herself, and so beautiful that even Poppæa, if near her, would seem like an autumn fig near an apple of the Hesperides.˝ 

˝And what?˝ 

˝And I repeat to thee that from the moment when I saw how the sun–rays at that fountain passed through her body, I fell in love to distraction.˝ 

˝She is as transparent as a lamprey eel, then, or a youthful sardine?˝ 

˝Jest not, Petronius; but if the freedom with which I speak of my desire misleads thee, know this, – that bright garments frequently cover deep wounds. I must tell thee, too, that, while returning from Asia, I slept one night in the temple of Mopsus to have a prophetic dream. Well, Mopsus appeared in a dream to me, and declared that, through love, a great change in my life would take place.˝ 

˝Pliny declares, as I hear, that he does not believe in the gods, but he believes in dreams; and perhaps he is right. My jests do not prevent me from thinking at times that in truth there is only one deity, eternal, creative, all–powerful, Venus Genetrix. She brings souls together; she unites bodies and things. Eros called the world out of chaos. Whether he did well is another question; but, since he did so, we should recognize his might, though we are free not to bless it.˝ 

˝Alas! Petronius, it is easier to find philosophy in the world than wise counsel.˝ 

˝Tell me, what is thy wish specially?˝ 

˝I wish to have Lygia. I wish that these arms of mine, which now embrace only air, might embrace Lygia and press her to my bosom. I wish to breathe with her breath. Were she a slave, I would give Aulus for her one hundred maidens with feet whitened with lime as a sign that they were exhibited on sale for the first time. I wish to have her in my house till my head is as white as the top of Soracte in winter.˝ 

˝She is not a slave, but she belongs to the 'family' of Plautius; and since she is a deserted maiden, she may be considered an 'alumna.' Plautius might yield her to thee if he wished.˝ 

˝Then it seems that thou knowest not Pomponia Græcina. Both have become as much attached to her as if she were their own daughter.˝ 

˝Pomponia I know, – a real cypress. If she were not the wife of Aulus, she might be engaged as a mourner. Since the death of Julius she has not thrown aside dark robes; and in general she looks as if, while still alive, she were walking on the asphodel meadow. She is, moreover, a 'one–man woman'; hence, among our ladies of four and five divorces, she is straightway a phoenix. But! hast thou heard that in Upper Egypt the phoenix has just been hatched out, as 'tis said? – an event which happens not oftener than once in five centuries.˝ 

˝Petronius! Petronius! Let us talk of the phoenix some other time.˝ 

˝What shall I tell thee, my Marcus? I know Aulus Plautius, who, though he blames my mode of life, has for me a certain weakness, and even respects me, perhaps, more than others, for he knows that I have never been an informer like Domitius Afer, Tigellinus, and a whole rabble of Ahenobarbus's intimates [Nero's name was originally L. Domitius Ahenobarbus]. Without pretending to be a stoic, I have been offended more than once at acts of Nero, which Seneca and Burrus looked at through their fingers. If it is thy thought that I might do something for thee with Aulus, I am at thy command.˝ 

˝I judge that thou hast the power. Thou hast influence over him; and, besides, thy mind possesses inexhaustible resources. If thou wert to survey the position and speak with Plautius.˝ 

˝Thou hast too great an idea of my influence and wit; but if that is the only question, I will talk with Plautius as soon as they return to the city.˝ 

˝They returned two days since.˝ 

˝In that case let us go to the triclinium, where a meal is now ready, and when we have refreshed ourselves, let us give command to bear us to Plautius.˝ 

˝Thou hast ever been kind to me,˝ answered Vinicius, with vivacity; ˝but now I shall give command to rear thy statue among my lares, – just such a beauty as this one, – and I will place offerings before it.˝ 

Then he turned toward the statues which ornamented one entire wall of the perfumed chamber, and pointing to the one which represented Petronius as Hermes with a staff in his hand, he added, – ˝By the light of Helios! if the 'godlike' Alexander resembled thee, I do not wonder at Helen.˝ 

And in that exclamation there was as much sincerity as flattery; for Petronius, though older and less athletic, was more beautiful than even Vinicius. The women of Rome admired not only his pliant mind and his taste, which gained for him the title Arbiter elegantiæ, but also his body. This admiration was evident even on the faces of those maidens from Kos who were arranging the folds of his toga; and one of whom, whose name was Eunice, loving him in secret, looked him in the eyes with submission and rapture. But he did not even notice this; and, smiling at Vinicius, he quoted in answer an expression of Seneca about woman, – Animal impudens, etc. And then, placing an arm on the shoulders of his nephew, he conducted him to the triclinium. 

In the unctorium the two Grecian maidens, the Phrygians, and the two Ethiopians began to put away the vessels with perfumes. But at that moment, and beyond the curtain of the frigidarium, appeared the heads of the balneatores, and a low ˝Psst!˝ was heard. At that call one of the Grecians, the Phrygians, and the Ethiopians sprang up quickly, and vanished in a twinkle behind the curtain. In the baths began a moment of license which the inspector did not prevent, for he took frequent part in such frolics himself. Petronius suspected that they took place; but, as a prudent man, and one who did not like to punish, he looked at them through his fingers. 

In the unctorium only Eunice remained. She listened for a short time to the voices and laughter which retreated in the direction of the laconicum. At last she took the stool inlaid with amber and ivory, on which Petronius had been sitting a short time before, and put it carefully at his statue. The unctorium was full of sunlight and the hues which came from the many–colored marbles with which the wall was faced. Eunice stood on the stool, and, finding herself at the level of the statue, cast her arms suddenly around its neck; then, throwing back her golden hair, and pressing her rosy body to the white marble, she pressed her lips with ecstasy to the cold lips of Petronius.

