Dla Ardona Lyona

Projekt okładki i stron tytułowych

Joanna Andryjowicz

Wydawca

Mikołaj Tajchman

Redaktor prowadzący

Barbara Surówka

Redakcja i konsultacja przekładu

Joanna Bednarek

Korekta

Paweł Wielopolski

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Karol Ossowski/Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20757-7

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Przedmowa

Podziękowania

etyka/polityka
1. Zdrowie bywa niebezpieczne

sztuka/emocje
2. Fikcyjne uczucia?

dobro i zło
3. Współczucie dla Szatana

racjonalność/polityka
4. Nie przyznałby się, prawda?

metafizyka/czas i przestrzeń
5. Terapia dla żółwi

ja/etyka
6. Na początku

etyka/prawo
7. Niewinny morderca, czyli kryminał bez bohatera

miłość/„ja”
8. Czy jutro będziesz mnie jeszcze kochać?

logika/metafizyka
9. Piasek, słońce, morze i…

wolna wola
10. Marysia przekorna

racjonalność/wiedza
11. Stan zawieszenia

etyka/logika
12. Wszystko jest względne?

etyka/feminizm
13. Wilki, gwizdy i kobiety

logika/język
14. Niczego mu nie mów, Pike!

działanie racjonalne
15. Wiązka nieszczęścia

etyka/działanie
16. Samopomoc

zwierzęta/etyka
17. Dziewczynka, klatka, szympans

polityka/racjonalność
18. Głosować! Głosować! Głosować?

wiedza
19. Gdzie jestem?

metafizyka/„ja”
20. Poza czasem

religia/etyka
21. Święci, grzesznicy i zamachowcy samobójcy

polityka/etyka
22. Nieco bogactwa

metafizyka/„ja”
23. Któż z nas jest wyjątkowy?

etyka/prawo
24. Niektórym sprzyja szczęście

działanie/prawo
25. „Zastrzeliłem szeryfa”

religia/etyka
26. Do nieba nie trafisz

racjonalna decyzja
27. Cykor!

metafizyka
28. Napięcie z powodu czasów gramatycznych

wiedza/umysł
29. „Jestem robotem”

sztuka/wartości
30. Szpieg wizualny

logika/język
31. Nie czytaj tej notatki

metafizyka/Bóg
32. Tajemnice

metafizyka/etyka
33. Czy niczego więcej nie ma?

Aneks

Wskazówki bibliograficzne

Przypisy, źródła, rekomendacje

Przypisy

metafizyka/„ja”

23

KTÓŻ Z NAS JEST WYJĄTKOWY?

Niedawno przydarzyło mi się coś dziwnego. Spojrzałem na mężczyznę, który siedział przy barze, a on spojrzał na mnie (ale nie opowiadam historii o gejowskiej miłości od pierwszego wejrzenia). Obu nas uderzyło, jak bardzo jesteśmy do siebie podobni – jak dwie krople wody. Wybuchliśmy śmiechem, potem zaczęliśmy rozmawiać i okazało się, że mamy takie same zainteresowania. Wyszło na jaw, że pochodzimy z jednego miasta. Trochę później – że mamy identyczne daty urodzenia. Zbiegi okoliczności przecież się zdarzają. Dalej drążyliśmy temat. Proszę sobie wyobrazić moje zdumienie, gdy podał dokładny czas i miejsce swego przyjścia na świat. Identyczne z moim! Ujawnił imiona rodziców i ich opisał. „Ależ to moi rodzice!” – oznajmiłem. Tamten patrzył na mnie; jego wzrok, podobnie jak mój, był pełen niedowierzania. Wreszcie obaj wykrzyknęliśmy z oburzeniem: „To ja jestem Peter Cave! A pan się pode mnie podszywa”. Nie chcieliśmy wywoływać skandalu, dlatego opuściliśmy lokal. Zdziwiło mnie, że wracamy pod ten sam adres. „Ach tak” – rozmyślałem nie bez pewnego triumfu. – „Jedyny komplet kluczy jest u mnie”. Poczucie przewagi wkrótce minęło, gdy ujrzałem, jak wyciąga z kieszeni podobne klucze…

Historia ta mogłaby potoczyć się rozmaicie. Dwa komplety podobnych kluczy mogłyby otworzyć dwa podobne domy – czy dokładnie w tym samym miejscu? – z dwiema podobnymi rodzinami wewnątrz, albo może weszlibyśmy do jednego i tego samego domu, by ujrzeć jedną i tę samą rodzinę i tak dalej. Przytoczona historyjka ilustruje fakt, że – mimo wielkiego podobieństwa – nikt inny nie może być mną. Czyż nie jestem wyjątkowy? Co sprawia, że jestem i pozostaję właśnie sobą?

