DZIEŁA WYBRANE  •  TOM 4

Adam Michnik

Diabeł naszego czasu

Publicystyka z lat 1985-1994

Wybór i wstęp Andrzej Romanowski

BIBLIOTEKA GAZETY WYBORCZEJ

WARSZAWA 2011

Spis treści

Dedykacja

Wierność i kłopot, czyli o Michniku

I

II

III

IV

V

Listy z więzienia

List z Kurkowej

Różne głosy – z dziennika więziennego

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

Szło nowe

Kłopot i błazen

I

II

III

IV

V

VI

VII

Czy intelektualiście wolno angażować się w politykę...

Sakrament byka

I

II

Zapis czasu

Gorbaczow – widziany z Warszawy

Najgłębszy z kryzysów

Białe plamy

Jesień Ludów

Widmo krąży po Europie

Radość... i chwila namysłu

Dzień żałoby – dzień wolności

Wasz prezydent – nasz premier

Jakiej Polski pragniemy

Myśli wschodnioeuropejskie

Rodzinna Europa

Pułapka nacjonalizmu

Smutek Belgradu

Czy gęsi mogą uratować miasto?

Godność i strach

Sofijskie rozmowy

Między obsesją a szansą

I

II

III

IV

V

VI

Decydujące starcie

Scenariusze moskiewskie

I

II

3

IV

V

VI

VII

Czekaliśmy na ten dzień...

Po przesileniu

Przed przesileniem?

Na skraju czarnej dziury

I

II

III

IV

V

VI

Żyrinowski, moja miłość

Wojna na górze

Poczekajmy z podziałami

Drogi Alain Besançon

Nie będę walczył bronią nienawiści

Akcja Demokratyczna: czym nie będzie

Dlaczego nie oddam głosu na Lecha Wałęsę

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

Polska przestroga

Po wyborach prezydenckich

Pożegnanie generała

W imię przebaczenia...

O co idzie w tych wyborach

Czy jest jeszcze coś do odbudowania?

Dziś nastał czas nowej geopolityki polskiej

Dlatego nie będę głosował na cud

Koniec „Solidarności”

Pożegnanie z „Solidarnością”

Drapieżna walka o władzę

Wszystko to było jak czarny sen

Jak z tym żyć teraz?

Cóż bowiem stało się tej nocy?

Państwo polskie znalazło się w niebezpieczeństwie

Dlatego rząd Jana Olszewskiego musiał odejść.

co stało się z Janem Olszewskim?

Ale może było jeszcze inaczej.

Co będzie dalej?

Publiczne oskarżenia muszą być wyjaśnione do końca.

Nowy rząd nie będzie miał łatwego życia.

Piekło kartoteki

Druga wojna na górze

Państwo wyznaniowe czy wiara człowieka?

Rozmowa z integrystą

Czy grozi nam powrót komunizmu?

Czy istnieje dzisiaj opór „starego układu” i jego wspólny interes przeciwny interesom nowego demokratycznego państwa?

Czy komuniści mogą odzyskać władzę?

Czy możliwa jest klęska demokracji i nawrót dyktatury?

Antykomunizm z ludzką twarzą

Im gorzej, tym gorzej

Polskie kredowe koło

Kompromis i zwycięstwo

Sklerotyczny anioł demokracji

Wojna zamiast cudu

Przekleństwo rewolucji

Czas fałszywych proroków

Elitarna reforma

Władza dla centrali

Wołanie o wizję

Cień Sokratesa

Solidarność z żydowskim losem

Etyka a polityka

Diabeł naszego czasu

Trzy fundamentalizmy

Cień Sokratesa

Aneks. Dwie rozmowy z Michnikiem

Pewien polski etos...

Lewica, prawica, dialog

Przypisy

Zawartość kolekcji

Metryczka książki

Basi i Antosiowi

Andrzej Romanowski

Wierność i kłopot, czyli o Michniku [1]

Przed nami pierwsza książka Adama Michnika przygotowana do wydania w Polsce niepodległej: opowieść o Wielkim Przełomie, który w Europie Środkowej i Wschodniej obalił komunizm i wprowadził demokrację. Najwcześniejszy ze zgromadzonych tutaj tekstów powstał w roku 1985 – niemal równocześnie z książką Takie czasy: działo się to jeszcze w komunistycznym więzieniu. Teksty zaś najpóźniejsze pochodzą z roku 1994, kiedy w Polsce – a także w innych krajach naszego regionu – powrócili do władzy byli komuniści... Ale kulminacją książki są właśnie te dwa niezapomniane lata 1989-1991: zwycięstwo „Solidarności” w Polsce, Jesień Ludów w Europie, rosyjski sierpień, rozpad ZSRR. Jest to więc relacja o niezwykłym czasie, skreślona na dodatek piórem niezwykłego świadka – uczestnika i współtwórcy wydarzeń. Nie było dotąd w polskim piśmiennictwie tak szerokiej panoramy i tak ważnego świadectwa ostatnich lat. A przy tym Diabeł naszego czasu stanowi rodzaj syntezy Michnikowego pisarstwa – ciąg dalszy zarówno Szans polskiej demokracji, jak i Z dziejów honoru w Polsce.

I

Bo jest to przecież także książka o naszych nadziejach, szansach i złudzeniach, o honorze i wierności. A także o własnym marzeniu, za którym – jak u Conrada – trzeba iść usque ad finem. Michnik poszukuje polskiego utraconego czasu. Jego ojczyzna to przestrzeń wolności zdobywana solidarnym wysiłkiem, o formule na tyle szerokiej, że jest w niej miejsce i „na prawosławną cerkiew, i na katolicki kościół, i na protestancką kirchę, i na synagogę, i na meczet. I to wszystko razem jest dopiero Polską”. Dążeniem do wolności jest też ów „polski etos”, z którego zwierza się autor Dany’emu Cohn-Benditowi: jak w doświadczeniach wspólnie przeżytych rewolt studenckich 1968 roku łączy on partykularyzm z uniwersalizmem, pierwiastek narodowy z internacjonalnym. Polaka obowiązuje przy tym w sposób szczególny solidarność z narodami ciemiężonymi przez komunizm, bowiem już w minionym stuleciu obowiązywała go walka „za waszą i naszą”. Polskość – pojęcie u Michnika bardzo „wsobne” i najdalsze od pustej deklaratywności – ma więc walor nie tyle etniczny, ile... etyczny. Jest wartością – niezbędną do nowego urządzenia świata, podobnie jak wartością jest formuła „rewolucji łagodnej”, „rewolucji w majestacie prawa”, „rewolucji samoograniczającej”... Czy w takim idealistycznym odczuciu narodowych dziejów nie słyszymy także ech romantycznego mesjanizmu?

Ale do podobnego rozumienia polskości przyczynił się też – może przede wszystkim – zwyczajny pragmatyzm człowieka formacji solidarnościowej. Bo przecież bez zmian w skali całego bloku postkomunistycznego polskie reformy (rozpoczynane, przypomnijmy, jeszcze przed Jesienią Ludów) wisiałyby nieustannie w próżni. Na kartach tej książki Michnik jest więc stale w podróży: przemierzając obszar Europy Środkowo-Wschodniej, konfrontuje doświadczenia polskie z sukcesami i porażkami innych. W tych zaś spacerach i rozmowach – moskiewskich, sofijskich, berlińskich, belgradzkich – występuje zawsze jedno słowo klucz: „przyjaciel”. I nic dziwnego: wszystkich nas, obywateli tej części kontynentu, łączy przecież wspólnota losu, wszyscy jesteśmy – jak Władimir Bukowski – ludźmi nie z obozu prawicy ani z obozu lewicy, lecz z obozu koncentracyjnego... Posłannictwem więc nas wszystkich – przyjaciół – jest (było?) odbudowanie wolnej, rodzinnej Europy, w niej zaś – moralnego ładu.

Oto więc i cały etos: dla jego realizacji warto być Polakiem. I warto też być „niepokornym, bezdomnym inteligentem”, nieustannie stawiającym czoła coraz to nowym wyzwaniom epoki. Jak Vaclav Havel, Jacek Kuroń, Żeliu Żelew, Nebojša Popov... W Michnikowej ojczyźnie każdy człowiek dobrej woli ma prawo obywatelstwa.

II

Zapis czasu. Podobnie jak w Dzienniku pisanym nocą, który w jednym z tych szkiców doczekał się przenikliwej interpretacji. Jednakże spojrzenie Michnika jest z gruntu inne niż Herlinga, i to nie tylko w tych konkretnych sprawach, w których podjął on spór z wielkim neapolitańczykiem. Michnik patrzy na świat oczyma dziecka: z ufnością i dosłownością. Dziwi się też nieustannie jego, świata, nieprzystawalności do własnych wyobrażeń. Przy takim więc generalnym nastawieniu psychicznym pisarstwo Michnika musiało prędzej czy później stać się pisarstwem straconych złudzeń. Skoro zaś po krótkiej solidarnościowej euforii 1989 roku nastąpił czas przewartościowania wartości...

Zareagował nań Michnik po swojemu, z charakterystyczną dlań skłonnością do czarno-białego widzenia rzeczywistości. Jak bardzo miano mu za złe tę jego reakcję, to odrzucenie romantycznego gestu (czynił to już znacznie wcześniej, w eseju Gnidy i anioły z roku 1978, ale o tym zdążono już zapomnieć), to zaniechanie fundamentalnego sprzeciwu z czasu Listów z Białołęki i zastąpienie go apoteozą „okrągłostołowego” kompromisu... Tymczasem było to tylko „zrzucenie płaszcza Konrada”. Przy całej zaś jednoznaczności sądów, tak często odbieranej jako bezwzględna – nie przekroczył Michnik nigdy tej cienkiej granicy, która dzieli najostrzejszy nawet spór merytoryczny od pomówienia i nagonki. I to przecież on właśnie przeczuł jako pierwszy, do czego mogą zmierzać społeczeństwa Europy Środkowo-Wschodniej, tak bezlitośnie się radykalizujące. To on pierwszy zaczął tropić „diabła naszego czasu”, próbując go opisać, uchwycić jego nową jakość, jego istotę.

Naturalnie, była to – bo być musiała – metoda prób i błędów. Michnik nieraz uderzał na oślep, mylił się, upraszczał i schematyzował. Sam zresztą przyznawał po lalach, że chwilami „pisał głupstwa”. Ale czytelnik tych szkiców będzie chyba dla autora znacznie bardziej wyrozumiały. Przecież nasze myślenie o teraźniejszości wzięło się także i z tego prostego odkrycia, że antykomunizm potrafi być takim samym wrogiem demokracji jak niegdyś antyfaszyzm. „Uważam – pisał Michnik – że komunizm, który przyznaje się otwarcie do swej tożsamości i genezy, jest czymś skazanym na słabość i postępującą marginalizację. Natomiast cały potencjał nietolerancji, agresji i skłonności autorytarnych, jaki istniał w komunizmie, odradza się w innym języku, w innym rytuale i pod innymi sztandarami”. Te sądy dopiero dzisiaj przestają brzmieć obrazoburczo.

Co oczywiście nie znaczy, by niczym wówczas Michnik nie odstręczał, niczym nie zniechęcał. Przeszkodą największą mógł być jego język – mechanicznie czasem przejmujący gotowe pojęcia z przeszłości, do nowej rzeczywistości niekoniecznie adekwatne: „nacjonalizm”, „antysemityzm”, „ksenofobia”, „nietolerancja”... Miał dużo racji Marcin Król, kiedy w jednym ze swych esejów zwracał uwagę, że „alergia na nacjonalizm prowadzi do zlekceważenia zjawiska niesłychanie interesującego i równie groźnego, a mianowicie radykalizacji wielu niekoniecznie nacjonalistycznych ugrupowań w całej kulturze zachodniej. [...] Dopóki będziemy w tym wszystkim dopatrywać się powrotu klasycznego nacjonalizmu, dopóty niewiele z nowej Europy będziemy w stanie zrozumieć”. Michnik mógłby wprawdzie uzasadniać swe stanowisko, przypominając tragedię narodów Jugosławii – tak jak uczynił to w przejmującym eseju Godność i strach – ale z biegiem czasu sam wyczuł ryzyko pochopnych generalizacji, biorących się z dotychczasowego, manichejsko podzielonego świata. Na pułapkę fundamentalizmu – zauważał – „mogą być najbardziej podatni ludzie przedsierpniowej i solidarnościowej demokratycznej opozycji, w tym autor poniższych refleksji. Mam tu na myśli zatarcie różnicy pomiędzy normą moralną a regułą walki politycznej”. Tak więc narzędzia, za pomocą których opisywał „przedziwną epokę postkomunizmu”, ulegały stałemu doskonaleniu.

Zachował jednak do końca ostrość spojrzenia i dychotomię ocen: skąd się one wzięły? Skąd brało się to nieustanne tropienie bakcyla antydemokratyzmu i totalitaryzmu, doszukiwanie się kolejnych konsekwencji, konkretyzacji i logicznych przedłużeń popularnych ówcześnie postaw? Oczywiście, wynikało to znów z pewnej predyspozycji psychicznej. Ale wynikało także z ideowej biografii autora, z jego szczególnego usytuowania pomiędzy. Michnik – zwolennik liberalizmu (choć w wersji „społecznej gospodarki rynkowej”) – wyrósł z tradycji lewicowych i komunistycznych. Wychowany w kręgu świeckiego humanizmu, stał się z czasem otwarty na transcendencję, a jednym z podstawowych problemów, z jakimi zaczął się zmagać, był autentyczny, nie zaś deklaratywny, dialog z Kościołem. Głęboko zanurzony w tradycji polskiej, był zarazem przywiązany do dziedzictwa, w którym wzrastały pokolenia jego dziadów: do pamięci o ich żydowskich korzeniach. Bycie „pomiędzy” nie stanowiło oczywiście luksusu, łączyło się z koniecznością bezustannego płynięcia pod prąd (przypomnimy sobie w tej książce, jak Michnik piętnował w Polsce antysemityzm, a w nowojorskiej synagodze – antypolonizm). Zarazem jednak takie usytuowanie było przywilejem wyjątkowym, zaiste podarowanym przez los. Skoro z historii i autopsji znało się totalitarne pokusy, można było łatwo zdefiniować wszystkie swe, czasem wręcz irracjonalne, lęki. A ciosy trzeba było zadawać na prawo i na lewo, bo przecież... les extrêmes se touchent.

III

Czy jednak zabiegając w ten sposób drogę „diabłu naszego czasu”, nie usprawiedliwiał Michnik mimowolnie „diabła” czasu minionego? Czy niechcący – jak to mu dziś zarzucają Jan Nowak-Jeziorański i Aleksander Smolar – nie legitymizował odchodzącego komunizmu? Odpowiedzmy jednak pytaniem na pytanie: czy odmienne działanie było w ogóle możliwe? To znaczy: czy można się było deklarować jako zwolennik demokracji i konsekwentnie rozumianej „grubej kreski”, a równocześnie traktować ludzi byłego systemu jak obywateli jakościowo różnych (czyli odmawiać z nimi rozmów, bo – przynajmniej do roku 1994 – niczego innego przecież Michnik nie czynił!).

Zapytajmy po drugie: czy nie krył się w tym jednak racjonalny polityczny zamysł? Przecież włączenie ludzi PRL-u w nową rzeczywistość w naturalny sposób by ich neutralizowało. Podobnie jak demonstrowany przez Michnika życzliwy stosunek do ostatniego „genseka” – Gorbaczowa – mógł jedynie sprzyjać demokratyzacji „imperium zła” – demokratyzacji ad infinitum. Michnik był pierwszym – może w skali całej opozycji demokratycznej postkomunistycznego bloku – który z dnia na dzień przestał bać się pierestrojkowego, „bezzębnego” komunizmu. Nie chciał go rozliczać, to prawda. Ale dziś już mniej więcej widać, jak się skończyła stawka na izolację SLD w Polsce bądź stawka na program antykomunistycznych „demokratów” w Rosji...

Starał się więc zabiec drogę zjawiskom, z którymi nasz region boryka się obecnie. Nie uwolnimy się od brzemienia PRL-u, nie uwolnimy się od ludzkich biografii – zdawał się wyrokować, przenosząc rozrachunek z komunizmem na płaszczyznę Tischnerowską: ideową i moralną. Z takiego właśnie rozumienia brało się jego przeświadczenie, że ludzi byłego systemu nie tylko nie wolno traktować a priori jak wrogów, lecz że należy im może nawet uczynić jakąś polityczną ofertę. A równocześnie zdawał sobie sprawę, że podstawowym atutem dotychczasowej opozycji demokratycznej była jej świadomość własnej moralnej przewagi. Nie bez przyczyny poświęcił tyle wysiłku na wykazanie, że solidarnościowa walka non violence, otwartość i tolerancja – nie były dla nas nigdy środkiem traktowanym instrumentalnie i koniunkturalnie, nie były trampoliną do zdobycia władzy. Dla nas – czy dla niego? Kiedy dziś Jacek Żakowski wyrokuje, że „coś w Polsce pękło, coś się skończyło”, nie sposób oprzeć się wrażeniu, że wszystko mogło się potoczyć inaczej. Wystarczyło być – jak Michnik – bardziej przewidującym.

IV

W jednym z programów telewizyjnych Michnik, pytany o swą rolę polityczną, machnął lekceważąco ręką: „politykiem jestem fatalnym!”. Wolno przyjąć, że była to kokieteria. Autor Takich czasów odegrał przecież wielką rolę polityczną – najpierw jako współtwórca opozycji demokratycznej, potem – współautor zwycięstwa Okrągłego Stołu, wreszcie – toutes proportions gardeés – współzałożyciel poprzednika Unii Demokratycznej i Unii Wolności – Ruchu Obywatelskiego „ROAD”. W roku 1989 jednym tylko artykułem Wasz prezydent, nasz premier zmienił on, rzec można, historię Polski. A jednak – jest też jakaś prawda w tej ironicznej samokrytyce.

Bo przecież ściśle polityczne konsekwencje działań Adama Michnika wcale nie zawsze były jednoznaczne. Weźmy przykład pierwszy z brzegu: jego stosunek do Lecha Wałęsy. Cokolwiek mówić o początkach „wojny na górze”, cokolwiek powiedzieć o rycerskim jej prowadzeniu przez samego Michnika – pozostaje faktem, że to on przede wszystkim dokonał destrukcji tego pierwszego wielkiego mitu III Rzeczypospolitej. Pozostają więc zawsze pytania: czy było to rozpoznanie prawidłowe? Czy nie istniały większe niż Wałęsa zagrożenia dla polskiej demokracji? Czy rzeczywiście należało podnosić rzuconą rękawicę, czy nie trzeba było raczej – i za wszelką cenę – próbować współpracy z politykiem, który w dzisiejszej konfiguracji zajmuje i tak miejsce centralne? Czy wreszcie, zwalczając większość politycznych inicjatyw Belwederu (w tym pomysł z maja 1993 odtworzenia jedności obozu solidarnościowego, co na swój sposób powinno być Michnikowi bliskie), nie przyczynił się on do destrukcji i zmierzchu całej swej formacji? I to tym bardziej że w tym samym czasie publikował wywiady z gen. Jaruzelskim, odbierane przez społeczeństwo – zasadnie czy nie – jako próba zrównania dobra ze złem? (Notabene, cóż za paradoks, że taka społeczna interpretacja dotknęła akurat Michnika!).

Nie sądzę, by na wszystkie te pytania istniała jedna łatwa odpowiedź. Na pewno, tropiąc „diabła naszego czasu”, występując przeciw uroszczeniom prawicy, zwalczając polityczne inicjatywy Wałęsy oraz nie godząc się na czarno-białe widzenie teraźniejszości i przeszłości – stępił Michnik ostrze naszego antykomunistycznego myślenia. Owszem, stał się w ten sposób ofiarą własnego bezwzględnego idealizmu. Owszem, ponosi odpowiedzialność za rozmycie granicy między PRL-em a III Rzecząpospolitą. Tylko że – powiedzmy sobie szczerze – czy spośród liczących się polskich polityków jest w ogóle ktoś, kto by był wolny od tej odpowiedzialności? Czyżbyśmy też nie wiedzieli, że dla ogółu społeczeństwa przełom roku 1989 nie mógł się zarysować ostro przede wszystkim dlatego, że PRL był przedtem traktowany jako w miarę normalne polskie państwo? Michnik, przy całym swym idealizmie, tu akurat stąpał nader twardo po ziemi, zdawał sobie sprawę ze wszystkich uwarunkowań i nie chciał „przedobrzyć”. Wobec Wałęsy nie zamierzał więc posługiwać się filozofią „mniejszego zła”. Wobec Jaruzelskiego usiłował pokazać możliwość przekroczenia nieusuwalnych barier, co miało pomóc w przełamaniu rysującego się podziału na nowych „równych i równiejszych”. Czy nie był przypadkiem bardziej od innych konsekwentny?

Bo traktował też poważnie własne zobowiązania. „Sobie zaś życzę – pisał był niegdyś z więzienia w słynnym Liście do gen. Kiszczaka – abym tak jak zdołałem w Otwocku dopomóc w uratowaniu życia kilku Pańskim podwładnym – umiał być na miejscu w samą porę, gdy Pan będzie zagrożony, i zdołał także Panu pomóc. Abym umiał raz jeszcze być po stronie ofiar, a nie wśród oprawców. Choćby potem miał mnie Pan zamykać w więzieniu i nadal zdumiewać się moją głupotą”. Tego typu deklaracje intencji obowiązywały już odtąd zawsze: bez względu na zmieniające się okoliczności i falującą koniunkturę należało stale i uparcie mówić to samo. A to już oczywiście nie było polityką, lecz – dawaniem świadectwa.

W przełożeniu na język konkretów oznaczało to zaś obronę tych, którzy choćby tylko na chwilę byli słabsi. I to nawet wtedy, gdy byli to niedawni wrogowie, bowiem dziedzictwo komunizmu nie dawało się przecież pokonać restrykcjami. „Nie będę walczył bronią nienawiści – mówił Michnik w Sejmie w kwietniu 1990, kiedy »bronił majątku PZPR« – siedząc w kryminale, ja nie byłem aż tak ostrożny, żebym dzisiaj musiał być aż tak odważny”. Przemówienie to – piękne w swym czystym, szlachetnym tonie – czyta się dziś z mieszanymi uczuciami, pamiętając, że to właśnie w oparciu o zachowaną bazę materialną mogła w Polsce nastąpić „aksamitna restauracja”. Ale Michnikowi chodziło jak zwykle o „politykę niepolityczną”, o wierność zasadom. W dwa lata później, w szkicu Cień Sokratesa, pisał: „Będziesz obiektem nagonki, czekają cię złe języki ludzi, którzy oskarżą cię o pogardę dla własnego narodu i o zdradę narodowych wartości. [...] Jeśli chcesz być wiernym prawdzie i sceptycznym wobec urzędowych potęg i stadnych instynktów, to musisz wpisać w swój los wizję skazanego za gorszenie bliźnich. Jak Sokrates”. Poprzeczka została więc ustawiona bardzo wysoko...

Ale też właśnie dzięki temu „diabeł naszego czasu” mógł ukazać swe Janusowe oblicze. Bo przecież nad „głupotą” Michnika zaczęli się „zdumiewać” wcale nie odsunięci od władzy komuniści (ci akurat pospieszyli z niewczesnymi awansami), lecz solidarnościowi radykałowie marzący o dokończeniu rewolucji. Hasła przyspieszenia, lustracji i dekomunizacji padały często z ust tych samych ludzi, w których już w roku 1981 – jak o tym świadczy także i ta książka – dostrzegał Michnik „przyszłych Dzierżyńskich”. Tak odsłaniały się nieoczekiwane konsekwencje radykalnych działań i koło zaczęło się zamykać. A to właśnie było do udowodnienia.

Zrzucając płaszcz Konrada, dokonał więc Michnik jedynego gestu typowo romantycznego: gestu Winkelrieda. W przeciwieństwie chociażby do Jacka Kuronia – który wyznając zbliżony system wartości, ocalił własne wysokie notowania w politycznych rankingach – Michnik zdecydował się przyjąć na siebie włócznie wszystkich ataków. Zapłacił za to wysoką cenę. Ale może nie warto dziś triumfować, że jego proroctwa się nie spełniły? Może nie spełniły się właśnie dlatego, że niepokojącym procesom w porę zabiegł drogę?

