Antoniemu

Dlaczego konwergencja mediów?

Konwergencja wciąż ważna

Prezentowany leksykon stanowi podsumowanie kilkuletnich badań autorki nad zjawiskiem konwergencji mediów. Popularność porządkującego zagadnienie artykułu, opublikowanego w „Studiach Medioznawczych” (Kopecka-Piech 2011a), przekonała autorkę o wciąż rosnącym zainteresowaniu tematem, dzięki czemu konwergencja pozostała nadal przedmiotem jej dociekań – tym bardziej, że w Polsce dopiero po zakończeniu projektu badawczego dotyczącego strategii konwergencyjnych polskich nadawców, jak grzyby po deszczu zaczęły się pojawiać konferencje, panele i nowe projekty badań poświęcone właśnie temu zagadnieniu. W Polsce konwergencja stała się zagadnieniem ważnym, choć warto zauważyć, że na Zachodzie coraz częściej mówi się o trendzie dekonwergencyjnym.

Od czasu opublikowania przez autorkę książki Media Convergence Strategies. Polish Examples (Kopecka-Piech 2011b) pojawiło się na świecie wiele publikacji z różnych obszarów studiów nad konwergencją mediów – teoria znacznie się rozwinęła, można też mówić o specyficznej metodologii badań, szczególnie nad konwergencją newsroomów. Również w praktyce medialnej pojawia się coraz więcej możliwości i modeli działania wpisujących się w omawiany trend. Wymagają one konceptualizacji, a ta, ze względu na swoją wielorakość, systematyzacji. Taki jest też cel Leksykonu konwergencji mediów: ma on za zadanie zebrać i wyjaśnić najważniejsze pojęcia i terminy oraz relacje między nimi; naświetlić znaczenie powiązanych z konwergencją zagadnień, a także zilustrować (dosłownie i w przenośni) złożoną i niejednoznaczną naturę konwergencji.

Konwergencyjne niebezpieczeństwa

Konweregencja jest wciąż – w sposób coraz bardziej intensywny – obecna w życiu użytkowników mediów. „Świat mediów konwerguje z «prawdziwym światem» aż do punktu, w którym nie ma sensu rozróżniać ich między sobą” – napisał Martin Lindner (Lindner 2007, s. 193) i jego stwierdzenie skrywa pewne niebezpieczeństwo. Po pierwsze, świat mediów został sztucznie oddzielony od „prawdziwego świata”, podczas gdy jest jego zasadniczym elementem. Jak zauważa Mark Deuze (2012), żyjemy w mediach, a nie z mediami. Jesteśmy w mediach zanurzeni na różnych płaszczyznach. Konwergencja nie zachodzi między światami, ale w jednym świecie, którego zasadnicze elementy ze sobą konwergują. Po drugie, o ile rozróżnianie rzekomo dwóch odrębnych światów rzeczywiście nie ma sensu, to odróżnianie ich elementów już tak. Należy je wyodrębnić, by móc je zanalizować i zrozumieć. Musimy widzieć różnicę między konwergencją technologiczną i ekonomiczną, między opowiadaniem transmedialnym a promocją krzyżową i choć są to powiązane zagadnienia, to mają własną odrębność i specyfikę. Ostatecznie konwergencja zyskała niesłychanie wiele znaczeń: powszechnie funkcjonują jej liczne odpowiedniki, niekoniecznie synonimiczne, oznaczające rzecz, stan, cechę, czynność... Do podstawowych należą:

• kompatybilność,

• integracja,

• hybrydyzacja,

• interoperacyjność,

• jedność,

• konsensus,

• ujednolicenie,

• uniformizacja,

• zbieżność,

• zbliżenie,

• kombinacja,

• amalgamacja,

• unia,

• tygiel,

• migracja,

• współdzielenie,

• mieszanie/blendowanie/miksowanie,

• wżenienie się,

• zmierzanie w jednym kierunku.