Chapter II

After a refreshment, which was called the morning meal and to which the two friends sat down at an hour when common mortals were already long past their midday prandium, Petronius proposed a light doze. According to him, it was too early for visits yet. ˝There are, it is true,˝ said he, ˝people who begin to visit their acquaintances about sunrise, thinking that custom an old Roman one, but I look on this as barbarous. The afternoon hours are most proper, – not earlier, however, than that one when the sun passes to the side of Jove's temple on the Capitol and begins to look slantwise on the Forum. In autumn it is still hot, and people are glad to sleep after eating. At the same time it is pleasant to hear the noise of the fountain in the atrium, and, after the obligatory thousand steps, to doze in the red light which filters in through the purple half–drawn velarium.˝ 

Vinicius recognized the justice of these words; and the two men began to walk, speaking in a careless manner of what was to be heard on the Palatine and in the city, and philosophizing a little upon life. Petronius withdrew then to the cubiculum, but did not sleep long. In half an hour he came out, and, having given command to bring verbena, he inhaled the perfume and rubbed his hands and temples with it. 

˝Thou wilt not believe,˝ said he, ˝how it enlivens and freshens one. Now I am ready.˝ 

The litter was waiting long since; hence they took their places, and Petronius gave command to bear them to the Vicus Patricius, to the house of Aulus. Petronius's ˝insula˝ lay on the southern slope of the Palatine, near the so–called Carinæ; their nearest way, therefore, was below the Forum; but since Petronius wished to step in on the way to see the jeweller Idomeneus, he gave the direction to carry them along the Vicus Apollinis and the Forum in the direction of the Vicus Sceleratus, on the corner of which were many tabernæ of every kind. 

Gigantic Africans bore the litter and moved on, preceded by slaves called pedisequii. Petronius, after some time, raised to his nostrils in silence his palm odorous with verbena, and seemed to be meditating on something. 

˝It occurs to me,˝ said he after a while, ˝that if thy forest goddess is not a slave she might leave the house of Plautius, and transfer herself to thine. Thou wouldst surround her with love and cover her with wealth, as I do my adored Chrysothemis, of whom, speaking between us, I have quite as nearly enough as she has of me.˝ 

Marcus shook his head. 

˝No?˝ inquired Petronius. ˝In the worst event, the case would be left with Cæsar, and thou mayst be certain that, thanks even to my influence, our Bronzebeard would be on thy side.˝ 

˝Thou knowest not Lygia,˝ replied Vinicius. 

˝Then permit me to ask if thou know her otherwise than by sight? Hast spoken with her? hast confessed thy love to her?˝ 

˝I saw her first at the fountain; since then I have met her twice. Remember that during my stay in the house of Aulus, I dwelt in a separate villa, intended for guests, and, having a disjointed arm, I could not sit at the common table. Only on the eve of the day for which I announced my departure did I meet Lygia at supper, but I could not say a word to her. I had to listen to Aulus and his account of victories gained by him in Britain, and then of the fall of small states in Italy, which Licinius Stolo strove to prevent. In general I do not know whether Aulus will be able to speak of aught else, and do not think that we shall escape this history unless it be thy wish to hear about the effeminacy of these days. They have pheasants in their preserves, but they do not eat them, setting out from the principle that every pheasant eaten brings nearer the end of Roman power. I met her a second time at the garden cistern, with a freshly plucked reed in her hand, the top of which she dipped in the water and sprinkled the irises growing around. Look at my knees. By the shield of Hercules, I tell thee that they did not tremble when clouds of Parthians advanced on our maniples with howls, but they trembled before the cistern. And, confused as a youth who still wears a bulla on his neck, I merely begged pity with my eyes, not being able to utter a word for a long time.˝ 

Petronius looked at him, as if with a certain envy. ˝Happy man,˝ said he, ˝though the world and life were the worst possible, one thing in them will remain eternally good, – youth!˝ 

After a while he inquired: ˝And hast thou not spoken to her?˝ 

˝When I had recovered somewhat, I told her that I was returning from Asia, that I had disjointed my arm near the city, and had suffered severely, but at the moment of leaving that hospitable house I saw that suffering in it was more to be wished for than delight in another place, that sickness there was better than health somewhere else. Confused too on her part, she listened to my words with bent head while drawing something with the reed on the saffron–colored sand. Afterward she raised her eyes, then looked down at the marks drawn already; once more she looked at me, as if to ask about something, and then fled on a sudden like a hamadryad before a dull faun.˝ 

˝She must have beautiful eyes.˝ 

˝As the sea – and I was drowned in them, as in the sea. Believe me that the archipelago is less blue. After a while a little son of Plautius ran up with a question. But I did not understand what he wanted.˝ 

˝O Athene!˝ exclaimed Petronius, ˝remove from the eyes of this youth the bandage with which Eros has bound them; if not, he will break his head against the columns of Venus's temple. 