Niepowtarzalny może być dowolny przedmiot. Istnieje wiele egzemplarzy niniejszej książki; mogą one być bardzo, ale to bardzo do siebie podobne – mieć takie same zagniecenia, plamy po kawie o takim samym kształcie, mogą być w charakterystyczny dla nieczytanych książek sposób zakurzone – a przecież każdy egzemplarz jest odrębny, ponieważ mimo posiadania takich samych cech jak inny znajduje się w innym miejscu – albo w tym samym miejscu, ale w innym czasie. Poszczególne egzemplarze składają się z różnych zestawów cząsteczek – czyli, w języku bardziej potocznym, z różnych bryłek fizycznej materii. Konkretna bryłka, będąca tym właśnie egzemplarzem, nie może być jednocześnie tu i tam.

Co zatem sprawia, że jestem sobą i sobą pozostaję?

Czy jestem sobą dzięki fizycznej materii, z której składa się moje ciało i mózg, tak jak konkretna książka składa się z tego właśnie zestawu molekuł? Jeśli tak, być może warunkiem mojego przyszłego istnienia jest dalsze trwanie tej samej fizycznej materii. Ale z przeszczepionym sercem, płucem, czy wątrobą też będę sobą. Mój mózg otrzyma nową tkankę zamiast dawnej, a ja pozostanę sobą, tą samą istotą, którą byłem. Cząsteczki, z których składa się ciało, podlegają przy tym naturalnej wymianie z biegiem lat.

Być może tym, co decyduje o mojej tożsamości, nie jest sama fizyczna materia, ale trwała i rozwijająca się struktura neuronalna czy też organizm, ciągły pod względem czasoprzestrzennym. A może ważny jest nie tyle niezmienny układ neuronów, ile raczej ciągła świadomość, pełna wspomnień, pragnień i intencji, które przychodzą i odchodzą w sposób zdradzający ich wzajemne powiązanie. Ma przecież (przynajmniej dla niektórych) sens myśl o przebudzeniu z odmienionym ciałem i mózgiem, co spotkało głównego bohatera opowiadania Kafki Przemiana. Na początku tej niepokojącej opowieści czytamy: „Gdy Gregor Samsa obudził się pewnego rana z niespokojnych snów, stwierdził, że zmienił się w łóżku w potwornego robaka. […] »Co się ze mną stało?« – myślał[11]”.

Niektórzy biorą pod uwagę możliwość istnienia innego uniwersum – swoistego duplikatu Wszechświata, czyli Wszechświata naszych „identycznych bliźniąt”. W uniwersum tym istnieje, jak się wydaje, moje drugie „ja”, mające układ neuronów o takiej samej strukturze, jaką posiadam w tym Wszechświecie, te same wspomnienia i pragnienia, „ja” z identyczną jak moja relacją względem baru, domu i kluczy. Ale owo „ja” na pewno nie może być mną.

Jestem obiektem wyjątkowym. Nawet jeśli dowiaduję się o innych obiektach mających te same właściwości, cechy, wspomnienia i relacje, co ja, nie mogę myśleć o nich jako o mnie samym – mogę tak myśleć tylko o sobie. Czuję, że zachowuję ciągłość w czasie: mam przeszłość i przyszłość, a moje dawne i przyszłe ja (jeśli można je tak nazwać) muszą pozostawać w pewnym szczególnym związku z obecnym ja. Niewykluczone, że – jak sugerują niektórzy – związek ten polega na poczuciu ciągłości psychicznej i swoistej więzi. Jeśli jednak uznajemy, że poczucie ciągłości stanowi poprawną odpowiedź, musimy również wziąć pod uwagę zjawisko amnezji – a także paramnezji, w przypadku której ludzie są szczerze przekonani, że pamiętają, że robili coś, czego w rzeczywistości nigdy nie robili. Być może w sytuacjach, w których zachodzi taka skrajna psychologiczna nieciągłość, osoba, „ja”, rzeczywiście umiera? Czy po zniknięciu wszystkich wspomnień, oczekiwań, planów, nadziei, pozostałoby cokolwiek, co można by uznać za „mnie”?

