Majgull Axelsson

Ja nie jestem Miriam

Copyright © Majgull Axelsson och Brombergs Bokförlag 

Copyright © by Virtualo, 2022

Przekład: Halina Thylwe

Redakcja: Anna Adamiak

Korekta: Anna Sidorek, Beata Wójcik

Skład wersji elektronicznej: Michał Latusek / konwersja.net

Projekt okładki: Małgorzata Drabina / Yellow Room

Wydanie I

Warszawa 2022

ISBN 978-83-272-7419-9

Książka jest objęta ochroną prawa autorskiego. Wszelkie udostępnianie osobom trzecim, upowszechnianie i upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Virtualo Sp. z o.o.

ul. Marszałkowska 104/122

00-017 Warszawa

www.virtualo.pl

Chcesz wydać książkę lub audiobook? Wejdź na virtualo.eu lub napisz do nas na adres redakcja@virtualo.pl

POMIĘDZY

DZELEM, DZELEM

Dokąd głodni zawędrować chcecie

Razem z taborami wzdłuż szczęśliwych dróg

Miałem kiedyś wielu bliskich

Przyszedł czarny legion i zabił ich wszystkich

Chodźmy razem, Cyganie świata

Žarko Jovanović¹

Mimo że świeci słońce, wciąż jest noc.

Nässjö odpoczywa w ciszy pod jasnoniebieskim niebem. W brzozach w parku miejskim nie szumi wiatr, na Rådhusgatan nie warczą silniki samochodów, żaden pociąg nie wjeżdża z łoskotem na stację. Jest tak cicho, że samotny gołąb, który, kołysząc się, pospiesznie drepcze przez Stora Torget, przystaje zaskoczony i nasłuchuje. Zastyga w bezruchu, z lekko przekrzywionym łebkiem, w czujnym oczekiwaniu. Chwilę później dostrzega pół bułki do hot doga, zapomina o dziwnej ciszy i stawiając jedną czerwoną nóżkę przed drugą, czym prędzej tam zmierza, niewymownie szczęśliwy z rychłego obfitego posiłku. Nie dlatego, że jest przesadnie głodny. Dzisiaj w Nässjö nikt nie jest przesadnie głodny, nawet ptaki i szczury. Jest tutaj tyle jedzenia, że starczy dla wszystkich.

Mimo to Miriam śni o głodzie. Od ponad sześćdziesięciu lat ukrywania się w tym mieście, podczas których nie była głodna nawet przez godzinę, co noc powraca w jej snach głód zaznany w młodości. Nie ma to nic wspólnego z jej dorosłym życiem ani z tym, kim jest teraz, a jednak nie może się od tych snów uwolnić, przypływają i nie dają spokoju, zmuszają do cofnięcia się w czasie o sześćdziesiąt osiem lat lub więcej, do skulenia się i ucieczki, do spuszczenia wzroku i przygarbienia pleców, do zabrania kawałka chleba komuś, kto nie ma już siły jeść, do nakarmienia braciszka, który nie jest w stanie przełykać, do stania obok Else na apelu i cichego recytowania alfabetu, a sekundę później do wpatrywania się w nienaturalnie duże oczy Else, oczy, które...

I tak noc w noc... Raz po raz.. A jeśli Kaiserowi, owczarkowi niemieckiemu z sąsiedztwa, przyjdzie ochota na szczekanie, kiedy wczesnym rankiem jego właściciel wypuszcza go do ogrodu, Miriam otwiera oczy, sparaliżowana strachem od stóp do głów.

Ale tej nocy Kaiser nie szczeka, pewnie wciąż śpi na łóżku swojego tłuściutkiego pana, dzięki czemu Miriam może sobie pozwolić na powolne budzenie się, na bycie przez chwilę między snem a jawą, w przestrzeni pomiędzy. Pomiędzy lubi najbardziej. To przestrzeń bardzo rzeczywista, mimo że istnieje tylko w jej wyobraźni, przestrzeń, w której może panować nad swoimi snami, może je zmieniać w łagodne i przyjazne. W pomiędzy wszyscy umarli nadal żyją, tutaj jest niezależna, może być kimkolwiek i gdziekolwiek, może przenosić się w czasie, wybierać miejsca i wspomnienia, wybierać między snem a rzeczywistością. Ale tego nie robi. Nie tej nocy. Tej nocy się powstrzymuje i rozgląda. Tym razem pomiędzy to okrągłe pomieszczenie i wszystkie drzwiczki są uchylone. Wczoraj było ich osiemdziesiąt cztery, dzisiaj jest osiemdziesiąt pięć, wie o tym bez liczenia. Wszystkie są z teczyny i mają lśniące uchwyty. Przypominają drzwiczki szafek z jej pierwszej własnej kuchni, kuchni, którą kochała mocniej i goręcej, niż kiedykolwiek kochała Olofa, co wcale nie znaczy, że nie był jej bardzo bliski. Teraz jednak o tym nie myśli. Staje przed drzwiczkami i bacznie się im przygląda, próbuje dociec, które są pierwsze, a które ostatnie, i bardzo się pilnuje, żeby żadnych nie otworzyć na oścież. I proszę! Za jednymi dostrzega pasiastą bawełnę. Tyle jej wystarczy. Wyciąga rękę i zamyka je, po czym przejeżdża dłonią po piętnastu drzwiczkach przed nimi i pięciu po nich i kolejno je zatrzaskuje. Bach-bach-bach! Potem się rozgląda, opuszcza ramiona, uśmiecha się, przekłada długi biały warkocz do przodu i przesuwa nim pod nosem, jakby to było milusie domowe zwierzątko. No tak. Teraz może uczcić swoje urodziny po swojemu, zanim obudzi się reszta domowników i zmąci jej wspomnienia.

Przez blisko pół godziny zagląda do wielu szafek, skrytek jej pamięci. Tam biegnie do niej mały Thomas, tam mocno chwyta go w objęcia i obraca w koło, w koło, w koło, wiruje jej cętkowana spódnica, jego dziecięcy śmiech pobudza ją do śmiechu. A tam jest druhną na ślubie Hanny. Bukiet panny młodej drży w jej ręku, kiedy Hanna wybucha przejmującym płaczem w tej samej chwili, w której Egon wkłada jej obrączkę na palec. „Jakie to szczęście!” – mówi Hanna, pociąga nosem i niestosownie przesuwa pod nim prawą dłonią w rękawiczce. „Przepraszam, ale jestem taka szczęśliwa!” Wszyscy się uśmiechają. Egon się uśmiecha i Olof, burmistrz i notariusz. Miriam też się uśmiecha, gdy nagle Thomas zaczyna kwilić w wózku, więc pochyla się nad nim i otula go jasnoniebieskim bawełnianym kocykiem. Za następnymi drzwiczkami to ona jest panną młodą, idzie do ołtarza w białej sukni i jest bardzo piękna. Bardzo młoda, bardzo ciemna i bardzo piękna. Olof u jej boku wygląda na lekko zaniepokojonego. Może myśli o swoim poprzednim ślubie, prawdziwym ślubie w dużym kościele w środku miasta, chociaż jego małżeństwo trwało niewiele ponad rok, do dnia, w którym jego młoda żona urodziła Thomasa, a potem przestała oddychać, nie pozwoliła bić swojemu sercu i nie dała się przywrócić do życia. Albo niepokoi go to, że Miriam, nic mu nie mówiąc, dzień po tym, jak się jej oświadczył, poszła do kancelarii parafialnej i powiedziała, że chce się zrzec wiary swoich przodków i – jeśli to możliwe – przystąpić do Kościoła Szwedzkiego. Oczywiście, że możliwe. Proboszcz Klintberg o mało się nie zaślinił z przejęcia i wyznaczył termin chrztu już na przyszłą niedzielę. Olof wie, że Miriam wcale nie jest pewna, czy Bóg istnieje, ba, nawet podziela jej wątpliwości, a mimo to dręczy go jej decyzja. Czy aby nie jest tak, że zmieniła wyznanie wyłącznie z powodu ślubu? Bo chciała stanąć przed ołtarzem w kaplicy Świętej Walburgi w białej sukni, welonie i wianku mirtowym? Bo potem chciała wyjść na schody przed kaplicą w swoim ulubionym mięciutkim futerku z królika i patrzeć, jak jego rodzina i przyjaciele będą ich obrzucać ryżem? A jeśli tak, to kim była?

– Kimś, kto cię kochał – szepce Miriam w odpowiedzi przeszło sześćdziesiąt lat później. – Kimś, kto już wszystko stracił, nawet siebie, i wiedział, że nie przeżyje, gdyby ciebie też stracił. Kimś gotowym kłamać i fałszywie przysięgać, bylebyś mnie nigdy nie opuścił, kimś, kto w swojej niewinności wierzył, że ślub kościelny będzie dla ciebie więcej znaczył niż ślub cywilny, że zapewni naszemu małżeństwu większą trwałość. Nie mogłeś odejść! Dlatego musieliśmy się pobrać w kościele. Mimo Boga. Dla poczucia bezpieczeństwa.