V

Michnika nie powinniśmy więc mierzyć doraźnymi kategoriami politycznymi. Ryszard Legutko oskarżał go kiedyś o ciągłe mieszanie ról – polityka, dziennikarza, eseisty, ale przecież – czyż to nie z tej cechy właśnie płynie ów krytyczny dystans publicysty wobec opisywanej rzeczywistości, połączony tak mocno z namiętnym zaangażowaniem „niepokornego, bezdomnego inteligenta”? Michnik stosuje wobec czytelnika podobną strategię, co w początkach tamtej niepodległości Stefan Żeromski (z jeszcze większym upodobaniem mieszający role, bo pretendujący nawet do miana „wieszcza”...). Używa tego samego tonu namiętnego i profetycznego o romantycznym rodowodzie; marzy o kolejnych „szklanych domach”, które „nowy człowiek” wybuduje w „nowej Polsce”; nieustannie „zabiega drogę” groźnym zjawiskom, które mogą przybrać postać niszczącej rewolucji. Kreuje nawet podobnego co Żeromski narratora swych szkiców: człowieka dobrej woli, obarczonego pewną misją, wiernego sprawie do końca – i to tym bardziej, im bardziej będzie to sprawa „przegrana”. „Po zwycięstwie »Solidarności« – przewidywał już w Polskich pytaniach w roku 1985 – nie my zajmiemy miejsca w loży triumfatorów, nie nasze wypięte piersi przyozdobią ordery. Może znów będziemy kłopotliwym wspomnieniem czasu, w którym »Solidarność« mogła ofiarować tylko wyroki i odpoczynek w więziennych celach? Może pozostanie nam gorycz odtrąconych”?

Diabeł naszego czasu naznaczony jest tą właśnie goryczą, która stała się w minionych pięciu latach doświadczeniem byłych dysydentów i „kombatantów”. A mimo to lektura tej książki nie przestaje być zajęciem krzepiącym. Michnik, wyznając swe zasady z konsekwencją graniczącą – jak twierdzi Tomasz Wołek – z „moralnym szantażem”, przywraca przecież słowom ich pierwotną i najgłębszą treść. „Ekstremista umiarkowania”... Ale czyż nie jest prawdziwym wyznawcą „wartości chrześcijańskich” ten, kto zawsze mówi „tak – tak, nie – nie”? Czyż nie jest autentycznym antykomunistą ten, kto w miejsce przemocy i przewrotu lansuje uparcie beznadziejną, zdawałoby się, ideę porozumienia wszystkich ze wszystkimi, nikogo nie wyłączając? Z Michnikiem – politykiem bywa rzeczywiście kłopot i, jak się zdaje, przekonali się o tym także jego ideowi przyjaciele z Unii Demokratycznej i Unii Wolności. Natomiast jego etyczny maksymalizm, wywiedziony z lat zmagań z „imperium zła”, ma wciąż jeszcze szansę funkcjonować jako moralne przesłanie.

„Miałem nieodparte wrażenie – notował przewidująco w Moskwie w ostatnich miesiącach komunizmu – że benzyna została rozlana i ludziom rozdano zapałki. Nieszczęście wisiało w powietrzu. I wtedy pomyślałem, że filozofii kompromisu i Okrągłego Stołu zawsze będę bronił”. Oto i cały Michnik – piewca solidarnościowej „łagodnej rewolucji”. W „czarnej dziurze” okresu przejściowego nikt bardziej niż on nie zapewnił nam stałych punktów oparcia.

Andrzej Romanowski

Listy z więzienia

List z Kurkowej

Rzecznik prasowy rządu, Jerzy Urban, twierdzi, że bardzo pragnąłem tego aresztowania. Miało ono czynić mnie użytecznym instrumentem w ręku mych mocodawców z Pentagonu, którzy pragną upowszechniać kłamliwy wizerunek ekipy Jaruzelskiego. Pragną ci moi amerykańscy szefowie, by świat wierzył fałszywie, że rząd Jaruzelskiego utrzymuje spokój metodą więzienia przeciwników politycznych. Z dialektycznych wywodów Urbana wynika niezbicie, że w Polsce panuje idealny spokój, rząd cieszy się olbrzymim autorytetem moralnym i korzysta z szerokiego poparcia przytłaczającej większości społeczeństwa. Jedynie nieliczne grupki ekstremistów instruowanych przez Ronalda Reagana szturmują bramy więzień, błagając, by ich aresztowano.

Ta przenikliwa diagnoza rzecznika prasowego rządu kryje w sobie przyrodzoną niezdolność zrozumienia, iż egzystują ludzie, których wizja więzienia nie powstrzymuje od czynienia tego, co uważają za słuszne.

Wszelako nieraz, rozmawiając sam z sobą podczas długich więziennych nocy, stawiałem sobie pytanie o przyczyny uwięzienia Bogdana Lisa, Władka Frasyniuka i mnie. Widziałem w tym akt lęku rządzących przed wzrostem napięć społecznych na tle postępującej degradacji jakości życia. Widziałem w tym również chęć usatysfakcjonowania aparatu bezpieczeństwa sfrustrowanego procesem toruńskim. Te więzienia – i szykowany prowokacyjny proces – są w swej istocie strzelistym aktem wiary w wizję ładu społecznego zbudowanego na kłamstwie i policyjnej represji. Te więzienia jednak dowodzą, że droga represji jest ślepą uliczką władzy; przynajmniej dziś, w Polsce.

Owszem, tak można rządzić. Gdy geopolityka sprzyja – takie rządy mogą nawet trwać dość długo. Nie można jednak tą drogą wyjść poza status obcego, narzuconego garnizonu. Represje utraciły skuteczność – nasze więzienie nikogo nie przestraszy i nikogo nie zniewoli. Tak jest już od pięciu lat.

Nie zawsze tak było. Złudzeniem, typowym dla radykałów i wygnańców, jest wiara, że dyktatury rządzą tylko przemocą. To nie jest prawda. Długotrwałe dyktatury wytwarzają swoistą podkulturę i swoją specyficzną normalność. Takie dyktatury produkują typ człowieka odwykłego od wolności i prawdy, od godności i podmiotowego istnienia. W takich dyktaturach buntownicy stanowią znikomą mniejszość, postrzegani są jako garstka desperatów na podobieństwo odmieńców. Moment krytyczny każdej dyktatury nadchodzi w chwili, gdy objawia się ludzka podmiotowość i kształtuje pozaoficjalna więź społeczna. Z reguły trwa to krótko: przejściowe wstrząsy znamionują kryzys struktur dyktatorskiego panowania.

W warunkach Przodującego Ustroju te momenty rozchwiania nigdy nie trwały dłużej niż kilka miesięcy. W Polsce – jest to prawdziwy cud nad Wisłą – struktury niezależnego społeczeństwa obywatelskiego funkcjonują już od kilku lat. Dopóki będą współistnieć z władzą zorganizowaną na kształt totalitarny, z władzą realizującą plan likwidacji wszystkich instytucji polskiej podmiotowości, dopóty nie zostanie zahamowany strumień ludzi prowadzonych do więzień. Polacy przestaną wędrować za kraty dopiero wtedy, gdy zdołają wywalczyć demokratyczną formę życia publicznego. Gdy natomiast pozwolą zlikwidować swoje niezależne instytucje – cała Polska stanie się więzieniem.

Mianem „cudu nad Wisłą” przywykło się w Polsce określać zdarzenia sprzed sześćdziesięciu pięciu lat. Wtedy to młode wojsko polskie, tworzone w pierwszych dniach odzyskanej po stu dwudziestu trzech latach niepodległej państwowości, obroniło Polskę – wraz z nią europejską demokrację – przed ofensywą młodej rewolucji bolszewickiej. W Europie funkcjonuje po dzień dzisiejszy wizerunek tamtej bitwy uformowany przez sowiecką propagandę. Wynika zeń, że feudalno-burżuazyjna Polska chciała zdusić pierwsze państwo robotników i chłopów. A przecież nie trzeba nadmiernej fantazji, by wyobrazić sobie skutki ówczesnej klęski Polaków. Gdyby krasnoarmiejcy Budionnego napoili swe konie w Sekwanie, niewiele pozostałoby dziś z europejskiej demokracji...

Na czele Polski stał wtedy Józef Piłsudski, jeden z najwybitniejszych i najbardziej złożonych Polaków epoki nowożytnej. Tenże Piłsudski napisał pamiętne zdania: „W Polsce więzienie jest stałym, codziennym jakby towarzyszem myśli ludzkiej. Jest to część kultury myślowej, część kultury politycznej, część kultury codziennego życia Polski”.

Trzeba mieć w pamięci te uwagi architekta polskiej niepodległości, by zrozumieć Polskę współczesną; jej nadzieje, jej szansę i jej zagrożenia. Bowiem obserwatorom zewnętrznym, nawet życzliwym, brakuje wiedzy i aparatury pojęciowej, by ogarniać całą niestereotypowość polskiego losu. Poza wyjątkami – zaliczam do nich T. Gartona Asha czy Martina Malię – Polska jawi się im jako kraj niezrozumiałych reakcji i niepojętych konfliktów. Nie widzę w tym nic dziwnego – polscy obserwatorzy niewiele więcej rozumieją z sytuacji narodu irlandzkiego czy chilijskiego. Jednak ten brak zrozumienia – jak sądzę – może okazać się nader kosztowny nie tylko dla Polaków. Stąd niniejsze uwagi.

Dla zachodnich obserwatorów początkiem polskiego cudu był sierpień 1980 roku, zaś 13 grudnia był jego końcem. Nie podzielam tych opinii. Początków szukam wcześniej, zaś dopiero po 13 grudnia – myślę – doświadczenie Polaków nabrało wymiaru prawdziwie uniwersalnego.

Wkrótce minie dziesięć lat, jak pięćdziesięciu dziewięciu intelektualistów wystosowało do władz PRL petycję zawierającą listę postulatów, których wspólnym mianownikiem było poszerzenie sfery swobód obywatelskich. Mówiło się tam również o prawie robotniczym do niezależnych związków zawodowych. List pięćdziesięciu dziewięciu był przestrogą. „Dłużej tak rządzić nie można” – mówili intelektualiści Gierkowi. Jedyną reakcją ze strony władzy były represje zastosowane wobec sygnatariuszy petycji. Po kilku miesiącach wstrząsnął Polską nowy, nieporównanie bardziej dramatyczny, sygnał kryzysu. W czerwcu 1976 roku robotnicy Ursusa i Radomia zastrajkowali i wylegli na ulice, by zablokować wielką podwyżkę cen. Reakcja władz była typowa: z podwyżki zrezygnowano, a wobec uczestników protestu zastosowano klasyczną broń dyktatur: szpalery milicjantów tłukących pałkami („ścieżki zdrowia”) i fingowane procesy, potok oszczerstw i kampania nienawiści. Do pomocy represjonowanym robotnikom powstał spontaniczny ruch w środowiskach inteligenckich. Z tego ruchu zrodził się Komitet Obrony Robotników (KOR); z tego ruchu zrodziła się demokratyczna opozycja – pierwsze ogniwo długiego łańcucha nowego „cudu nad Wisłą”.

Całość ciągu późniejszych zdarzeń da się opisać jako dramatyczne zmaganie totalitarnej władzy ze społeczeństwem szukającym form dla zrealizowania swej podmiotowości. Okres od sierpnia 1980 roku do grudnia 1981 roku był tylko etapem tej walki; etapem zakończonym porażką niezależnego społeczeństwa i klęską totalitarnej władzy państwowej, bo tak określić należy sytuację, w której robotnikom zamiast argumentów zaserwowano czołgi. Nie miejsce tu na szczegółowy opis ówczesnych i późniejszych zmagań. Zrobią to inni; częściowo już zrobili: Lipski w książce o KOR-ze, Holzer w książce o „Solidarności”. Mnie podkreślić tylko wypada dwie cechy charakterystyczne opozycji demokratycznej, które stały się własnością „Solidarności”. Są to: wyrzeczenie się przemocy i polityka oparta na prawdzie.

Skąd bierze się potęga tego ruchu, jego liczebność, ogólnokrajowy zasięg, jego cierpliwość i konsekwencja? Jedni łączą to z tradycją narodowej walki o wolność, drudzy z rolą Kościoła katolickiego. Trzeci z dojrzałością polskiej strategii własnościowej sformułowanej przez przywódców podziemia. Wszyscy mają rację. W istocie jednak powód nadrzędny tkwi w samej naturze systemu totalitarnego, który od wielu już lat stał się czynnikiem blokującym rozwój sił wytwórczych, stymulatorem postępującego wyjałowienia, niszczycielem kreatywności i kultury duchowej społeczeństwa. Ten system jednak jest gwarantem realizacji klasowego interesu i utrzymania władzy przez rządzącą nomenklaturę; jest jedyną formą istnienia tej nomenklatury. Ponieważ zaś Związek Sowiecki uznał panowanie nomenklatury za gwarancję swych ideologicznych interesów w Polsce, dążenie Polaków do podmiotowości godzi nie tylko w żywotne interesy generalskiego aparatu władzy, ale i w – swoiście zdefiniowaną – sowiecką rację stanu. Czy możliwa jest redefinicja sowieckich interesów w Polsce? Od odpowiedzi na to pytanie zależy los sprawy polskiej. Od odpowiedzi na to pytanie zależy również model pokojowej koegzystencji, bo ta odpowiedź przesądzi, czy przywódcy sowieccy są skłonni uznawać nowe polityczne realia.

Polskie realia są zaś takie, że po upływie czterdziestu miesięcy od wprowadzenia stanu wojennego utrzymuje się bardzo szeroki ruch oporu przeciw dyktaturze i jeszcze szerszy front odmowy współpracy z generałami. A zarazem nie ma ze strony „Solidarności” działań o charakterze terrorystycznym, nie ma zamachów, porwań etc. Tymi metodami posługuje się wyłącznie aparat władzy. Czym wytłumaczyć tę osobliwą sprzeczność, którą oficjalni propagandziści określają mianem normalizacji? Jaką formułę znaleźć dla tej niezwykłej sytuacji, w której represje, prowokacje i zwykłe zmęczenie – najpewniejszy sojusznik wszystkich dyktatur – nie zdołały „Solidarności”, głównej instytucji tego ruchu obywatelskiego nieposłuszeństwa, ani zlikwidować, ani wepchnąć w ślepy zaułek terroryzmu? W jaki sposób ten naród przezwyciężył alternatywę typową dla wszystkich społeczności pokonanych: między służalstwem a rozpaczą?

Otóż wydaje się, że naród polski nie czuje się pokonany. Odpowiedzi na powyższe pytania szukać przeto należy w – znanej skądinąd komunistom – formule Lenina: władza po staremu rządzić już nie może, a po nowemu nie potrafi; ludzie po staremu żyć już nie chcą, a po nowemu żyć już się nie boją.

Cóż to znaczy – „po staremu żyć nie chcą”? Otóż nie chcą już być podmiotami, nie chcą milcząco akceptować swego zniewolenia; odrzucając status poddanego, i chcą nowe życie tworzyć sami. I nie lękają się tego czynić.

A cóż to znaczy – „rządzić po staremu”? Znaczy to zakładać, że społeczeństwo jest (lub będzie wkrótce) totalnie sterroryzowane, a przez to w pełni plastyczne wobec poczynań aparatu władzy. „Rządzić po nowemu” to zakładać istnienie podmiotowości społeczeństwa nie jako przejściowego zła, lecz jako nieusuwalnego elementu społecznej rzeczywistości. Tędy wiedzie droga do dialogu i kompromisu.

Czy to jest realne? Czy – mówiąc obrazowo – można przyjąć realność kompromisu oprawcy z ofiarą, klawisza z więźniem? Czy nie mają racji ci – zwani u nas „fundamentalistami” – którzy powiadają, że żadne demokratyczne przeobrażenia nie są możliwe bez całkowitej destrukcji międzynarodowego systemu komunistycznego; że – przeto – jedynym sensownym programem jest odrzucenie rachuby na ewentualny kompromis z rządzącymi komunistami na rzecz idei integralnie niepodległościowych, tzn. idei pełnego uniezależnienia się od Związku Sowieckiego i całkowitego odsunięcia komunistów od władzy? Tak brzmi centralny dylemat polskiej opozycji.

Odłóżmy na razie odpowiedź na to pytanie. Poprzestańmy teraz na odnotowaniu, że to, co nasi generałowie nazywają „normalizacją”, różni się istotnie od „normalizacji” à la Kadar czy też à la Husak. Istotą tamtych normalizacji było rozbicie wszystkich instytucji niezależnego społeczeństwa. W czterdzieści miesięcy po sowieckiej interwencji Węgry przypominały polityczny cmentarz; po czterdziestu miesiącach normalizacji Czechosłowacja była – według celnego określenia Aragona – kulturalną Biafrą Europy. W Polsce natomiast, po urzędowej likwidacji instytucji niezależnego życia publicznego (związki zawodowe, związki twórcze, organizacje młodzieżowe, redakcje pism etc.), po – powtórzmy – czterdziestu miesiącach represji i prowokacji niezależne społeczeństwo obywatelskie – choć zepchnięte w sferę nieoficjalną – nie zostało rozbite ani unicestwione. W warunkach Przodującego Ustroju jest to zjawisko całkowicie bezprecedensowe. Bardziej niż komunizm po zwycięskiej pacyfikacji przypomina ten stan rzeczy demokratyczne społeczeństwo po zamachu wojskowym. Jakże wielką odległość przebyli Polacy na swej drodze od totalizmu do demokracji!

Piszę te słowa w niedługi czas po procesje morderców ks. Jerzego Popiełuszki. Dla niektórych zachodnich obserwatorów jego przebieg był dowodem liberalizmu naszych generałów. Istotnie, było to zupełnie bezprecedensowe zdarzenie w całej historii Przodującego Ustroju. Nigdy dotąd nie obnażono tak dalece – nawet jeśli mimowolnie – mechanizmu montowania prowokacji przez aparat bezpieczeństwa; nigdy tak drastycznie nie ujawniono nikczemności tych ludzi, którzy są panami życia i śmierci zwyczajnych obywateli. Tak, to było bezprecedensowe. Ale – znów powtórzmy – w Polsce od dziesięciu lat wszystko jest bezprecedensowe. Także niezależny obieg informacji. Także ruch „Solidarności”. Nade wszystko zaś za bezprecedensowy należy uznać autorytet i zasięg oddziaływania Kościoła katolickiego. Zaś proces toruński był również bezprecedensowy w swym ataku na Kościół. Opluskwianie w sposób najbardziej nikczemny zamordowanego kapłana, oskarżanie o kolaborację z Gestapo biskupa przemyskiego ks. Ignacego Tokarczuka, otaczanego tak wielkim szacunkiem całego społeczeństwa, oskarżenie innych biskupów o rozbijanie małżeństw i malwersacje pieniężne – oto druga twarz procesu toruńskiego. Najistotniejszym jej składnikiem jest szantaż pod adresem biskupów: „Spójrzcie, tacy oto będziemy, jeśli nie zaprzestaniecie oporu!”. Bowiem nasi generałowie dobrze wiedzą, że nie złamią oporu społecznego, dopóki nie zepchną Kościoła do katakumb lub nie zredukują go do poziomu kolaboracyjnej instytucji na wzór Cerkwi prawosławnej w Związku Sowieckim. Zamordowanie ks. Jerzego Popiełuszki było elementem tego scenariusza, bowiem dla władz był ks. Jerzy uosobieniem styku Kościoła z „Solidarnością”. Odprawiane przezeń msze św. w intencji Ojczyzny były dla Warszawy niezwykłymi momentami otuchy i nadziei. Tych chwil ofiarowanych udręczonemu i prześladowanemu miastu nigdy nie mogli funkcjonariusze policji wybaczyć kapłanowi żoliborskiego kościoła.

Porwanie ks. Jerzego Popiełuszki było tylko jednym z długiego cyklu uprowadzeń. Sprawcy pozostałych chodzą bezpiecznie ulicami polskich miast i nie toczy się przeciwko nim żadne postępowanie karne. Nie wznowiono również – mimo licznych żądań opinii publicznej – postępowania przeciw mordercom Grzesia Przemyka. Natomiast kapitan Piotrowski – morderca i organizator mordu, który ze swej ławy oskarżonego uczynił prokuratorski fotel w procesie przeciwko Kościołowi – stał się idolem swych koleżków z resortu. Słyszałem to od nich na własne uszy podczas zatrzymań i przesłuchań. Kiedy w chwilę po rozstaniu z Lechem Wałęsą wsiadałem w ich towarzystwie do samochodu, usłyszałem: „Mamy jeszcze dla pana Michnika wolne miejsce w bagażniku. Jak dla Popiełuszki”. Taki świetny żart... Ci nie dbają nawet o pozory...

Inaczej generałowie. Im na pozorach bardzo zależy. Nie chcą być – wbrew faktom – odpowiedzialni za ten okrutny mord. Dlatego proces toruński musiał się odbyć. I dlatego oskarżeni na wyścigi deklarowali, że „nie było żadnej góry”, że porwanie i zamordowanie ks. Popiełuszki to ich partyzancka akcja i własny pomysł. Jedynym punktem spornym było, czy pomysłodawcą był pułkownik Pietruszka, czy też kapitan Piotrowski, któremu taki koncept podsunęły krasnoludki z CIA. Proces toruński musiał się odbyć, by z generałów zdjąć odium mordu. Odegrał on rolę zasłony dymnej, ale nie oznaczał żadnego zwrotu politycznego. Istotą polityki generałów pozostało dążenie do rozbicia podmiotowości społeczeństwa. Sięgnięto przeto po stary i tylekroć już skompromitowany środek prawnego bezprawia. Polega on na więzieniu i skazywaniu przez dyspozycyjne sądy działaczy „Solidarności” pod najbardziej absurdalnymi zarzutami. Ledwo Bogdan Lis przestał być winien zdrady Narodu, a już Andrzej Gwiazda okazał się chuliganem miotającym kamienie. Ja zaś awansowałem na członka Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność”, co byłoby dla mnie prawdziwym zaszczytem, gdyby nie ten szkopuł, iż nominacji dokonała Służba Bezpieczeństwa z Gdańska.

Lista więźniów politycznych ulega gwałtownie wydłużeniu. Wśród nich znajdują się ludzie tej miary, co Michał Luty, organizator wszechnicy robotniczej na Śląsku, czy Józef Śreniowski, socjolog z Łodzi, mój przyjaciel z KOR-u. I myślę, że jeśli więzienie Lisa, Frasyniuka czy moje przekreśli wizerunek liberalizmu generałów oraz rzuci choć promień światła na innych uwięzionych – to nasz pobyt w więzieniu nie będzie daremny.

Machina więzienna raźno ruszyła więc naprzód. Nie mogło być inaczej. W obliczu krachu gospodarczego (po raz kolejny zima zaskoczyła rządców mego kraju...), w chwili kolejnego ataku na stopę życiową i zdobycze socjalne (ośmiogodzinny dzień pracy, wolne soboty) świata pracy, wśród napięć społecznych grożących eksplozją robotniczego gniewu – jedyną nadzieją rządzących jest strach obywateli. I choć porwania czasowo ustały – ten rodzaj polemiki politycznej okazał się okresowo mało poręczny – to naszym udziałem stała się zmiana mieszkań prywatnych na więzienie. Atoli żadne dane polskiego równania nie uległy przez to zmianie. Polska nie przestała być tym, czym była: krajem, w którym naród wybija się na wolność i podmiotowość, a władza wpycha go w gorset totalitarnej dyktatury.

Bezpośrednim powodem naszego aresztowania był strach aparatu władzy przed wyznaczonym na 28 lutego strajkiem protestacyjnym przeciw podwyżkom cen. 13 lutego zatrzymano nas w czasie rozmowy z Lechem Wałęsą. 14 lutego miasta Polski zostały zarzucone ulotkami wzywającymi do strajku. 15 lutego przedstawiono nam prokuratorski nakaz aresztowania. Decyzję o strajku podjęli przywódcy „Solidarności” w przekonaniu, że obowiązkiem związku jest przeciwstawienie się poszerzaniu obszarów ubóstwa i nędzy i jasne zadeklarowanie „nie” dla polityki zastępującej reformy strukturalne drenażem budżetów rodzinnych.