Takie bogactwo znaczeń wymusza uporządkowanie, przypisanie poszczególnych kategorii określonym porządkom i określenie łączących je związków. Mimo niezwykle dynamicznej sytuacji nie można się poddać pokusie całkowitej dowolności, postulowanej w niektórych publikacjach: „Szybka ewolucja konwergencji sprawia, że lepiej nie usiłować zdefiniować terminu, ale raczej opisać jej wpływ...” (Ofcom 2007, s. 90). Jeszcze innym niebezpieczeństwem jest tzw. wszystkoizm, można się również spotkać z takimi oto definicjami: „konwergencja – dążenie wszystkiego do upodobniania się do wszystkiego innego” (Boorstin 1978, za: Briggs, Burke 2010, s. 318). Konwergencja, co prawda, nie obejmuje wszystkiego, ale bez trudu można dostrzec wśród analityków tendencję do zawłaszczania kolejnych obszarów działania i traktowania idei instrumentalnie. Konwergencja jest bowiem koncepcją teoretyczną, lecz zarazem i biznesowo-administracyjną, co powoduje namnożenie różnych ujęć. Zderzenie dwóch perspektyw rodzi synergię, ale i konflikty. Ujęcia praktyczne i akademickie uzupełniają się, jednak szczególnie to pierwsze wymaga głębszego namysłu. Nad terminologią pragmatyczną ciąży cel polityczny bądź rynkowy, który odbiera nomenklaturze i konceptualizacji neutralność.

Złożona i niejednoznaczna natura

Zastosowanie pojęcia konwergencji w naukach przyrodniczych, technicznych i społecznych jest znaczne. Richard Maxwell i Toby Miller (2011) dokładnie wyjaśniają, jak koncepcje konwergencji rozwijały się w dyskursie publicznym i naukach społecznych, począwszy od lat 40. XX w. Wskazują na obecność konwergencji w komunikacji grupowej i organizacyjnej, polityce międzynarodowej, biznesie i kulturze – cytując Norberta Eliasa, piszą o „wielonarodowej konwergencji gustów” (Elias 1994, za: Maxwell, Miller 2011) – oraz wszelkich mediach, szczególnie za sprawą rosnących w siłę społeczności fanowskich. Termin ten obecny jest również w literaturze fantastyczno-naukowej; okazuje się też nieobcy sztuce: to właśnie artystyczne ujęcia i interpretacje pozwalają zilustrować złożoną, niekiedy sprzeczną naturę konwergencji.

Konwergencja jest niejednoznaczna, według niektórych – dyskusyjna. Niekiedy pada pytanie, czy konwergencja w ogóle ma miejsce. Pojawiają się opinie, że jest retorycznym konstruktem bądź jedynie metaforą. Wynika to z jej dynamiki i zmienności, bardzo trudnych do uchwycenia. Jej obecność oznacza balansowanie: konwergencji w jednym wymiarze towarzyszy dywergencja w drugim.

Konwergencja jest ciągłą oscylacją między różnymi biegunami, gdzie koncentracja i integracja są balansowane przez różnorodność i dystrybucję artefaktów, praktyk i uszeregowań socjotechnicznych (Pellegrino 2007, s. 230).

Ostatecznie – konwergencja nie jest stanem idealnym. Bywa nieskuteczna. Koniec XX i początek XXI w. to w biznesie medialnym pochwała hasła: „Duże jest piękne!” (Jin 2009, s. 34). Tymczasem ostatnie dziesięć lat zdaje się potwierdzać, że „kawałki są więcej warte niż całość” (Jubak 2002, za: Jin 2009, s. 34), zatem wciąż musimy stawiać sobie pytania: jak sytuacja wygląda dzisiaj? Jak wyglądają media, ich tworzenie i użytkowanie? Każda próba odpowiedzi na te pytania już po krótkim czasie okaże się nieaktualna. Nauki o mediach i nowe media są w tym względzie bardzo do siebie podobne: muszą błyskawicznie odpowiadać na wyzwania zmiennego środowiska, a odpowiedzi i tak ulegną równie szybkiej dezaktualizacji.

Leksykon jako – nie tylko naukowa – odpowiedź na istniejącą potrzebę

Istnieje jednak możliwość uchwycenia generalnych zasad i przedstawienia przykładów ich interpretacji i aplikacji w środowisku medialnym. Ogólne założenia (czy też idee) pozostają względnie stałe, co najwyżej przestają być realizowane w praktyce. Warto je zebrać w encyklopedyczno-słownikowej postaci, by stanowiły punkt odniesienia, służący dalszym aktualizacjom i eksploracjom. A skoro idea konwergencji, jak zostało to już zaznaczone, jest obecna w różnych typach dyskursu i obrazowania, dlaczego nie spojrzeć na nią prawdziwie interdyscyplinarnie? Dlaczego w obliczu tak wyraźnej złożoności, wielorakości, a niekiedy kontestacji nie oddać głosu jednocześnie nauce i sztuce? Czy te dwa światy rzeczywiście dzieli przepaść? Oczywiście – nie, nie tylko z uwagi na fakt artystycznego rodowodu niektórych koncepcji teoretycznych oraz przynależności niektórych medioznawców do kręgów artystycznych. W swojej książce poświęconej konwergencji w różnych typach komunikowania Klaus Bruhn Jensen pisze:

Będący na przecięciu sztuki i nauki, obszar badań nad mediami i komunikowaniem charakteryzuje się mieszanym błogosławieństwem za sprawą dziedziczenia bardzo różnych koncpecji informacji i interpretacji (Jensen 2010, s. 126).