˝O thou spring bud on the tree of life,˝ said he, turning to Vinicius, ˝thou first green shoot of the vine! Instead of taking thee to the Plautiuses, I ought to give command to bear thee to the house of Gelocius, where there is a school for youths unacquainted with life.˝ 

˝What dost thou wish in particular?˝ 

˝But what did she write on the sand? Was it not the name of Amor, or a heart pierced with his dart, or something of such sort, that one might know from it that the satyrs had whispered to the ear of that nymph various secrets of life? How couldst thou help looking on those marks?˝ 

˝It is longer since I have put on the toga than seems to thee,˝ said Vinicius, ˝and before little Aulus ran up, I looked carefully at those marks, for I know that frequently maidens in Greece and in Rome draw on the sand a confession which their lips will not utter. But guess what she drew!˝ 

˝If it is other than I supposed, I shall not guess.˝ 

˝A fish.˝ 

˝What dost thou say?˝ 

˝I say, a fish. What did that mean, – that cold blood is flowing in her veins? So far I do not know; but thou, who hast called me a spring bud on the tree of life, wilt be able to understand the sign certainly.˝ 

˝Carissime! ask such a thing of Pliny. He knows fish. If old Apicius were alive, he could tell thee something, for in the course of his life he ate more fish than could find place at one time in the bay of Naples.˝ 

Further conversation was interrupted, since they were borne into crowded streets where the noise of people hindered them. 

From the Vicus Apollinis they turned to the Boarium, and then entered the Forum Romanum, where on clear days, before sunset, crowds of idle people assembled to stroll among the columns, to tell and hear news, to see noted people borne past in litters, and finally to look in at the jewellery–shops, the book–shops, the arches where coin was changed, shops for silk, bronze, and all other articles with which the buildings covering that part of the market placed opposite the Capitol were filled. 

One–half of the Forum, immediately under the rock of the Capitol, was buried already in shade; but the columns of the temples, placed higher, seemed golden in the sunshine and the blue. Those lying lower cast lengthened shadows on marble slabs. The place was so filled with columns everywhere that the eye was lost in them as in a forest. 

Those buildings and columns seemed huddled together. They towered some above others, they stretched toward the right and the left, they climbed toward the height, and they clung to the wall of the Capitol, or some of them clung to others, like greater and smaller, thicker and thinner, white or gold colored tree–trunks, now blooming under architraves, flowers of the acanthus, now surrounded with Ionic corners, now finished with a simple Doric quadrangle. Above that forest gleamed colored triglyphs; from tympans stood forth the sculptured forms of gods; from the summits winged golden quadrigæ seemed ready to fly away through space into the blue dome, fixed serenely above that crowded place of temples. Through the middle of the market and along the edges of it flowed a river of people; crowds passed under the arches of the basilica of Julius Cæsar; crowds were sitting on the steps of Castor and Pollux, or walking around the temple of Vesta, resembling on that great marble background many–colored swarms of butterflies or beetles. Down immense steps, from the side of the temple on the Capitol dedicated to Jupiter Optimus Maximus, came new waves; at the rostra people listened to chance orators; in one place and another rose the shouts of hawkers selling fruit, wine, or water mixed with fig–juice; of tricksters; of venders of marvellous medicines; of soothsayers; of discoverers of hidden treasures; of interpreters of dreams. Here and there, in the tumult of conversations and cries, were mingled sounds of the Egyptian sistra, of the sambuké, or of Grecian flutes. Here and there the sick, the pious, or the afflicted were bearing offerings to the temples. In the midst of the people, on the stone flags, gathered flocks of doves, eager for the grain given them, and like movable many–colored and dark spots, now rising for a moment with a loud sound of wings, now dropping down again to places left vacant by people. From time to time the crowds opened before litters in which were visible the affected faces of women, or the heads of senators and knights, with features, as it were, rigid and exhausted from living. The many–tongued population repeated aloud their names, with the addition of some term of praise or ridicule. Among the unordered groups pushed from time to time, advancing with measured tread, parties of soldiers, or watchers, preserving order on the streets. Around about, the Greek language was heard as often as Latin. 

Vinicius, who had not been in the city for a long time, looked with a certain curiosity on that swarm of people and on that Forum Romanum, which both dominated the sea of the world and was flooded by it, so that Petronius, who divined the thoughts of his companion, called it ˝the nest of the Quirites – without the Quirites.˝ In truth, the local element was well–nigh lost in that crowd, composed of all races and nations. There appeared Ethiopians, gigantic light–haired people from the distant north, Britons, Gauls, Germans, sloping–eyed dwellers of Lericum; people from the Euphrates and from the Indus, with beards dyed brick color; Syrians from the banks of the Orontes, with black and mild eyes; dwellers in the deserts of Arabia, dried up as a bone; Jews, with their flat breasts; Egyptians, with the eternal, indifferent smile on their faces; Numidians and Africans; Greeks from Hellas, who equally with the Romans commanded the city, but commanded through science, art, wisdom, and deceit; Greeks from the islands, from Asia Minor, from Egypt, from Italy, from Narbonic Gaul. In the throng of slaves, with pierced ears, were not lacking also freemen, – an idle population, which Cæsar amused, supported, even clothed, – and free visitors, whom the ease of life and the prospects of fortune enticed to the gigantic city; there was no lack of venal persons. There were priests of Serapis, with palm branches in their hands; priests of Isis, to whose altar more offerings were brought than to the temple of the Capitoline Jove; priests of Cybele, bearing in their hands golden ears of rice; and priests of nomad divinities; and dancers of the East with bright head–dresses, and dealers in amulets, and snake–tamers, and Chaldean seers; and, finally, people without any occupation whatever, who applied for grain every week at the storehouses on the Tiber, who fought for lottery–tickets to the Circus, who spent their nights in rickety houses of districts beyond the Tiber, and sunny and warm days under covered porticos, and in foul eating–houses of the Subura, on the Milvian bridge, or before the ˝insulæ˝ of the great, where from time to time remnants from the tables of slaves were thrown out to them. 