Nie dysponuję dostateczną wiedzą o tym, co wydarzyło się po moim aresztowaniu, ale fakty są dostatecznie wymowne. Rządowym „neozwiązkom” nakazano odrzucić wszystkie warianty podwyżek, a samą podwyżkę rozłożono w czasie. Dowodzi to najlepiej, że kierownictwo „Solidarności” właściwie oceniło wagę sprawy, stan nastrojów społecznych i dobrze wybrało moment protestu. Nie była to wszakże decyzja bezdyskusyjna. Rozmowy towarzyszące tej sprawie, których byłem świadkiem, uświadomiły mi plastycznie dwa typy zagrożeń towarzyszących „Solidarności”. Z jednej strony krytykowano tę decyzję jako zbyt kunktatorską: piętnaście minut to zbyt mało, władza tego nie odczuje, potrzeba uderzeń mocniejszych – aż do strajku generalnego. Tak mówili radykałowie. Myślę, że ich rozumowanie kryje w sobie niemały ładunek klasycznego chciejstwa. Decydować się na taką konfrontację to nie tylko stawiać pod znakiem zapytania istnienie instytucji podziemnego społeczeństwa, ale również zamykać oczy na rzeczywistość. Zaś rzeczywistość jest taka, że w styczniu 1985 roku, gdy TKK podejmowała własną decyzję, ludzie z zakładów pracy nie mieli na taką konfrontację ani sił, ani ochoty. Struktura myślenia radykalnego ma to do siebie, że papierowe konstrukcje lub emocjonalne nastroje blokują wiedzę o realiach. To doświadczenie jest trwałym udziałem wszystkich pokoleń spiskowców i emigrantów. Opozycja moja przeciw tym radykalnym pomysłom nie wynika z nadmiernie pesymistycznego nastroju. Przeciwnie: koledzy zarzucali mi raczej nadmiar entuzjazmu. Wszelako swój optymizm staram się kontrolować, wiedząc, że wytwarza on te same nadzieje, którymi się karmi.

Zauważyłem wszakże, iż znaczny krytycyzm wobec decyzji TKK wykazywali także liczni działacze regionalni. Powtarzali uparcie: to się nie może udać, ludzie nie chcą strajków, bo lękają się represji, bo są zmęczeni, bo nie wierzą w efekt. Uznawałem wszystkie racje tego wywodu. Dostrzegałem w nim jednak również paraliżujący lęk przed porażką, przed sytuacją, w której zakłady nie pójdą za apelem TKK. Nie podzielałem tego lęku. Nie uważałem, by nieudany piętnastominutowy strajk przeciw podwyżkom cen był apokaliptyczną klęską. Byłby co najwyżej dowodem, że w chwili obecnej robotnicy nie czują się na siłach, by bronić swych interesów na drodze strajku. Natomiast prawdziwą klęską byłoby, gdyby TKK do takiego strajku nie wezwała. Byłby to znak, że „Solidarność” nie jest już niezależnym związkiem zawodowym gotowym do walki o interesy materialne świata pracy. Werbalny protest byłby w tej sytuacji tym samym, co deklaracje rządowych „neozwiązków”.

Strach przed porażką – myślę – może być nieraz bardziej paraliżujący niż sama porażka. Myślę też, że społeczeństwo podziemne – choć żyje ciągłą improwizacją – wytworzyło własne mechanizmy instytucjonalnego skostnienia, własną rutynę i towarzyszącą temu niechęć do zmian. Jest to tyleż zrozumiałe, co i niebezpieczne. W myślenie działaczy podziemia – i wszystkich działaczy „Solidarności” – musi być wpisana gotowość do spotkania z niespodzianką, z sytuacją gwałtownego zwrotu w nastrojach, jak to było bezpośrednio po porwaniu ks. Popiełuszki. Pewien konserwatyzm postaw ludzkich i struktur instytucjonalnych jest cenny, bo umożliwia zachowanie ciągłości. Wszelako może on stać się szkodliwym hamulcem i końskimi okularami, gdy blokuje kontakt z przeobrażającą się rzeczywistością. Daleki jestem od wyolbrzymiania tych zagrożeń, choć myślę, że warto być ich świadomym. Rację mają ci, którzy mówią, że walka o wolność kosztuje, ale racja jest też i po stronie tych, co namawiają, by starannie liczyć koszty i minimalizować straty. Dobrze, że dla obu tych postaw jest miejsce w „Solidarności”.

Przez blisko trzy lata przebywałem w więzieniu. Funkcjonariusze MSW, proponując mi wyjazd z Polski lub deklarację lojalności i kusząc wolnością za tę podłą cenę, wciąż zapewniali, że „Solidarność” już dawno nie istnieje, a ja – pozbawiony informacji – żyję w świecie złudzeń. Chwilami myślałem sobie: a może oni mają rację?

To, co zobaczyłem po opuszczeniu więzienia, przekroczyło nie tylko moje oczekiwania, ale i marzenia. Ludzi „Solidarności” znalazłem mądrych i zdeterminowanych, gotowych do długiej walki i posiadających jej jasną wizję. I to właśnie, ten stan organizacyjny „Solidarności”, ten zakres polskiej podmiotowości funkcjonującej w niezależnym obiegu, te dziesiątki świetnych pism i znakomitych książek, tę powagę dyskusji o Polsce zespoloną z gotowością do ryzyka – to wszystko nazywam polskim cudem nad Wisłą. Przysłuchiwałem się studenckim i robotniczym seminariom, czytałem nowe pisma o poziomie doskonałym, publikowane w różnych miastach i krążące w różnych środowiskach. Widziałem publikowane w nieocenzurowanych wydawnictwach książki Poppera i Kundery, Besançona i Arona, Orwella i Szestowa, Sołżenicyna i Havla, o polskich autorach już nie wspominając. Widziałem nieocenzurowane malarstwo i niezależną fotografikę, a także pierwsze dzieła filmowe na nieocenzurowanych wideokasetach. Widziałem kościoły będące oazami duchowej niepodległości i ośrodki pomocy represjonowanym, które znalazły przytulisko w tych kościołach.

Oczywiście nie wszystko, co widziałem, było równie krzepiące. Widziałem też smutek i zmęczenie, brzydki spryt i wstrętne zakłamanie, cwaniaków udających heroizm i judaszów przyoblekających płaszcz politycznego realizmu. Są to wszakże zjawiska normalne, towarzyszące każdemu ruchowi i każdej społeczności. Odbiegał od normy, od wszystkich potocznych wyobrażeń, ten niezwykły ruch na rzecz podmiotowości – „Solidarność”.

Pragnę uniknąć grzechu idealizacji swych przyjaciół. Znam ich wady i ograniczenia, wiem, że są całkiem normalnymi ludźmi. A jednak wciąż ogarnia mnie podziw, ilekroć o nich myślę. Nie umiałem im tego przekazać. Teraz żałuję swej powściągliwości. Niech więc choć teraz Janek i Konrad, Zbyszek i Bogdan, Tadeusz, Wiktor i Patryk przyjmą ode mnie słowa pozdrowienia i wielkiego szacunku.

Czemu „Solidarność” odrzuca przemoc? To pytanie wciąż wracało w rozmowach z cudzoziemcami. Teraz spróbuję na nie odpowiedzieć. Ci, którzy głoszą potrzebę stosowania przemocy w walce o wolność, muszą uzasadnić tezę, że – po pierwsze – przemoc może okazać się środkiem skutecznym w konkretnej sytuacji, oraz że – po wtóre – przemoc zastosowana nie przeobrazi ideałów wolnościowych w ich przeciwieństwo.

Nikt w dzisiejszej Polsce nie jest w stanie uzasadnić tezy, że sięgnięcie po przemoc umożliwi Polakom usunięcie wojsk sowieckich z Polski i odsunięcie komunistów od władzy. Po prostu Związek Sowiecki dysponuje siłą militarną, z którą konfrontować się niepodobna. Inaczej mówiąc: po pierwsze, nie mamy armat. Napoleon po takiej replice zrezygnował z dalszej konwersacji. Napoleona interesowało jednak zwycięstwo jego armii, nie zaś budowanie demokratycznego i pluralistycznego społeczeństwa. My przeto na takiej odpowiedzi poprzestać nie możemy.

Racja pragmatyczna splata się nierozerwalnie w naszym rozumowaniu z racją ideową: wypowiadamy przypuszczenie, że – doświadczenie historyczne poucza – stosując przemoc w boju przeciw starym Bastyliom, natychmiast – niejako nolens volens – budujemy nowe. Przemoc jest nieodłącznym towarzyszem zmiany społecznej – to prawda. Nieprawdziwe jest jednak twierdzenie, że ta zmiana to wyłącznie efekt konfrontacji różnych przemocy. Zmiany są bowiem nade wszystko wynikiem starcia różnych przeświadczeń moralnych i projektów ładu społecznego. Zanim z przemocą panujących zderza się przemoc poddanych, w umysłach ludzkich konfrontują się kodeksy etyczne i systemy wartości. Dopiero gdy stare idee panujących przegrywają moralny pojedynek, poddani – bywa – sięgają po przemoc. Tak było w epoce Wielkiej Rewolucji Francuskiej; tak było w epoce rewolucji rosyjskiej. Te przykłady padają w każdej dyskusji na dowód, że rewolucyjną przemoc wyprzedziła moralna destrukcja starych rządów. Wszelako oba te przykłady, zredukowane do „rewolucji encyklopedystów” i zdobycia Bastylii czy sukcesu ideologii radykalnych w Rosji i szturm na Pałac Zimowy, zatracają swój edukacyjny sens. Z autentycznego doświadczenia stają się bezwartościową atrapą: by pojąć całą doniosłość tamtych rewolucji, skupić trzeba uwagę na terrorze jakobińskim i terrorze bolszewickim, na gilotynie sankiulotów i na naganie komisarzy. Bez namysłu nad mechanizmem rodzącym terror zwycięskich rewolucji nie sposób sformułować podstawowych dylematów współczesnych ruchów wolnościowych. W plan walki o wolność – myślę – musi być wpisana wiedza historyczna o możliwym skutku rewolucyjnej przemocy. Doświadczenie terrorystycznej degeneracji musi być zakodowane w świadomości uczestników ruchów wolnościowych; inaczej wolność – w myśl znanej formuły Simone Weil – znów będzie uciekinierką z obozu zwycięzców.

Z tej perspektywy warto przyjrzeć się ruchom wolnościowym w Przodującym Ustroju. Opisując bunt więźniów w sowieckim obozie koncentracyjnym, Aleksander Sołżenicyn – w Archipelagu Gułag – plastycznie odmalował mechanizm łamania wolności więźniów przez nową władzę wyłonioną spośród ich wczorajszych towarzyszy niedoli. Obraz Sołżenicyna ma siłę wielkiej alegorii – jest przestrogą dla nas, dla wszystkich buntujących się zeków Przodującego Systemu. Wszystkie relacje o rewolucji węgierskiej zgodne są w opisach okrucieństw zrewoltowanego tłumu, który urządzając samosądy, brał odwet na znienawidzonych funkcjonariuszach aparatu bezpieczeństwa. Można rozumieć psychologię linczującego tłumu, ale trudno nie zadumać się nad tym krętym zaułkiem drogi do wolności.

Polska epoki Października 1956 roku była niemal przeciwieństwem doświadczenia węgierskiego. Jednak ówczesna lekcja polskiej historii naucza nade wszystko, jakimi socjotechnikami posługują się komuniści, gdy chcą opanować kryzys społeczny. Jest to więc lekcja klęski społeczeństwa, a nie demokratycznej strategii wolnościowej. Inaczej Czechosłowacja: Praska Wiosna uniknęła rewolucyjnego terroru z jednej, a rozmycia na wzór polskiego Października – z drugiej strony. Jednak Praska Wiosna pozostała w kręgu wielkiego mitu zgody narodowej złamanej przez sowiecką interwencję – rewolucyjny proces w Czechosłowacji nie osiągnął pułapu wewnętrznej polaryzacji, kiedy przedmiotem sporu stało się zagadnienie władzy partii komunistycznej.

W gruncie rzeczy dopiero Polska stała się terenem świadomej walki o ograniczenie władzy komunistycznej nomenklatury i o faktyczny pluralizm w warunkach wyznaczonych przez doktrynę Breżniewa. Ta świadomość przesądziła, że „Solidarności” obcy był rewolucyjny terroryzm.

Strategia wypracowana przez „Solidarność” najpełniej zaowocowała po 13 grudnia, kiedy to zmasowany atak wojska i policji natrafił na niekonwencjonalne formy oporu, trafnie określane przez Macieja Poleskiego mianem „milczenia morza”. Ta strategia nie tylko zminimalizowała straty i pozwoliła na ocalenie struktur niezależnego społeczeństwa – ta strategia zagwarantowała swoistą „wygraną w przegranej”. Bowiem nawet jeśli niekorzystny układ międzynarodowy przesądzi o trwaniu polskiego zniewolenia politycznego, to przecież nikt nie wyrwie z polskich mózgów tych przeczytanych książek, tych wydrukowanych gazet, tych odbytych dyskusji. Dzięki tej strategii współczesne pokolenie Polaków nie ulegnie już nigdy zatruwającej chorobie samoniewoli.

Z tą strategią zespolony był program „Solidarności” i jej etos. Rewolucyjny terroryzm zawsze miał za sobą sankcję projektu idealnego społeczeństwa. W imię tego ideału nie zaprzestała swej pracy jakobińska gilotyna i nie ustawał szczęk broni bolszewickich plutonów egzekucyjnych. Droga do „Królestwa Bożego” na ziemi wiodła przez rzekę krwi.

„Solidarność” nie miała i nie ma wizji idealnego społeczeństwa. Chce żyć i chce pozwolić żyć. Jej ideały bliższe będą rewolucji amerykańskiej niż francuskiej, jej myślenie o celach usytuować wypada w kontekście ruchu oporu przeciw frankizmowi w Hiszpanii czy „czarnym pułkownikom” w Grecji, a nie wśród bojowników o realizację doktrynalnego projektu. Etos „Solidarności”, konsekwentnie odrzucanej przemocy, ma wiele wspólnych cech z ideą non violence ukształtowaną przez doświadczenie walki Gandhiego i Martina L. Kinga. Nie jest to jednak etos typowy dla ruchów pacyfistycznych.

Pacyfizm, przynajmniej w swym kształcie masowym, nastawia się na uniknięcie cierpień; pacyfista często powtarza, że nie ma takich spraw, za które warto cierpieć i umierać. Etos „Solidarności” – jak sądzę – zakłada, że są sprawy, dla których warto cierpieć i umierać, choć nie ma spraw, dla których wolno zadawać cierpienie i zabijać. Gandhi i King oddali życie za tę samą sprawę co górnicy z kopalni Wujek, którzy odrzucili przeświadczenie, że lepiej być dobrowolnym niewolnikiem niż ofiarą mordu. Sądząc tak, uczestnik „Solidarności” świadomie odrzuca doktrynalną konsekwencję za wszelką cenę. Śledząc nauki Papieża Polaka, nienawidząc jak on wojen, dopuści przecież możliwość zbrojnej obrony wolności przed agresywnym despotyzmem. Nieprzypadkowo jeden z najświetniejszych twórców współczesnej kultury polskiej zatytułował swój esej: Pochwała niekonsekwencji...

Powiedziawszy to wszystko, dodać wypada, że „Solidarność” nie była i nie jest wolna od totalitarnych pokus. Zorganizowana jako ruch samoorganizacji społecznej do walki z totalitarnym państwem, złożona z ludzi wyrosłych z Przodującego Ustroju i uformowana przez jego totalitarne struktury, „Solidarność” wciąż rozdarta była pomiędzy walką o wpływ na decyzje administracji a dążeniem do ograniczenia omnipotencji państwowego aparatu. W praktyce był to zalążek dramatycznego dylematu, przed którym stawał ruch: być alternatywą dla władzy czy świadomie wyrzec się tej aspiracji i skoncentrować się na walce o ograniczenie jej zasięgu. Ten dylemat ma „Solidarność” – i każdy ruch wolnościowy w ustroju komunistycznym – jeszcze przed sobą. Od jego rozstrzygnięcia zależy przyszłość społeczeństw postkomunistycznych. Walka o władzę w państwie musi doprowadzić do sięgnięcia po przemoc, walka o Samorządną Rzeczpospolitą, wedle projektu uchwalonego na pamiętnym zjeździe „Solidarności” w Olivii, nakazuje z przemocy zrezygnować.

Dla mnie „Solidarność” nie była i nie jest organizacją do walki o władzę w państwie. Wiem jednak, że nie był to pogląd bezdyskusyjny. Ostre napięcia rodzą silne pokusy. Głębokie upokorzenia produkują projekty rozwiązań bezgranicznie radykalnych. Brak prostych rozwiązań i jasnych perspektyw sprzyja demagogicznej licytacji. Gwałtowne upolitycznienie setek tysięcy ludzi wcześniej biernych i obcych kulturze politycznej rodzi syndrom będący mieszanką populizmu z nacjonalizmem, gęsto okraszonym symboliką religijną. Tę piorunującą mieszankę oglądaliśmy wszyscy w ostatnich trzech miesiącach 1981 roku. Choć ciągle był to nurt marginesowy, to oglądanie jego kolejnych manifestacji nie było zabawne i rodziło niewesołe refleksje. Uczciwie i mądrze mówił o tym Bogdan Borusewicz w swym głosie opublikowanym w książce Konspira. Anarchizacja – świadomie podsycana przez aparat władzy szykujący już wojskowy zamach – czyniła ludzi podatnymi na najgorsze brednie i była złotym czasem dla karier najbardziej dziwacznych indywiduów. Wśród tych ludzi bez trudu wyszukiwałem oczyma duszy przyszłych Feliksów Dzierżyńskich...

Sumując: jestem zdania, że wiodąca idea „Solidarności”, ta idea, która zakłada dążenie do Samorządnej Rzeczypospolitej w społeczeństwie, a nie walkę o władzę w państwie, ta właśnie idea jest szansą, że u kresu tego ruchu nie odnajdę gilotyny ani egzekucyjnych plutonów rozstrzeliwujących kolejnych „wrogów ludu”.

Kiedy sięgam pamięcią do tamtych tygodni, gdy wszystko szło już ku najgorszemu, kiedy odtwarzam klimat ówczesnych złudzeń i rekonstruuję linie sporów w łonie „Solidarności”, to wciąż przychodzi mi na myśl, że problemem kluczowym nie był ani podział na „radykałów”, ani spór pomiędzy Wałęsą i Gwiazdą, ani też polemika wokół oceny KOR-u. Najistotniejszy był właśnie konflikt tradycyjnej „Solidarności” ze zrodzoną z nędzy, histerii i demagogii, posługującą się frazesami o „prawdziwych Polakach” i zagłuszającą wrzaskiem każdą myśl strategiczną tendencją populistyczno-totalitarną. Czy zatem ówczesny podział przypominał swym kształtem spór prawicy z lewicą? Wtedy tak właśnie sądziłem. Dziś jestem odmiennego zdania.

Z pewnością tradycyjne, historyczne podziały wyrzeźbiły różne rodzaje wrażliwości i różne style politycznego myślenia. W poszczególnych wypowiedziach łatwo wytropić ślady rozmaitych lektur; pozostały także kwestie sporne właściwe dla epok minionych (np. status Kościoła, zakres laicyzacji etc.). Wszelako – myślę – konflikt prawica – lewica przynależy już w Polsce do historii. Dzieli on społeczeństwo rozdarte sporem o rozwój wolności mieszczańskich, o powszechne prawo wyborcze i reformę rolną, o laicyzację i ośmiogodzinny dzień pracy, o zakres świadczeń społecznych, upowszechnienie oświaty czy demokratyzację kultury. W epoce totalitarnych dyktatur dominuje inny typ podziału: na zwolenników wizji społeczeństwa otwartego i społeczeństwa zamkniętego. Cechą tego pierwszego jest ład oparty na samorządzie i porozumieniach zbiorowych; cechą tego drugiego jest ład regulowany przez represję i dyscyplinę. W wizji społeczeństwa otwartego państwo jest stróżem bezpieczeństwa obywateli; w wizji społeczeństwa zamkniętego państwo jest naczelnikiem i nadzorcą wyznaczającym wszystkie formy społecznego istnienia.

Na nieadekwatność tradycyjnych podziałów zwrócił uwagę przed kilkoma laty Włodzimierz Bukowski. Gdy spytano go, tuż po pamiętnej wymianie na Corvalana, czy należy do obozu lewicy, czy też prawicy, odpowiedział: „My nie jesteśmy ani z obozu lewicowego, ani z obozu prawicowego. My jesteśmy z obozu koncentracyjnego”. I taka jest prawda.

Nazwisko Bukowskiego przywołałem tu nieprzypadkowo. Jego książka została opublikowana w kilku podziemnych wydawnictwach i osiągnęła ogromny sukces wydawniczy. Dowodzi to, że etos Bukowskiego, tak znakomicie odtworzony w jego pamiętniku, dobrze koresponduje z nastrojem duchowym polskiego ruchu oporu. Dowodzi to także, iż przyszłość widzą ludzie „Solidarności” nie w eksplozjach plemiennej nienawiści, lecz w nowym układzie stosunków między narodami, opartym na zasadzie wolny z wolnymi, równy z równymi. W „Solidarności” nurt pracujący na rzecz takiego porozumienia jest silny i wyrazisty. Świadczą o tym liczne w niezależnym obiegu publikacje autorów z Czechosłowacji (zwłaszcza utwory Vaclava Havla cieszą się wielką popularnością), z Węgier, także z Litwy i Ukrainy. Problem nowego ułożenia relacji z narodami sąsiednimi uczynili przedmiotem swej refleksji publicyści tej miary, co Poleski, Podlaski (pseudonim) czy Jan Józef Lipski. Oczywiście istnieją i inne punkty widzenia, ale tego nurtu – w piśmiennictwie krajowym i emigracyjnym – nie sposób nie zauważyć.

Etos nie zastąpi jednak programu politycznego. Zastanawiamy się przeto nad przyszłością stosunków polsko-rosyjskich. W tej kluczowej kwestii myślenie nasze winno być otwarte i wielowariantowe. Dlatego nie możemy wykluczyć takich przeobrażeń w sowieckiej polityce zagranicznej, które uczynią kompromis możliwym. Pamiętamy przecież, że kompromis sowiecko-fiński poprzedzony był wojną między tymi państwami.

Na czele sowieckiego państwa stanął człowiek nowy, wyraz zmiany generacji w łonie elity władzy. Ta zmiana kryć może w sobie szansę, bo Michaił Gorbaczow nie jest jeszcze więźniem własnych decyzji. Nikt nie może wykluczyć, że impuls reformatorski wyjdzie ze szczytów aparatu władzy: tak przecież było w epoce Aleksandra II i po stu latach – w epoce Chruszczowa. Nawet wbrew oporowi starego aparatu – reforma jest zawsze możliwa. Przywódcy Kremla, chcąc odpowiedzieć na wyzwanie współczesności, mogą szukać nowego modelu relacji z państwami satelickimi. Na tę ewentualność polska myśl polityczna musi być przygotowana. Nie zastąpią tego fobie i emocje antyrosyjskie.

Popularność książki Bukowskiego dowodzi zresztą, że te fobie nie są niczym nieuchronnym: obóz demokracji rosyjskiej ma w Polsce niemało przyjaciół. Rosyjski ruch demokratyczny jest naturalnym sojusznikiem ruchu wolnościowego w Polsce. Takim samym sojusznikiem są ruchy narodowowyzwoleńcze w obrębie sowieckiego imperium, także ruch wśród naszych sąsiadów, Ukraińców, najtragiczniejszego z narodów Europy. Są to wszakże stwierdzenia nader ogólne: przyszłość tej części świata wciąż nie jest wyklarowana w swych zasadniczych konturach. Oczywiście są źródła napięć – niejasny jest kształt możliwych rozwiązań. Ta nieokreśloność nakazuje ostrożność, unikanie ryzyka formuł definitywnych, rezygnację z pośpiechu. Stąd też bierze się powściągliwość polskich wypowiedzi programowych, a nie – jak twierdzą niektórzy z krytyków „Solidarności” – z nacjonalistycznego zaślepienia.

Nie jest też słuszne przypisywanie „Solidarności” politycznego klerykalizmu. Szacunkowi dla Kościoła nigdy nie towarzyszyło polityczne podporządkowanie Związku. Pomysły budowania ruchu związkowego w oparciu o Kościół katolicki, które pojawiały się czasem w ostatnich latach, miały z reguły charakter marginalny. Zostały one odrzucone zarówno przez przywódców TKK, jak i Lecha Wałęsę.

Rola Kościoła katolickiego w Polsce, tak spektakularnie zamanifestowana przed dwoma laty podczas wizyty Papieża, wzbudziła liczne, często nieżyczliwe komentarze zagranicznych obserwatorów. Posłuchajcie przeto, panowie, opinii człowieka niepodejrzewanego o realizowanie kościelnych wytycznych w swej publicystyce.

Kościół katolicki nie jest i nie powinien być instytucją polityczną. Biskupi nie są i być nie powinni reprezentantami politycznych aspiracji Polaków. Ale Kościół katolicki jest jedyną w Polsce instytucją legalną i w pełni autentyczną zarazem, niezależną od totalitarnych struktur władzy, a w pełni aprobowaną przez naród. Papież jest dla Polaków największym nauczycielem wiedzy o świecie ludzkich wartości i powinności. Ten stan rzeczy ma swoje oczywiste konsekwencje. Należy do nich kapłańska powinność wypowiadania się w sprawach najistotniejszych dla życia moralnego Polaków. Z tej powinności nie da się wydzielić sfery gwałconych praw człowieka. Przeto kiedy biskupi potępiają kampanię nienawiści, piętnują mordy czy postulują dialog zamiast represji, wypowiadają tym samym dążenia – także polityczne – przytłaczającej większości Polaków.