Nauka i sztuka pozwalają zrozumieć świat i doskonale się w tym względzie uzupełniają: istnieją dzieła uznanych artystów noszące tytuł Konwergencja, wiele prac jest interpretowanych z perspektywy artystycznej, niech za przykład posłuży Convergence (1952) Jacksona Pollocka. Uderzający jest również fakt mnogości amatorskich bądź na poły amatorskich prac, głównie fotografii i grafik, które doskonale oddają to, co w konwergencji najistotniejsze.

Grafiki wykorzystane w leksykonie ilustrują metaforyczne korzenie terminu, wyjaśniając w ten sposób istotę konwergencji. Prace te zostały zatytułowane, opisane bądź otagowane tym słowem przez twórców publikujących je w internecie. Autorzy uznali, że przedstawiają pewien jej wymiar, że konwergencja jest w nich obecna. W oczy bacznego obserwatora rzuci się kilka tendencji. Pierwsza z nich to dążenie do uchwycenia fragmentu większej całości w celu zaprezentowania struktury bądź faktury, najczęściej złożonej, wielowarstwowej, wieloliniowej. Konwergencja nie ma jednego wymiaru i nie daje się zbadać globalnie. Na każdym poziomie odsłania kolejne oblicza. Jest zaskakująca, podobnie jak część fotografii. Początki badań nad konwergencją były jak niektóre zawarte w leksykonie zdjęcia – skłaniały do zadania pytania: co to właściwie jest? Tak rodziły się w dyskursie nowe pojęcia i terminy, wyłaniała, wciąż niedoskonała i niepełna, teoria konwergencji. Demaskowano ukryte zagrożenia, by posłużyć się spostrzeżeniem Roberta Silverstona (1995, s. 11), autora artykułu wstępnego do pierwszego numeru czasopisma „Convergence...”: „konwergencja to niebezpieczne słowo”... Czy, jak chcą Tony Sampson i Jairo Lugo (2003, s. 83), konwergencja to termin „śliski” i „drażliwy” (slippery). Konwergencja ma bowiem zawiłą, o ile nie pokrętną, naturę. Skłania, by traktować ją jak worek, do którego można wszystko wrzucić, a stąd niedaleko już do wypaczenia pojęcia i zakwestionowania samego istnienia zjawiska. Ukazanie poddanego konwergencji fragmentu nie oznacza jednak, że całość także uległa konwergencji. Istnieje wiele mediów i ich elementów, które nie poddały się opisywanej sile.

Drugą tendencją jest zmierzanie w jednym kierunku, zbieganie się. Dążenie do podobnego celu wydaje się nieuniknione: oznacza podążanie zgodnie z perspektywiczną tendencją. Łączenie mediów, niezależnie, czy mamy na myśli ich wymiar ekonomiczny, technologiczny czy zawartościowo-kulturowy, daje nowe możliwości. Osiąganie swoistej zbieżności i podobieństwa odbywa się w sposób dynamiczny, niekiedy przypomina pęd, którego nic nie może zatrzymać. Jak napisał autor jednej z zamieszczonych tu fotografii: „Wszystko, co wzrasta, musi konwergować” (Anders Sandberg: Everything that rises must converge – zob. spis ilustracji). Elementy pną się w górę, zmierzają do przodu, perspektywa wydaje się nieograniczona, a raczej nie widać tego, co jest na końcu. Jak wiemy, za konwergencją podąża dekonwergencja (rozpad tego, co zostało połączone), a towarzyszy jej dywergencja (różnicowanie, dążenie do odmienności). Proces trwa ciągle. I nie jest klarowny. Na ilustracjach widzimy elementy pozornie niepasujące – wyłomy w pozornej harmonii. Jest coś, co zakłóca odbiór przedmiotu jako równego, gładkiego i uporządkowanego. Konwergencja nie jest stanem idealnym. Henry Jenkins (2004, s. 34) pisał, że jest „gniotem”, a więc zbitką elementów. Przystają one do różnych porządków i znajdują zastosowanie, jak długo uzyskiwany jest efekt synergii. Następnie konfiguracja ulega zmianie.