Petronius was well known to those crowds. Vinicius's ears were struck continually by ˝Hic est!˝ (Here he is). They loved him for his munificence; and his peculiar popularity increased from the time when they learned that he had spoken before Cæsar in opposition to the sentence of death issued against the whole ˝familia,˝ that is, against all the slaves of the prefect Pedanius Secundus, without distinction of sex or age, because one of them had killed that monster in a moment of despair. Petronius repeated in public, it is true, that it was all one to him, and that he had spoken to Cæsar only privately, as the arbiter elegantiarum whose æsthetic taste was offended by a barbarous slaughter befitting Scythians and not Romans. Nevertheless, people who were indignant because of the slaughter loved Petronius from that moment forth. But he did not care for their love. He remembered that that crowd of people had loved also Britannicus, poisoned by Nero; and Agrippina, killed at his command; and Octavia, smothered in hot steam at the Pandataria, after her veins had been opened previously; and Rubelius Plautus, who had been banished; and Thrasea, to whom any morning might bring a death sentence. The love of the mob might be considered rather of ill omen; and the sceptical Petronius was superstitious also. He had a twofold contempt for the multitude, – as an aristocrat and an æsthetic person. Men with the odor of roast beans, which they carried in their bosoms, and who besides were eternally hoarse and sweating from playing mora on the street–corners and peristyles, did not in his eyes deserve the term ˝human.˝ Hence he gave no answer whatever to the applause, or the kisses sent from lips here and there to him. He was relating to Marcus the case of Pedanius, reviling meanwhile the fickleness of that rabble which, next morning after the terrible butchery, applauded Nero on his way to the temple of Jupiter Stator. But he gave command to halt before the book–shop of Avirnus, and, descending from the litter, purchased an ornamented manuscript, which he gave to Vinicius. 

˝Here is a gift for thee,˝ said he. 

˝Thanks!˝ answered Vinicius. Then, looking at the title, he inquired, ˝'Satyricon'? Is this something new? Whose is it?˝ 

˝Mine. But I do not wish to go in the road of Rufinus, whose history I was to tell thee, nor of Fabricius Veiento; hence no one knows of this, and do thou mention it to no man.˝ 

˝Thou hast said that thou art no writer of verses,˝ said Vinicius, looking at the middle of the manuscript; ˝but here I see prose thickly interwoven with them.˝ 

˝When thou art reading, turn attention to Trimalchion's feast. As to verses, they have disgusted me, since Nero is writing an epic. Vitelius, when he wishes to relieve himself, uses ivory fingers to thrust down his throat; others serve themselves with flamingo feathers steeped in olive oil or in a decoction of wild thyme. I read Nero's poetry, and the result is immediate. Straightway I am able to praise it, if not with a clear conscience, at least with a clear stomach.˝ 

When he had said this, he stopped the litter again before the shop of Idomeneus the goldsmith, and, having settled the affair of the gems, gave command to bear the litter directly to Aulus's mansion. 

˝On the road I will tell thee the story of Rufinus,˝ said he, ˝as proof of what vanity in an author may be.˝ 

But before he had begun, they turned in to the Vicus Patricius, and soon found themselves before the dwelling of Aulus. A young and sturdy ˝janitor˝ opened the door leading to the ostium, over which a magpie confined in a cage greeted them noisily with the word, ˝Salve!˝ 

On the way from the second antechamber, called the ostium, to the atrium itself, Vinicius said, – ˝Hast noticed that thee doorkeepers are without chains?˝ ˝This is a wonderful house,˝ answered Petronius, in an undertone. ˝Of course it is known to thee that Pomponia Græcina is suspected of entertaining that Eastern superstition which consists in honoring a certain Chrestos. It seems that Crispinilla rendered her this service, – she who cannot forgive Pomponia because one husband has sufficed her for a lifetime. A one–man Woman! To–day, in Rome, it is easier to get a half–plate of fresh mushrooms from Noricum than to find such. They tried her before a domestic court – ˝ 

˝To thy judgment this is a wonderful house. Later on I will tell thee what I heard and saw in it.˝ 

Meanwhile they had entered the atrium. The slave appointed to it, called atriensis, sent a nomenclator to announce the guests; and Petronius, who, imagining that eternal sadness reigned in this severe house, had never been in it, looked around with astonishment, and as it were with a feeling of disappointment, for the atrium produced rather an impression of cheerfulness. A sheaf of bright light falling from above through a large opening broke into a thousand sparks on a fountain in a quadrangular little basin, called the impluvium, which was in the middle to receive rain falling through the opening during bad weather; this was surrounded by anemones and lilies. In that house a special love for lilies was evident, for there were whole clumps of them, both white and red; and, finally, sapphire irises, whose delicate leaves were as if silvered from the spray of the fountain. Among the moist mosses, in which lily–pots were hidden, and among the bunches of lilies were little bronze statues representing children and water–birds. In one corner a bronze fawn, as if wishing to drink, was inclining its greenish head, grizzled, too, by dampness. The floor of the atrium was of mosaic; the walls, faced partly with red marble and partly with wood, on which were painted fish, birds, and griffins, attracted the eye by the play of colors. From the door to the side chamber they were ornamented with tortoise–shell or even ivory; at the walls between the doors were statues of Aulus's ancestors. Everywhere calm plenty was evident, remote from excess, but noble and self–trusting. 