Niektóre z osób uchodzących powszechnie za blisko związane z Episkopatem wypowiadały nieraz opinię, że „Solidarność” faktycznie już nie istnieje. Wzbudzało to zrozumiały opór wśród działaczy „Solidarności”. Pomińmy w tej chwili spór o zręczność czy niezręczność poszczególnych wypowiedzi. Także autorowi niniejszych uwag wydawały się one nieraz nie na miejscu i nie na czasie. Odnotujmy wszelako, że całkiem racjonalny jest punkt widzenia katolickiego biskupa, który nie chce długookresowych interesów Kościoła wiązać z losem najszlachetniejszego nawet związku zawodowego czy ruchu społecznego. Kościół katolicki egzystował w feudalnych monarchiach i mieszczańskich republikach, wśród obcych okupacji i totalitarnych dyktatur. W każdej z tych sytuacji szukał adekwatnych formuł na osiągnięcie sposobu współżycia z otaczającą go rzeczywistością. Wydaje się, że także w chwili obecnej jesteśmy świadkami takich poszukiwań.

Gdyby hipoteza powyższa była zasadna – a potwierdzać się ją zdają zmasowane ataki oficjalnej propagandy na Kościół – to wolno domniemywać, że dla biskupów punktem odniesienia musi być model Kościoła wypracowany przez kardynała Wyszyńskiego. Ten model zapewnił polskiemu katolicyzmowi spektakularny triumf. Zanotujmy tedy, że konstytutywną cechą tego wzorca zbudowanego na dialektyce dyplomacji i świadectwa, oporu i kompromisu było założenie pełnej identyczności Pasterza z owczarnią. Owczarnia pojmowana była jako lud Boży, nie zaś jako podmiot życia publicznego – tak w relacjach z komunistyczną władzą, jak i wewnątrz Kościoła. W epoce stalinowskiej było to założenie poprawne – terror nie pozostawiał żadnych szczelin dla niezależnych działań. Dziś – w epoce funkcjonowania „Solidarności” – byłoby to założenie całkowicie fałszywe. Być może – odnotujmy na zakończenie tych hipotetycznych refleksji – iż źródeł rozmaitych, oczywiście pochopnych wypowiedzi o „Solidarności” przypisujących jej działaczom orientację parakomunistyczną, szukać należy w niedostatecznie precyzyjnej diagnozie realiów.

Nic wszakże nie zmieni faktu, że Kościół katolicki jest wielkim bogactwem Polaków. Nie dlatego po prostu, że pomieszczenia kościelne służą za siedzibę komitetom pomocy represjonowanym; i nie dlatego również, że kapłani z ambon upominają się o skrzywdzonych i prześladowanych; i nie dlatego wreszcie, że budynki kościelne rozbrzmiewają dziś wolnym słowem polskiej literatury i dźwiękiem polskiej muzyki, zaś ściany zdobią dzieła polskich malarzy, że – słowem – Kościół stał się azylem dla niezależnej kultury narodowej. Kościół katolicki dlatego – myślę – jest najważniejszą w Polsce instytucją, że naucza nas wszystkich, iż zginać kolana wolno nam tylko przed Bogiem.

Co będzie dalej?

Jest to pytanie najbardziej na miejscu, choć odpowiedź musi być z konieczności szczątkowa. Otóż – twierdzę – Polacy nie oczekują znikąd pomocy. Nie czekają na Reagana, nie liczą na pershingi, nie wiążą żadnych nadziei z rokowaniami w Genewie. Choć z radością witają każdy gest solidarności przypływający ze świata, to są świadomi – i tą świadomością nieraz dzielą się z innymi – że muszą i mogą liczyć tylko na siebie. Świadomi są, że nikt im nie pomoże przebyć tej trudnej próby, jakiej są obecnie poddawani.

Nikt nie jest prorokiem we własnym domu. Racjonalnie stwierdzić można tylko tyle: żadne ze źródeł napięć nie zostało usunięte, żaden z konfliktowych problemów nie został rozwiązany. Normalizacja pojmowana jako porozumienie okazała się iluzją. Normalizacja pojmowana jako pacyfikacja poniosła klęskę. Cóż więc stać się może?

„Fundamentaliści” powiadają: żadnych kompromisów. Mówienie o kompromisie, o dialogu, o porozumieniu to demobilizacja opinii publicznej, mydlenie oczu ludziom, upowszechnianie złudzeń. Z tych przesłanek wychodząc, poddawano często krytyce deklarację Wałęsy na temat gotowości do dialogu.

Nie podzielam stanowiska „fundamentalistów”. To prawda – kompromisu nie da się dziś wyżebrać ani też nie da się wytłumaczyć komunistom jego sensowności. Dlatego puste i żałosne są dziś apele „nowych realistów”, a ich autorzy winni pilnie baczyć, by nie przekroczyć cienkiej kreski oddzielającej polityczne spekulacje od kolaboranckich ofert. Kiedy Wałęsa deklaruje potrzebę kompromisu – demaskuje intencje władz; to samo mówi „nowy realista”, unikający jak ognia słowa „Solidarność” – oferuje władzy swą gotowość udziału w mordowaniu naszego Związku.

Wszelako logika „fundamentalizmu” przekreśla każdą próbę szukania kompromisu także w przyszłości. Kryje w sobie nie tylko przeświadczenie o niewyuczalności komunistów, ale i pewność, że w najbardziej nawet krytycznej sytuacji komuniści nie są zdolni do zachowań racjonalnych, a skazani są na upór samobójców.

Nie jest to dla mnie oczywiste. Doświadczenie historyczne dowodzi, że komuniści niejednokrotnie zmuszani byli przez okoliczności do zachowań racjonalnych i kompromisowych. Dlatego wariant „porozumieniowy” nie może znajdować się poza zasięgiem naszego rozumowania. Nie można zakładać nieuchronności krwawej konfrontacji, a przekreślać możliwości przeobrażeń ewolucyjnych i bezkrwawych. Tym bardziej że demokracja polityczna bardzo rzadko bywa dzieckiem krwawych przewrotów. Należy mieć więc jasną świadomość: trwający konflikt może przeobrazić się w dialog lub w wybuch. TKK i Wałęsa czynią wszystko, by w Polsce dialog stał się możliwy. Szanse ich strategii będą tym większe, im większy będzie poziom samoorganizacji niezależnego społeczeństwa. Do linczów ulicznych wystarczy rozgniewany tłum; do kompromisów – potrzeba zorganizowanego społeczeństwa. Czyniąc to wszystko, należy bacznie obserwować polityczną mapę świata. Los Polski wpisany jest – niestety! – w zmagania supermocarstw. Niejeden raz padaliśmy już tych zmagań ofiarą.

Prezydent Roosevelt nazwał kiedyś Polskę sumieniem – lub natchnieniem – świata. Nie miało to żadnego wpływu na amerykańskie decyzje w Jałcie. Także dzisiaj nie należy przywiązywać szczególnego znaczenia do werbalnych deklaracji. Jeśli wszakże przywiązujemy do nich pewne znaczenie, to dlatego, że zdają się zwiastować istotny zwrot w polityce Stanów Zjednoczonych. Propaganda komunistyczna oskarża prezydenta Reagana o grzech ideologizacji polityki zagranicznej. Istotnie. Wygląda na to, że amerykańska polityka – a rozpoczął to już prezydent Carter – podjęła wyzwanie ideologiczne. Jest to wynik przeświadczenia, że o wyniku konfliktu decydują nie tylko zasady siły, ale i siła zasad. Na tym polega amerykańskie odrzucanie sowieckiej wersji détente, która da się zredukować do prostej filozofii: kiedy ty masz władzę, domagam się dla siebie wolności, bo taka jest twoja zasada; kiedy ja mam władzę, odbieram ci wolność, bo taka jest moja zasada.

To, co się dzieje w Polsce, jest klasyczną ilustracją tej komunistycznej filozofii pokojowego współistnienia. W tym sensie Polska jest testem; precyzyjnym sprawdzianem intencji sowieckiej polityki zagranicznej. Tak jest od czasu jałtańskich porozumień. Chcecie wiedzieć, do czego dążą przywódcy z Kremla? Chcecie rozszyfrować sens ich pokojowych deklaracji? Patrzcie na Polskę. Nasi generałowie równie często mówią o porozumieniu narodowym i dialogu ze społeczeństwem, jak ich sowieccy towarzysze o détente i negocjacjach rozbrojeniowych. Język komunistów ma – jak wiele innych języków – tę osobliwość, że słowa należy inaczej zapisywać, a inaczej odczytywać. W tym języku pisze się „porozumienie”, a czyta się „wojskowy zamach stanu”. Te prawdy, banalne dla Polaków, stają się z wolna oczywistościami dla zachodnich sowietologów. Wydaje się w każdym razie, że tak rozumują ludzie z otoczenia prezydenta Reagana. Jeśli zaś tak jest, to u podstaw naszej analizy nie tkwi wiara w sumienie zachodnich polityków, lecz w ich rozum i zdolność poprawnej, chłodnej analizy. Rezygnacja z uznania za realny fakt polskich aspiracji do podmiotowości byłaby nie tylko błędem moralnym, ale i politycznym potknięciem. Tak rozumiem politykę amerykańską wobec sprawy polskiej.

Ta polityka, która łączy współpracę gospodarczą z warunkiem respektowania praw człowieka, doprowadza do pasji komunistycznych propagandzistów. Powtarzają więc bezustannie, że żadne poczynania amerykańskie nie będą miały wpływu na ich politykę więzienia politycznych antagonistów. Nie mówią prawdy, nawet Józef Stalin – co warto Jaruzelskiemu przypomnieć – zmuszony został przez sytuację do otworzenia bram łagrów przed Polakami. Jaruzelski chce uzyskać aprobatę dla swojej polityki represyjnej, by tym łacniej łamać wewnętrzny opór. Chce odblokowania stosunków z Zachodem na własnych warunkach. Jeśli mu się to uda, będzie to informacja dla całego obozu komunistycznego. Istotą tej informacji będzie przesłanie następujące: żadne represje przeciw wolności nie będą dla was kosztowne. Vae victis!

Jaruzelski walczy teraz o narzucenie Polakom i rządom zachodnim swojej wersji „normalności”. Polakom mówi: nie macie szans, złamią was represje, przyjmijcie lepiej moją wersję pojednania, która polegać będzie na tym, że każdemu z was, nawet Lechowi Wałęsie, będzie wolno mnie wielbić i wychwalać. Zachodowi powiada: bierzcie mnie takiego, jaki jestem, to może zrobię jeszcze jedną amnestię.

Nie należy jednak ulegać pozorom. Pokój wewnętrzny zależy od działań politycznych, a nie od policyjnych operacji. Periodyczne areszty i procesy ludzi „Solidarności”, o katolickich księżach już nie wspominając, a później amnestionowanie ich, to nie są działania zwiastujące pokój wewnętrzny i dialog. To znak traktowania obywateli jak zakładników; to dalszy ciąg tej – trwającej już czterdzieści miesięcy – polskiej „zimnej wojny domowej”. Ale walka o amnestię jest politycznie najłatwiej wytłumaczalna i po ludzku najbardziej zrozumiała. Dlatego trzeba ją prowadzić.

W lipcu ubiegłego roku nasi generałowie przegrali wojnę o amnestię. Przegrali także całą „zimną wojnę domową”. Nie znaczy to jednak, że po drodze nie spróbują nam napsuć krwi, że nie będą nas uprowadzać, bić i zabijać, że nie będą nas więzić i skazywać jako chuliganów i wywrotowców. Inaczej mówiąc: wcale nie wykluczam, że ujmujący żołnierską skromnością generał Jaruzelski i czarujący w swej naturalnej postaci generał Kiszczak zechcą nam wyrwać kolejnych kilka lat z życiorysu. Nabrali w tym już pewnej wprawy i nie sądzę, by wizerunek kogokolwiek za kratami (no, może poza płk. Pietruszką i kpt. Piotrowskim...) spędzał im sen z powiek. Przeciwnie: każdy kolejny nakaz aresztowania utwierdza ich w poczuciu dobrze spełnionego obowiązku. Każdy skonfiskowany egzemplarz książki Miłosza i Herberta, Kołakowskiego i Gombrowicza, Brandysa i Konwickiego – poprawia im apetyt. Każdy człowiek złamany w więzieniu – to liść do ich laurowych wieńców. I myślą, że tak będzie wiecznie...

Pragnę ich zapewnić, że się mylą. Są nazbyt już przesadnie pewni siebie. Zapominają, że w naturę Przodującego Ustroju wpisana jest socjologia niespodzianki. Tu pewnego wiosennego poranka można obudzić się w całkiem odmiennym kraju. Tu nieraz już płonęły partyjne komitety, z których uciekali sekretarze odziani tylko w kalesony. Edward Gierek, tak kochany przez Breżniewa i Helmuta Schmidta, tak szanowany przez Giscarda d’Estaing i Cartera, w tydzień odbył podróż ze szczytów władzy w nicość. Sic transit gloria mundi...

Siedząc w swoich gabinetach, snując się po korytarzach swoich biur, wysłuchując donosicielskich raportów swych służalców – generałowie nie wiedzą, co myślą o nich zwykli zjadacze chleba. Ale my, choć uwięzieni, dobrze o tym wiemy. Dlatego z perspektywy mej wiedzy życzę im, by konflikt w Polsce przeobraził się w dialog. Jeśli przeobrazi się w wybuch, to pozostanie im już tylko rozglądać się za Lisem lub Frasyniukiem, by ci – dziś więzieni – mogli ich wyrwać z płonących ramion śmierci.

O swej sprawie tym razem pisać nie będę. Mam nadzieję obnażyć podczas rozprawy sądowej całą strukturę tej policyjnej prowokacji, którą dość nieudolnie – przyznaję – przygotowali koledzy Piotrowskiego z gdańskiej Służby Bezpieczeństwa. Chciałbym jednak – na zakończenie – skreślić parę słów o charakterze bardziej osobistym.

Przez sześć miesięcy nie umiałem nic pisać. Koledzy powtarzali mi żartobliwie: „Ciebie trzeba zamknąć do więzienia”. Żartobliwie przyznawałem im rację. I oto stało się, zamknięto mnie i napisałem polityczny artykuł. Byłbym więc małoduszny, zapominając o jego inspiratorze; o tym z generałów, który nakazał, by mnie aresztować. I to w tak dobrym towarzystwie: z Władkiem Frasyniukiem i Bogdanem Lisem! Przeto: panie generale, winienem panu prawdziwą wdzięczność, że tak troskliwie baczy pan na moje kroki i nadaje właściwy kierunek moim medytacjom. Nie wiem, co bym począł bez pańskiej sugestii i iście ojcowskiego wsparcia. Tyle podziękowań.

Cóż więc rzec? Żyjemy w prawdziwie ciekawych czasach. Obserwujemy jałowy zmierzch starego świata totalitarnej dyktatury. Jesteśmy, ludzie „Solidarności”, poddani trudnej próbie. Choćby to jednak była nawet próba ognia, przecież ogień oczyszcza to, czego nie może spalić. Nie lękam się ognia generałów. Nie ma w nich żadnej wielkości: ich orężem jest kłamstwo i przemoc, ich siłą jest zdolność wyzwalania tego, co w nas samych jest ciemne i podłe. Przeto pewny jestem, że zwyciężymy. Wyjdziemy – prędzej czy później, ale raczej prędzej niż później – z podziemia i więzień na jasny plac wolności. Ale jacy wyjdziemy?

Lękam się tedy nie tego, co nam zrobią, ale – co mogą z nas zrobić. Bowiem ludzie, którzy przez lata byli wyjęci spod prawa, zwykli karmić się własnymi urazami i namiętnościami, te zaś dławią nie tylko ich rozum, ale i zdolność rozpoznawania rzeczywistości. Na najlepszych ludzi działają demoralizująco długoletnie prześladowania i szok związany z odzyskaniem utraconego statusu. Obyśmy nie powracali jako upiory nienawidzące świata, którego nie umieją zrozumieć i w którym nie umieją żyć. Obyśmy nigdy nie przeobrazili się w więziennych nadzorców.

Wiemy, że potrzeba nam dziś wyjątkowości działań. Potrzeba nam działań podziemnych struktur i potrzeba przebijania się do działań jawnych. Tym działaniom potrzeba konsekwencji. Potrzeba im też cierpliwości – nigdy dość powtarzania tego słowa, w które w swej pokorze jest deklaracją ludzi ambitnych i upartych, deklaracją nieugiętej nadziei.

Żyjemy w jakimś dziwnym uczuciu zawieszenia. Nic jeszcze nie jest przesądzone. Wciąż ważą się wielkie losy narodu i małe ludzi. Wśród tej aury osacza nas nieraz upokarzające poczucie bezradności i bezsiły. Czy słusznie?

W 1942 roku Czesław Miłosz zanotował: „W chwili dziejowej, gdy nic nie zależy od człowieka, wszystko zależy od człowieka – ta prawda paradoksalna ujawnia się dzisiaj szczególnie dobitnie”.

I dzisiaj także...

„Aneks” nr 38 (1985)

Różne głosy – z dziennika więziennego

I

Polityka ma swoje prawa. Polityka ma swoje prawa. Powtarzam to sobie uporczywie, czytając artykuły i wywiady ludzi zaangażowanych w politykę. Wielu z nich dodaje, że polityka wymaga realizmu. Cóż to jest ten realizm?

Realizm to słowo magiczne polskich dyskusji. Kiedy chcesz zapewnić swego rozmówcę, że twoje propozycje nie są szaleństwem – mówisz: „jestem realistą”; kiedy chcesz go zapewnić, że to, co proponujesz, nie jest zdradą – mówisz dokładnie to samo. Nie znam słowa bardziej pozbawionego jednoznacznych konotacji: był realistą Aleksander Wielopolski i był nim Dąbrowski, choć jeden proponował sojusz z rosyjskim dworem, a drugi z rosyjskimi spiskowcami. Był realistą Piłsudski i był nim Dmowski, Sikorski i Sosnkowski, Mikołajczyk i Gomułka, Bolesław Piasecki i kardynał Wyszyński, Bierut i Kisiel, Jaruzelski i Wałęsa. Rozumiesz coś z tego? Ja nic nie rozumiem. Poza jednym: oto słowo-zaklęcie. Żaden kolaborant nie nazwie się dziś inaczej niż realistą, żaden szanujący się działacz podziemnej „Solidarności” nie przyzna się do rezygnacji z realizmu.

Czy tak było zawsze? Rzecz charakterystyczna: w epoce II Rzeczypospolitej ludzie dzielili się na endeków i piłsudczyków, ludowców i socjalistów, ONR-owców i komunistów – bynajmniej nie na realistów i romantyków. I tak: endecy zarzucali sanacji czy socjalistom różne grzechy, ale zarzut romantyzmu rzadko bywał formułowany. Także dziś, zastanawiając się nad tamtą, już zamkniętą epoką, nie dzielimy aktorów ówczesnych zmagań na realistów i romantyków. Dlaczego?

Myślę tak: genezy tego specyficznego polskiego pojęcia realizmu szukać trzeba w relacji polskiej społeczności z obcymi potencjami. Stopień realizmu politycznego mierzony był zasięgiem ustępstw, jakie Polacy skłonni byli poczynić wobec żądań obcych państw. I tak się składało, że im większa była skłonność do ustępstw, tym chętniej i tym dobitniej skłonność tę określano mianem realizmu. W praktyce jednak znaczyło to niewiele: Wielopolski okazał się równie mało realistą jak Dąbrowski, a Dmowski nie okazał się politykiem bardziej realistycznym od Piłsudskiego czy Daszyńskiego.

W epoce Polski niepodległej spór o zakres ustępstw wobec obcych był jałowy. Aż do konfliktu z Hitlerem: w maju 1939 roku też nie brakowało głosów, że rząd RP zajął stanowisko „mało realistyczne”, odrzucając hitlerowskie żądania. Jednak prawdziwy nawrót sporu o realizm nastąpił jesienią 1941 roku, po pakcie Sikorski – Majski. Zakres ustępstw poczynionych przez Sikorskiego wywołał gwałtowną falę krytyki. Zwolennicy jego polityki dowodzili, że nakazem realizmu jest szukanie kompromisu polsko-rosyjskiego; krytycy twierdzili, że nakazem realizmu jest poprawna ocena i interpretacja stalinowskiego imperializmu. Tak oto zderzyły się dwa rozumienia realizmu: realizm pojmowany jako gotowość do ustępstw i kompromisów zderzył się z realizmem pojmowanym jako namysł: czy ustępstwa wiodą do założonych celów, czy kompromis jest możliwy?

Ten spór był prefiguracją sporów późniejszych. W każdej dyskusji nad polityczną strategią wobec polityki totalitarnej zderzyć się muszą te dwa rozumienia politycznego realizmu: realizmu ustępstw i realizmu oporu.

Niezwykle trudno jest dokonać jednoznacznej oceny polityki Sikorskiego: można wątpić, czy była możliwa w owym czasie zasadniczo odmienna linia polityczna premiera rządu RP w Londynie. Warto jednak pamiętać o tym historycznym doświadczeniu: jego kresem była sprawa katyńska. Polityka Sikorskiego przegrała nie dlatego, że polscy „niezłomni” ją zablokowali. Źródłem jej upadku nie była tępota polskiej reakcji, jak chcą jedni, ani też polskie insurekcyjne szaleństwo – jak chcą drudzy. Źródłem klęski polsko-rosyjskiego kompromisu był polityczny plan Józefa Stalina, plan totalitarnej ekspansji.

Przecież Stanisław Mikołajczyk, kontynuator polityki Sikorskiego, dążył za wszelką cenę do kompromisu z sowiecką Rosją. Przecież doszło do tego, że został otwarcie oskarżony przez znaczną część opinii o zdradę interesów narodowych, zwłaszcza po przyjęciu teki wicepremiera w rządzie zdominowanym przez komunistów. Przywódca wsi polskiej bronił się argumentem realizmu – twierdził, że wybrał jedyną możliwą politykę.

Aliści tym samym argumentem posługiwał się Julian Hochfeld, gdy uzasadniał swoją (i swojej partii) koalicję z komunistami zawartą do walki z Mikołajczykiem i ruchem ludowym. Opór Mikołajczyka przeciwko komunistom uważał Hochfeld za świadectwo braku realizmu.

Historia najnowsza Kościoła katolickiego dostarcza lekcji równie instruktywnych: w imię realizmu kardynał Hlond uznał rząd komunistyczny, w imię realizmu kardynał Wyszyński zdecydował się na porozumienie w 1950 roku, w imię realizmu – wreszcie – zaaprobowali biskupi uwięzienie kardynała Wyszyńskiego we wrześniu 1953 roku, co znakomicie uzasadnił realista polityczny Bolesław Piasecki.

Wszyscy ci ludzie, odwołując się do realizmu, byli świadomi, że za komunistami stoi obca potęga – znów stopień gotowości do ustępstw wobec wrogich potęg był miarą realizmu.

Potem o realizmie było głucho. Mikołajczyk zdołał zbiec za granicę. Jego współpracownicy podążyli do więzień. Uwięziony też został Władysław Gomułka – przez tych samych ludzi, którym niedawno jeszcze wydawał rozkazy uwięzienia przeciwników PPR. Jedynymi realistami na pewien czas okazali się Bierut, Berman i sowieccy doradcy.

W 1956 roku znów rozlała się bania z realistami. Któż nie mówił wtedy o realizmie? Gomułka i ks. Prymas, Stomma i Piasecki, Kisielewski i Kołakowski, członkowie Związku Literatów i robotnicy Żerania. Nie trwało to jednak długo. Kiedy władza komunistyczna umocniła swoje pozycje – realizm przestawał być potrzebny. Wystarczył gomułkowski zamordyzm. Już tylko tym nielicznym, którzy stawiali opór, tłumaczono prywatnie, że „nie są realistami”. Czas ten i te rozmowy lat sześćdziesiątych pamiętam. Przy okazji każdego opozycyjnego gestu tłumaczono nam, że nie jesteśmy realistami, że nie są nimi nasi nauczyciele: Leszek Kołakowski i Jan Józef Lipski, Włodzimierz Brus, Karol Modzelewski i Jacek Kuroń, że trzeba wszystko robić inaczej, mądrzej, ciszej. I w tych rozmowach dobrnęliśmy do marca 1968 roku, kiedy to władza – nie oglądając się, kto realista, a kto romantyk – urządziła antysemicko-antyinteligenckie polowanie na czarownice. Kto nie mógł się pogodzić z inwazją kryteriów rasistowskich w polskie życie codzienne i odmawiał udziału w łowach na „syjonistów”, dostawał w skórę i dowiadywał się, że „nie jest realistą”.