Uchwycone elementy, poddane konwergencji, zdają się otaczać odbiorcę: część z nich wtapia się w codzienny krajobraz; z czasem przestają być zauważane. Tak otaczają nas struktury konwergencji i społeczno-kulturowe protokoły jej użycia. Konwergencja jest ukryta w codziennych praktykach, przedmiotach i podmiotach. Stała się zasadą środowiska medialnego, choć w swoich dyrektywach pozostaje zmienną i dyskutowaną. Artystyczne ujęcia konwergencji wskazują również na metodologię jej badań. Studia nad konwergencją mediów wymagają podejścia bardzo blisko przedmiotu badań; wymagają maksymalnego zbliżenia, a następnie oddalenia, przyjęcia zupełnie innej perspektywy. Wymagają zintegrowania tego, co ilościowe, z tym, co jakościowe. I w zależności od dyscypliny – odsłaniają inne oblicze tego samego obiektu.

Wykorzystanie prac artystycznych w opracowaniu naukowym o charakterze słownikowym to metakonwergencja dyskursów. Świat współczesnych mediów i nauk o mediach jest interdyscyplinarny oraz konwergentny i należy dać temu wyraz, nie tylko za pomocą zastosowanych metod, aplikowanych teorii i prezentowanych treści (Kopecka-Piech 2016), ale i formy.

Leksykon: forma, treść i struktura

Leksykon łączy formę tekstową i obrazkową: zawiera ilustracje autorów, którzy umieścili je w Sieci w oparciu o wolną licencję, umożliwiając ich ponowne użycie, zamieszczenie na innej platformie medialnej, a więc... ich konwergencję.

Leksykon został podzielony na trzy rozdziały porządkujące obszary badań nad konwergencją; omówione tu zostały kwestie technologiczne, problematyka zawartości i jej odbioru oraz związki organizacyjno-prawno-polityczne. Częściowo odpowiadają im perspektywy badawcze, choć trzeba podkreślić, że źródła o proweniencji medioznawczej, literaturoznawczej, kulturoznawczej, socjologicznej, politologicznej oraz ekonomicznej i zarządczej są tu (celowo) wymieszane. Ostatni rozdział stanowią „przypadki” – opis przykładowych produkcji medialnych z zastosowaniem strategii konwergencyjnych. Dobór przykładów jest celowy: pominięto produkcje znane czytelnikom z dostępnej w języku polskim książki Henry’ego Jenkinsa Kultura konwergencji. Zderzenia starych i nowych mediów (2007); w publikacji uwzględniono nie tylko realizacje udane, ale i przypadek ograniczonego sukcesu zastosowanej strategii.

Chcąc dotrzeć do określonego hasła, można posłużyć się zamieszczonym na końcu publikacji indeksem; także w tekście głównym czytelnik znajdzie odnośniki (w postaci strzałek) do haseł pokrewnych. Książka zawiera również rozszerzony spis źródeł (Bibliografia), znacznie wykraczający poza publikacje cytowane wprost, pozwalający na dalsze, samodzielne pogłębianie wiedzy. Jest to o tyle istotna część publikacji, że leksykon nie zawiera wszystkich możliwych haseł powiązanych z konwergencją ani też same hasła nie wyczerpują tematu, a jedynie, co wynika z ich natury, ujmują to, co najważniejsze w skondensowanej formie. Warto jednak zaznaczyć, że również i spis literatury przedmiotu nie wyczerpuje wszystkich możliwości, gdyż źródeł wiedzy o konwergencji jest znacznie więcej; szczególnie wiele opracowań pojawiło się w ślad za wspomnianą książką Henry’ego Jenkinsa. Na potrzeby bibliografii wybrano pozycje raczej o charakterze ogólnym, pomijając te poświęcone kwestiom bardziej szczegółowym. Książka kończy się spisem zamieszczonych ilustracji.

Publikacja, która trafia do rąk czytelnika, jest więc zaledwie „ramą działania” (framework of action), jak niekiedy określa się, analizowaną tu, konwergencję. Stanowi ramę terminologiczną i interpretacyjną, punkt wyjścia do dalszych badań, a jednocześnie podsumowanie pewnego etapu ich rozwoju. Przyjmując, że konwergencja oznacza raczej przemieszczenie form medialnych, a nie ich całkowite zastąpienie (Meikle, Young 2012), zawsze pewna część zagadnień pozostanie aktualna. Dalsze zmiany środowiska medialnego wymuszą korekty, aktualizacje i nowe interpretacje – niech również niestandardowa formuła tej publikacji będzie do tego zachętą.

Wrocław, grudzień 2014

Tego tekstu nie ma w demonstracyjnej wersji książki!  