Petronius, who lived with incomparably greater show and elegance, could find nothing which offended his taste; and had just turned to Vinicius with that remark, when a slave, the velarius, pushed aside the curtain separating the atrium from the tablinum, and in the depth of the building appeared Aulus Plautius approaching hurriedly. 

He was a man nearing the evening of life, with a head whitened by hoar frost, but fresh, with an energetic face, a trifle too short, but still somewhat eagle–like. This time there was expressed on it a certain astonishment, and even alarm, because of the unexpected arrival of Nero's friend, companion, and suggester. 

Petronius was too much a man of the world and too quick not to notice this; hence, after the first greetings, he announced with all the eloquence and ease at his command that he had come to give thanks for the care which his sister's son had found in that house, and that gratitude alone was the cause of the visit, to which, moreover, he was emboldened by his old acquaintance with Aulus. 

Aulus assured him that he was a welcome guest; and as to gratitude, he declared that he had that feeling himself, though surely Petronius did not divine the cause of it. 

In fact, Petronius did not divine it. In vain did he raise his hazel eyes, endeavoring to remember the least service rendered to Aulus or to any one. He recalled none, unless it might be that which he intended to show Vinicius. Some such thing, it is true, might have happened involuntarily, but only involuntarily. 

˝I have great love and esteem for Vespasian, whose life thou didst save,˝ said Aulus, ˝when he had the misfortune to doze while listening to Nero's verses.˝ 

˝He was fortunate,˝ replied Petronius, ˝for he did not hear them; but I will not deny that the matter might have ended with misfortune. Bronzebeard wished absolutely to send a centurion to him with the friendly advice to open his veins.˝ 

˝But thou, Petronius, laughed him out of it.˝ 

˝That is true, or rather it is not true. I told Nero that if Orpheus put wild beasts to sleep with song, his triumph was equal, since he had put Vespasian to sleep. Ahenobarbus may be blamed on condition that to a small criticism a great flattery be added. Our gracious Augusta, Poppæa, understands this to perfection.˝ 

˝Alas! such are the times,˝ answered Aulus. ˝I lack two front teeth, knocked out by a stone from the hand of a Briton, I speak with a hiss; still my happiest days were passed in Britain.˝ 

˝Because they were days of victory,˝ added Vinicius. 

But Petronius, alarmed lest the old general might begin a narrative of his former wars, changed the conversation. 

˝See,˝ said he, ˝in the neighborhood of Præneste country people found a dead wolf whelp with two heads; and during a storm about that time lightning struck off an angle of the temple of Luna, – a thing unparalleled, because of the late autumn. A certain Cotta, too, who had told this, added, while telling it, that the priests of that temple prophesied the fall of the city or, at least, the ruin of a great house, – ruin to be averted only by uncommon sacrifices.˝ 

Aulus, when he had heard the narrative, expressed the opinion that such signs should not be neglected; that the gods might be angered by an over–measure of wickedness. In this there was nothing wonderful; and in such an event expiatory sacrifices were perfectly in order. 

˝Thy house, Plautius, is not too large,˝ answered Petronius, ˝though a great man lives in it. Mine is indeed too large for such a wretched owner, though equally small. But if it is a question of the ruin of something as great, for example, as the domus transitoria, would it be worth while for us to bring offerings to avert that ruin?˝ 

Plautius did not answer that question, – a carefulness which touched even Petronius somewhat, for, with all his inability to feel the difference between good and evil, he had never been an informer; and it was possible to talk with him in perfect safety. He changed the conversation again, therefore, and began to praise Plautius's dwelling and the good taste which reigned in the house. 

˝It is an ancient seat,˝ said Plautius, ˝in which nothing has been changed since I inherited it.˝ 

After the curtain was pushed aside which divided the atrium from the tablinum, the house was open from end to end, so that through the tablinum and the following peristyle and the hall lying beyond it which was called the oecus, the glance extended to the garden, which seemed from a distance like a bright image set in a dark frame. Joyous, childlike laughter came from it to the atrium. 

˝Oh, general!˝ said Petronius, ˝permit us to listen from near by to that glad laughter which is of a kind heard so rarely in these days.˝ 

˝Willingly,˝ answered Plautius, rising; ˝that is my little Aulus and Lygia, playing ball. But as to laughter, I think, Petronius, that our whole life is spent in it.˝ 

˝Life deserves laughter, hence people laugh at it,˝ answered Petronius, ˝but laughter here has another sound.˝ 

˝Petronius does not laugh for days in succession,˝ said Vinicius; ˝but then he laughs entire nights.˝ 

Thus conversing, they passed through the length of the house and reached the garden, where Lygia and little Aulus were playing with balls, which slaves, appointed to that game exclusively and called spheristæ, picked up and placed in their hands. Petronius cast a quick passing glance at Lygia; little Aulus, seeing Vinicius, ran to greet him; but the young tribune, going forward, bent his head before the beautiful maiden, who stood with a ball in her hand, her hair blown apart a little. She was somewhat out of breath, and flushed. 