Na szczęście nie wszyscy chcieli być realistami. Robotnicy z Wybrzeża, nie zważając na swój brak realizmu, podnieśli bunt w grudniu 1970 roku i doprowadzili do usunięcia Gomułki. Przy Gierku od nowa rozpoczął się kontredans realistów – znów wysłuchiwaliśmy, że Gierkowi nie należy rzucać kłód pod nogi. Wszystko to było żałosne. Pamiętam rozmowę z wybitnym uczonym, który odmówił podpisu pod petycją o uwolnienie kilku osób z więzienia, motywując to swym „politycznym realizmem”. I dodał: polityka ma swoje prawa.

Moi przyjaciele inaczej pojmowali prawa polityki. I co innego mieli na myśli, mówiąc o realizmie. Kiedy zastanawialiśmy się, komu zaproponować podpis pod petycją, przy nazwiskach różnych osób padały słowa: nie jest realistyczne, by on taki list podpisał. Czy też: to nie jest realistyczny pomysł, by to czy tamto zrobić. Pojmowaliśmy realizm jako poprawną ocenę możliwości działania opozycyjnego w konkretnej sytuacji.

Tak było do czerwca 1976 roku. Po utworzeniu Komitetu Obrony Robotników zmieniła się nieco nasza perspektywa. Gdy KOR-owskie formuły działania były atakowane jako awanturnicze i nierealistyczne, staraliśmy się dowodzić ich realizmu – wskazując na konkretne efekty. Gdy – przeciwnie – były one atakowane jako minimalistyczne, nadmiernie ugodowe, niemal kapitulanckie – staraliśmy się bronić tezy, że postulat haseł i działań bardziej radykalnych jest nierealistyczny. Pamiętam liczne dyskusje na ten temat. Jako nadmierny ugodowiec bywałem – bardzo zresztą rycersko – przyciskany do ściany przez Aleksandra Halla; jako rzekomy zwolennik kompromisu z władzą komunistyczną bywałem – już mniej rycersko – atakowany przez Ludwika Dorna.

I oto dwaj ci wybitni publicyści opublikowali w „Tygodniku Powszechnym” (14 VII 1985) artykuły precyzujące dzisiejsze punkty widzenia, artykuły ważne, traktujące o sprawach zasadniczych, zasługujące na wnikliwą uwagę. Widzę w tych artykułach dopełnienie przemyśleń politycznych poczynionych po 13 grudnia, po wprowadzeniu stanu wojennego. Nie chcę sugerować, że ich autorzy myślą identycznie. Myślę wszakże, iż oba te artykuły są odzwierciedleniem tego samego procesu – procesu odchodzenia pewnych osób i środowisk od „Solidarności”. Zasługują one przeto na namysł w jej środowiskach.

II

Polemiki z odchodzącymi są zwykle bardzo trudne. Łatwo dochodzi do głosu żal, pojawia się resentyment. Spór o idee przeobraża się wtedy w konflikt personalny, nieuchronne przekleństwo politycznych podziałów. Zatruwając atmosferę, uczynić może to spór merytoryczny niemożliwym. Zastrzegam się tedy: nie ma najmniejszych wątpliwości, że Aleksander Hall i Ludwik Dorn kierują się w swych wypowiedziach troską o najlepiej pojmowany interes narodowy. Uważam też, że oba te artykuły obfitują w diagnozy trafne, pogłębiające naszą świadomość polityczną. Są też niejako zachętą do sprecyzowania punktów spornych. Chciałbym, by czytelnik podobnie ocenił niniejsze uwagi.

Aleksander Hall poświęcił swoje uwagi różnym wizjom realizmu politycznego. Pomińmy spór o zasadność dychotomii: idealizm – realizm w europejskiej myśli politycznej. Jak każdy taki podział, może i ten być użyteczny, choć więcej wprowadza on – moim zdaniem – chaosu niż ładu. Natomiast refleksja Halla nad obliczami realizmu w polskiej myśli politycznej jest ciekawa i inspirująca. Jakie – zdaniem Halla – były cechy myśli realistycznej?

Po pierwsze: „sprzeciw wobec opierania rachub na odzyskanie niepodległości na solidarności ze sprawą polską ludów Europy czy rządów mocarstw zachodnich”. W ten sposób poza obrębem myśli realistycznej stawia Hall Adama Czartoryskiego i cały Hotel Lambert.

Po wtóre: „niezgoda na absolutyzowanie walki zbrojnej i konspiracji jako jedynej formy działania niepodległościowego, na zastępowaniu planowej polityki protestem, choćby moralnie w pełni uzasadnionym”. W tej formule nie mieści się niemal nikt z Królestwa epoki paskiewiczowskiej, a za to wszyscy z Galicji ostatniego ćwierćwiecza ubiegłego stulecia.

Po trzecie: „dowartościowanie pracy organicznej jako działalności patriotycznej”.

Po czwarte: „umiejętność wykorzystywania dla sprawy narodowej inwestycji państwa zaborczego”.

Te cechy – zdaniem Halla – wspólne były całości polskiej myśli realistycznej. Jej wewnętrznego podziału – na realizm gabinetowy i dynamiczny – dokonuje autor ze względu na inne cechy. Symbolem realizmu gabinetowego jest dlań Wielopolski, zaś realizmu dynamicznego – Dmowski.

Ten fragment rozważań Halla uważam za szczególnie odkrywczy i cenny, choć cechuje go pewna ahistoryczność. Podzielając generalną diagnozę autora, który różnicę główną widzi w stosunku do opinii narodowej, nie mogę wszakże wyzbyć się wrażenia, iż w realiach lat 1861-1863 dla realizmu ŕà la Roman Dmowski po prostu nie było miejsca. Mógł on pojawić się dopiero na wspólnej mogile idei insurekcyjnej i koncepcji margrabiego z Chrobrza. Dlatego koncepcja Wielopolskiego, reprezentowana u schyłku stulecia przez konserwatystów z Królestwa, była po prostu karykaturą samej siebie – co zresztą Dmowski niejednokrotnie dokumentował w swojej publicystyce. Hall celnie zauważa, iż istotą koncepcji Dmowskiego było ufundowanie jej na szerokim poparciu narodowym. Wielopolski najpierw zabiegał o poparcie petersburskiego dworu, Dmowski – o poparcie rodaków. Była to różnica zasadnicza.

Aleksander Hall nie po raz pierwszy odwołuje się pozytywnie do myśli politycznej narodowej demokracji. Także w tym artykule cytuje z aprobatą słowa Dmowskiego: „państwo czy naród w danym momencie dziejowym nie ma dziesięciu polityk do wyboru. Interesy jego i położenie wskazują mu, jakie są główne jego w danym okresie cele, dyktują mu jedną tylko politykę ogólną, którą w szczegółach można pojmować i przeprowadzać, ale od której zasadnicze odchylenie zawsze jest błędem”.

W słowach tych dostrzega Hall myśl, że „przy tej koncepcji polityki realnej nie można było sobie pozwolić na niezrozumienie ze strony społeczeństwa”.

Słusznie. Wszelako słowa te są również ilustracją – jedną z licznych – totalnych pokus obecnych w myśli politycznej Romana Dmowskiego. Kto powiada, że naród ma mieć jedną tylko politykę, ten nie jest zbyt odległy od stwierdzenia, że polityki inne są „nienarodowe”. Tak właśnie – wielokrotnie – rozwijał swą myśl Dmowski. Dlatego bezkrytyczne reklamowanie jego myśli politycznej, także tych jej składników, których wrogość wobec pluralizmu była oczywista, wzbudza mój niepokój.

Nie przypisuję – żadną miarą – skłonności totalitarnych Hallowi, który niejeden raz opowiadał się za wartościami demokratycznymi. Jednak symbole historyczne mają swoją logikę. Czym innym jest wysiłek ponownego odczytania dorobku myślowego narodowych demokratów, a czym innym zgoła ten rodzaj gloryfikacji, która nad całokształtem tej myśli pozwala nie deliberować nazbyt szczegółowo. Hall doskonale zdaje sobie sprawę z tego, że Dmowski to nie tylko autor przenikliwych analiz politycznych i twórca wielkiego obozu politycznego, ale i teoretyk polskich prądów czarnosecinnych, klasyk mafijnej wizji dziejów, przeciwnik rozwiązań opartych na pluralizmie i demokracji. I Hall doskonale wie, że te składniki myśli Romana Dmowskiego pełnią dziś w Polsce określoną funkcję; że posługują się nimi ludzie typu Dobraczyńskiego, notoryczni antysemici czy wreszcie po prostu agenci Służby Bezpieczeństwa. Hall wie, że z pism Dmowskiego wyprowadzić można zasadnie różne nauki: „realizm dynamiczny”, ale i mafijną konstrukcję świata, antysemicki obłęd i prorosyjski serwilizm. Czemuż więc Hall pisze tak, jakby to wszystko nie istniało? Czy dlatego, że polityka ma swoje prawa? Czy nie chce naśladować „idealistów”, uprawiać moralistyki dającej świadectwo wartościom miast polityki sprawnej i pełnej sukcesów?

Zbyt wysoko cenię Aleksandra Halla, by mu zaoszczędzić tych niepozbawionych goryczy pytań. To prawda: moralistyka nie zastąpi świadectwa moralnego. Pewne wzory kulturowe i stereotypy polityczne upowszechniane w Polsce za sprawą narodowych demokratów zasługują na moralne właśnie potępienie. Myśl polityczna pozbawiona moralnej kontroli staje się grą apelującą do ludzkich emocji i fobii. Życzę Hallowi, by nie musiał przyznawać racji mym słowom wtedy, gdy potężnym emocjom ciasnego szowinizmu nie sposób będzie postawić tamy.

Bowiem – inaczej niż Hall – obawiam się eksplozji szowinizmu. Karmi się on codziennie upokorzeniem polskiej dumy narodowej, karmi się bezmyślną propagandą gazetowo-telewizyjną. Jego niebezpieczeństwo tkwi w umysłowym prostactwie, w schlebianiu niechlujnym i leniwym instynktom ludzi wychowanych na kulturze dziennika telewizyjnego, w zaspokajaniu utajonych kompleksów metodą odrażającej megalomanii. Jeśli profesor jednej z wyższych uczelni nie wstydzi się piętnować Oskara Miłosza jako zdrajcę narodowego, to znaczy, że rak ksenofobii wciąż toczy polską duchowość. Można, rzecz prosta, pocieszać się, że jest inaczej – widzę w tym polityczną krótkowzroczność. Można także uznawać to za zjawisko pozytywne – widzę w tym moralną obrzydliwość. Nie można jednak – nawet w imię „realizmu dynamicznego” – zapominać, że w myśl Romana Dmowskiego i w tradycję narodowych demokratów wpisane są wciąż żywe cząstki politycznego Ciemnogrodu. Czy wolno przemilczać je intelektualiście tej miary co Aleksander Hall? Czy wolno mu lekceważyć zagrożenie, że na ścieżkę przezeń wydeptaną wkroczyć mogą miłośnicy totalizmu o barwach biało-czerwonych?

III

Polityka ma swoje prawa. Myślałem o tym również podczas lektury bardzo ciekawego artykułu Ludwika Dorna o roli prymasów w polskiej historii. Jego konkluzje są mi w wielu fragmentach niezwykle bliskie. Podobnie jak Dorn jestem zdania, że każdy pochopny atak na katolickich biskupów – choćby zrozumiałymi emocjami powodowany – posiada swój wielce skomplikowany kontekst. Podobnie jak Dorn uważam, że gra prymasa ze swej natury była trudna, delikatna i nie zawsze czytelna, lecz nieuchronna, „jeśli presja rządu nie przekraczała pewnych granic”. Dorn dowodzi tego przekonująco i ilustruje celnymi przykładami. Ma też zupełną rację, że „prymasowie nie mogli traktować swoich wystąpień w sprawach polskich jako przemijających gestów”, bowiem „ich gesty obrastały od razu w społeczny i polityczny kontekst”. Zaś każdy prymas musiał być świadom, że chwile „gorących uniesień” miną, a władza zaborcza pozostanie.

Warto jednak pamiętać, o czym Ludwik Dorn niestety zapomniał, że prymasowie nie mieli nigdy przywileju nieomylności, a wspominając o męstwie i rozwadze jednych, warto nie pomijać także nędzy drugich, choćby tych z epoki konfederacji targowickiej. Obraz przeszłości jest złożony i obfitujący w nauki rozmaite – nie myślę, by Dorn był w tej materii innego zdania. Zważywszy na współczesny kontekst refleksji Ludwika Dorna, prezentacja perspektywy historycznej jest jego niewątpliwą zasługą. Dobrze jest pamiętać, że konflikty prymasów z opinią publiczną mają swoją tradycję. Wszelako ten sam współczesny kontekst nakazuje mi polemikę z innym stwierdzeniem L. Dorna. Pisze on: „Generałowie bez armii, jednostki, grupy, środowiska, nawet głośne i cieszące się chwilowym poklaskiem opinii, lecz niezdolne do mobilizacji w skali masowej i pozbawione oparcia w trwałych instytucjach, mogły sobie pozwolić w miarę bezpiecznie – mowa oczywiście o bezpieczeństwie związanym z polityką i narodową odpowiedzialnością, a nie o bezpieczeństwie osobistym – na radykalne gesty i nawoływanie do walki o polskość aż do ostatniego Polaka. Nic albo bardzo niewiele z ich wezwań wynikało. Od słów i działalności prymasów zależało natomiast bardzo wiele. Ich słowa i czyny liczyły się w innym rachunku”.

Przypominając zaś w innym miejscu krytyki swych „generałów bez armii” kierowane pod adresem biskupów, pisze: „Dla wykrystalizowanych polskich środowisk politycznych »ostrzej i mocniej« (pod adresem biskupów – A.M.) rozumiane było jako poparcie przez prymasa ich linii, dopisanie się do działań przez te grupy organizowanych”.

Wywód powyższy uważam za zasadniczo fałszywy. Sumaryczne określenie przywódców politycznych elit jako „generałów bez armii” oceniam jako publicystyczne nadużycie. Kogóż ma Ludwik Dorn na myśli: Kościuszkę i Traugutta? Piłsudskiego i Dmowskiego? Daszyńskiego i Witosa? A może Wałęsę i Bujaka? Lisa i Frasyniuka? Różni ci ludzie w różnych czasach o różne rzeczy mogli mieć pretensje do różnych biskupów. Wszakże z tych konfliktów różne lekcje można wyciągnąć. Dorn wskazuje, że w przeciwieństwie do poczynań biskupów poczynania „generałów bez armii” pozbawione były znaczenia. Mój pogląd jest odmienny: myślę, że były to działania prowadzone w różnych sferach i wniosek z historii minionej taki wyprowadzam, że sfer tych mieszać nie należy. Dorn pisze o skuteczności biskupich apeli do społeczeństwa. Dla mnie bardziej owocne jest stwierdzenie, że pewnych apeli biskupi nigdy nie formułowali i nie sformułują. Mówiąc najprościej: nawet uznając prawo Polaków do buntu, nie będą nigdy biskupi tego buntu organizatorami i przywódcami. I słusznie – byłoby to nadużycie ich religijnej misji. Bunty i manifestacje, strajki i protesty organizować mogą tylko owi – tak szyderczo przez L. Dorna zwani – „generałowie bez armii”. I nie należy się dziwić, jeśli ci ludzie dla pewnych swych działań oczekiwać będą życzliwej aprobaty ze strony biskupów. I jeśli – jak to już nieraz bywało – będą taką aprobatę otrzymywać.

Może to rodzić pokusę dopisywania działań biskupa do poczynań własnych – podzielam tę obawę Dorna. Dlatego trzeba przed takim rozumowaniem przestrzegać. Rola Kościoła jest bowiem nieredukowalna do żadnych politycznych strategii. Powtórzmy: do żadnych. Bowiem diagnozę L. Dorna warto wzbogacić i poszerzyć. Otóż były i są jednostki i grupy, które deklarując swą tożsamość ze stanowiskiem biskupów, traktowały te deklaracje jako sposób walki politycznej z przeciwnikami. Tak czynili np. w Królestwie ugodowcy w konflikcie z narodowymi demokratami u progu naszego stulecia. Nasuwa się pytanie: kto traktował biskupów instrumentalnie? Czy ci, którzy jawnie formułowali swoje krytyki (mniejsza w tej chwili o ich zasadność), czy też ci, którzy udając pobożność, wnosili ukradkiem w struktury Kościoła własne polityczne cele?

Powtórzmy: współczesny kontekst tego sporu jest nader klarowny. Dlatego uwagi o „generałach bez armii” jawią mi się jako sarkazm wielce nierycerski. Można uznawać, że „Solidarność” poszła fałszywą drogą i wybierać inną, ale dla przywódców „Solidarności” warto zachować szacunek. Przez ostatnie cztery lata – myślę – godziwie nań zasłużyli. Nie wątpię, że Ludwik Dorn wie o tym wszystkim. Czemu tedy tak łatwo o tym zapomina? Czyżby dlatego, że polityka ma swoje prawa?

Zgoda, polityka ma swoje prawa. Jednym z tych praw jest pewność, że przeszłość niemal zawsze jest zbiorem zaskakujących niespodzianek. Dlatego nie zgadzam się ani z Dmowskim, ani z Hallem, ani też z Dornem: sprawa polska potrzebuje kilku wariantów troski o swoją przyszłość, Polacy muszą mieć kilka polityk do wyboru. Nie tylko dlatego, że pluralizm jest wartością samą w sobie i jest faktyczną rzeczywistością. Także dlatego, że należy być przygotowanym na różne scenariusze. Jednym z nich jest scenariusz oporu, którym nie mogą – z natury rzeczy – kierować biskupi, a muszą to czynić owi wyszydzani przez Dorna „generałowie bez armii”.

Z powyższego widać, że nie podzielam poglądów Aleksandra Halla i Ludwika Dorna. Uważam jednak, że nie należy ich lekceważyć, a tym bardziej okładać anatemą. Należy widzieć w nich fragment procesów szerszych, fragment dekompozycji dotychczasowej mapy ideowej Polski. Innym takim fragmentem są publikacje Marcina Króla i Piotra Wierzbickiego, wypowiedzi Wiesława Chrzanowskiego czy Andrzeja Micewskiego. Ich głosy wyraźnie odróżniają się od tonu gazet „Solidarności”, wzbudzają i wzbudzać będą odruchy polemiczne. Jest rzeczą ważną, by te polemiki były również lekcją kultury politycznej dla wszystkich. A także, by pamiętać, że dla „Solidarności” przeciwnikiem głównym jest totalitarna władza, a nie „nowi realiści”. Inaczej mówiąc: jeśli lata 1980-1981 odkryły karty społecznego konfliktu, to oczywisty jest wniosek, iż od naszych dzisiejszych poczynań zależy kształt polskiej demokracji. Im więcej zbudujemy demokracji dzisiaj, tym więcej będzie jej w niepodległej Polsce. Składnikiem demokratycznej edukacji jest stosunek do ludzi, którzy myślą inaczej, do tych odchodzących dziś od „Solidarności” i szukających odmiennych dróg. Powtórzyć tedy wypada: w każdej krytyce odnaleźć można ukrytą wartość, każda krytyka jest dobrą okazją do zobaczenia samego siebie cudzym okiem. Nawet krytyka podejmowana przez totalitarną propagandę.

IV

Polityka ma swoje prawa. Także ta polityka w cudzysłowie – partyjny tygodnik. Prawem „Polityki” jest klepanie zadanej lekcji. Od wielu lat wszakże „Polityka” klepie tę lekcję w sposób nieco zindywidualizowany: chrząkając, robiąc oko do publiczności, kiwając palcem w bucie. Zdarzają się jednak niespodzianki.

„Polityka” z końca czerwca przyniosła materiał zaiste rewelacyjny: fragmenty wypowiedzi przywódców podziemnej „Solidarności”. Pochodzą one z książki Konspira opublikowanej jednocześnie w wydawnictwach podziemnych i emigracyjnych. Pierwszy chyba raz od chwili wprowadzenia stanu wojennego prasa oficjalna przytoczyła tak obszernie głosy swych oponentów. Po raz pierwszy mogli z oficjalnych łamów przemówić ludzie znani od 13 grudnia jedynie z listów gończych. Jaka intencja przyświecała partyjnemu pismu? Podziemna „Solidarność” miała zostać skompromitowana: tym kierowano się przy doborze cytatów.

Nie myślę, by ten zamysł uwieńczony został powodzeniem. Publikacja „Polityki” nie tylko jest triumfem niezależnego obiegu wydawniczego, ale i przekonującym argumentem na rzecz tezy o funkcjonowaniu bariery językowej pomiędzy ośrodkami władzy a opinią publiczną. Bowiem te wypowiedzi, które w odczuciu redaktorów „Polityki” miały „Solidarność” skompromitować, wystawiają jej – w moim odczuciu – bardzo dobre świadectwo. Mimo oczywistej tendencji doboru przywódcy podziemia wyszli z tej próby zwycięsko.

A przecież czytałem przed aresztowaniem tę książkę i daleki byłem od zachwytu. Jej bohaterowie – odnotowałem podczas lektury – są ludźmi znacznie ciekawszymi i bogatszymi duchowo, niż by to wynikało z Konspiry, z ich własnych wypowiedzi zestawionych przez autorów książki. O ile sam pomysł wydał mi się znakomity – przedstawić przywódców podziemnej „Solidarności” – o tyle realizacja – myślę – mogłaby spowodować niejedną krytyczną uwagę. Znaczona została przecież pośpiechem i gonitwą z policją, tym wszystkim, co cechuje polskie życie umysłowe permanentnie tropione, zawieszone między pisarskim biurkiem a policyjnym komisariatem. I oto niespodzianka: na tle drętwej i jałowej publicystyki partyjnej głosy przywódców „Solidarności” stały się znakiem autentycznego życia...

Nie jest wszakże moją intencją recenzować tę książkę. Zainteresował mnie w niej najbardziej ton szczerości i odwagi podczas rozrachunku z niedawną przeszłością. Bowiem ten rozrachunek z własnymi błędami dokonuje się ciągle, staje się źródłem siły ruchu. Dlatego przyglądać się warto różnym jego obliczom. Głosy Aleksandra Halla i Ludwika Dorna są także rozrachunkiem z przeszłością. Taki też sens miały inne wypowiedzi, m.in. bardzo ciekawy wywiad Wiesława Chrzanowskiego (cytowany w „Tygodniku Powszechnym” 18 VIII 1985), który deklaruje się jako przedstawiciel „sił umiaru”, powiada, że „są takie okresy, gdy skuteczne działanie jest... czekaniem”, a cnota roztropności bywa w większej cenie niż cnota męstwa. Powtarza też Chrzanowski uwagi o potrzebie odpowiedzialności politycznej, której wzór widzi w prymasie Wyszyńskim. Podzielając wysoką ocenę prymasa Wyszyńskiego, czuję się w obowiązku zauważyć, że stawiać Go za wzór można tylko w sensie metaforycznym: inne są powinności biskupa, inne polityka. Chrzanowski – jakby tego świadom – przywołuje znane słowa Dmowskiego, polityka, a nie biskupa, o tym, że bytu Polski ryzykować nie wolno żadnej jednostce, organizacji ani nawet pokoleniu. Ma to być uzasadnienie dla przestróg przeciw „posunięciom radykalnym”. Słowa Dmowskiego godziły swym ostrzem w koncepcje i działania Piłsudskiego. To Piłsudski miał być tym, który „ryzykował” byt Polski. Kto dziś jest ryzykantem, tego Chrzanowski nie precyzuje. Jedno wszakże przebija z jego słów: „Solidarność” zgubił nadmiar radykalizmu.

Nie jest to pogląd oryginalny. Choć jestem odmiennego zdania, widzę w takich opiniach ogromną zaletę edukacyjną: zmuszają do spojrzenia na własną przeszłość od strony jej pomyłek i potknięć, a nie w intencji pokrzepienia serc i napawania się minioną krzepą. Takie spojrzenie odnalazłem w cytowanej przez „Politykę” wypowiedzi Bogdana Borusewicza. Relacjonując swe wrażenie z epoki „Solidarności” jawnej, mówił: „To, co się działo w gdańskim MKZ, przynajmniej na początku, trudno sobie nawet wyobrazić. Przyjeżdżałem do domu nocą, coś tam jeszcze zjadałem, rzucałem się do łóżka i rano z powrotem do orki. Ale nie był to najważniejszy powód – nie dlatego doszedłem do wniosku, że nie ma sensu dalej wojować. Po prostu zacząłem dostrzegać, jak zmieniają się ludzie, którzy kiedyś byli przyjaciółmi, jak uderzają im do głowy ambicje, jak ze skromnych i uczynnych kolegów wyrastają bossowie niszczący swoich oponentów. Raptem uświadomiłem sobie, że sukces wcale nie musi zmieniać człowieka na lepsze. Że sukces społeczny, narodowy tego ruchu przestaje być moim sukcesem. Czułem się coraz gorzej, ale to może tylko moja nadwrażliwość.