Już wtedy rozumiała, że „poczucie bezpieczeństwa” to były w tamtych czasach dwa najważniejsze słowa. Ci wszyscy mający poczucie bezpieczeństwa Szwedzi chcieli mieć go więcej i więcej, chcieli wręcz nadludzkiego poczucia bezpieczeństwa. Nękały ich duchy przeszłości, ciągłym wyciem przypominając o tym, co było. O ostatnim wielkim głodzie sprzed czterech dziesięcioleci! O bezrobociu, ubóstwie i poniżeniu sprzed dwóch dziesięcioleci! O wojnie, która zaledwie jedno dziesięciolecie temu otarła się o granice kraju, wojnie, podczas której po drugiej stronie granicy ludzi rozstrzeliwano i szlachtowano, głodzono i gazowano, katowano na śmierć i wykańczano pracą przymusową. Wydawało się, że nic nie przyćmi pamięci o ich przerażającym wyciu, ale w tym kraju nikt nie miał już siły ich słuchać, nikt nie chciał myśleć o momentach zdrady, w istocie dość licznych momentach zdrady, chciał w najlepszym razie myśleć o kilku spóźnionych momentach bohaterstwa, w istocie dość licznych momentach bohaterstwa, ale przede wszystkim chciał myśleć o tym, że wszyscy, nawet robotnicy, mogą zjeść w niedzielę na kolację pieczyste, a w dni powszednie, zamiast smażonego śledzia, klopsiki i parówkową, że wszyscy bez wyjątku mieli w lecie trzy tygodnie płatnego urlopu, a niektórych, nadzwyczaj sumiennych robotników było stać na kupno samochodu. Własnego samochodu! Malutkiego autka dla ludu, które parkowało przed malutkim własnym domkiem. Przyszłość nie miała nadejść. Przyszłość już nadeszła.

Dla Miriam też, co widzi za drzwiczkami szafek, które otwierają się na wspomnienia tuż po ślubie. Jest w swoim ogrodzie, uśmiechnięta niesie tacę, wokół pyszni się lato. Na klombie kwitną morelowe róże, rozwinęły się różowe piwonie, a bojaźliwy, niedawno posadzony jaśminowiec rozchylił pierwsze pączki, odsłaniając białe gwiazdki. Na tacy jest zeszłoroczny sok z rabarbaru jej roboty, świeżo upieczone ciasto marmurkowe i jej duma, wyrośnięte zawijasy cynamonowe. Olof uśmiecha się do niej i mówi, że przed kawą chętnie napiłby się soku z rabarbaru, bo nikt na świecie nie robi tak pysznego soku z rabarbaru jak Miriam. A Thomas przytula się do niej i potwierdza. Tak, najpyszniejszy sok na świecie.

Za następnymi drzwiczkami Thomas, choć starszy i mniej przystępny, nadal jest jej małym chłopcem. Wprawdzie nigdy jej nie wyzywa ani nie stroi min za jej plecami, ale ona stara mu się nie narzucać. Rzadko całuje go w policzek i ujmuje jego dłoń tylko po to, żeby sprawdzić, czy nie ma za małych rękawiczek, a jeśli ma, prosi, żeby powiedział, jaki wybrać kolor włóczki, żeby mu zrobić nową parę. Szary? Dobrze. Zrobi mu na drutach szare pięciopalczaste rękawiczki.

Za następnymi drzwiczkami widzi siebie. Siedzi w pięknym pokoju dziennym, w pięknej willi, którą odziedziczył Olof, z pięknymi meblami, które dla nich kupił, bo Olof dobrze zarabia, jest dentystą, żaden dentysta w Nässjö nie zarabia tyle co on, i ona siedzi na sofie Carla Malmstena i robi na drutach, dopóki nagle wszystko się nie rozproszy. Jej kraciasta spódnica zamienia się w pasiak, pończochy nikną, buty odpływają w nicość, parkiet pod jej stopami to goły cement, jedyne, co zostaje, to siwy zimowy zmierzch za oknem i śnieg, i przez chwilę znów jest w Ravensbrück, i Else, trawiona gorączką, patrzy przed siebie pustym wzrokiem, i Miriam krzyczy, i słyszy swój krzyk, i przyciska dłonie do ust, żeby nie krzyczeć. Potem przez dłuższą chwilę siedzi bez ruchu, przymyka powieki, tłumi krzyk, potem powoli otwiera oczy i rozgląda się. Wszystko jest jak zwykle. Lata sześćdziesiąte, spokojny lutowy zmierzch, siedzi w swoim pięknym pokoju dziennym, na kolanach leży na wpół gotowa rękawiczka, którą niebawem dostanie jej pasierb.

Nie, nie chce pamiętać tamtego popołudnia. Nie chce pamiętać żadnych podobnych popołudni, dlatego pospiesznie mija kolejne drzwiczki i biegnie do ostatnich, otwiera je na oścież, zagląda i uśmiecha się na widok czegoś, co dobrze zna. Leży w małej przytulnej sypialni, jest nowe stulecie, nowe milenium. Bladoniebieskie ściany, pościel w granatowo-białą kratkę, cienkie białe zasłony. Pod ścianą stoi prezent, który kiedyś uczynił z niej damę wśród dam: sekretarzyk Hanny z błyszczącego mahoniu. Obok otwartych drzwi balkonowych stoi fotel uszak Olofa, którego obicie zmieniła trzy lata po jego śmierci. Od tamtego czasu minęło dwanaście lat, ale materiał wciąż jest gęsty i granatowy kolor nie spłowiał mimo padającego nań słońca. Na oparciu leży jej nowy szlafrok, mglisty błękit. Niebieski to jej ulubiony kolor. Lubi wszystkie jego odcienie, od lodowego błękitu po indygo, od lazurowego po gołębi, od turkusowego po niebiański błękit, od modrego po kobaltowy...

– Niebieski jest stonowany – powiedziała Hanna przed laty. – Niebieski to zawsze właściwy wybór.

Młoda Miriam skinęła głową i zapisała to sobie w myślach. Potem poszła do swojego pokoju i odszukała to słowo w słowniku Akademii Szwedzkiej, żeby się dowiedzieć, co ono znaczy. „Umiarkowany. Prosty. Gustowny”. Pokiwała głową i uśmiechnęła się. Oczywiście, że chce być stonowana. Ostatnio rzadko o tym myśli, to stało się czymś naturalnym. Jest damą. Prawdziwą damą. Damą, która bardzo często ubiera się na niebiesko. Nigdy jednak w paski.

Ale teraz owa dama śni, że wstaje z łóżka, mimo że nadal na nim leży. Przygląda się sobie w lustrze wiszącym na krótszej ścianie, lekko prostuje plecy i robi sobie pierwszy prezent urodzinowy: wyobraża sobie, że jest trochę młodsza i ładniejsza, wkłada szlafrok i mocno zawiązuje go w talii. Warkocz zostaje pod spodem, wyciąga go szybkim ruchem, przerzuca przez ramię, głaszcze i z zadowoleniem konstatuje, że przynajmniej w wyobraźni jest gruby i pękaty jak dobrze nakarmiony wąż. Potem przyciska dłoń z nienagannym manikiurem do czubka głowy i staje się cud, cud, który dzieje się raz w roku w dniu jej urodzin. Kości ciemieniowe podnoszą się, Miriam wsuwa rękę do środka, wyjmuje mózg i trzymając go w stulonych dłoniach, zasklepia kości gwałtownym ruchem głowy. Przez moment przygląda się mózgowi, lekko się do niego uśmiecha i myśli, że to, co trzyma w dłoniach, zwykło się nazywać cudem nad cudami, największym z istniejących w tym wszechświecie, a kto wie, czy nie największym w jakimkolwiek wszechświecie. Ludzki mózg. Mała szaroróżowa bryła, która może się nauczyć wszystkiego, czego tylko można się nauczyć, która potrafi pamiętać i zapominać, kłamać i mówić prawdę, śnić i fantazjować. Mała bryła, która wie, że żyje, i wie, że umrze, a mimo to szuka dróg wyjścia i kryjówek przed tym, co nieuniknione. I Miriam ją ma, ma ludzki mózg. Trzymając go w dłoniach, wie, że trzyma w nich wszechświat.

– Nieźle – szepce do siebie. – Całkiem nieźle.

Po cichu wymyka się z pokoju dziennego, nie rozgląda się, czuje, że na obrzeżach jej pola widzenia wszystko jest tak, jak być powinno. Po lewej kątem oka rejestruje gołębioniebieską sofę Carla Malmstena, po prawej babcia Olofa jak zwykle ciepło uśmiecha się z portretu. Ale Miriam tam nie patrzy. Nie odrywając wzroku od szaroróżowej bryły w stulonych dłoniach, szybko przemierza hol, potem zamknięte drzwi, schodzi po schodach, przenika przez drzwi wejściowe, zatrzymuje się na schodach i przez chwilę napawa się widokiem. Olśniewającym ogrodem. Białym bzem, który wciąż kwitnie. Alejką, którą wczoraj grabiła. Króciutkim odcinkiem Strandvägen. Trawą po drugiej stronie. I Ingsbergssjön. I konturami Nässjö. I miejskim parkiem. I ratuszem. I wieżą kościoła w oddali, nieustannie celującą w niebo. Nagle pojawia się inne miasto i inna kościelna wieża i przesłania to, co powinna widzieć. Nie godzi się na to, nie pozwala mu się wcisnąć i wybić na pierwszy plan. Zmusza się do powrotu tam, gdzie od przeszło sześciu dziesięcioleci ma swój dom, bo przecież nie jest w Ravensbrück i nie patrzy na wieżę kościoła w Fürstenbergu. Jest w Nässjö. To wieża kościoła w Nässjö tak wyniośle i władczo wskazuje na niebo. A smrodu palonej skóry i mięsa, który nagle przenika cały świat, pozbędzie się najszybciej, jak to tylko możliwe...

W następnej sekundzie stoi na brzegu. Brązowa cętkowana kacza mama wydaje skrzekliwy dźwięk niezadowolenia i natychmiast wygania swoje świeżo wyklute dzieci z małej kępki sitowia, gdzie spały. Co to ma być? Dlaczego to długonogie stworzenie wyobraża sobie, że może łazić wokół jeziora w porze przeznaczonej dla zwierząt? Co?! Obrusza się, odpływa z siedmioma żółtymi puszystymi kulkami, po chwili się zatrzymuje, odwraca i szuka Miriam wzrokiem.