In the garden triclinium, shaded by ivy, grapes, and woodbine, sat Pomponia Græcina; hence they went to salute her. She was known to Petronius, though he did not visit Plautius, for he had seen her at the house of Antistia, the daughter of Rubelius Plautus, and besides at the house of Seneca and Polion. He could not resist a certain admiration with which he was filled by her face, pensive but mild, by the dignity of her bearing, by her movements, by her words. Pomponia disturbed his understanding of women to such a degree that that man, corrupted to the marrow of his bones, and self–confident as no one in Rome, not only felt for her a kind of esteem, but even lost his previous self–confidence. And now, thanking her for her care of Vinicius, he thrust in, as it were involuntarily, ˝domina,˝ which never occurred to him when speaking, for example, to Calvia Crispinilla, Scribonia, Veleria, Solina, and other women of high society. After he had greeted her and returned thanks, he began to complain that he saw her so rarely, that it was not possible to meet her either in the Circus or the Amphitheatre; to which she answered calmly, laying her hand on the hand of her husband: 

˝We are growing old, and love our domestic quiet more and more, both of us.˝ 

Petronius wished to oppose; but Aulus Plautius added in his hissing voice, – ˝And we feel stranger and stranger among people who give Greek names to our Roman divinities.˝ 

˝The gods have become for some time mere figures of rhetoric,˝ replied Petronius, carelessly. ˝But since Greek rhetoricians taught us, it is easier for me even to say Hera than Juno.˝ 

He turned his eyes then to Pomponia, as if to signify that in presence of her no other divinity could come to his mind: and then he began to contradict what she had said touching old age. 

˝People grow old quickly, it is true; but there are some who live another life entirely, and there are faces moreover which Saturn seems to forget.˝ 

Petronius said this with a certain sincerity even, for Pomponia Græcina, though descending from the midday of life, had preserved an uncommon freshness of face; and since she had a small head and delicate features, she produced at times, despite her dark robes, despite her solemnity and sadness, the impression of a woman quite young. 

Meanwhile little Aulus, who had become uncommonly friendly with Vinicius during his former stay in the house, approached the young man and entreated him to play ball. Lygia herself entered the triclinium after the little boy. Under the climbing ivy, with the light quivering on her face, she seemed to Petronius more beautiful than at the first glance, and really like some nymph. As he had not spoken to her thus far, he rose, inclined his head, and, instead of the usual expressions of greeting, quoted the words with which Ulysses greeted Nausikaa, –  

˝I supplicate thee, O queen, whether thou art some goddess or a mortal! If thou art one of the daughters of men who dwell on earth, thrice blessed are thy father and thy lady mother, and thrice blessed thy brethren.˝ 

The exquisite politeness of this man of the world pleased even Pomponia. As to Lygia, she listened, confused and flushed, without boldness to raise her eyes. But a wayward smile began to quiver at the corners of her lips, and on her face a struggle was evident between the timidity of a maiden and the wish to answer; but clearly the wish was victorious, for, looking quickly at Petronius, she answered him all at once with the words of that same Nausikaa, quoting them at one breath, and a little like a lesson learned, –  

˝Stranger, thou seemest no evil man nor foolish.˝ 

Then she turned and ran out as a frightened bird runs. 

This time the turn for astonishment came to Petronius, for he had not expected to hear verses of Homer from the lips of a maiden of whose barbarian extraction he had heard previously from Vinicius. Hence he looked with an inquiring glance at Pomponia; but she could not give him an answer, for she was looking at that moment, with a smile, at the pride reflected on the face of her husband. 

He was not able to conceal that pride. First, he had become attached to Lygia as to his own daughter; and second, in spite of his old Roman prejudices, which commanded him to thunder against Greek and the spread of the language, he considered it as the summit of social polish. He himself had never been able to learn it well; over this he suffered in secret. He was glad, therefore, that an answer was given in the language and poetry of Homer to this exquisite man both of fashion and letters, who was ready to consider Plautius's house as barbarian. 

˝We have in the house a pedagogue, a Greek,˝ said he, turning to Petronius, ˝who teaches our boy, and the maiden overhears the lessons. She is a wagtail yet, but a dear one, to which we have both grown attached.˝ 

Petronius looked through the branches of woodbine into the garden, and at the three persons who were playing there. Vinicius had thrown aside his toga, and, wearing only his tunic, was striking the ball, which Lygia, standing opposite, with raised arms was trying to catch. The maiden did not make a great impression on Petronius at the first glance; she seemed to him too slender. But from the moment when he saw her more nearly in the triclinium he thought to himself that Aurora might look like her; and as a judge he understood that in her there was something uncommon. He considered everything and estimated everything; hence her face, rosy and clear, her fresh lips, as if set for a kiss, her eyes blue as the azure of the sea, the alabaster whiteness of her forehead, the wealth of her dark hair, with the reflection of amber or Corinthian bronze gleaming in its folds, her slender neck, the divine slope of her shoulders, the whole posture, flexible, slender, young with the youth of May and of freshly opened flowers. The artist was roused in him, and the worshipper of beauty, who felt that beneath a statue of that maiden one might write ˝Spring.˝ All at once he remembered Chrysothemis, and pure laughter seized him. Chrysothemis seemed to him, with golden powder on her hair and darkened brows, to be fabulously faded, – something in the nature of a yellowed rose–tree shedding its leaves. But still Rome envied him that Chrysothemis. Then he recalled Poppæa; and that most famous Poppæa also seemed to him soulless, a waxen mask. In that maiden with Tanagrian outlines there was not only spring, but a radiant soul, which shone through her rosy body as a flame through a lamp. 

˝Vinicius is right,˝ thought he, ˝and my Chrysothemis is old, old! – as Troy!˝ 

Then he turned to Pomponia Græcina, and, pointing to the garden, said, – ˝I understand now, domina, why thou and thy husband prefer this house to the Circus and to feasts on the Palatine.˝ 

˝Yes,˝ answered she, turning her eyes in the direction of little Aulus and Lygia. 