Niestety, doszła kolejna sprawa. Ruch obrastał wszystkimi negatywnymi cechami systemu: nietolerancją dla inaczej myślących i czujących, tłumieniem krytyki, prymitywnym szowinizmem. Nie wyobrażam sobie sytuacji, żeby na wyborach do władz »Solidarności« wstał facet i powiedział: jestem niewierzący. Wśród kandydatów zdarzali się przecież różni ludzie, katolicy i ateiści, każdy jednak podnosił krzyż do góry. Nie było człowieka, który by powiedział: nie złożę tej przysięgi, bo jestem po prostu niewierzący; chcecie, to mnie wybierzcie, nie – to nie. Kwitł kult wodzostwa. Najpierw wódz najwyższy – Wałęsa, którego nie było można skrytykować, potem wodzowie w każdym województwie, niemal w każdym zakładzie. I co gorsza, ludzie – tak, jak to opisał Fromm w »Ucieczce od wolności« – chcieli pozbyć się swej wolności, złożyć ją w ręce tych wybujałych autorytetów. Bo jak inaczej określić postawę, kiedy na zebraniu w Regionie ktoś zabiera głos i oświadcza, że wyborcy zobowiązali go, aby głosował za wszystkim, co powie Wałęsa, a przeciw wszystkiemu, co powie Gwiazda? Nieraz miałem wrażenie, że się znajduję w teatrze groteski. Przecież takich jaj nie dałoby się znieść nawet na zjeździe partii. Z nietolerancją współbrzmiał – jak mówiłem – szowinizm. Powstało w »Solidarności« skrzydło porównywalne tylko z »Grunwaldem« czy »Rzeczywistością«. Różnicę widziałem jedną – stosunek do komunizmu. »Prawdziwi Polacy« z »Solidarności« też reprezentowali ideologię totalitarną, tylko w kolorze innym niż czerwony. Co dziwniejsze, skrzydło to uzyskało duże wpływy wśród robotników. Natomiast środowiska tzw. liberalne, których trzon stanowiła stara opozycja, były wyciskane z »Solidarności«. Z jednej strony przez propagandę partyjną, a drugiej – przez »prawdziwych Polaków«, z trzeciej – przez hierarchię Kościoła, której znacznie bliższa ideowo była w »Solidarności« grupa totalitarna.

Wojowałem długo, aż wreszcie uznałem, że jeśli społeczeństwo chce iść w zupełnie innym kierunku, niż powinno, to niech sobie idzie. Ruch nabrał własnej dynamiki, stając się – wbrew logice – coraz bardziej radykalnym (ale tylko werbalnie). W pewnym momencie wybrani demokratycznie działacze stracili kontakt z rzeczywistością. A rzeczywistość, oprócz »Solidarności«, ulotek, Wolnej Europy, to jeszcze ZSRR, wojsko i bezpieka, o której wiedzieliśmy, że robiła listy osób do internowania już jesienią 1980 roku. Ku mojemu zaskoczeniu, poczucie realizmu stracili także Kuroń, którego znałem jako pragmatyka trzymającego się ziemi, i Modzelewski. Nastąpił amok. Przestano myśleć kategoriami politycznymi, a zaczęto mistycznymi – że jak się powie słowo, to stanie się ciałem; czyli jak powiemy »oddajcie nam władzę«, to władza znajdzie się w naszych rękach. Była, oczywiście, ogromna presja społeczna na przywódców, ale to ich nie usprawiedliwia, bo przywódcy po to są przywódcami, żeby myśleć, przewidywać, a nawet, jeśli trzeba, iść pod prąd. Więc albo należało głośno mówić i jednocześnie czynić przygotowania do ewentualności starcia, albo nie należało gębować (...). Doszła do tego fatalna, moim zdaniem, polityka kadrowa w doborze władz krajowych i naszych, regionalnych. W doborze, a nie w wyborze, bo dobierał jeden jedyny człowiek, co większość demokratycznie akceptowała. Dobierał na zasadzie: ten mi nie podskoczy. A nie podskakują zwykle ci, co nie mają własnego zdania lub cywilnej odwagi, aby je wyrażać. W sytuacji ekstremalnej – 13 grudnia 1981 roku – zemściło się to na całym Związku”.

Tyle wynotowałem z wypowiedzi Borusewicza. Porównując jego głos z opiniami Chrzanowskiego, zastanawiam się: czy to Borusewicz jest tym, który „ryzykuje byt Polski”? Czy to przed nim przestrzega Chrzanowski swych czytelników?

A przecież i Borusewicz zwraca uwagę na obecny w „Solidarności” radykalizm. Nie poprzestaje jednak – inaczej niż Chrzanowski – na moralistycznych ogólnikach. Stara się rozszyfrować ten fenomen, spojrzeć głębiej, widzieć konteksty. Nie wiem, czy Hall uzna jego stanowisko za wyraz „realizmu dynamicznego”, nie wiem, czy Dorn dojrzy w nim jednego z „generałów bez broni”. Wiem wszakże, iż styl rozumowania Borusewicza jest mi niezwykle bliski: imponuje mi jego pasja w dążeniu do prawdy, jego bezkompromisowa szczerość. Podzielam wiele z jego krytycznych uwag, a sam sposób rozumowania jest mi nieporównanie bliższy od formuł Wiesława Chrzanowskiego. W czym tkwi różnica pomiędzy nimi? Czy jest to różnica pokoleń i doświadczeń, czy też temperamentów i idei?

Kiedy rozmawiałem z Borusewiczem po wyjściu z więzienia i gratulowałem mu odwagi w wypowiadaniu tych krytyk, Borsuk – bo tak go nazywają przyjaciele – spojrzał na mnie smutno i zapytał: a czy ty odważysz się napisać to, co teraz mówisz?

Częstokroć wracałem potem do tego pytania. I przyznać musiałem, że odwagi mi nieco brakuje. Nie tylko dlatego, że osąd Borsuka jest zbyt jednowymiarowy; że w swej rozliczeniowej pasji zapomniał mój przyjaciel o tym wszystkim, co mimo licznych znamion degeneracji zostało dokonane. Np. nazbyt jednowymiarowo ocenia rolę Lecha Wałęsy – jakby bliska znajomość z Wałęsą utrudniała Borsukowi chłodny osąd pozytywnych aspektów wielkiego mitu robotniczego przywódcy. Jakby gorycz wytarła mu z pamięci obraz ludzi, którzy twardo walczyli o demokrację w Związku – jedną z takich osób był Karol Modzelewski. Upraszcza też dramatyzm sytuacji Jacka Kuronia, działacza najwybitniejszego spośród nas wszystkich i najbezwzględniej atakowanego przez przeciwników. Wreszcie sprawa najistotniejsza: tragizm sytuacji Związku polegał nie tyle na błędach przywódców, ile na układzie obiektywnych czynników, na które ci przywódcy nie mieli wpływu. Warto o tym pamiętać, by nie wpadać w „rozliczeniową” przesadę, by samoidealizacji nie zastępować demonizacją własnych potknięć.

O sprawach tych – szukając odpowiedzi na pytania Borsuka – pisałem szerzej w eseju Takie czasy. Zastanawiałem się tam nad formacją „prawdziwych Polaków”, nad relacjami Związku z Kościołem, nad radykalizacją nastrojów w „Solidarności”. Wszelako podejmując ten temat, czułem się zakłopotany. Wciąż dźwięczały mi w uszach uwagi o „KOR-owcach”, którzy chcą „zdominować Związek”.

Ci z „KOR-owców”, którzy byli działaczami struktur „Solidarności” (jak Borsuk, Zbyszek Romaszewski, Heniek Wujec), mogli sobie takie uwagi lekceważyć. Mnie – sądziłem – robić tego nie wolno. Bałem się tedy złej akustyki mych słów, bałem się sytuacji, w której inna myśl zostaje wypowiedziana, a inna usłyszana. Inaczej Borsuk: on jeden z przywódców podziemnej „Solidarności” w mniejszym stopniu był narażony na niewłaściwy, niezgodny z jego intencjami odbiór.

Skoro jednak – decyzją Wojciecha Jaruzelskiego – zostałem zaliczony do grona członków TKK, skoro sędzia Zieniuk skazał mnie za tę wyimaginowaną przynależność na trzy lata więzienia, uznałem, że także moja intencja staje się dostatecznie czytelna.

V

Powiedzmy przeto kilka słów o wyroku i towarzyszących mu komentarzach.

Czytałem o sobie w uzasadnieniu wyroku: „od stycznia 1985 roku jako przedstawiciel Regionalnego Komitetu Wykonawczego »Mazowsze« wszedł w jej (TKK – A.M.) skład osk. Adam Michnik (...). Podczas przeszukania mieszkania Barbary Szwedowskiej, pozostającej w konkubinacie z osk. A. Michnikiem, u której tamże czasowo w mieszkaniu przebywał, ujawniono między innymi pismami – rękopis wykonany na kartce kratkowanego papieru stanowiący w swej treści program działania dla byłego przewodniczącego NSZZ Solidarność L. Wałęsy. (...) Osk. Adam Michnik w śledztwie i na rozprawie nie przyznał się do popełnienia zarzucanego mu czynu przestępczego. Wyrażając swoją dezaprobatę dla sposobu przeprowadzenia postępowania przygotowawczego, a w szczególności tej części związanej z procedurą zaznajamiania podejrzanego z materiałami śledztwa, osk. A. Michnik odmówił składania wyjaśnień dotyczących kwestii związanych z przedstawionymi mu zarzutami. Odnośnie istnienia i działania tymczasowej komisji koordynacyjnej osk. A. Michnik oświadczył wprost, iż byłoby dla niego zaszczytem przynależeć do tej nielegalnej organizacji.

Osk. Adam Michnik wielokrotnie, w oderwaniu od toczącego się procesu usiłował przedstawić swój swoisty program działania politycznego i filozofię życia. Wielokrotnie w sposób rażący, arogancki i napastliwy zakłócał porządek toczącej się rozprawy. Zgłaszał różne formalne wnioski dowodowe, które zmierzały wyłącznie do przedłużenia jak najdłużej rozprawy lub jej storpedowania. Natomiast osk. A. Michnik merytorycznie nie ustosunkował się do postawionego mu zarzutu opisanego w akcie oskarżenia, jak również do zebranego w śledztwie materiału dowodowego.

Reasumując, swoją postawą, składanymi wyjaśnieniami i oświadczeniami osk. A. Michnik starał się utrzymać jak najdłużej w sferze zainteresowania określonych kół i środowisk w kraju i za granicą. Osk. A. Michnik usiłował prowadzić w oparciu o swoiste normy postępowania i jemu tylko znane przepisy proceduralne swój własny proces, który nie miał nic wspólnego ze sprawą III K 45/85, a w którym występował on jako główna osoba »dramatu«, »trybun ludowy« określonych środowisk, filozof, twórca i prawie że »geniusz«.

Oczywiście, tego rodzaju postawa, zachowanie się osk. A. Michnika musiała i spotkała się z odpowiednią, opartą na przepisach kodeksu postępowania karnego, praw o ustroju sądów powszechnych reakcją sądu. (...)

Każdy z trzech oskarżonych spełniał i odgrywał określoną i inną rolę w ramach TKK. Ta rola, zdaniem sądu, określona została również mentalnością, poziomem intelektualnym, osobowością A. Michnika, B. Lisa, Wł. Frasyniuka.

Ideolog A. Michnik przedstawiał śwd. L. Wałęsie programy działania, które w praktycznie nielegalnej formie w postaci strajków realizował tzw. »komandos«, osk. Wł. Frasyniuk. (...)

Sposób działania wszystkich trzech oskarżonych świadczy o wyjątkowo dużym napięciu złej woli, co również stanowi okoliczność obciążającą. (...) Na niekorzyść oskarżonych przemawia wreszcie naganne, aroganckie, zakłócające porządek rozprawy zachowanie się oskarżonych w czasie rozprawy”.

Tyle sędzia Zieniuk. Polemiki z tymi wywodami nie uważam za celową i możliwą. Przecież to monolog żywcem zaczerpnięty z Witkacego: to absurd zamierzony, surrealizm świadomy. Jakże polemizować z surrealizmem jurydycznym?

Jednak cenne myśli sędziego Zieniuka nie powinny zostać zapomniane. Gdybym je streścił własnymi słowami, czytelnik byłby uznał, że złośliwie wypaczam ich kształt. Dlatego zacytowałem je tak obszernie, w całej ich intelektualnej głębi i pełnym blasku prawniczej erudycji. Na dowód, że Witkacy był pisarzem realistycznym.

Ten fragment wyroku nie godzi wszakże w nas trzech. Jest to wyrok na Wojciecha Jaruzelskiego. Kto posługuje się Zieniukiem, do poziomu Zieniuka redukuje sam siebie. Kto broni władzy przy pomocy takich sędziów, osądza sam siebie. Polityka ma swoje prawa. Oto jedno z nich.

Wyrok został ogłoszony w połowie czerwca. Wspomniany już numer „Polityki” przyniósł doń swoisty komentarz. Pragnąc wzbogacić wizerunki oskarżonych, Kazimierz Koźniewski przytoczył wypowiedź Bogdana Lisa i Władka Frasyniuka mające ich skompromitować. Daniel Passent zajął się moją skromną osobą.

Które ze słów Bogdana Lisa uznał Koźniewski za materiał szczególnie obciążający? Posłuchajmy:

„Główną słabość »Solidarności«, szczególnie pod koniec 1981 roku, widziałbym w bufonadzie działaczy, często już od szczebla zakładowego. Nie dotyczyło to może większości, ale ton nadawali ci, którzy potrafili głośno mówić i w odpowiednim momencie bić pięścią w stół. Brakowało doświadczenia pozwalającego demokratycznie sprawować władzę. W Gdańsku konkurowały ze sobą dwie frakcje, a właściwie programy. Błędy były po obu stronach, ale drugi program, który w rezultacie przegrał, był chyba słuszniejszy, bo przewidywał demokratyczne formy kontrolowania władzy, także związkowej: przewidywał działania, o jakich mówiliśmy w Sierpniu, a nawet jeszcze wcześniej. Błędy programów brały się stąd, że tworzono je w sytuacji ostrej walki, co rzucało cień na konstruktywne propozycje i Wałęsy, i Gwiazdy. (...)

Mam nadzieję, że społeczeństwo dzisiaj dostrzega, jak się zachowuje wielu dawnych krzykaczy, którzy albo wyemigrowali, albo podpisali deklarację lojalności, albo po prostu podkulili ogony i milczą. Myśląc o przyszłości, musimy wreszcie słuchać argumentów, nie krzyków”.

Te słowa uznał Kazimierz Koźniewski za kompromitujące dla przywódcy robotniczego skazanego przed kilkoma dniami na dwa i pół roku więzienia.

A oto „kompromitujące” refleksje Władka Frasyniuka z 1982 roku: „Czy jeśli oczekiwanie będzie się przedłużało, społeczeństwo nie ulegnie zmęczeniu, nie powie: no i na diabła budowaliśmy to podziemie? Czy ludzie nie wpadną w otępienie jak bokser po walce, w której co prawda nie upadł i nie stracił zębów, ale zainkasował tyle trafień i tak się wyczerpał unikami, że mu huczy w głowie? I drugie pytanie: czy jesteśmy w stanie przetrwać dłuższy okres jako członkowie konspiracyjnej organizacji, a więc ocaleć przed aresztowaniem, infiltracją, nie zatracić zdolności działania? Otóż sądzę, że tak, bo nieważne, czy ja przetrzymam, ważne, że my przetrzymamy. Jeśli mnie aresztują, będzie Bednarz; jego zwiną, kierownictwo przejmie Pinior; wpadnie Pinior, przyjdzie jakiś Kowalski. Jeżeli stworzymy struktury zakładowe, przetrwamy bez wątpienia. (...)

Nieufność – zastanawia się Frasyniuk – to uczucie normalne, chociaż zrodzone przez nienormalną sytuację, w której funkcjonujemy. Wiele razy zawiodłem się na ludziach. Odmawiali pomocy ci, na których bardzo liczyłem. Albo to udawanie: niby chcą współpracować, tylko przez trzy miesiące nie mogą złapać z nami kontaktu, a w międzyczasie nic literalnie nie robią! Tracę szacunek dla takich osobników. Nie »sprzedam« facetowi niczego, chociaż był moim kumplem. Jak zadaje pytania, od razu myślę: cholera, co on chce z tą informacją zrobić? Czy przypadkiem nie planuje mnie przyblokować?

Instrumentalny sposób traktowania innych, a także i siebie, widać w praktycznym działaniu. Jestem jak wół roboczy, który tyra do upadłego: zmęczony, a piszę; skonany, a idę na spotkanie. Powinienem nieraz kogoś opieprzyć, a chwalę, bo wiem, że to go tylko podmontuje.

Z nieufnością i manipulacyjnym podejściem do ludzi wiąże się również sprawa znacznie poważniejsza – utrata wiary w człowieka. Codzienność organizacyjna, czysto techniczna, tak daleko przesłania czasem cele nadrzędne (czyli ideały, które pchnęły nas do walki), że po prostu je gubimy. Zauważasz dookoła siebie tchórzostwo, miękkość psychiczną, nabierasz przekonania, że na nikim właściwie nie można polegać z wyjątkiem siebie. Brutalnie mógłbym powiedzieć tak: działamy, budujemy struktury konspiracyjne dla obrony społeczeństwa przed reżimem. Ale przecież społeczeństwo składa się z konkretnych jednostek. I oto wątpliwość – próbujemy ochraniać ludzi, którzy – być może – nie są tego warci. Rzecz równie stara jak konspiracja to różnego rodzaju starcia frakcyjne w podziemiu. Niby wszyscy chcemy walczyć o wolną Polskę, samorządne społeczeństwo, braterstwo i tak dalej, a stopniowo wychodzi na jaw, że stosujemy wątpliwe metody, niskie chwyty. Braterstwo jest fikcją, nie ma wspólnoty, ideały idą w kąt. Teoretycznie jeszcze istnieją, ale zdają się coraz bardziej abstrakcyjne, ponieważ środki, z których korzystamy, są już niegodne”.

W ten sposób postrzega Władek Frasyniuk zagrożenie podziemnych struktur.

Rozwijając ten wątek, Bogdan Borusewicz zauważa:

„Na szczęście nie osiągnęliśmy etapu, by śpiewać: »My, pierwsza brygada...« w starej wersji. Nie wiem, czy ją znacie? Legioniści byli strasznie niedowartościowani i co z tego wyszło? Nie minęło wiele czasu, a sami tak się zaczęli dowartościowywać, że ludzi znowu od nich odrzucało. Wszystko z poczucia osamotnienia i wyższości”.

Te mądre i przenikliwe uwagi przywódców „Solidarności” przytaczam dla zilustrowania ich stylu myślenia o polityce i wartościach. A także dla porównania ze sposobem myślenia ich antagonistów. Próbką stylu Zieniuka były fragmenty wyroku. A oto przykład polemicznej metody Daniela Passenta: „W ostatnich tygodniach – pisze Passent, rozważając temat: opozycja a kwestia niemiecka – ukazały się trzy głosy funkcjonariuszy opozycji polskiej w kraju i za granicą, które pozwalają na pewne uogólnienia”.

Skupmy przez chwilę uwagę na tym zdaniu. Czy opozycja polska jest instytucją, która ma swych funkcjonariuszy, tzn. ludzi wypełniających określone funkcje za określonym wynagrodzeniem? Nie. Opozycją nazywamy całokształt różnorodnych, często konkurencyjnych i wzajem konfliktowych środowisk, ugrupowań, struktur i poczynań, które oponują przeciw polityce rządu Wojciecha Jaruzelskiego. Taka opozycja – to oczywiste – nie ma i mieć nie może swoich funkcjonariuszy. Funkcjonariuszem nie jest zwolennik jakiejś struktury, lecz jej urzędnik. W tym sensie nie jest np. funkcjonariuszem aparatu bezpieczeństwa człowiek, który ochotniczo pisze raporty z oglądanych przedstawień teatralnych, nie jest nim donosiciel z potrzeby serca, lecz tylko taki donosiciel, który na spektakle chodzi służbowo (na polecenie przełożonych), a pisanie donosów należy do jego służbowych obowiązków. Passent myli tedy różne pojęcia: funkcjonariusza i zwolennika, sympatyka, współpracownika. Funkcjonariusz robi to, co mu każe przełożony; zwolennik – to, co mu każe rozum i serce. Czyżby Passent naprawdę wierzył, że obdzielając mnie przezwą „funkcjonariusza”, zohydzi skutecznie w oczach swych czytelników?

Omawia Passent w swym felietonie wspomniane trzy głosy: p. Wiesław Lambui, publicysta z majowego (1985 roku) numeru „Kultury”, i ja jesteśmy autorami. Nie znam dwóch wypowiedzi, na które powołuje się Passent. Nie znam również ich autorów i nigdy o nich nie słyszałem. Nie mogę przeto powiedzieć nic dobrego ani nic złego. Znam natomiast swój własny artykuł napisany półtora roku wcześniej, a opublikowany w mej książce Niezłomny z Londynu.

Pisze o mnie Passent: „Jeden z twórców KOR zamieścił w emigracyjnym czasopiśmie »Kontinent«, które ukazuje się w Bonn, artykuł pod wymownym tytułem Antyniemiecka karta reżimu polskiego ”.

Jakkolwiek tytuł „twórcy KOR” jest dla mnie wielce zaszczytny, to – dla prawdy materialnej – muszę sprostować, że zaszczyt to niezasłużony. Gdy powstawał Komitet Obrony Robotników, byłem w Paryżu (wrzesień 1976 roku), do KOR-u wstąpiłem po powrocie do Polski, w maju 1977 roku. Dalej: „Kontynent” jest kwartalnikiem rosyjskiej emigracji redagowanym w Paryżu. W Niemczech ukazuje się niemiecka edycja tego pisma. Czy to tak trudno sprawdzić? Wszelako Passent woli straszyć widmem Bonn i niemieckich odwetowców, niż napisać prawdę. I woli nie wspominać – streszczając mój artykuł nieuczciwie, wypaczając jego sens i przesłanie – że podjąłem tam m.in. polemikę z niemieckimi głosami kwestionującymi polską granicę zachodnią. Wszystko to jest mu potrzebne, by móc w konkluzji napisać o nieznanych mi publicystach emigracyjnych i o mnie:

„Fakt, że ludzie ci wtórują nacjonalistom niemieckim, jest żałosny. Można mieć różne zdania co do porządków panujących w Polsce (jak różne? – A.M.), ale w zacietrzewieniu antykomunistycznym i antyradzieckim nie można sprzedawać naszych interesów narodowych, które powinny być dla nas święte i ważniejsze niż jakakolwiek partia, polityka czy ideologia. Jeżeli Polacy polskimi głosami zaczną potwierdzać, iż nie mamy prawa do ziem odzyskanych, a zagrożenie naszych interesów jest li tylko wymysłem oficjalnej propagandy, to siłą rzeczy dostarczają amunicji tym, w których istnienie sami rzekomo nie wierzą, tym, którzy nie mogą pogodzić się z wynikami II wojny światowej i chętnie by je zmienili. (...) Nie można tak lekceważyć interesów narodowych tylko dlatego, że się komuś ustrój nie podoba, ponieważ naszym przeciwnikom, a tacy istnieją, nie podoba się znacznie więcej niż ustrój”.

Tako rzecze Daniel Passent. Wdzięczny mu jestem za tę pełną ekspresji i oświecicielską tyradę. Wiem nareszcie, czym się dotąd zajmowałem: wtórowaniem niemieckim nacjonalistom, sprzedawaniem naszych interesów narodowych, dostarczaniem amunicji odwetowcom, dowodzeniem, że nie mamy prawa do ziem odzyskanych. Cenna ta wiedza z pewnością poszerzy moje horyzonty umysłowe.

Jednego tylko wciąż nie wiem: co się stało z Danielem Passentem? Nie był to nigdy tytan intelektu ani też książę niezłomny charakteru, jednak posługiwał się zazwyczaj poprawną polszczyzną. Eseje o „sprzedawaniu interesów” i „dostarczaniu amunicji” pozostawiał innym publicystom, bliższym konwencji pisarskiej Wandy Odolskiej, Ryszarda Gontarza czy Henryka Gaworskiego. A może to pod nazwiskiem Passenta zaczął pisywać sędzia Zieniuk?