– Przepraszam – mówi Miriam. – Ale ja muszę to zrobić...

I robi. Sprawia, że brązowa woda Ingsbergssjön staje się przejrzysta i lodowoniebieska, rośliny zastępuje piasek, znikają wszystkie drobnoustroje i wszystkie komary. Teraz opada na kolana, z mózgiem w stulonych dłoniach. Nie drży, utrzymuje idealną równowagę, nie czuje najmniejszego bólu w artretycznych kolanach, zgina je gibko jak młoda baletnica, pochyla się i zanurza mózg w czystej wodzie, pozwala jej dotrzeć do każdego zagłębienia, wypełnić każde puste miejsce, opłukać i umyć każdą komórkę. Najpierw uwalnia mózg od wszystkich obrzydliwych starych zapachów, następnie od wszystkich przykrych wspomnień, a na końcu od wszystkich złych myśli. Potem go wyżyma jak gąbkę, kładzie dłoń na głowie i przyciska. Podnoszą się kości ciemieniowe. Starannie wsuwa do środka wymytą do czysta szaroróżową bryłę i jednym ruchem głowy zamyka czaszkę. Rozgląda się i głęboko wciąga powietrze. Teraz świat ładnie pachnie. Pachnie czeremchą i bzem, różami i konwaliami. I jest piękny. Liście brzozy w jej ogrodzie połyskują w słońcu, czerwony dom – jej dom! – nabrał głębszego, cieplejszego odcienia, a cztery białe kolumny na podeście przed drzwiami odrobinę zgrubiały, dzięki czemu proporcje nareszcie są zachowane. Ślina w jej ustach ma świeży smak czystej źródlanej wody. Gdzieś w pobliżu śpiewa słowik, tak wesoło, że każdego, kto śpi przy otwartym oknie, nawiedzą błogie sny. Sny tęsknotowe. Sny życzeniowe. Wiatr wybucha śmiechem za plecami Miriam, okrąża ją, pieści jedwabnym dotykiem i unosi, pozwala jej przez chwilę poszybować nad jeziorem, a potem wraca z nią na ląd i ostrożnie opuszcza na jej balkonie. Miriam uśmiecha się i macha ręką kaczej mamie na jeziorze. Widzisz, odzyskałaś swój świat! Woda znowu jest brązowa, muchy brzęczą ci nad głową i rosną smaczne wodorosty. A ja uwolniłam się od wspomnień!

I w tym momencie szczeka Kaiser.

Kaiser to tępy pies. Głupi jak but. Nie myśli i nie chce myśleć, panoszy się w ogrodzie i udaje porządkowego. Ujada i wyje. Miejcie się na baczności, wróble! Warczy i szczeka. Biada wam, cholerne wiewiórki, koniec waszego spokoju! Drze się i ciska gromy. Giń, przeklęty kosie, odgryzę ci głowę! A wszystkiemu towarzyszą radosne pomruki. Tak, tak! Dostaniecie za swoje! To ja pilnuję tu porządku! Przynajmniej dopóki nie przyjdzie mój pan.

Pan Kaisera, niewiele bardziej rozgarnięty od swojego psa, jest równie skory do rozstawiania wszystkich po kątach. Kiedy otwiera drzwi na taras, Kaiser potulnieje, kładzie uszy po sobie, opuszcza ogon i przywiera brzuchem do ziemi.

– Zamknij się, Kaiser! – wrzeszczy jego pan, podciągając T-shirt i drapiąc się po owłosionym brzuchu. – Słyszysz?! Masz się zamknąć...

Kaiser oczywiście nic nie rozumie, ale wie, że pan jest wyższy od niego rangą, dlatego okazuje mu uległość. Przepraszam, że w ogóle jestem – zdaje się mówić jego ciało. Przepraszam, że istnieję. Czy jest coś, co mógłbym ewentualnie zrobić, żeby zaskarbić sobie przychylność waszej przewielebności? Na przykład kogoś przestraszyć, żeby świat się nie dowiedział, jak pan się boi, o, jedyny władco? Albo kogoś z góry na dół obszczekać? Albo kogoś ugryźć w nogę? Z przyjemnością ugryzłbym któregoś z pana wrogów...

– Zamknij się, Kaiser! – powtarza jego pan, z trzaskiem zamyka drzwi na taras i znika.

Kaiser leży pokornie przez całą minutę, dopóki na pobliskim krzaku nie usiądzie czyżyk. No nie! Znowu ptak. Tutaj! W ogrodzie jego pana! Zaraz mu pokaże, gdzie raki zimują!

I znów szczeka.

Szczekanie wybudza Miriam.

Siada na łóżku, jedną dłoń kładzie na ustach, jakby się chciała zmusić do milczenia, a drugą na sercu, jakby chciała je skłonić do wolniejszego bicia. Nie cofnęła się w czasie. To już historia. Nie jest w Niemczech. Nie siedzi w celi w bloku karnym w obozie koncentracyjnym.

A jednak. Czas przestaje istnieć. Słyszy Aufseherin, nadzorczynię. Stukając obcasami, chodzi od celi do celi z owczarkiem niemieckim, jednym z tych niesamowicie posłusznych psów stróżujących w Ravensbrück, który doskonale wie, czego się od niego wymaga. Przez okratowane drzwi, szczelnie przylegające do cementowej podłogi, zapachy więźniarek są wyczuwalne. Molekuły strachu docierają do jego nozdrzy i przepełniają przyjemnym uczuciem triumfu, wystarczy jednak kilka pojedynczych molekuł innego rodzaju, żeby wpadł we wściekłość. Obrzydlistwo! Za niektórymi drzwiami siedzą wrogowie, którzy go nie znoszą, a co gorsza, nie znoszą jego pani. To okropne! Zabije ich!

Tego mu jednak nie wolno. Jego pani powiedziano, że w bloku karnym umiera się pomału, dlatego jest na krótkiej smyczy, ale jego głuche pomruki pani kwituje uśmiechem. Życie powinno spokojnie wyciec z tych kobiet, które w najbliższy piątek czeka kara chłosty. Wycieknie jak czarne krople krwi z sinych pręg na plecach. Głód tych kobiet, które nic nie jadły od czterech dni, przyprawi ich wychudzone ciała o paroksyzmy bólu, o takie męczarnie, że nawet te, które z czystego uporu wstaną, zaraz poczują, jak nogi odmawiają im posłuszeństwa i jak się pod nimi otwiera czeluść śmierci. A te, które od tygodni siedzą w ciemnej celi, zaczną śnić koszmary na jawie, ich halucynacje – obrazy piaszczystych plaż, palm i bezkresnego morza – które trzymały je dotąd przy życiu, zastąpią fantazje o psiarni, gdzie czekają nazistowskie kundle. Obstąpią je duże czarne owczarki niemieckie, czystej rasy czarne owczarki niemieckie, warczące, pokazujące zęby, ze zjeżoną sierścią i...

Aufseherin zatrzymuje się przed drzwiami, przywiązuje smycz do haka tuż obok i wyjmuje klucze. Otwiera zamek. Otwiera drzwi do innego świata. Patrzy i pozwala patrzeć na siebie. Wie, że jest piękna. Blond włosy po świeżej trwałej, krągłe policzki muśnięte cieniutką warstwą jasnego pudru, furażerka dziarsko na bakier. Czarne wysokie buty, wypucowane przez świadkową Jehowy, lśnią równie mocno jak jej marzenie o raju na ziemi, spódnicospodnie są świeżo wyprasowane, a kołnierzyk białej bluzki idealnie wyłożony na klapach mundurowej marynarki. Za plecami trzyma pejcz. Nie uderza nim, nie wymachuje, nawet nie podnosi, po prostu trzyma za plecami i nie może się nie uśmiechnąć na myśl, że więźniarka i tak go widzi.

Więźniarka nie jest ładna. Jest chorobliwie chuda i wysoka, ale tak przygarbiona, że nie przewyższa nadzorczyni nawet o głowę. Na jej szczęście. Stoi pochylona jak staruszka, mimo że nie ma więcej niż piętnaście, szesnaście lat. Ma czarne worki pod nienaturalnie dużymi głodnymi oczami i na wpół otwarte usta, jakby za chwilę miała zacząć się ślinić. I błądzi wzrokiem od psa do niej, tam i z powrotem, tam i z powrotem.

– Raus! – wrzeszczy nadzorczyni. – Won...

Mija piętnaście sekund, zanim doczeka się posłuchu, piętnaście sekund wahania, podczas których spojrzenie dziewczyny jeszcze trzy razy przenosi się z psa na nią.

I wystarczy. Aufseherin podnosi pejcz.

– Nie słyszysz, co się do ciebie mówi, kretynko?! Głucha jesteś?! Raus! Raus! Raus!

I dziewczyna, młoda dziewczyna, która dzisiaj kończy osiemdziesiąt pięć lat, tłumi krzyk i wychodzi na korytarz...

W tym momencie jest z powrotem w Nässjö, słyszy ciche kroki za drzwiami sypialni, domyśla się, że to Thomas i Katarina, pospiesznie ociera łzy z kącików oczu, wygładza kołdrę, wyżej podnosi poduszki pod plecami, żeby mogła siedzieć prosto, oparta o wezgłowie, przyczesuje ręką białe włosy i składa dłonie na kraciastej poszwie, dopełniając perfekcyjnego obrazu spokojnie czekającej staruszki. Uśmiecha się. Wszystko wypiera. Jest przygotowana. I wchodzą, śpiewając Tym jednym tulipanem, żeby uczcić jej wielki dzień.

– Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin – mówi Thomas i uśmiecha się do niej znad małego pakietu.

Podjął kolejną próbę ukrycia łysiny, tym razem strzygąc się na krótko. Nie pomogło.

– Droga teściowo – mówi Katarina.

Stoi tuż za Thomasem i przekrzywia głowę, usiłując równie świadomie jak Miriam grać rolę przepojonej spokojem, zadowolonej z życia kobiety. Trzyma tacę z filiżankami kawy, kanapkami i świeczką palącą się chybotliwym płomieniem.

– Gratulacje, babciu – mówi Camilla, przysiada na krawędzi łóżka i wypuszcza z objęć swojego synka Sixtena.

Malec ma dwa latka. W spodenkach dresowych w czarno-żółte paski wygląda jak osa. Urocza mała osa. Podpełza do Miriam na czworakach, zarzuca jej rączki na szyję i daje mokrego całusa w usta. Smak jego śliny przypomina jej sen. To smak wody źródlanej.

Uśmiecha się.

– Oj – mówi i obejmuje go. – Oj, oj...

A potem wszystko jest jak zwykle. Śmiechy, rozmowy, szuranie krzesłami. Thomas kładzie pakiecik w nogach łóżka i przynosi z pokoju dziennego dwa krzesła, jedno dla Katariny, jedno dla siebie. Katarina stawia tacę na nocnej szafce i zdmuchuje świeczkę.

– To na wszelki wypadek – mówi i blado się uśmiecha.

Miriam aprobująco kiwa głową i nie spuszcza z niej wzroku. Dlaczego Katarina zawsze musi okazywać niepokój? Od piętnastu lat mieszkają w jednym domu, mają wspólny ogród, a mimo to... Dlaczego zawsze jest taka wystraszona, dlaczego bez przerwy mówi o tym, jakim lękiem napawają ją pożary i nieszczęśliwe wypadki, dlaczego boi się podniesionych, rozgniewanych głosów, dlaczego twierdzi, że przeraża ją brud i nieporządek? Przecież wiedzie bezpieczne życie w bezpiecznym kraju, jest mamą zdrowej córki i babcią zdrowego wnuka, nigdy nie dostała pięścią w głowę i przenigdy nie miała pleców pociętych pejczem. A mimo to ciągle jest niespokojna i wszystkiego się obawia, garbi się i trzyma ramiona blisko ciała. Jakby myślała, że cały jej świat zamyka się w bańce mydlanej i jest tak kruchy, że zniszczy go najmniejszy ruch.

– Osiemdziesiąt pięć lat – mówi Thomas, poklepując Miriam po dłoni. – I wciąż w pełni sił. Zdrowie ci dopisuje. Nieźle. Całkiem nieźle.

Miriam uśmiecha się w odpowiedzi.

– Tak naprawdę ja nigdy nie skończyłam osiemnastu lat.

– Mentalnie... – Camilla przekrzywia głowę i uśmiecha się. – Wydaje mi się, że jesteś ciut starsza, że masz co najmniej dwudziestkę.

– Bo?

– Bo masz chyba dorosły mózg? Bo chyba nie przestałaś rosnąć, dopóki ci się całkowicie nie rozwinęły płaty czołowe?

Miriam marszczy czoło, uśmiecha się i udaje, że się zastanawia.

– A wiesz, nie mam pojęcia. Może i tak.

Thomas kładzie dłoń na ramieniu Camilli, „bądź cicho – mówi jego gest – żadnych zgrzytów”, i odchrząkuje.

– Odezwała się studentka medycyny. Teraz czas na prezent.

Sięga po pakiecik, który leży w nogach łóżka. Biały ze złotymi skręcanymi sznurkami jak loki księżniczki. Wydaje się cięższy, niż można było sądzić, bo Thomas bierze go w obie dłonie.

– Jeszcze raz wszystkiego najlepszego z okazji urodzin. To od nas wszystkich.

Miriam też bierze pakiet w obie dłonie. Nie jest ciężki.

– Ach – mówi. – Dziękuję. Stokrotnie dziękuję.

Niełatwo go rozpakować. Złote sznurki są mocno zaciągnięte i zawiązane na podwójne supły. Trochę to trwa, zanim je rozplącze, i ledwie zdążyła je zdjąć, rzuca się na nie zachwycony Sixten i wkłada do buzi. Camilla błyskawicznie mu je zabiera. Fuj, nie wolno! Nie! Nie wolno! Tymczasem Miriam niecierpliwie zrywa papier z małego kartonowego pudełka, otwiera pudełko, wpatruje się w różowawą bibułkę, szybko ją podnosi i odsłania prezent.

Srebrna bransoletka. Szeroka srebrna bransoletka wykonana techniką filigranu. Mimo licznych zdobień jest bardzo prosta w formie i nieskończenie piękna. „Tata” – odzywa się głos w tyle jej głowy, ale ona jak zwykle nie słucha tego głosu i lekko potrząsa głową, żeby się go pozbyć.

– Ach, jaka piękna! Dziękuję!

– To Camilla ją wypatrzyła – mówi Thomas. – Uznała, że jest wręcz stworzona dla ciebie. Zajrzyj pod zapięcie!

Miriam odwraca bransoletkę i patrzy na inskrypcję. „Dla Miriam na 85. urodziny”. I data.

– Cygańska robota – mówi Thomas.

– Romska – poprawia go Camilla.

W Miriam coś drży i przypływają imiona. Tam śmieje się Anusza, biegnie przez podwórze z błyszczącymi ciemnymi oczami. Tam, z głodnym uśmiechem, Else przedstawia się imieniem i nazwiskiem, jakby Miriam warto było się przedstawiać. Else Nielsen. A tam nadzorczyni podnosi pejcz i wrzeszczy: „Nazywam się Binz! Zapamiętajcie to sobie raz na zawsze, bo nie będę powtarzać!”. Tam wpatruje się w nią jej braciszek, z ostatnim zdziwieniem w oczach. „Dlaczego jesteś taka przestraszona, Malika? To przecież ja, Didi, twój młodszy brat”. Łzy napływają jej do oczu, mruga powiekami, żeby je odpędzić, i przelatują jej przez głowę słowa, których nie wolno jej wypowiadać, słowa, których nie wypowiedziała ani razu od przyjazdu do Szwecji: „Ja nie jestem Miriam”. Pociąga nosem, przełyka ślinę, podnosi głowę i patrzy na Thomasa. Pod każdym względem, z wyjątkiem jednego, jest jego matką, ale mimo że to ktoś jej najbliższy ze wszystkich ludzi na świecie, jest obcy. Okłamała go. Dorastał w kłamstwie i całe dorosłe życie przeżył w cieniu tego kłamstwa.

I wypowiada te słowa. Pozwala im przejść przez usta.

– Dziwne – mówi Camilla, wchodząc do mieszkania rodziców piętro niżej.

Thomas unosi brwi, odwraca się i patrzy na nią.

– Co jest dziwne?

– To, co powiedziała. Że nie jest Miriam. Przecież to dziwne.

– E tam. Żartowała.

– A co w tym śmiesznego?

– Pewnie myślała, że to zabawne.

– Może ma początki demencji...

Thomas prycha.

– Daj spokój. Nie ma nawet cienia demencji.

– Tak? Jesteś pewien?

Nagle w drzwiach kuchni staje Katarina i przekrzywia głowę.

– No już dobrze. Zostawmy to. Czy ktoś ma ochotę na dodatkowe śniadanie?

Camilla sadza Sixtena na prawdziwym, ręcznie tkanym dywanie, podpiera się pod boki i patrzy na mamę.

– A ty co o tym myślisz?

– O czym?

– Nie słyszałaś, co powiedziała babcia?

Katarina błądzi wzrokiem.

– Może Sixten zjadłby trochę kaszki?

– Na pewno, ale spytałam, czy słyszałaś, co powiedziała babcia. Słyszałaś?

W głosie Camilli pobrzmiewa ton pogardy.

Katarina uśmiecha się niepewnie.

– Nie wiem. Może. Chociaż chyba nie. Nie. Nie słyszałam.

Camilla przez moment wpatruje się w matkę, po czym z rezygnacją wzrusza ramionami.

– Ugotuję mu kaszkę – mówi Katarina.

– Nie zawracaj sobie tym głowy. Ja się tym zajmę.

Camilla z łoskotem wyjmuje garnek z szafki i z hukiem stawia go na kuchennym blacie, a potem zamyka oczy i sama siebie napomina. Bądź miła. Obiecała sobie, że będzie miła podczas tej wizyty, nie będzie się kłócić z tatą ani przyprawiać o strach przeczuloną matkę. Nie będzie narzekać, że jest zmęczona, bardzo zmęczona, śmiertelnie zmęczona, że ma w portfelu góra sto dwanaście koron i dopiero za miesiąc dostanie pierwszą pensję za pracę wakacyjną, i nie piśnie słowem o oblanym egzaminie semestralnym. Będzie miła, chętna do współpracy, pogodna i radosna, bo jeśli okaże zestresowanie, rozdrażnienie i niepokój, będzie jeszcze bardziej zestresowana, rozdrażniona i niespokojna. Będzie udawać, że z czystej życzliwości pozwala mamie godzinami bawić się z Sixtenem w ogrodzie, a ona w tym czasie niby ze szczerego zainteresowania będzie siedzieć z nosem w podręcznikach. Ciepło się uśmiechnie, kiedy tata zapyta ją, co u Maksa, i znowu jej wypomni, że nie miał okazji poznać tego młodego człowieka, który jest ojcem jego wnuka. Ona mu odpowie z przesympatycznym uśmiechem, że Max przyjedzie w poniedziałek, bo od poniedziałku to jego kolej na spędzenie tygodnia urlopu z Sixtenem. Wtedy będzie miała wolne, ale tego ojcu nie powie. To tajemnica, choć na dobrą sprawę to żadna tajemnica, czuje jednak, że zachowanie tego w tajemnicy jest niesłychanie ważne. Będzie miała cały tydzień wolnego i zadba o siebie, jak nikt nigdy o nią nie zadbał. Regularne posiłki, odpowiednia ilość snu, wkuwanie po kilka godzin dziennie, każdego dnia dwie albo trzy przebieżki wokół Ingsbergssjön. Wszystko będzie dobrze. Już dzisiaj zrobi rundę wokół jeziora, ale na początek mało forsowną, i tak jak dawniej pójdzie z babcią na spacer. Jest midsommarafton², są babci urodziny, wszystko będzie dobrze.