But the old general began to relate the history of the maiden, and what he had heard years before from Atelius Hister about the Lygian people who lived in the gloom of the North. 

The three outside had finished playing ball, and for some time had been walking along the sand of the garden, appearing against the dark background of myrtles and cypresses like three white statues. Lygia held little Aulus by the hand. After they had walked a while they sat on a bench near the fish–pond, which occupied the middle of the garden. After a time Aulus sprang up to frighten the fish in the transparent water, but Vinicius continued the conversation begun during the walk. 

˝Yes,˝ said he, in a low, quivering voice, scarcely audible; ˝barely had I cast aside the pretexta, when I was sent to the legions in Asia. I had not become acquainted with the city, nor with life, nor with love. I know a small bit of Anacreon by heart, and Horace; but I cannot like Petronius quote verses, when reason is dumb from admiration and unable to find its own words. While a youth I went to school to Musonius, who told me that happiness consists in wishing what the gods wish, and therefore depends on our will. I think, however, that it is something else, – something greater and more precious, which depends not on the will, for love only can give it. The gods themselves seek that happiness; hence I too, O Lygia, who have not known love thus far, follow in their footsteps. I also seek her who would give me happiness – ˝ 

He was silent – and for a time there was nothing to be heard save the light plash of the water into which little Aulus was throwing pebbles to frighten the fish; but after a while Vinicius began again in a voice still softer and lower, – ˝But thou knowest of Vespasian's son Titus? They say that he had scarcely ceased to be a youth when he so loved Berenice that grief almost drew the life out of him. So could I too love, O Lygia! Riches, glory, power are mere smoke, vanity! The rich man will find a richer than himself; the greater glory of another will eclipse a man who is famous; a strong man will be conquered by a stronger. But can Cæsar himself, can any god even, experience greater delight or be happier than a simple mortal at the moment when at his breast there is breathing another dear breast, or when he kisses beloved lips? Hence love makes us equal to the gods, O Lygia.˝ 

And she listened with alarm, with astonishment, and at the same time as if she were listening to the sound of a Grecian flute or a cithara. It seemed to her at moments that Vinicius was singing a kind of wonderful song, which was instilling itself into her ears, moving the blood in her, and penetrating her heart with a faintness, a fear, and a kind of uncomprehended delight. It seemed to her also that he was telling something which was in her before, but of which she could not give account to herself. She felt that he was rousing in her something which had been sleeping hitherto, and that in that moment a hazy dream was changing into a form more and more definite, more pleasing, more beautiful. 

Meanwhile the sun had passed the Tiber long since, and had sunk low over the Janiculum. On the motionless cypresses ruddy light was falling, and the whole atmosphere was filled with it. Lygia raised on Vinicius her blue eyes as if roused from sleep; and he, bending over her with a prayer quivering in his eyes, seemed on a sudden, in the reflections of evening, more beautiful than all men, than all Greek and Roman gods whose statues she had seen on the façades of temples. And with his fingers he clasped her arm lightly just above the wrist and asked, – ˝Dost thou not divine what I say to thee, Lygia?˝ 

˝No,˝ whispered she as answer, in a voice so low that Vinicius barely heard it. 

But he did not believe her, and, drawing her hand toward him more vigorously, he would have drawn it to his heart, which, under the influence of desire roused by the marvellous maiden, was beating like a hammer, and would have addressed burning words to her directly had not old Aulus appeared on a path set in a frame of myrtles, who said, while approaching them, – ˝The sun is setting; so beware of the evening coolness, and do not trifle with Libitina.˝ 

˝No,˝ answered Vinicius; ˝I have not put on my toga yet, and I do not feel the cold.˝ 

˝But see, barely half the sun's shield is looking from behind the hill. That is a sweet climate of Sicily, where people gather on the square before sunset and take farewell of disappearing Phoebus with a choral song.˝ 

And, forgetting that a moment earlier he had warned them against Libitina, he began to tell about Sicily, where he had estates and large cultivated fields which he loved. He stated also that it had come to his mind more than once to remove to Sicily, and live out his life there in quietness. ˝He whose head winters have whitened has bad enough of hoar frost. Leaves are not falling from the trees yet, and the sky smiles on the city lovingly; but when the grapevines grow yellow–leaved, when snow falls on the Alban hills, and the gods visit the Campania with piercing wind, who knows but I may remove with my entire household to my quiet country–seat?˝ 

˝Wouldst thou leave Rome?˝ inquired Vinicius, with sudden alarm. 

˝I have wished to do so this long time, for it is quieter in Sicily and safer.˝ 

And again he fell to praising his gardens, his herds, his house hidden in green, and the hills grown over with thyme and savory, among which were swarms of buzzing bees. But Vinicius paid no heed to that bucolic note; and from thinking only of this, that he might lose Lygia, he looked toward Petronius as if expecting salvation from him alone. 

Meanwhile Petronius, sitting near Pomponia, was admiring the view of the setting sun, the garden, and the people standing near the fish–pond. Their white garments on the dark background of the myrtles gleamed like gold from the evening rays. On the sky the evening light had begun to assume purple and violet hues, and to change like an opal. A strip of the sky became lily–colored. The dark silhouettes of the cypresses grew still more pronounced than during bright daylight. In the people, in the trees, in the whole garden there reigned an evening calm. 