Bo oto zespoliły mi się w harmonijną jedność te dwa typy ludzkie, które dotąd starannie próbowałem rozdzielać: podłość jednych dorównała głupocie drugich. Dostrzegam – oczywiście – różnice w kalibrze intelektualnym. Jednak ani Zieniuk nie jest tak tępy, by nie wiedzieć, że czyni podłość, ani też Passent nie jest aż tak wybitny, by podłość mogła mu zostać łatwo zapomniana.

Cóż się więc stało z Danielem Passentem? Odpowiedź – wbrew pozorom – nie jest nadmiernie skomplikowana. Passent nie uległ Dialektyce Dziejów ani też argumentom o Historycznej Konieczności czy Racji Stanu – on po prostu uległ własnemu strachowi. Także własnemu brakowi wyobraźni. Uzasadniając swoje pozostanie w redakcji „Polityki” po 13 grudnia, myślał zapewne, że pisanie świństewek będzie mu zaoszczędzone. Aliści kiepsko przewidywał. Zapomniał o przestrodze Leszka Kołakowskiego: „Również ci, którzy sądzą, że płacą tylko nieznacznymi ustępstwami za spokój, przekonywać się będą, że cena tego spokoju będzie coraz wyższa; ci, co płacą tylko niewinnym na pozór lizusostwem, będą jutro zmuszani płacić donosicielstwem za ten sam towar; ci, co liche swe przywileje okupują tylko milczeniem w obliczu świństwa, na które mogą reagować, będą musieli za te same przywileje płacić rychło aktywnym udziałem w świństwie. Naturalnym prawem despotyzmu jest moralna inflacja, która sprawia, że rozdawca dóbr każe sobie płacić coraz drożej, jeśli presja społeczna nie zmusza go do obniżki”.

Jakby dla egzemplifikacji tego wywodu dokonał się na naszych oczach akt przeistoczenia – Passent stał się Zieniukiem.

Z pozoru dzieli tych ludzi wszystko. Przebywanie we wspólnym pokoju byłoby dla nich koszmarem. Pomyślmy: Zieniuk w oczach Passenta! Wysferzony prostak z tym charakterystycznym cynizmem dorobkiewicza, z tą pogardą dla polskiej tradycji honoru, z tym serwilizmem wobec przełożonych i okrucieństwem dla uwięzionych i bezbronnych. Zieniuk – symbol ciasnej interesowności, która w instytucjach totalitarnego państwa widzi protektora swego losu; gdzie nie musi wstydzić się swych żartów; gdzie na miejscu jest jego pazerność zespolona ze sprzedajnością.

Inaczej Passent: wywodzi się ze środowiska, gdzie wiedziano, co to honor, rozum i odwaga. Poddawano wprawdzie te przymioty ducha dialektycznej obróbce, ale nigdy – choćby podświadomie – nie przestawano ich cenić. Passent miał wybór: mógł dawno już wybrać opór i pójść drogą Karola Modzelewskiego, ale na to zabrakło mu odwagi. Mógł po 13 grudnia zerwać z kondycją totalitarnego propagandysty i pójść drogą Dariusza Fikusa, ale na to zabrakło mu honoru. Mógł wreszcie pójść drogą niejednego ze swych kolegów redakcyjnych i po prostu nie pisać oszczerstw na zamówienie, ale na to zabrakło mu rozumu. Od pewnego czasu wyczuwam w artykułach Passenta przykry odór strachu. Passent się boi. „Zacznij rządzić swym strachem – powiedział Henryk Elzenberg – bo inaczej on zacznie rządzić tobą”. Co się też stało – żal mi Passenta...

Wszelako w oczach Zieniuka strach nie stanowi okoliczności łagodzącej: Passenta określa (i oskarża) jego niewątpliwa inteligencja, znajomość języków obcych i umiejętność sprawnego formułowania myśli. Reszta jest dla Zieniuka pozorem, złudą, zasłoną dymną. Dlatego Passent jest winny z definicji – nie różni się niczym w tej materii od Lisa, Frasyniuka czy Michnika. Po prostu nie nadeszła jeszcze jego kolej. Wszelako Zieniuk jest cierpliwy. Spokojnie czeka na chwilę, kiedy Passentowi nie pomogą już żadne artykuły (tak jak nie pomogły Adamowi Schaffowi). Zieniuk snuje marzenia: oto dzwoni telefon z ulicy Rakowieckiej – będzie sądził Passenta. Z głębokim przekonaniem wyda wyrok skazujący za szpiegostwo na rzecz Japonii. Materiałem dowodowym będzie załączony do akt wywiad Passenta z japońskim ministrem spraw zagranicznych, taśma magnetofonowa z dowolnej konwersacji i zeznania trzech świadków z resortu spraw wewnętrznych, którzy otrzymali poufne informacje.

Jeśli do tego dojdzie, czego wykluczyć niestety niepodobna, o jednym jestem przekonany: Passent się przyzna. Wystarczy mu kilka huknięć oficerów śledczych podczas przesłuchania i jedna rozmowa z Urbanem, który mu wszystko wytłumaczy, także i to, że należy się pogodzić z wynikiem II wojny światowej.

Wszelako nawet wtedy gazety „Solidarności” nie zaczną obwieszczać, że publicysta „Polityki” zajmował się wtórowaniem japońskim nacjonalistom, dostarczaniem amunicji tokijskim odwetowcom i sprzedawaniem samurajom polskich interesów narodowych. Bo to po prostu nieprawda.

Zieniuk i Passent są ludźmi godnymi politowania. Głupota Zieniuka, głupota tak wielka, że czyniąca go permanentnie śmiesznym; strach Passenta, strach tak wszechogarniający, że czyni go śmiesznie niemądrym – czyż jedno i drugie nie jest kalectwem? A czyż ludzie kalecy nie są godni współczucia?

Dwaj ci ludzie, dwa wcielenia polskiego łajdactwa, zasługują z pewnością na bardziej szczegółowe studium. Nic ich jednak tak dobrze nie obrazuje jak język. Dlatego tak obficie cytuję fragmenty ich prozy, te ilustracje służalczości i kłamstwa epoki. Porównajcie ich głosy z wypowiedziami Borusewicza czy Frasyniuka – to starczy za każdy argument.

VI

Czy Zieniuk i Passent są realistami? Być może jest to jakiś realizm życiowy, głuchy na szmery sumienia i smak wolności. Dla mnie wszakże realistami w głębszym sensie są moi koledzy z ławy oskarżonych, którzy w swoje myślenie o polityce wbudowali pojęcia prawdy i godności. Ich głosy, nacechowane dociekliwością i odwagą, są w tym smutnym świecie objawem głęboko krzepiącym: robotniczy przywódcy szybko i naturalnie wpisali się w najlepszą z polskich tradycji. Ich słowa i czyny stają się w ten sposób elementem ciągłości polskich dziejów, trwałości polskich imponderabiliów, niezniszczalności polskich aspiracji. Ostre, krytyczne widzenie samych siebie i czujny namysł nad własnymi słabościami to tej tradycji cechy niezbywalne.

Przez pryzmat tej tradycji postrzegam również osobę Bogdana Borusewicza. Bowiem także i Borsuk wypowiada swe myśli dobitnie, nie zważając na niuanse i subtelności. Jest w tym pewien styl uczestnictwa w polityce, któremu Bogdan zawsze był wierny. Teraz, czytając jego słowa namiętne i bezkompromisowe, lżej mi siedzieć w więzieniu. Bowiem – myślę – polityka polityką, ale muszą przecież istnieć jakieś inne, ponadpolityczne motywy, dla których Borsuk decyduje się spędzać w podziemiu długie miesiące i lata; dla których co dzień rzuca na szalę swoją wolność, swój los, swoje życie.

Kim jest Borsuk, ten człowiek podziemny?

W charakterystyce członków Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej sporządzonej przez wysokiego funkcjonariusza MSW mjr. Jerzego Żyżelewicza czytamy:

„Bogdan Borusewicz, syn Konstantego i Rozalii z d. Abakanowicz, ur. 11.01.1949 roku w Lidzbarku Warmińskim, wykształcenie wyższe (Katolicki Uniwersytet Lubelski), magister historii, zam. Sopot, ul. 23 Marca 96 m. 24. Działalność polityczną rozpoczął jeszcze jako uczeń Liceum Plastycznego w Orłowie, produkując w 1968 roku i kolportując ulotki antypaństwowe, za co skazany został przez Sąd Powiatowy w Gdańsku z art. 23 mkk i art. 150 par. l SKK na karę 3 lat pozbawienia wolności.

Od momentu powstania KSS-KOR uczestniczył aktywnie w działalności Komitetu. Jest duchowym przywódcą ruchu prokorowskiego na terenie Trójmiasta oraz organizatorem licznych imprez politycznych, a także redaktorem nielegalnych wydawnictw kolportowanych na Wybrzeżu.

Szczególnie interesuje się historią PRL, co przy jego skłonnościach profesjonalnych umożliwiało mu jednostronną interpretację faktów i zdarzeń politycznych, szczególnie w zakresie polityki wewnętrznej i zagranicznej. Reprezentuje wysoki poziom intelektualny. Cieszy się autorytetem i posiada cechy przywódcze. Zagorzały antykomunista, działał w »Solidarności« jako kierownik działu kadr MKZ Gdańsk.

Ukrywa się od chwili ogłoszenia stanu wojennego, pełniąc funkcję członka Regionalnej Komisji Koordynacyjnej w Gdańsku.

Od 24 czerwca 1984 roku wszedł w skład Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ »Solidarność«”.

Tyle major Żyżelewicz z MSW. Rzadko zdarza się historykowi przeczytać tak bezinteresowny, bo nieświadomy i mimowolny hołd złożony przez policjanta swej ściganej ofierze. Funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa – jak widać z tej charakterystyki – nienawidzą i boją się Borsuka: jego sprawności i konsekwencji, jego inteligencji i odwagi. Wiedzą: Borsuk należy do ludzi, którym „Solidarność” zawdzięcza najwięcej. Jest jednym z tych, którzy uczynili idee Związku trwałym składnikiem polskiej kultury.

Porównując biografię Borsuka z własną, różnicę zasadniczą dostrzegam w punkcie wyjściowym – Borsuk nie wywodzi się ze środowiska komunistycznego, nigdy nie był „czerwonym”, nie pasjonował się marksizmem i sporami w łonie ruchu komunistycznego. Jest to zapewne różnica niemała: przesądzać może o emocjonalnym stosunku do przeszłości. Jako człowiek wyrosły w klimacie tradycji komunistycznej odczuwałem większą może niż inni potrzebę rozliczenia się z tą tradycją. Wynikać z tego może skłonność do bardziej subiektywnego rozumienia motywów – moralnych i intelektualnych – ludzi optujących na rzecz komunizmu. Ale wynikać też może większa zajadłość w demaskowaniu tych motywów i w tropieniu totalitarnego bakcyla komunizmu. Sam nie wiem, w jakich chwilach jedno z tych uczuć bierze we mnie górę. Borsuk zapewne wolny jest od tych kłopotów.

Tych różnic wszelako raczej domyślam się, niż ślad ich odnajduję. W politycznych diagnozach i praktycznych decyzjach nigdy nas one nie dzieliły. Sądzę, że z małomównym Borsukiem dość łatwo odnajdywałem wspólny język.

Widywałem go rzadko. Przyjeżdżał z Gdańska na zebrania KOR-u i wtedy spotykaliśmy się wszyscy w mieszkaniu prof. Lipińskiego. Borsuk zabierał głos rzadko, a do bardziej osobistych rozmów niewiele było okazji. Nadarzyła się ona w Gdańsku, gdy przyjechałem na jakieś spotkanie dyskusyjne. Borsuk doprowadził mnie na miejsce jakimiś szlakami szalenie konspiracyjnymi, borem i lasem, górą i doliną. Dotarłem ledwo żywy, by wysłuchać działaczy RMP, którzy ostro natarli na mnie, karcąc za nadmierną ugodowość i niedostatek deklaracji niepodległościowych. Pamiętam jakiś strzęp sporu o stosunek do ukraińskich aspiracji wolnościowych. Byłem zdania, że Polacy winni sprzyjać tym aspiracjom, bo to Ukraina jest naszym sąsiadem, a nie Rosja. Polskie aspiracje – dowodziłem – nie powinny mieć ostrza antyukraińskiego, bo to może nas wszystkich zgubić. Twierdziłem również, że ostrze polityczne naszych poczynań winno być skierowane w totalitaryzm, a nie w cudzą wolę wolności. Borsuk rozumował podobnie.

I pamiętam nasze pierwsze spotkanie po Sierpniu. Był to grudzień 1980 roku. Przyjechałem do Gdańska na wykład zorganizowany przez Wszechnicę Robotniczą. Bogdana spotkałem w MKZ: był ledwo żywy ze zmęczenia, ale spokojny i pełen dobrej myśli. Później, ilekroć go spotykałem, spokoju i dobrych myśli było coraz mniej. Z wielkim niepokojem analizowałem sytuację w kraju i w „Solidarności”. W lecie 1981 roku usłyszałem od niego pierwszy zarys tej analizy, którą powtórzył w Konspirze. O wspólny język było łatwo – rozumowałem podobnie.

I pamiętam okres zjazdu w Olivii – Bogdan był już wtedy poza strukturami. Wycofał się. Nie przyszedł na zjazd „Solidarności” nawet w charakterze gościa. Ten gest miał dla mnie wymowę symbolu – Bogdan Borusewicz, twórca Wolnych Związków Zawodowych na Wybrzeżu i organizator Sierpniowego Strajku, człowiek dzielny i uczciwy – uznał za konieczne zbojkotować zjazd. Odszukałem go i poprosiłem o spotkanie. Przyszedł i smutno zdziwiony zapytał: To ty jesteś z nami, z przegranymi?

Słowa te odebrałem jak policzek: Borsuk sądził, że mógłbym uznać spotkanie się z „przegranymi”, z krytykami i oponentami Lecha Wałęsy za niestosowne. Żądło tego pytania było tym bardziej dotkliwe, że powszechnie znana była skromność Bogdana, który nigdy po Sierpniu nie wysuwał się na pierwszy plan, choć przecież to on był jednym z „ludzi z żelaza”, o których opowiada film Andrzeja Wajdy. I oto on, skryty w cieniu, rozgoryczony, niemal smutny, po 13 grudnia, w chwili próby wierności, natychmiast odnalazł się w kierownictwie podziemia.

A może prezentuję tu nazbyt sentymentalny punkt widzenia? Może wyeliminowanie Borsuka jesienią 1981 roku oznaczało, że „Solidarność” traciła swój pierwiastek idealny: odchodzili rycerscy amatorzy, zostawali zawodowcy? Owszem, ten proces także dawał się zauważyć. Wszakże ruch, który nie umie znaleźć miejsca w swych strukturach dla rycerskich amatorów, skazuje się na biurokratyczną degenerację – zabija w sobie źródło życia. Kierując się tym przeświadczeniem, wciąż wspominam pytanie Borsuka: czy odważysz się napisać to, co teraz mówisz? Odpowiedzią są te zapiski, nieporadne i chaotyczne, które sporządzam w swej kolejnej więziennej celi. Piszę o Borsuku jako o modelu pewnej postawy duchowej: interesuje mnie w „Solidarności” fenomen ludzki. To ludzie, ich motywy i charaktery rzeźbią kształt duchowości ruchu. Chciałbym ją widzieć uformowaną na obraz i podobieństwo Bogdana Borusewicza.

W słowach Borsuka odnajduję własne nadzieje i lęki. Także ten lęk: czy uda się uchronić „Solidarność” od zagrożeń właściwych wielkim ruchom rewindykacyjnym, od bakcyla totalitaryzmu, który dał się już wyczuć w ostatnich miesiącach 1981 roku? Dlatego myślę: jeśli „Solidarność” chce uniknąć powtórzenia tego filmu, jeśli nie chce, by totalitaryzm wydrążył od wewnątrz ją samą – bacznie rozważyć należy słowa Bogdana Borusewicza.

VII

Czasem zastanawiam się, jak postrzegają Borsuka jego wrogowie? Dla Jaruzelskiego jest on chyba opłacanym agentem imperialistycznego wywiadu. Dla Rakowskiego, który dotąd nie był wyznawcą materializmu detektywistycznego, jest Borsuk zapewne szalonym mistykiem jakichś niepojętych idei, które fanatycznie wyznaje. Dla Urbana najpewniej jest głupcem, bowiem przy swojej inteligencji mógłby przecież zostać rzecznikiem prasowym rządu i miast być obiektem oszczerstw, mógłby sam, za niezłe honorarium, zajmować się obsmarowywaniem bliźnich.

Najprościej chyba rzecz wygląda w ujęciu Stefana Olszowskiego: ten myśli tylko o tym, jak ustalić i rozgłosić, że babka Borsuka była Żydówką...

W związku z Olszowskim: w tygodniku „Kultura” ogłosił Aleksander Minkowski reportaż z podróży zagranicznej w towarzystwie ministra. Panowie lecieli samolotem do Afryki. Nagle pasażerami zatrzęsło: „Śmiech. I znów śmiech: minister, mężczyzna olbrzymi i masywny, przebił głową półkę. Głowie nic, półka w drzazgi. »Co w tym dziwnego? Ja jestem twardogłowy...«. (...)

W mojej gminie – dodaje Minkowski – też są twardogłowi. Jedni na drugich tak mówią po własnej stronie i na przeciwników. To jakby nobilituje: on twardogłowy, więc ja przeciwnie – miękkogłowy, delikatny, subtelny. On brutal, ja liberał. Mnie kochają, nim gardzą. A może na odwrót? Może lud kocha męską siłę, surową determinację, jednoznaczne zdecydowanie? Dlaczego lud z rozrzewnieniem wspomina Piłsudskiego, który liberałem nie był ani trochę, za mordę trzymał nawet posłów, rozkazując pałować ich w sejmie? Napoleon. Piotr Pierwszy. De Gaulle. Co wielki, to twardziel. Tylko silna władza może być sprawiedliwa, słaba nie może, za słaba na to, żeby wymuszać sprawiedliwość”.

Aleksander Minkowski wielokrotnie deklarował się jako przedstawiciel „lewicy literackiej”. Nie bardzo rozumiałem, o co mu chodzi, ale teraz już wiem: „lud kocha męską siłę”.

Proza Minkowskiego o Olszowskim – godna zaiste pióra Roberta Musila – nieźle ilustruje poziom moralny i umysłowy obu tych panów. Jednego tylko nie pojmuję – jeśli twarda głowa Olszowskiego ewokuje w Minkowskim wspomnienie Piłsudskiego i Napoleona, Piotra Pierwszego i de Gaulle’a, to o kim myśli ten znakomity stylista, spoglądając na mundur Jaruzelskiego? Pozostaje już tylko Aleksander Macedoński i Cezar...

VIII

Charakterystyka poglądów politycznych Borsuka nie jest zadaniem łatwym. Gdyby mnie spytano, czy są to poglądy prawicowe, czy lewicowe – byłbym w kłopocie. On sam pewnie też byłby w kłopocie.

Dlaczego? Po prostu: on nie jest ani z lewicy, ani z prawicy – jest z „Solidarności”.

Piszę: Borsuk, ale mógłbym to z powodzeniem odnieść także do Zbyszka Bujaka i Zbyszka Janasa, do Konrada Bielińskiego i Janka Lityńskiego, do wielu, wielu innych. Nieprzypadkowo wszyscy oni unikają deklarowania się w takich kategoriach, dostrzegają ich ubóstwo i nieadekwatność do polskich realiów. Przecież w sposobie rozumowania Borsuka – inteligenta i działacza robotniczego – obecne są nie tylko wartości klasycznej lewicy. Przecież unika on „lewicowej” etykietki nie tylko z powodów pragmatycznych – on po prostu wpisanych ma w swój styl myślenia także wiele wartości tradycyjnie przynależnych do kanonu demokratycznej prawicy. Styl działania KOR-owskiego – zauważmy marginesowo – wykazywał wiele podobieństw do myśli politycznej narodowych demokratów z początku naszego stulecia; system KOR-owskich wartości bliższy był jednak tradycjom Polskiej Partii Socjalistycznej.

Jest więc może Borsuk członkiem „centrum”? Nie przypuszczam. Pojęcie centrum ma sens tylko ze względu na punkty krańcowe układu. Wobec jakich punktów krańcowych polskiego układu byłby Borsuk usytuowany w centrum? Kto byłby prawicą, a kto lewicą?

Czytałem niedawno historiograficzne wywody publicystów z kręgu „Polityki polskiej”: że dla myślenia lewicowego charakterystyczne jest przekonanie o naturze ludzkiej jako pochodnej systemu społecznego, podczas gdy myśl prawicowa oznajmia, że „pojedynczy ludzie też wpływają na kształt społeczeństwa, a nie tylko odwrotnie”. Otóż jeśli na tym polega myślenie prawicowe, to w ten sposób prawicowo myślą w Polsce wszyscy.

Albo też: czytam, że dla lewicy charakterystyczne jest rozumowanie „rewindykacyjne”. Znów nic nie rozumiem. Dopóki bowiem nie wytłumaczy mi ktoś mądry, jak myślenie antytotalitarne może nie być oparte na planie działań rewindykacyjnych, widzieć będę w tych sformułowaniach jedynie językową ekwilibrystykę.

Nie, to po prostu nie jest ten podział. Fenomen Borsuka jest dla mnie argumentem wielce wymownym w tej materii. Jeśli uznać bowiem – zgodnie ze zdrowym rozsądkiem – że ten przywódca podziemnej „Solidarności” o tak bogatej już politycznej biografii nie da się zamknąć w pojęciowej klatce podziału na prawicę i lewicę, to zapytać wypadnie: czy w tej klatce dadzą się zamknąć inni ludzie? Wyczuwam u niektórych publicystów tendencję do wciśnięcia naszych realiów w gorset podziałów z innej epoki i innej rzeczywistości. Trudno mi na to przystać. Twierdzę bowiem, że klasyczne syndromy lewicy i prawicy uległy dezintegracji w rządzonej przez komunistów Polsce.

Złożyło się na to wiele przyczyn, od przeobrażeń w sferze stosunków własności poczynając: lewica jako wróg wielkiej własności prywatnej utraciła rację bytu w tym samym stopniu, co prawica jako tej własności obrońca. W świecie cywilizacji totalitarnej, która jest przecież formą cywilizacji więziennej, podział na prawicę i lewicę jest równie egzotyczny, jak podziałów na frankofilów i anglofilów.

Zastanówmy się bowiem: tradycyjna prawica przywiązywała wielkie znaczenie do rozwijania wartości narodowych, wierzyła w ciągłość procesów społecznych i opowiadała się za ograniczonym charakterem zmian. Dziś są to wartości powszechnie akceptowane – przestały być jakimkolwiek wyróżnikiem. Z kolei lewica akcentowała potrzebę rozwijania demokratycznych instytucji, równości wobec prawa, sprawiedliwości społecznej, troski o upośledzonych. Także i te wartości przestały być już wyróżnikiem, znakiem odrębności.

Prawica oskarżała lewicę o skłonności kosmopolityczne i fobię antyreligijną, o prymitywny egalitaryzm i wiarę w wykoncypowane utopie. Nie ma dziś w Polsce znaczących środowisk opozycyjnych, którym można by z dobrą wiarą przypisać te cechy.

Lewica zarzucała prawicy ksenofobię i szowinizm, obronę interesów klas posiadających i ich przywilejów, odrzucanie reform społecznych i kwestionowanie praw świata pracy. Trudno byłoby dziś powtórzyć te zarzuty nawet pod adresem tych środowisk, które same siebie prawicowymi nazywają.

Przeciwnie, cnoty i przywary wykrystalizowały się w nowych konglomeratach i stereotypach. Fobii antyreligijnej może dziś towarzyszyć skrajny konserwatyzm deklarujący się jako „prawdziwa lewica”, ale może jej też towarzyszyć liberalizm; demagogia egalitarna łatwo sprzęga się z narodową ksenofobią, a szowinizm z myśleniem utopijnym. Nie chcę przez to powiedzieć, że wszyscy przeciwnicy totalitarnej dyktatury myślą to samo i tak samo. Twierdzę tylko uparcie, że wszystkie różnice są wtórne wobec totalitarnego podziału na więźniów i nadzorców oraz że linie podziałów przebiegają i przebiegać będą wedle nowych kluczy.

Nie jest to stwierdzenie odkrywcze. Pomyślmy tylko: czy tak wybitni politycy polscy, jak Jerzy Giedroyc i Jan Nowak (Zdzisław Jeziorański) dadzą się jednoznacznie przypisać prawicowej bądź lewicowej opcji? Czy w tych podziałach zmieści się Lech Wałęsa? Szczerze w to powątpiewam.