– Sixten, słodki brzdącu! – woła najweselej, jak umie. – Chodź, dostaniesz kaszkę!

Sekundę później w drzwiach staje Katarina z Sixtenem na ręku.

– Mogę go nakarmić?

Sixten potrafi jeść sam. Ma dwa i pół roku. Camilla czuje przypływ irytacji, ale natychmiast się opamiętuje. Oczywiście, że mama może nakarmić Sixtena.

– No jasne – mówi z uprzejmym uśmiechem. – Jeśli tylko ci na to pozwoli...

Katarina całuje Sixtena w policzek.

– Prawda, że mi pozwolisz, skarbie? Prawda, że chcesz, żeby babcia cię nakarmiła?

I Sixten, ten zdrajca, obejmuje Katarinę za szyję i śmieje się w jej policzek radosnym gulgoczącym śmiechem.

Thomas stoi w gabinecie i słucha śmiechu Sixtena. Wciąż nie może tego pojąć. Wciąż do niego nie dociera, że on, Thomas Adolfsson, jest dziadkiem małego chłopca. Przecież on sam jest małym chłopcem. Oczywiście wie, że nim nie jest, wie, że jest dorosłym mężczyzną, ba, więcej niż dorosłym, bo niedługo, za niespełna rok, zakończy praktykę dentystyczną, wyrzuci klucz do gabinetu i przejdzie na emeryturę. Mimo to co rano otwiera oczy z uczuciem, że Miriam zapomniała go obudzić i spóźni się do szkoły. To niedorzeczne. Całkiem niedorzeczne. Nie zapomniała ani razu.

Z kuchni dobiega fletowy głos Katariny. Jest szczęśliwa albo co najmniej wesoła. To już coś. Kiedy on jest w jej polu widzenia, nigdy nie jest wesoła. Wzdycha, duka, błądzi spojrzeniem, garbi się, jakby był jakimś pieprzonym katem, który maltretuje żonę. On! Jakby kiedykolwiek podniósł na nią rękę. Jakby się przez te wszystkie lata nie starał, bardzo nie starał, usilnie nie starał, nie zyskując nic w zamian. Katarina nigdy nie zdobyła się na choćby najmniejszy wysiłek. Przeciwnie. To ekspertka od wbijania szpilek, psucia dobrej atmosfery, gaszenia każdego śmiechu, postponowania milczeniem jego i Miriam. Kieruje wzrok na parapet. Stoi tam zdjęcie portretowe jego biologicznej mamy w srebrnej ramce, którą Katarina kupiła mu na jego czterdzieste urodziny. Kobieta o popielatych włosach, bladym uśmiechu, patrząca w dal. Choć kompletnie mu obca, jest sojuszniczką Katariny. W odruchu protestu rok później kupił identyczną srebrną ramkę i włożył w nią zdjęcie portretowe Miriam, młodziutkiej Miriam w stroju panny młodej, która patrzy w obiektyw aparatu, czule tuląc do siebie małego chłopczyka z prostą grzywką, w koszuli i krawacie. To czteroletni Thomas Adolfsson, który nareszcie, nareszcie, nareszcie dostał to, czego pragnął najbardziej. Mamę. Prawdziwą mamę, która go kochała i obiecała, że nigdy go nie opuści. I dotrzymała obietnicy. Nigdy go nie opuściła. On mógł ją zostawiać i do niej wracać, znikać i znów się pojawiać, a ona zawsze była. Ale niedługo będzie musiała odejść. Dzisiaj kończy osiemdziesiąt pięć lat, natura ma swoje prawa.

Camilla szybko przechodzi przez hol. Thomasowi robi się przykro, że był wobec niej opryskliwy. Przecież nie ma nic złego w tym, że martwi się o babcię, która może mieć początki demencji. Chodzi jednak o to, że jego też zaniepokoiły słowa Miriam. Tak bardzo, że musiał ofuknąć Camillę. „Ja nie jestem Miriam”. Dlaczego to powiedziała? Przecież jest Miriam, zawsze była Miriam. Co za nonsens!

Thomas wzdycha, przesuwa dłonią po biurku, ale nie siada. Po co miałby siadać? Przy tym biurku siada tylko raz w tygodniu, żeby zająć się rachunkami i – jeśli uzna, że ma czas – poświęcić chwilę na swoje prace badawcze. Nie mają one nic wspólnego ze stomatologią, dotyczą jego krewnych i przeszłości, są jego azylem, kiedy cisza niemal rozsadza dom. Ale dzisiaj nie jest cicho. W kuchni Sixten wprawia Katarinę w świetny nastrój, bo radośnie coś szczebiocze, a z pokoju obok, z sypialni Camilli, dobiegają go głuche odgłosy. Wyjmuje książki. Może będzie wkuwać...

Faktem jest, że jest dumny z córki. Mimo że nigdy jej tego nie powiedział.

Katarina przytula policzek do policzka Sixtena i chichocze. Że też można tak umorusać buzię i być tak okropnie głodnym! Sixten pochyla się ku łyżce i otwiera usta, nie może dosięgnąć, wydaje jęk niezadowolenia, ale Katarina nie od razu pozwala mu dostać to, czego chce, zanurza łyżkę w talerzu, napełnia ją odrobiną kaszki i sporą porcją musu jabłkowego i dopiero wtedy – proszę bardzo! Malec jest wniebowzięty. Mniam! Słodkie i pyszne. Tak się tym rozkoszuje, że aż wymachuje rączkami.

– Takie smaczne? – mówi Katarina, wycierając mu buzię papierowym ręcznikiem. – Takie mniam, mniam, mniam?

Sixten znów pochyla się ku łyżce. Mus jabłkowy. Słodko-kwaśny mus jabłkowy. Biedactwu brakuje słodyczy. Camilla odmawia mu wszystkiego, co słodkie, no, może z wyjątkiem pomarańczy i bananów. Od czasu do czasu. Uważa, że cukier jest szkodliwy, i zabrania mu jedzenia musu jabłkowego jej roboty, jej kwaskowych konfitur z rabarbaru i wyśmienitego dżemu z czarnych jagód. O soku i ciastkach drożdżowych naturalnie nie ma mowy. Sixten nie może być gruby. Niech się dzieje, co chce, byleby nie był gruby.

Katarina prycha pod nosem i rzuca szybkie spojrzenie na drzwi. Uff! Co za ulga. Nie stoi w nich Camilla, gotowa ją bezpardonowo zbesztać za dwie łyżki musu jabłkowego, który dodała do owsianki Sixtena. Ani Thomas, mimo że nic by nie powiedział o musie, ba, pewnie w ogóle by tego nie zauważył. On niczego nie zauważa w tym domu, nie widzi i nie słyszy nikogo prócz siebie, jest bez reszty pochłonięty swoją praktyką, swoim trawieniem i tym, co absurdalnie nazywa pracą badawczą. Jedyną osobą, która go obchodzi, jest Miriam. Córkę najczęściej ofukuje, a prawowitej małżonki od przeszło trzydziestu lat zdaje się nie dostrzegać. Ona ma tylko być, usługiwać mu w gabinecie, przyrządzać smaczne posiłki trzy razy dziennie, prać jego ubrania i sprzątać jego dom, i trzymać usta na kłódkę. Bo przecież nie ma nic ciekawego do powiedzenia. Nawet nie potrafi myśleć. Może się pojawiać na obrzeżach jego życia jako ktoś wyłącznie do pomocy.

Katarina bierze głęboki oddech i daje Sixtenowi jeszcze jedną łyżkę musu jabłkowego. Nikt nie może tego widzieć! Nikt nie może się domyślić, że jest wściekła, że ma dosyć swojego męża, że ma powyżej uszu swojej córki i że nie cierpi swojej tak zwanej teściowej. Nikt nie może się dowiedzieć, że z całego serca pragnie, żeby wszyscy zniknęli, co do jednego. Bo ona nie ma wyboru. Jest pielęgniarką dentystyczną w gabinecie męża, mieszka w jego domu, nie ma ani krewnych, ani własnych pieniędzy, musi tu być na jego usługi, dopóki pewnego dnia nie umrze...

Tylko Sixten jest jej pociechą. Mały słodki Sixten, który teraz głośno beka i wyciąga do niej rączki. Podnosząc go z krzesełka, słyszy własny śmiech.

– Ojej! Ale się umorusałeś! – Podchodzi do zlewu, odkręca kran, sprawdza, czy woda nie jest za gorąca, dokładnie myje mu buzię, zdejmuje śliniak i stawia na podłodze. – Pobawimy się w ogrodzie?

– Taaak! – wykrzykuje Sixten i biegnie do drzwi na taras.

– Nie wolno mi – mówi do siebie Miriam, stojąc przed lustrem w holu i obejmując się ramionami. – Nie wolno mi tego mówić. Nigdy więcej!