Pomyślmy o takiej sytuacji: niedługo czeka mnie dokuczliwy i długotrwały ból. Być może szalony naukowiec chce poddać mnie torturom. A ponieważ nie jestem masochistą, taka perspektywa mnie bynajmniej nie kusi. Czy gdyby naukowiec obiecał: „Trochę ułatwię panu życie. Zanim zacznę pana torturować, usunę pańskie wspomnienia”, mój strach by się zmniejszył? Na pewno bałbym się co najmniej tak samo. Nawet nie wiedząc, kim jestem, wciąż doświadczałbym bólu. W jaki sposób miałoby to zapobiec odczuwaniu przeze mnie bólu? Świadomy mego niepokoju, naukowiec dodaje: „Po usunięciu pańskich wspomnień, zastąpię je wspomnieniami fałszywymi. Może tak będzie lepiej?”. Czyżby? Nie tylko zostanę poddany torturom, ale na dodatek oszaleję. A wszystko to z pewnością przydarzy się mnie, nawet jeśli nie będę pamiętał swojej przeszłości i będę miał zupełnie inną osobowość.

Powyższa opowieść kwestionuje pogląd, że to zachowanie psychicznej ciągłości czyni mnie mną. Załóżmy więc, że nowe wspomnienia, które otrzymuję, pochodzą od człowieka, którego ciało i mózg zostają obdarzone moją psychiką i wspomnieniami. Raczej nie skłoni mnie to wniosku: „Ciało, które zazna wkrótce tortur, nie będzie już moim ciałem, dlatego niczego nie poczuję, bo przeniosę się do tego drugiego ciała”. Być może prawda brzmi po prostu tak: to, co czyni mnie w jakimś ciągu czasu mną, musi sprowadzać się przynajmniej do ciągłości psychicznej lub fizycznej – ale gdy te dwa kryteria są ze sobą niezgodne, przestajemy mieć pewność, jaka powinna być odpowiedź.

* * *

Nadejdzie taki dzień, gdy będziemy potrafili usypiać się, a następnie teleportować na planety odmienne od naszej. Być może ogół informacji fizycznych i psychicznych oraz struktur neuronalnych, które czynią mnie mną – wszystkie zatem elementy mego „wyposażenia” – zostaną skopiowane, a na Ziemi pozostanie co najwyżej pozostałość po procesie kopiowania, pozbawiony życia kawał mięsa. Informacje trafią na odległą planetę o nazwie „Odległa Planeta”, gdzie zostaną wykorzystane do odtworzenia mojej osoby, co można by uznać za formę szybkiego transportu międzyplanetarnego. Na Odległej Planecie wszystko wygląda co prawda inaczej, ale przekonaliśmy się wcześniej, że nawet na Ziemi materia ulega zmianom, a mimo to „ja” zachowuje ciągłość. Budzę się zatem na Odległej Planecie i widzę, że wszystko, co we mnie istotne – struktura pamięci, pragnienia, ciało, mózg – jest takie samo. Mówię: „Tak, to ja, Peter Cave; wcale nie czułem bólu. Nie martwiłem się też, że coś pójdzie nie tak”.

Przytoczona opowiastka o postępie w nauce nie stwarza żadnych problemów, jeśli z procedurą teleportacyjną wiąże się zniszczenie mego ciała na Ziemi. Ale przyjmijmy, że inne, jeszcze doskonalsze procedury nie będą wymagały takiej destrukcji. Obudziłbym się na i Ziemi, i na Odległej Planecie. Jak mogę znajdować się w dwóch miejscach jednocześnie? Jeśli mogę zostać skopiowany i przeniesiony na Odległą Planetę, można by mnie też skopiować i przenieść na wiele innych planet. Koncepcja jaźni wymaga, by istniała ona jako jedyna, by istniało jedno tylko „ja”; tymczasem wszystko, co składa się na mnie, wydaje się podatne na kopiowanie – a zatem wytwarzanie więcej egzemplarzy mnie.

Przypuśćmy, że budzę się na Ziemi, odwiedzam ulubiony pub, a tam siedzi Peter Cave – owo „ja”, które powinno było zostać teleportowane na Odległą Planetę, ale z powodu wadliwości mechanizmu teleportacji jest tutaj, na Ziemi i – posiadając te same wspomnienia i pragnienia, co ja – wybrało się do ulubionego pubu; gawędzimy teraz…

20. POZA CZASEM

29. „JESTEM ROBOTEM”

PRZYPISY

11 Franz Kafka, Przemiana, przeł. J. Kydryński, w: Opowieści i przypowieści, PIW, Warszawa 2016, s. 127 [przyp. red.].