IX

Myślę, że jest całkiem odwrotnie. „Kultura” paryska – ośrodek myśli politycznej i kulturalnej o randze trudnej do przecenienia – wymykać się będzie uparcie tak prostym kwalifikacjom. Jerzy Giedroyc, w swym przedwojennym wcieleniu redaktora „Buntu Młodych” i „Polityki”, kwalifikowany bywał – także ze względu na książęcą kondycję – jako rzecznik klasowego interesu kół ziemskich. Troską o odzyskanie majątków ziemskich na kresach tłumaczono sobie jego jagiellońską orientację, zainteresowanie ideą federalizmu, stawkę na porozumienie polsko-ukraińskie. Nie wiem, na ile oceny te były prawdziwe. Natomiast mogę orzec z całym przekonaniem, że jagiellońska orientacja księcia Jerzego nabrała w postjałtańskiej rzeczywistości całkiem nowego sensu: stała się drogą do otwartego stylu myślenia o polityce. Ów styl otwarty to rachuba na sojusz z ruchami wolnościowymi innych narodów poddanych totalitarnemu dyktatowi, to krytyka bezwzględna megalomanii i ksenofobii w polskim myśleniu. Nie bez przyczyny wizytówką duchową „Kultury” są książki Gombrowicza i Mieroszewskiego, Czapskiego i Herlinga-Grudzińskiego, Jeleńskiego i Miłosza. Wszystkie te książki – najświetniejsze przecież dokonania współczesnej kultury polskiej – składają się na to niezwykłe i przemyślane dzieło duchowej architektury. Twórcą tego dzieła, architektem tej budowli jest Jerzy Giedroyc.

W swych historycznych sympatiach jest książę Jerzy piłsudczykiem. W jednym z wywiadów bronił nawet tak kontrowersyjnych posunięć, jak sprawa brzeska. Cóż z tego? Dla mnie osobiście obrona sprawy brzeskiej trudna jest wprawdzie do pojęcia, ale spór na ten temat – w świetle stosunku Giedroycia do spraw współczesnych – uważam za całkowicie bezprzedmiotowy. Obrona polityki wewnętrznej piłsudczyków jest prywatnym hobby redaktora, natomiast wkładem w edukację polityczną Polaków jest linia pisma. W ramach tej linii nie było mowy o aprobacie dla współczesnych praktyk wykorzystywania prawa karnego do załatwiania politycznych porachunków. Określenie tej czynności oryginalnym mianem „obrońcy państwa” nie da się uzasadnić linią polityczną „Kultury”. Z jednym wyjątkiem – pomieszczone w „Kulturze” komentarze po przewrocie wojskowym w Chile uświadomiły mi ostro istnienie różnic w emocjonalnym stosunku do dyktatury: dla mnie przewrót pinochetowski był od początku ohydą.

Książę Jerzy, dość odległy w latach II Rzeczypospolitej od ruchu robotniczego, popierał na łamach „Kultury” wszystkie protesty robotnicze i lansował ideę integracji międzyśrodowiskowej. Czy postępował tak dla racji taktycznych? Nie wiem. Być może. Wcale mnie to jednak nie interesuje. Zajmując określone stanowisko – obojętnie dla jakich powodów – Giedroyc kształtował w jego duchu sposób myślenia swoich czytelników. I tylko w taki sposób mogła obiektywizować się myśl polityczna pisma.

Niedawno wszakże przeczytałem w jednym z periodyków opozycyjnych zajadły atak na „Kulturę”, której przypisano typowy dla „lewicy laickiej antyklerykalizm”. Nie czuję się powołany do obrony redaktora „Kultury” w materii jego stosunku do Kościoła. Własne poglądy na ten temat wykładałem kilkakrotnie, zazwyczaj zresztą na łamach „Kultury”. Redaktor nie wykazywał pokusy cenzurowania opinii jawnie Kościołowi przychylnych, choć nieraz dawał wyraz własnemu krytycyzmowi. Wszelako przypisywanie Giedroyciowi antyreligijnej czy antykościelnej fobii jako elementu składowego jego lewicowej myśli politycznej jest nonsensem; można nie aprobować linii „Kultury”, ale po co zaraz pisać głupstwa? Aż wstyd przypominać takie oczywistości – można przecież żywić krytycyzm do politycznej linii Episkopatu i być katolikiem nader odległym od lewicowej opcji.

Albo inny przykład: Jan Nowak, autor znakomitego pamiętnika Kurier z Warszawy, długoletni dyrektor polskiej sekcji RWE. Nie umiałbym roztropnie scharakteryzować jego poglądów wedle „prawicowo-lewicowych” kryteriów. Jako autor Kuriera... skreślił portret polskiej wielkości i polskiej mizerii; jako twórca linii propagandowej RWE ma wielką zasługę w konsekwentnym wspieraniu najbardziej światłych i nonkonformistycznych elementów polskiego społeczeństwa. Czynił to w sposób wolny od fobii i uprzedzeń. W wizji politycznej Jana Nowaka mieściło się i harmonijnie zespalało poparcie dla linii zawartej w kazaniach kardynała Wyszyńskiego i dla myśli krytycznej pomieszczonej w esejach Leszka Kołakowskiego, dla krakowskich katolików z „Tygodnika Powszechnego”, i dla racjonalistów spod znaku Antoniego Słonimskiego. Wiara w sensowność takiej politycznej syntezy bynajmniej nie była powszechna – Nowak należał do tych, którzy świetnie wyczuwali sens dokonujących się w Polsce przeobrażeń. Interesowali go ludzie i ich konkretne dokonania, a nie martwe doktryny i abstrakcyjne zaklęcia wiar politycznych lewicy czy prawicy.

Mimo rozlicznych różnic – godnych skądinąd szczegółowego studium – widzę w opcjach Jerzego Giedroycia i Jana Nowaka wspólny mianownik: przekreślenie anachronicznych kryteriów. Zastąpiła je troska o kontakt z polską rzeczywistością, z tą rzeczywistością podskórną, zbuntowaną, szukającą języka i tożsamości. U obu wybitnych polityków widzę ten sam nieustanny wysiłek wspierania realnych dążeń wolnościowych. Nieprzypadkowo to oni właśnie bezwzględnie rozszyfrowali sens orientacji politycznej „moczarowców”, która polegała na dążeniu do ustanowienia policyjnej dyktatury pod hasłami antyinteligenckiej i antysemickiej ksenofobii. Nie zwiódł ich biało-czerwony sztandar, którym te hasła przyozdobiono, choć zwiódł on przecież niejednego obserwatora w kraju i na emigracji. Bo też obaj – rezygnując z anachronizmu dawnych kategorii – szukali podmiotu zmian demokratycznych wśród więźniów, a nie wśród nadzorców. To ich łączyło.

Różnicy głównej szukałbym w perspektywie, z której spoglądali na konstytuującą się opozycję demokratyczną. Nowak był tym, który łączył i szukał tego, co jednoczy. Czy zwracając się do milionów ludzi w Polsce, mógł czynić inaczej?

Mógł natomiast czynić inaczej Giedroyc. Będąc redaktorem pisma dbającego o wysoki poziom intelektualny, pisma elitarnego, chciał być czynnikiem umysłowego fermentu, źródłem inspiracji i sporów, azylem dla polemiki politycznej i krytycznej autorefleksji. Uporczywa pasja prowokowania opinii publicznej i programowa przekora budziły często wśród krytykowanych protest niechęci, wszelako nikt rozsądny nie podaje dziś w wątpliwość, że „Kultura” stała się doniosłym czynnikiem procesu kształtowania się nowej tożsamości Polaków. Jaka to tożsamość?

Z pewnością różna od schematu „prawica – lewica”. Kiedy Leszek Kołakowski zastanawiał się – nieco żartobliwie – „jak być konserwatywno-liberalnym socjalistą?”, dotykał tym samym rdzenia konstytuującej się nowej tożsamości. Skoro bowiem totalitaryzm zaatakował rozmaite twarze ludzkiej wolności, to i antytotalitarny opór musiał na owe twarze – wczoraj konfliktowe – spojrzeć z nowej perspektywy. Antytotalitarna krytyka płynęła z różnych inspiracji ideowych, formułowana była w różnych językach, a jej finalny efekt – „Solidarność” – nastręczał niemałego kłopotu pochopnym klasyfikatorom. Tenże Leszek Kołakowski zanotował w lipcu 1981 roku, że „brak nam jak gdyby języka, by cały ów proces, jaki się na oczach naszych odbywa, należycie opisać; że wszystkie zwyczajne wyrażenia, do jakich siłą bezwładności sięgamy, gdy opisujemy osobliwość polskich wydarzeń, okazują się nieodpowiednie lub mylące. Polska – pisze dalej – która wyłania się z tych wydarzeń, jest mutantem, jest jedynym na razie egzemplarzem nie istniejącego gatunku politycznego”.

Nic tedy dziwnego, że niektórzy, sięgając umysłem ku początkom naszego stulecia, szukają analogii. Jedną z nich jest porównanie z obozem niepodległościowym skupionym wokół Józefa Piłsudskiego. Rzecznicy tej analogii definiują swoją opcję polityczną jako „niepodległościową”.

Inaczej mówiąc, podział „prawica – lewica” byłby zastąpiony podziałem „niepodległość – ugoda”. Także ten styl rozumowania – choć bliższy polskim realiom – zasadza się na błędnej diagnozie. Jest bliższy, bowiem odwołuje się do kategorii, która w istotny sposób opisuje polskie aspiracje. Jednak analogia jest chybiona. Nieporozumienie polega na tym, że nikt dzisiaj nie sformułował programu polityki „niepodległościowej”, tzn. polityki zmierzającej – jak w przypadku Piłsudskiego – do bezpośredniej walki o niepodległość. Ów brak nie bierze się z polskiego oportunizmu i braku wyobraźni, lecz z poprawnej diagnozy sytuacji. Sytuacja obecna – twierdzę – każdy taki program czynić musi papierowym i iluzorycznym. Koncepcja Piłsudskiego wyodrębniała się wśród wszystkich innych programów nie tyle wyznawaniem idei niepodległościowej – to było udziałem wszystkich niemal obozów – lecz określoną koncepcją walki o realizację tej idei, koncepcją zrodzoną z analizy układu sił na politycznej mapie świata. Istota różnicy tkwiła więc w diagnozie i taktyce, a nie w doktrynie czy ideologii. Diagnoza warunkowała różną praktykę polityczną: jedni szukali miejsca i sojuszników w rosyjskiej Dumie, drudzy organizowali zalążki polskiego wojska w Galicji. Bez Związku Walki Czynnej idee niepodległościowe Piłsudskiego byłyby tylko ornamentem innego programu działania.

Czy Jerzy Giedroyc i Jan Nowak są prekursorami współczesnego obozu niepodległościowego? Nie, gdyż taki obóz nie istnieje. Są oni natomiast z całą pewnością prekursorami współczesnej myśli politycznej Polaków, która zmaga się z problemem formuły polityki niepodległościowej, tak jak byli prekursorami demokratycznej opozycji, jej stylu myślenia i działania.

Uprzedzając rutynowe komentarze Urbana i Lobmana oraz Passenta i Machejka, precyzuję: ani Giedroyc, ani Nowak nie byli inspiratorami ani też organizatorami demokratycznej opozycji. Byli oni – moim zdaniem – prekursorami tej syntezy, która dokonała się w Polsce. Dokonuje się ona wciąż, nadal, na naszych oczach, łącząc cnoty dawniej konfliktowe: rozumną zachowawczość ze śmiałą myślą o technikach społecznego oporu i o Polsce zreformowanej, łącząc narodowe z uniwersalnym, emigracyjne z krajowym, tradycję Polaka-katolika z tradycją Polaka-radykała, wierność własnym korzeniom z umiejętnością szyderczej i krytycznej samoanalizy.

Tę właśnie syntezę odnalazłem w słowach i uczynkach Borsuka, Władka Frasyniuka i innych przywódców „Solidarności”.

X

Schemat „prawica – lewica” należy do klasycznych tematów polskiej myśli politycznej. Pytanie o jego aktualność wiedzie do problematyki szerszej, do namysłu nad relacjami pomiędzy tradycją a dzisiejszą rzeczywistością. Słynne polskie dylematy: romantyzm – realizm, nacjonalizm – uniwersalizm, podziemie – praca legalna, insurekcja – praca organiczna, ugoda – opozycja, szlachta – lud, katolicyzm – racjonalizm, Rosja – Europa; czy znajdują one odzwierciedlenie w dzisiejszych sporach?

Zaryzykujmy tezę, że wszystkie one są zarazem anachroniczne i współczesne. Są anachroniczne przez swe osadzenie w innym konkrecie i przez związek z innymi realiami; są współczesne przez rdzeń swej problematyki, który nie utraci żywotności, póki istnieć będzie polskie dążenie do wolności i niepodległości. Dlatego warto analizować tamte spory. Warto śledzić ukryte w nich racje i motywacje. Warto rozumieć duchowość ludzi, którzy z rosyjskich oficerów stawali się przywódcami niepodległościowej konspiracji (Dąbrowski, Sierakowski, Traugutt), z organiczników – insurekcjonistami („biali” w 1863 roku), z konspiratorów – legalistami (Smolka, „stańczycy”), ze zwolenników orientacji prorosyjskiej – organizatorami polityki polskiej na Zachodzie (Adam Czartoryski).

W każdej z tych dróg tkwił fragment rzetelnej troski o sprawę polską. Dlatego tak ciekawe i instruktywne bywają analizy ówczesnych polemik: studium polskich rachunków sumienia więcej nam mówi o Polsce i Polakach niż analiza programów i doktryn. Z tych rozrachunków – myślę – wyłania się pewien szczególny rys polskiego myślenia i pewien szczególny typ Polaka. Ów rys to niekonwencjonalne zespolenie uczuć wierności dla „narodowej potrzeby” z krytycyzmem i ironicznym dystansem do ich wcieleń zdeformowanych w programy polityczne i rytualne narodowe obrzędy. Zaś ironii tej towarzyszyło przeświadczenie, że ludzi należy klasyfikować nie wedle doktryn, które okresowo wyznają, lecz wedle tego, czym żyją, jak żyją i jakich wartości w życiu poszukują.

Taki jest sens dziedzictwa po Polakach z ubiegłego stulecia. Cenne to dziedzictwo. Łatwiej przecież – także w naszej epoce – o dobrą koniunkturę międzynarodową niż o twardy charakter, wrażliwość moralną i jasną myśl.

Oczywiście: bywa, że nie pomaga myśl jasna i nieugięte charaktery przy uporczywym braku koniunktury. Bywa, że szczęśliwy zbieg okoliczności jest ważniejszy niż odwaga i mądrość, cenniejszy niż sprawiedliwość. Wszelako na szczęśliwe „zbiegi okoliczności” mają Polacy wpływ nader znikomy. Natomiast kształt polskich charakterów wykuwać można ciągle, niezależnie od koniunktury i na przekór jej kapryśnemu biegowi. Ten kształt to także zdolność prawdziwego widzenia samych siebie. Zapytajmy przeto: co nas dzieli?

Stefan Kisielewski odpowie zapewne, że o podziałach stanowi stosunek do kapitalizmu. Dzielimy się – powie – na tych, co to wierzą w jakieś bzdurne socjalistyczne utopie, i tych, którzy pragną, by w Polsce funkcjonował normalny system kapitalistyczny, tzn. system oparty na indywidualnej wolności w sferze inicjatywy gospodarczej, na prywatnej własności i konkurencji zrodzonej z mechanizmów rynkowych. System ten – dorzuci Kisielewski – zrodził liberalizm i cywilizację zachodnią, parlamentarną demokrację i prawa człowieka.

Nie podzielam tej opinii. Wszelako daleko bardziej obcy jest mi pogląd, który w oparciu o takie deklaracje zakwalifikuje Stefana Kisielewskiego jako zakamieniałego prawicowca. Dlaczego?

Dlatego, że wizja wolnokonkurencyjnego kapitalizmu we współczesnej Polsce jest równie prywatnym hobby Stefana Kisielewskiego, jak w przypadku Jerzego Giedroycia obrona sprawy brzeskiej. Nie wynika z niej nic poza powtarzaniem, że kapitalizm jest lepszy od komunizmu oraz że należy zaprzestać gnębienia prywatnej inicjatywy nadmiernymi podatkami. Kisielowa miłość do kapitalizmu jest nieprzetłumaczalna na język codziennych politycznych zachowań. Wszelako broniąc werbalnie kapitalizmu abstrakcyjnego, wdał się Kisielewski w wojnę z całkiem konkretną totalitarną dyktaturą.

Interesuje mnie to, co w trakcie tej wojny powstało: Kisielowa filozofia indywidualnego oporu, styl myślenia o polskich kompleksach i cnotach, o politycznej utopii i ludzkiej samotności – bowiem te właśnie „produkty uboczne” stały się propozycją realną w polskim życiu umysłowym. Czy da się ona ująć w „prawicowo-lewicowym” schemacie? Z pewnością nie. Natomiast stanowić może – i stanowi – składnik różnych praktycznych opcji, co dowodzi, że wbrew swej woli i niezależnie od swych intencji Stefan Kisielewski stał się jednym z ojców chrzestnych demokratycznej opozycji. Kisielową inspirację odnaleźć można u ludzi o nader różnych biografiach i postawach, tak u zwolenników „Solidarności”, jak i u jej krytyków.

Bowiem dzielić musi polską opinię nie stosunek do kapitalizmu, lecz pogląd na rolę „Solidarności”. Pytamy dzisiaj: czy jest to forma samoorganizacji przestarzała już i archaiczna? Czy – jak Armia Krajowa w 1945 roku – „Solidarność” wyczerpała swój historyczny sens w chwili wprowadzenia stanu wojennego, czy też – przeciwnie – wtedy właśnie nabrała nowego sensu, stwarzając szansę zupełnie nowej formuły antytotalitarnego oporu? Czy – przeto – zmierzać dziś należy do bezkrwawej likwidacji podziemnych struktur, czy też raczej do ich umocnienia i doskonalenia?

Z różnic w tym przedmiocie wynikają pozostałe: czy rachować na nowe porozumienie z władzą komunistyczną i jak o nie zabiegać. Czy przebijać się do jawnej egzystencji jako „Solidarność”, czy też porzucając związkowy symbol, szukać zaczepienia w ramach instytucjonalnej oficjalności narzuconej przez generałów? Wobec Kościoła: czy widzieć w nim duchowy autorytet, nauczyciela prawd moralnych, czy też politycznego sojusznika? Wobec Rosji: czy widzieć w niej odwiecznego wroga, czy też szukać potencjalnych przyjaciół w obozie rosyjskiej demokracji? Wobec sytuacji międzynarodowej: czy rachować na rewizję Jałty i pozytywną ewolucję polityki sowieckiej, czy też uznać wieczystą niezmienność obecnego stanu rzeczy i traktować sowiecki ład totalitarny jako nieusuwalnego gwaranta totalitarnych porządków w Polsce?

Nie myślę tu odpowiadać na te wszystkie pytania. Cząstkowo czyniłem to już wielokrotnie. Intencją tej listy problemów jest unaocznienie, że żadna z odpowiedzi nie przesądza o opcji tradycyjnie uznawanej za prawicową bądź lewicową. Świat podziału na prawicę i lewicę nie jest już polskim światem. Nie jest światem Borsuka. Próbując zrozumieć fenomen ludzi takich jak on, sięgam do biografii Jarosława Dąbrowskiego i Romualda Traugutta, do „ludzi podziemnych” Struga i Przedwiośnia Żeromskiego, do Kamieni na szaniec Aleksandra Kamińskiego i książek Konwickiego o AK-owskim lesie. Nade wszystko jednak pochylam się nad doświadczeniem epoki stalinizmu: Zapiski więzienne kardynała Wyszyńskiego i Zapiski Strzeleckiego, Dziennik Gombrowicza i felietony Kisielewskiego. Z tych książek usiłuję odczytać wizerunek polskiego społecznika – niepodległościowca, którego współczesnym wcieleniem jest dla mnie Bogdan Borusewicz. Wiem – to byli bardzo różni ludzie. I różne pozostawili świadectwa tamtej epoki. Atoli ta różnolitość właśnie sprawia, jak fascynującym zajęciem jest ponowne ich odczytanie. Okaże się bowiem wtedy, że – nawet wbrew autorom – sytuacja graniczna, usuwając ornamentykę, wydobywa świadectw rysy wspólne. Oni sami mogli wierzyć, że kontynuują wcześniejsze podziały – współczesny czytelnik widzi kształtowanie się zarysu nowej epoki.

Po ponownym przeczytaniu tych książek stwierdzić mi wypada: świat podziału na prawicę i lewicę nie jest również moim światem. Mój świat to „Solidarność” i Kościół katolicki, to totalitaryzm i walka o wolność. Nie jest to świat prosty: pełno w nim podziałów, trudnych konfliktów i dalekich od doskonałości syntez. Ale jest za to realny, zakorzeniony w konkrecie, pulsujący życiem.

Wiem: egzystując w tym świecie, poruszam się nieco po omacku. Jest on bowiem światem kształtów prowizorycznych. Dlatego tak trudno nam o precyzyjną diagnozę – zwykle tak bywa w trakcie procesu kształtowania się nowych form, a my żyjemy w samym sercu wielkiego tygla przemian. W tej sytuacji różnice zdań i podziały są nieuchronne – mogą one być wszakże zarówno źródłem słabości, jak siły. Jeśli powtarza się dzisiaj za Romanem Dmowskim, że naród nie ma kilku polityk do wyboru, to chce się zrealizować utopijny cel zaprzęgnięcia Polaków w rydwan jednej tylko koncepcji politycznej. Wtedy zwolennicy innych koncepcji jawić się muszą jako wrogowie interesu narodowego, ze wszystkimi konsekwencjami takiego punktu widzenia. Ale nie jest to jedyna perspektywa: w pluralizmie postaw i idei można widzieć także element duchowego bogactwa, fragment ładu demokratycznego. Konflikty mogą zubażać, gdy brutalizują życie umysłowe, ale mogą też to życie pogłębiać, gdy ich uczestnicy mają świadomość wzajemnej nieusuwalności.

Łatwo pozostać w sferze pobożnych życzeń, formułując tak ogólnikowe postulaty. Sprecyzujmy przeto: uważam, że „Solidarność” winna postrzegać pojawienie się nowych formuł w kategoriach nowej szansy dla polskiej kultury demokratycznej, a nie zagrożenia dla swej egzystencji. Uważam też, że polemika ze stanowiskiem Chrzanowskiego i Micewskiego, Halla i Dorna winna brać takie przeświadczenie za punkt wyjścia. Pluralizm ma swoją cenę, ale jeśli jest wartością samoistną, to nie można żądać go tylko dla siebie.

Zwracamy wzrok wstecz, by odnaleźć podobne ludzkie doświadczenie. To także musi nas dzielić. Każdy z nas odmiennie odczytuje znaki przeszłości i teraźniejszości, samodzielnie zmaga się z ukrytym szyfrem dziejów, na własną rękę oddziela to, co zagasłe, od żywotnego przesłania. Wszelako różniąc się nieuchronnie, szukajmy wspólnie istoty tych różnic, by nie pogrążyć się w sprawach zastępczych i jałowych. I wspólnie chrońmy pluralizm polskiego życia, a wraz z nim – prawdy. Różniąc się tedy, pamiętajmy, że każdy z nas ma dobrą wolę i każdy niesie w sobie jakąś cząstkę tej prawdy – polskiej i ludzkiej.

„Kultura” 1986 nr 5; 1986 nr 6, „Krytyka” nr 22 (1987).

Przypisy

[1] Wstęp pochodzi z pierwszego wydania książki „Diabeł naszego czasu”, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1995.

Seria „Dzieła Wybrane Adama Michnika” obejmuje następujące pozycje:

TOM 1. „Kościół, lewica, dialog”

TOM 2. „Szanse polskiej demokracji”

TOM 3. „Polskie pytania”

TOM 4. „Diabeł naszego czasu”

oraz teksty rozproszone z lat 1981-2009 – po raz pierwszy zebrane w formie książkowej:

TOM 5. „Takie czasy...”

TOM 6. „Dwie dekady wolności”

TOM 7. „Wśród mądrych ludzi”

Redaktor serii: DARIUSZ FEDOR

Korekta: TERESA KRUSZONA

Projekt okładki: KRYSTIAN ROSIŃSKI

Opracowanie graficzne: MARTA JEDLIŃSKA

Producenci wydawniczy: ROBERT KIJAK, MAŁGORZATA SKOWROŃSKA

Koordynacja projektu: JOANNA BATORSKA

© Copyright by Adam Michnik 2009

© Copyright for this edition by AGORA SA 2009

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2011

ISBN 978-83-268-0191-4

Konwersja i edycja publikacji