Wyszła spod prysznica, ma mokre włosy i nie wygląda dobrze. Wygląda jak wiedźma, wyjątkowo brzydka, pomarszczona wiedźma. Mokre białe włosy mają szary odcień, co dodatkowo ją postarza, zmarszczki wydają się głębsze, a owal twarzy jest jeszcze bardziej obwisły. Szkaradna twarz. Duży nos sterczący pośrodku tej brzydoty bynajmniej nie przydaje jej uroku. Mogłaby być strachem na wróble.

Z lekkim westchnieniem odwraca się od swojego odbicia w lustrze, myśli pospiesznie, że musi wejść do sypialni, pościelić łóżko i wyjąć suszarkę do włosów, tymczasem zatrzymuje się w pokoju dziennym, stoi przez chwilę z rękami w kieszeniach szlafroka, ze wzrokiem utkwionym gdzieś daleko, i siada na sofie. Musi się pilnować! Ot co. Nie może dopuścić do tego, żeby ktokolwiek poznał prawdę, nawet sama przed sobą nie może się do niej przyznać. Musi żyć tak, jak przez większą część swojego życia, nie może pozwolić, by to, co się wydarzyło ponad jedno pokolenie temu, zniszczyło lata, miesiące lub dni, które jej jeszcze zostały. Nie może sobie nawet pozwolić na rozpamiętywanie tego, co było. Kiedyś trzeba z tym skończyć. To przecież trwało tak krótko. Dwa lata w sierocińcu i dwa i pół roku w obozach. Potem Szwecja, nowe nazwisko i nowe życie. Życie, którym żyje przez sześćdziesiąt osiem lat. I to te lata powinny zajmować jej myśli, powinna myśleć o Hannie i Olofie, o synu, mimo wszystko jej synu, który dorósł i dał jej wnuczkę i prawnuka, o Camilli i Sixtenie. O tym powinna myśleć w takim dniu jak ten, dniu, w którym – jak twierdzi – obchodzi osiemdziesiąte piąte urodziny. Chociaż tego nie wie. Nie wie, którego dnia się urodziła, nie wie nawet, w którym roku. Ale skoro udało jej się przekonać wszystkich, że przyszła na świat 21 czerwca 1928 roku, to można by przyjąć, że faktycznie urodziła się w tym roku, ewentualnie rok wcześniej lub rok później. I nadal powinna w to wierzyć. Bo jeśli nie, jeśli zacznie paplać wszem wobec, jaka jest prawda, przypuszczalnie natychmiast zostanie odwieziona do domu opieki, a tam za nic nie chciałaby trafić. Czyli nie wolno jej myśleć o tym, jak się faktycznie nazywa ani kiedy się faktycznie urodziła. Ma na imię Miriam i dzisiaj kończy osiemdziesiąt pięć lat. W midsommarafton.

Bierze głęboki oddech i próbuje się wtopić w ciszę pokoju, chce być równie spokojna jak jego kolory, próbuje przezwyciężyć swoje wewnętrzne obrazy, żeby zrobić miejsce dla tych zewnętrznych. Babcia Olofa uśmiecha się z portretu serdecznie jak zwykle. Mimo że nigdy się nie spotkały, Miriam wie, że ten uśmiech skierowany jest również do niej, do Miriam Adolfsson, która udawała Żydówkę, chociaż nie miała pojęcia, czym jest żydowska wiara, która później dokonała konwersji i stała się protestantką, a potem agnostyczką. Babcia Olofa też była żoną dentysty i agnostyczką, też wcześnie owdowiała, też przeniosła się do małego mieszkanka na piętrze, kiedy Olof z pierwszą żoną wprowadził się do mieszkania na parterze. Pół roku później umarła, odeszła we śnie pewnej wiosennej białej nocy. Olof twierdził, że do końca ciepło się uśmiechała. Miriam trudno było w to uwierzyć, bo żadne z wielu ciał, które widziała, nigdy się ciepło nie uśmiechało, ale teraz, sześć dekad później, zaczyna podejrzewać, że rzeczywiście mógł mieć rację. Człowiek szczęśliwy może być szczęśliwy aż do śmierci. Człowiek uśmiechnięty może się uśmiechać aż po kres swoich dni.

No dobrze. Już odpędziła groźne myśli, więc się podnosi i wchodzi do sypialni. Otwiera na oścież drzwi balkonowe, wpuszcza do niebieskiego pokoju błogie lato i rozkoszując się nim, starannie ścieli łóżko. Potem z szafy gospodarczej w holu wyjmuje miotełkę do kurzu, przeciąga nią po nocnej szafce, po stoliku obok fotela Olofa, po marmurowym parapecie i – po chwili wahania – po listwach przypodłogowych i wychodzi na balkon wytrzepać miotełkę. Tam rzuca lękliwe spojrzenie na ogród Kaisera. Nie widać go, nie węszy zachłannie, żeby wyczuć jej strach, może więc spokojnie wrócić i odkurzać dalej. W pokoju dziennym omiata sekretarzyk i mały komputer, potem parapety, oczywiście stół i marmurową figurkę, prezent od Olofa z ich pierwszej podróży zagranicznej, tej do Włoch, i trzy plisowane duńskie abażury, które choć mają przeszło trzydzieści lat, pożółkły tylko odrobinę. Potem idzie do kuchni i zatrzymuje się skonsternowana. Tutaj nie ma nic do roboty. Katarina zabrała naczynia po śniadaniu do siebie, a wczoraj późnym wieczorem Miriam sama wysprzątała całą kuchnię. W wazonie na stole pachną ostatnie bzy, wazon stoi na wykrochmalonym białym obrusiku z białymi haftami jej roboty. Na uchwycie piekarnika wisi świeży lniany ręcznik, jeszcze nieużywany. Wszystko jest, jak powinno. Miriam obiecała sobie, że nigdy nie będzie niechlujną staruszką, która brzydko pachnie i powoli zarasta brudem, i tej obietnicy dotrzymuje. Jest damą, zadbaną starszą panią, dbającą o porządek. Dlatego teraz wysuszy włosy, będą białe i piękne, a potem włoży jasnoniebieską letnią sukienkę. Kupiła ją wprawdzie trzynaście lat temu, ale to bez znaczenia, bo ma klasyczny, prosty krój i równie dobrze mogłaby być uszyta wczoraj. Szyję owinie nowym szalem, w białe i jasnoniebieskie wzory, założy złote klipsy, które dostała od Olofa na pięćdziesiąte urodziny, i oczywiście włoży nową bransoletkę. Prezent urodzinowy. Cygańska robota.

Dźwięki z kuźni. Metal uderza o metal. Syk. Śmiech. Głosy krewnych, niskie męskie, piskliwe kobiece. Migotliwy śmiech dzieci perlący się na podwórzu.

Taki był świat. Zawsze taki był. Zawsze powinien taki być.

Ale świat może się bardzo szybko zmienić. Zaraz się o tym przekona. W jednej minucie jest sumienną, obowiązkową siostrą, która idzie z braciszkiem przez wybrukowane podwórze, trzyma go za rękę, w drugim ręku niesie kawę dla taty, a w następnej minucie jest małym krzyczącym dzieckiem, które się ciągnie w drugą stronę. Co dziwne, w tym krzyku jest szczelina, szczelina chłodu, dzięki której widzi i myśli prawie jak osoba dorosła. Widzi, że inne dzieci też stawiają opór, że Raul gryzie jakąś kobietę w dłoń, a ona wymierza mu policzek, że Anusza próbuje się uwolnić kopniakami, ale z marnym rezultatem, że Didiego trzyma na rękach jakaś druga kobieta w mundurze, a on rozpaczliwie wyciąga rączki do Miriam, która jeszcze jest Maliką. Wie, że dla niego musi wziąć się w garść i przestać krzyczeć, ale nie może, bo jednocześnie wie, że nic nigdy nie będzie takie samo, że nadeszła i minęła bezpowrotnie ostatnia sekunda jej dotychczasowego życia. Wie również, że dziadek się pomylił, ale ona nigdy nikomu nie piśnie o tym słowa, ani dziadkowi, ani tacie, ani Didiemu. Dziadek myślał, że ocali całą rodzinę, bo kiedyś był niemieckim żołnierzem, a poza tym miał stałe miejsce zamieszkania. Był właścicielem domu i pralni, owszem, w opłakanym stanie, ale zawsze. A że na podwórzu stoi kilka wozów, nie powinno mieć większego znaczenia. To przecież tylko krewni, którzy przyjechali z wizytą i nikomu nie wadzą, bo dom i pralnia stoją na uboczu, w odległości ponad kilometra od wsi.

Miriam nie pamięta nazwy tej wsi. Nie pamięta imienia dziadka. Nie pamięta nawet, jak wyglądał, nigdy jednak nie zapomni wyrazu jego twarzy tamtego ostatniego dnia. Malował się na niej gniew i wstyd, zdumienie i rozpacz. Wydaje jej się, że w prawej dłoni trzymał młotek, którego ciągle używał, ale jednocześnie wie, że to niemożliwe. Kripo nie pozwoliło mu niczego tknąć, zagonili go w róg pralni, gdzie miał swój warsztat, i zrzucili na podłogę całe jego srebro, całą miedź i wszystkie narzędzia. To Miriam pamięta wyraźnie. Równie wyraźnie pamięta grzywkę kobiety, która ciągnęła ją przez podwórze. Piaskowa grzywka z resztkami trwałej. Kobieta się nie uśmiechała. Wyglądała raczej na zmartwioną, kiedy próbowała ją doprowadzić do samochodów i zakonnic. Nie było to łatwe. Miriam nie chciała się ruszyć z miejsca, opierała się z całych sił i krzyczała. Krzyczała jak wszyscy inni. Powietrze było pełne krzyku matek, krzyku dzieci i bezsilnego wycia ojców. Policjanci chyba też krzyczeli. Albo wrzeszczeli. To dość prawdopodobne. Czy we wczesnych latach czterdziestych niemieccy policjanci potrafiliby otworzyć usta w cygańskim obejściu, nie wrzeszcząc? W cygańskim obejściu pełnym dzieciaków. Czternastu, osiemnastu, a może dwudziestu dwóch zasmarkanych bachorów, które wyrosną na złodziei i oszustów, morderców i porywaczy dzieci, sutenerów i fałszerzy. Oczywiście jeśli nadal pozostaną pod wpływem takich rodziców.