That calm struck Petronius, and it struck him especially in the people. In the faces of Pomponia, old Aulus, their son, and Lygia there was something such as he did not see in the faces which surrounded him every day, or rather every night. There was a certain light, a certain repose, a certain serenity, flowing directly from the life which all lived there. And with a species of astonishment he thought that a beauty and sweetness might exist which he, who chased after beauty and sweetness continually, had not known. He could not hide the thought in himself, and said, turning to Pomponia, – ˝I am considering in my soul how different this world of yours is from the world which our Nero rules.˝ 

She raised her delicate face toward the evening light, and said with simplicity, – ˝Not Nero, but God, rules the world.˝ 

A moment of silence followed. Near the triclinium were heard in the alley, the steps of the old general, Vinicius, Lygia, and little Aulus; but before they arrived, Petronius had put another question – ˝But believest thou in the gods, then, Pomponia?˝ 

˝I believe in God, who is one, just, and all–powerful,˝ answered the wife of Aulus Plautius.

Chapter III

˝She believes in God who is one, all–powerful, and just,˝ said Petronius, when he found himself again in the litter with Vinicius. ˝If her God is all–powerful, He controls life and death; and if He is just, He sends death justly. Why, then, does Pomponia wear mourning for Julius? In mourning for Julius she blames her God. I must repeat this reasoning to our Bronzebeard, the monkey, since I consider that in dialectics I am the equal of Socrates. As to women, I agree that each has three or four souls, but none of them a reasoning one. Let Pomponia meditate with Seneca or Cornutus over the question of what their great Logos is. Let them summon at once the shades of Xenophanes, Parmenides, Zeno, and Plato, who are as much wearied there in Cimmerian regions as a finch in a cage. I wished to talk with her and with Plautius about something else. By the holy stomach of the Egyptian Isis! If I had told them right out directly why we came, I suppose that their virtue would have made as much noise as a bronze shield under the blow of a club. And I did not dare to tell! Wilt thou believe, Vinicius, I did not dare! Peacocks are beautiful birds, but they have too shrill a cry. I feared an outburst. But I must praise thy choice. A real 'rosy–fingered Aurora.' And knowest thou what she reminded me of too? – Spring! not our spring in Italy, where an apple–tree merely puts forth a blossom here and there, and olive groves grow gray, just as they were gray before, but the spring which I saw once in Helvetia, – young, fresh, bright green. By that pale moon, I do not wonder at thee, Marcus; but know that thou art loving Diana, because Aulus and Pomponia are ready to tear thee to pieces, as the dogs once tore Actæon.˝ 

Vinicius was silent a time without raising his head; then he began to speak with a voice broken by passion, – ˝I desired her before, but now I desire her still more. When I caught her arm, flame embraced me. I must have her. Were I Zeus, I would surround her with a cloud, as he surrounded Io, or I would fall on her in rain, as he fell on Danaë; I would kiss her lips till it pained! I would hear her scream in my arms. I would kill Aulus and Pomponia, and bear her home in my arms. I will not sleep to–night. I will give command to flog one of my slaves, and listen to his groans – ˝ 

˝Calm thyself,˝ said Petronius. ˝Thou hast the longing of a carpenter from the Subura.˝ 

˝All one to me what thou sayst. I must have her. I have turned to thee for aid; but if thou wilt not find it, I shall find it myself. Aulus considers Lygia as a daughter; why should I look on her as a slave? And since there is no other way, let her ornament the door of my house, let her anoint it with wolf's fat, and let her sit at my hearth as wife.˝ 

˝Calm thyself, mad descendant of consuls. We do not lead in barbarians bound behind our cars, to make wives of their daughters. Beware of extremes. Exhaust simple, honorable methods, and give thyself and me time for meditation. Chrysothemis seemed to me too a daughter of Jove, and still I did not marry her, just as Nero did not marry Acte, though they called her a daughter of King Attalus. Calm thyself! Think that if she wishes to leave Aulus for thee, he will have no right to detain her. Know also that thou art not burning alone, for Eros has roused in her the flame too. I saw that, and it is well to believe me. Have patience. There is a way to do everything, but to–day I have thought too much already, and it tires me. But I promise that to–morrow I will think of thy love, and unless Petronius is not Petronius, he will discover some method.˝ 

They were both silent again. 

˝I thank thee,˝ said Vinicius at last. ˝May Fortune be bountiful to thee.˝ 

˝Be patient.˝ 

˝Whither hast thou given command to bear us?˝ 

˝To Chrysothemis.˝ 

˝Thou art happy in possessing her whom thou lovest.˝ 

˝I? Dost thou know what amuses me yet in Chrysothemis? This, that she is false to me with my freedman Theokles, and thinks that I do not notice it. Once I loved her, but now she amuses me with her lying and stupidity. Come with me to her. Should she begin to flirt with thee, and write letters on the table with her fingers steeped in wine, know that I shall not be jealous.˝ 

And he gave command to bear them both to Chrysothemis. 

But in the entrance Petronius put his hand on Vinicius's shoulder, and said, – ˝Wait; it seems to me that I have discovered a plan.˝ 

˝May all the gods reward thee!˝ 

˝I have it! I judge that this plan is infallible. Knowest what, Marcus?˝ 

˝I listen to thee, my wisdom.˝ 

˝Well, in a few days the divine Lygia will partake of Demeter's grain in thy house.˝ 

˝Thou art greater than Cæsar!˝ exclaimed Vinicius with enthusiasm.