Tata zrobił Miriam kolczyki, srebrne filigranowe kulki, które nosiła, odkąd skończyła trzy miesiące. W przyklasztornym sierocińcu zakonnice z dezaprobatą pokręciły głowami na tę wyrafinowaną próżność, ale pozwoliły jej je zatrzymać. Miała je dość długo. Dopóki nie trafiła do Auschwitz.

– Mischlingowie – powiedziały zakonnice o niej i o Didim, zapisując ich do sierocińca.

Miriam nie była jeszcze Miriam, wciąż była małą romską dziewczynką o imieniu Malika i chociaż mówiła po niemiecku prawie tak biegle jak po romsku, nie zrozumiała, o co im chodzi. Dopiero po miesiącu wyjaśniła jej to siostra Agathe. Siostra Agathe, nowicjuszka, była dużo milsza niż inne zakonnice. W każdym razie wyglądała na dużo milszą. Może dlatego, że nie nosiła czarnego welonu, tylko biały.

– Rasa mieszana – powiedziała, przekrzywiając głowę. – Twój tata był Cyganem, a twoja mama nie. Dlatego jesteście mischlingami.

– Moja mama nie żyje – powiedziała Miriam, która wciąż miała na imię Malika.

– To nie ma znaczenia – odparła siostra Agathe.

Mimo wszystko życie w sierocińcu bywało dość przyjemne. Miriam nie musiała dzień w dzień gotować ani ciągle robić kawy, nie musiała prać, prać i prać w kilku wodach i w różnych kadziach, tylko przez długie godziny siedziała w szkolnej ławce i poznawała nowy świat, świat liter. Aż podskoczyło jej serce, kiedy po raz pierwszy uświadomiła sobie, że potrafi przeczytać jedno słowo, które zakonnica napisała na tablicy. JEZUS. Krzyknęła ze szczęścia i natychmiast dostała w twarz. To nic. Umiała czytać.

Próbowała nauczyć Didiego, ale bez powodzenia. Przez pierwsze miesiące tylko płakał i grymasił. Chciał do domu, do taty! Dlaczego nie może pojechać do taty? Tata-tata-tata-tata! Nawet kiedy zakonnice zabrały ich na wycieczkę, nie przestawał się mazać, aż w końcu tak ją rozzłościł, że nie wytrzymała i sama wymierzyła mu policzek. Nie pomogło. Darł się coraz głośniej. Dzieci pobiegły nad jezioro, a ona została i trzymała beczącego braciszka za rękę. Oczywiście się nie kąpały, bo zakonnice im tego zabroniły, ale zdjęły buty i pluskały się przy brzegu, a potem usiadły i grzebały się w piasku. Dopiero kiedy siostry wyjęły prowiant, Malice udało się uspokoić Didiego i dołączyli do grupy. Lubił jeść. I to było najgorsze. Didi przepadał za jedzeniem.

Miriam wyłącza suszarkę, podchodzi do lustra w sypialni i przygląda się swojej twarzy. Tak, teraz jest dużo lepiej. Włosy są białe i falujące, a kiedy zaczyna je szczotkować, nabierają połysku. Szybko je zbiera, sięga do kieszeni szlafroka po klamrę i spina je na szyi, co – jak sądzi – spodobałoby się Hannie. Hanna, choć nie żyje od przeszło trzydziestu lat, nadal jest jej arbitrem dobrego smaku.

– Nie – powiedziała, kręcąc głową, kiedy dwudziestoletnia Miriam zakręciła sobie na czole lok w kształcie szóstki. – O, nie. Wykluczone!

Miriam ciągle pamięta swoje zdumienie. Myślała, że Hannie się to spodoba. Rozpuściła swoje czarne gęste włosy, które nareszcie urosły i leżały na plecach jak pofalowany dywan, i bardzo starannie ułożyła grzywkę na wodę z cukrem. To był ukłon w stronę mamy. Nie była prawdziwą Romką, ale na jedynej fotografii, którą zapamiętała z ich domu, miała na sobie piękny romski strój i pięknie w nim wyglądała. Długa szeroka spódnica. Bluzka z koronkami. Ciężkie kolczyki, tak ciężkie, że rozciągnęły dziurki w płatkach uszu. Ogromny złoty naszyjnik z monet. No i włosy, ciemne włosy, mocno sczesane do tyłu, z grzywką w kształcie małej szóstki.

– Nie – powtórzyła Hanna. – Nie. To wulgarne. Wyglądasz jak Cyganka.

– Ach!

Hanna uśmiechnęła się i pogłaskała ją po policzku.

– Nie martw się. Pokażę ci, co trzeba zrobić.

Stały w salonie Hanny, tym salonie, który był tak ciemny i chłodny, że można byłoby pomyśleć, że jest wrześniowy zmierzch, choć było czerwcowe przedpołudnie. Zdaniem Hanny najjaśniejsze i najpiękniejsze przedpołudnie. Nie z powodu pogody. Deszcz wisiał w powietrzu, a godzinę wcześniej, kiedy Miriam wyszła wyrzucić śmieci, było tak zimno, że biegiem wróciła do ciepłego mieszkania.

– Chodź! – powiedziała Hanna i ruszyła do kuchni.

Miriam zawahała się.

– Ale czy Hanna zdąży?

– Jestem już gotowa. Walizka spakowana, buty wyczyszczone, sukienka wyprasowana. Włożę ją na pięć minut przed jego przyjściem. A do tego czasu zostały trzy kwadranse.

W kuchni było widniej. Przez okno wpadało siwe światło. Hanna podeszła do stołu, odsunęła krzesło, z kieszeni bordowego szlafroka wyjęła grzebień, zerknęła nań, zmoczyła wodą z kranu, podłożyła stuloną dłoń – żadnych kropli na podłodze! – i wróciła do Miriam.

Włosy Hanny układały się w miękkie brązowe fale. Siwe nitki, które Miriam zauważyła dzień wcześniej, zniknęły. Aha, znów woda kasztanowa. Ale o tym cicho sza. Kiedy zamieszkała z Hanną, nic nie rozumiała. Trzeciego dnia wyjęła w łazience butelkę z szafki, którą, co dziwne, Hanna nazywała apteczką, mimo że jedynym lekarstwem był magnecyl w owalnym blaszanym pudełeczku, otworzyła ją i powąchała. Ten zapach przywołał wspomnienia. Roześmiana Rosita. Uśmiechnięta Anusza. Didi pokazujący język. Stała przez dłuższą chwilę, chłonąc przeszłość. Potem zakręciła butelkę i poszła z nią do sypialni Hanny. Po prostu otworzyła drzwi i weszła.

– To woda z kasztanów, prawda? – powiedziała, trzymając butelkę w uniesionej dłoni. – Prawda?

W mgnieniu oka Hanna stała się kimś innym. Kiedy Miriam otworzyła drzwi, akurat zapinała gorset i zmagała się z haftkami. Błyskawicznie włożyła szlafrok, ten sam bordowy szlafrok, który miała na sobie dzisiaj, w midsommarafton, dwa lata później. Nie od razu odpowiedziała. Ściągnęła pasek w talii, starannie zawiązała na kokardkę, wyprostowała się i wbiła w nią wzrok. Nie patrzyła z lekkim uśmiechem, jak miała w zwyczaju, tylko wbiła w nią wzrok. Niebieskie spojrzenie było lodowate. Usta wąskie, zaciśnięte. Mała zmarszczka między brwiami zmieniła jej wygląd, wyglądała jak... Była podobna... Miriam szybko cofnęła się o krok. Nic to nie dało. Choć Hanna stała bez ruchu i milczała, mówiło za nią jej lodowate spojrzenie. Kolana ugięły się pod Miriam, znów się cofnęła, doszła do ściany, wiedziała, że dalej się nie cofnie, przycisnęła butelkę do piersi i zamknęła oczy.

– Popatrz na mnie – odezwała się Hanna.

Miriam wzięła głęboki oddech, otworzyła oczy, przez sekundę wpatrywała się w oczy Hanny, po czym uciekła spojrzeniem i zatrzymała je na szarym kwiatku na tapecie, za plecami Hanny.

– Wiem, że było ci ciężko, ale to niczego nie zmienia. – W szorstkim tonie pojawił się na moment normalny głos Hanny. – Nic nie usprawiedliwia takiego zachowania, że się robi, co się chce. – Podniosła palec wskazujący, żeby podkreślić to, co miała do powiedzenia. – Mówiłam ci, żebyś nie traktowała siebie jak służącej. Nie jesteś służącą. Jesteś dziewczynką z dobrej rodziny, która dużo przeszła. Teraz przez kilka lat będziesz u mnie i nauczysz się tego wszystkiego, czego twoja mama nie miała możliwości cię nauczyć. Odpowiedniego zachowania. Uprzejmości. Ogłady. – Hanna zrobiła krok do przodu, co widząc, Miriam wstrzymała oddech. – Po pierwsze, musisz się nauczyć, młoda damo, że nigdy przenigdy, powtarzam: nigdy przenigdy, nie wolno ci wchodzić do czyjegoś pokoju bez pukania i czekania na odpowiedź. Zwłaszcza do mojego pokoju. Wejdziesz tylko wtedy, jeśli ci powiem, żebyś weszła. Rozumiesz? Moja sypialnia jest moją sypialnią. To mój prywatny pokój, w którym chcę mieć pewność, że zawsze mogę zachować prywatność. Tak jak twoja sypialnia jest twoją sypialnią. Nigdy do niej nie wejdę bez pukania i czekania na twoją odpowiedź, czy mogę wejść. Rozumiesz?

Miriam skinęła głową i przełknęła ślinę.

– Po drugie, nie chcę, żebyś grzebała w mojej apteczce. Nigdy. Jeśli będziesz potrzebowała termometru albo magnecylu, powiesz mi o tym i wtedy dam ci to, czego potrzebujesz. Nie otwieraj ani apteczki, ani moich szuflad w komodzie, ani moich szaf. Są moje. Jeśli nie będzie mnie w domu, a ty uprasujesz moje ubrania, położysz je na moim łóżku albo powiesisz na drzwiach szafy, i to wszystko. Rozumiesz?

Miriam znów skinęła głową.

Hanna wpatrywała się w nią przez chwilę, rozluźniła się i uśmiechnęła jak zwykle.

– No dobrze – powiedziała. – A teraz oddaj mi butelkę.

Dopiero po wielu miesiącach Miriam pojęła, po co Hannie woda kasztanowa. Dopiero po wielu tygodniach znów odważyła się otworzyć apteczkę. A dużo później odważyła się wejść do sypialni Hanny, kiedy była sama w domu. Weszła tam któregoś przedpołudnia, położyła na łóżku świeżo wyprasowane majtki Hanny, powiesiła jej białą bluzkę na drzwiach szafy i na dłuższą chwilę zastygła w bezruchu, czekając na to, że uderzy w nią piorun. Nie uderzył. Ostrożnie postąpiła krok naprzód i rozejrzała się. A więc to była ta w najwyższym stopniu prywatna sypialnia Hanny. Dziwne. Co tu było prywatnego? Tapety w szare kwiatki. Łóżko z bladokwiecistą falbanką maskującą w zielonkawym odcieniu. Toaletka z trzema lustrami, w których odbijał się stojący na niej flakon z gumową gruszką obciągniętą siatką. Miriam zrobiła cztery małe kroki naprzód, sięgnęła po flakon i delikatnie ścisnęła gruszkę. Nagle świat wypełnił zapach Hanny, ten sam, jaki miało białe mydło w łazience, ten sam, który czuła, kiedy otwierała apteczkę. Zapach perfum. Ciężki kwiatowy zapach. Miriam natychmiast rozbolała głowa, błyskawicznie odstawiła flakon na miejsce, pamiętając, żeby gruszka leżała dokładnie tam gdzie przedtem, i szybko podeszła do okna. Otworzyła je, wpuszczając do środka rześkie zimowe powietrze, i wróciła do toaletki. Z boku leżała szczotka z siwobiałymi włosami, w którą był wetknięty grzebień. Bardzo ostrożnie go wyjęła, podniosła pod światło i dokładnie się przyjrzała. Nakrapiany w różne odcienie brązu. Brakowało jednego zęba. U nasady cienka kreska ciemnobrązowego brudu. Czy była w nim woda kasztanowa? Miriam powąchała grzebień, ale nie wyczuła żadnego zapachu, po czym wsunęła grzebień w szczotkę, szybko zamknęła okno i rozejrzała się, sprawdzając, czy wszystko jest tak, jak było, kiedy wchodziła do sypialni cztery minuty wcześniej.

Potem zaczęła się przyglądać włosom Hanny. Kiedy podawała jej kawę na śniadanie, patrzyła na czubek jej głowy. Zauważyła, że czasami było tam mnóstwo szarych pasemek, a czasami wszystkie włosy były jednolicie brązowe jak pralinki w bombonierce, którymi Hanna ją częstowała. A więc do tego służyła jej woda kasztanowa. Do farbowania włosów. Żeby ukryć fakt, że zaczynała się zbliżać do pięćdziesiątki i niedługo będzie całkiem siwa.

Wstyd, pomyślała Miriam. Hanna wstydzi się, że jest tym, kim jest.

Sprawiło to jej złośliwą radość i jednocześnie przepełniło współczuciem. Radość, bo Hanna jednak nie była doskonała, bo codziennie rano musiała się wbijać w sztywny gorset, żeby ukryć wałki tłuszczu, bo miała zmarszczki wokół oczu i początki podwójnego podbródka. Współczucie, bo domyślała się, jak trudno żyć z takim wstydem, a poza tym była bardzo samotna i jedynym stworzeniem na świecie, które ją naprawdę kochało, był jej pekińczyk Nippon. Miriam nie wątpiła, że Hanna musiała kiedyś tęsknić za mężem i za dziećmi, ale nie udało jej się założyć rodziny. Uczyła niemieckiego i angielskiego w szkole dla dziewcząt, była członkinią zarządu oddziału Czerwonego Krzyża w Jönköpingu i uśmiech nie schodził jej z twarzy. Uśmiech uprzejmy, acz nieco wyniosły, który obwieszczał światu, że oto dama, która wie wszystko, wszystko potrafi i nie życzy sobie cienia współczucia. To Hanna była od okazywania troski i współczucia. Dlatego zaopiekowała się osieroconą żydowską dziewczynką z dobrego domu i postanowiła jej zapewnić staranne wychowanie. A w skład starannego wychowania wchodzi, rzecz jasna, sztuka milczenia o tym, co mogłoby przyprawić kogoś o wstyd, zwłaszcza jeśli ten ktoś stał wyżej w hierarchii, o której – co oczywiste – nie wolno było wspomnieć.

– Wiesz co? – odezwała się Hanna, rozczesując grzywkę Miriam. – Czasami się zastanawiam, czy nie powinnaś obciąć włosów na pazia.

– Na pazia?

– Tak. Prosto i czworokątnie.

– Ale moje włosy kręcą się same z siebie...

Hanna lekko westchnęła.

– Nie mówi się, że się kręcą same z siebie, tylko że są naturalnie kręcone. Tak, masz rację. Poza tym paź nie jest dzisiaj zbyt modny. Spróbujemy wymyślić coś innego. W każdym razie nie masz już cygańskiego loczka.

Miriam przesunęła dłonią po czole. Wilgotna grzywka była zaczesana na lewą stronę.

– Dziękuję.

Hanna poklepała ją po policzku. Dwa szybkie dość ostre klapsy.

– Nie ma za co, moja droga.

Miriam powtarza ten gest sześćdziesiąt pięć lat później. Klepie się po policzku i jednocześnie się uśmiecha, myśląc o swoim ówczesnym zmieszaniu i o tym, że Hanna ze wszystkimi swoimi wadami i zaletami stała się jej dobrą przyjaciółką. W dodatku dobrą przyjaciółką z dobrym gustem. W połowie lat sześćdziesiątych Miriam zrobiła trwałą prostującą i obcięła włosy na pazia. Efekt był piorunujący. Nagle wyglądała młodo, modnie i inteligentnie, dzięki czemu obsłużono ją z jeszcze większą atencją w Domu Mody Greens, dokąd się udała po nową letnią sukienkę. Bardzo długo nosiła taką fryzurę. Dała sobie z tym spokój, kiedy lekarze zdiagnozowali chorobę Olofa, a kilka lat później, kiedy umarł, jej włosy zdążyły posiwieć i urosnąć. Teraz już się nie kręcą, są tylko lekko pofalowane, co oczywiście wynika z jej wieku. Cóż, zestarzała się. Jest stara. Bardzo stara. To niesprawiedliwe. Uśmiecha się do swojego odbicia w lustrze, przypominając sobie, jak to było dziesięć lat temu, jak ubolewała nad tym, że i ją to spotkało, że nagle jej ciało zaczęło ją zawodzić, mimo że zawsze była najmłodsza, tak jak ciało zawiodło Olofa i Hannę. Pamięta swoje szczere oburzenie, że mięśnie ramion zwiotczały, złość, że nocą budziły ją bóle stawów zaatakowanych artrozą, i irytację, że Thomas musiał jej pomóc wysiąść z samochodu, kiedy pewnej zimowej niedzieli pojechali na lunch do Lövhult. To nie było sprawiedliwe! Przez całe życie dźwigała ciężar bycia kimś obcym, kimś z zewnątrz, kimś, kto właściwie nigdzie nie przynależał, a teraz na dodatek musi być staruszką, która niedługo będzie dreptać z balkonikiem! Nigdy w życiu. Miała prawo się nie zestarzeć. Życie było jej to winne!

Tymczasem życie nic sobie z tego nie robiło. Była coraz starsza. Ale jeszcze nie ma balkonika. I bardzo dba o to, żeby trzymać się prosto. Więc się prostuje, podchodzi do szafy, wyjmuje jasnoniebieską letnią sukienkę i patrzy na nią. Pełna akceptacja. Z długimi rękawami, a mimo to bardzo przewiewna. Oczywiście, że z długimi rękawami. Bo nadal nie chce, żeby ktokolwiek zauważył jej niebieską cętkowaną bliznę na przedramieniu.

¹ Przekład z języka romskiego na język polski dokonany przy pomocy Krajowego Duszpasterza Romów, ks. mgr. Stanisława Opockiego. (Wszystkie przypisy z wyjątkiem przypisu na s. 159 pochodzą od tłumaczki).

² Wigilia św. Jana Chrzciciela, w Szwecji od roku 1953 święto ruchome, wypadające zawsze w piątek między 19 a 25 czerwca.