Recenzenci

Dr Andrzej Chmielarz

Dr Kazimierz Krajewski

Redaktor prowadząca

Monika Noszczak

Redakcja

Tomasz Chlewiński

Korekta

Maria Aleksandrow

Indeks osób

Anna Prusek

Projekt graficzny, projekt okładki

Agata Pieńkowska

Projekt logo serii „Warszawa Nie?pokonana”

Jacek Kotela

Na okładce: legitymacja powstańcza kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” (Zbiory Środowiska Żołnierzy 6-XXVI Obwodu Praga Armii Krajowej) oraz gmach Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych przy ul. Targowej 74 w Warszawie, 1931 (Narodowe Archiwum Cyfrowe)

© Instytut Pamięci Narodowej

Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2024

Publikacja przygotowana przez Oddział IPN – KŚZpNP w Warszawie

pl. Krasińskich 2/4/6, 00-207 Warszawa

Seria „Warszawa Nie?pokonana”: tom XXXII

ISBN 978-83-8376-309-5

Zapraszamy

www.ipn.gov.pl

ksiegarniaipn.pl

Plik przygotował Jan Żaborowski

janzaborowski.com

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Spis treści

Wstęp

Schemat organizacyjny Obwodu VI Praga AK w dniu 1 VIII 1944 r.

Dokumenty

Nr 1. 1944 marzec (brak dokładnej daty), Warszawa – Rozkaz bojowy mjr. Czesława Kuchcińskiego „Smoka” – dowódcy ogniska walki przy ul. 11 Listopada z zadaniami oddziałów 4 Rejonu Michałów na czas powstania

Nr 2. 1944 marzec (brak dokładnej daty), Warszawa – Wyciąg z rozkazu bojowego 4 Rejonu Michałów z podziałem zadań dla poszczególnych oddziałów na czas powstania

Nr 3. 1944 marzec (brak dokładnej daty), Warszawa – Rozkaz bojowy zgrupowania 1608 dowodzonego przez por. Apoloniusza Zbigniewa Dobrzyńskiego „Kruka” 4 Rejonu Michałów z zadaniami na czas powstania

Nr 4. 1944 maj (brak dokładnej daty), Warszawa – Rozkaz bojowy dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” z zadaniami podległych mu oddziałów na czas powstania

Nr 5. 1944 maj (brak dokładnej daty), Warszawa – Wyciąg z rozkazu bojowego dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” z podziałem zadań dla poszczególnych oddziałów na czas powstania

Nr 6. 1944 maj (brak dokładnej daty), Warszawa – Dodatek do rozkazu bojowego dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” z kryptonimami zdobywanych przedmiotów

Nr 7. 1944 maj 1, Warszawa – Stan uzbrojenia VI Obwodu z wykazu uzbrojenia Okręgu Warszawa AK

Nr 8. 1944 czerwiec 15, Warszawa – Projekt rozkazu bojowego zgrupowania 662 (C) 2 Rejonu Targówek zdobycia budynku szkoły przy ul. Otwockiej 3

Nr 9. 1944 czerwiec 22, Warszawa – Pismo dowódcy 2 Rejonu Targówek kpt. Apolinarego Korejwo „Karo”, „Karskiego”, „Abażura”, „Pioruna” do komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” w sprawie zadań podległych mu oddziałów na czas powstania

Nr 10. 1944 czerwiec (brak dokładnej daty), Warszawa – Rozkaz bojowy I plutonu zgrupowania 666 (D) ppor. Jerzego Kozłowskiego „Sęka” z 2 Rejonu Targówek zdobycia szkoły przy ul. Bieżuńskiej

Nr 11. 1944 czerwiec (brak dokładnej daty), Warszawa – Rozkaz bojowy II plutonu zgrupowania 666 (D) ppor. Jerzego Kozłowskiego „Sęka” z 2 Rejonu Targówek opanowania fabryki Siarczanka i ubezpieczenia akcji zgrupowania 670 (E)

Nr 12. 1944 (brak dokładnej daty), Warszawa – Wykaz obiektów do opanowania przez pododdziały podległe dowódcy zgrupowania 654 por. Zygmunta Lewandowskiego „Kata” 2 Rejonu Targówek po wybuchu powstania

Nr 13. 1944 czerwiec (brak dokładnej daty), Warszawa – Instrukcja o zadaniu bojowym

Nr 14. 1944 lipiec 15, godz. 11.30, Warszawa – Zadanie wywiadowcze zlecone przez phm. Leszka Skalskiego „Andrzeja Brzozę”, wodza roju „Orły Podolskie” Szarych Szeregów, drużynowemu Zbigniewowi Kozaczkowi „Żakowi” rozpoznania budynku szkoły przy ul. Boremlowskiej na Grochowie

Nr 15. 1944 lipiec 15, godz. 11.30, Warszawa – Zadanie wywiadowcze zlecone przez phm. Leszka Skalskiego „Andrzeja Brzozę”, wodza roju „Orły Podolskie” Szarych Szeregów, Leszkowi Kozaczkowi „Pogromcy” rozpoznania budynku szkoły przy ul. Kordeckiego 54 na Grochowie

Nr 16. 1944 lipiec (brak dokładnej daty), Warszawa – Wykaz obiektów znajdujących się na terenie VI Obwodu z wykazu obiektów w Okręgu Warszawa AK wraz z informacją o umocnieniach i załodze nieprzyjaciela oraz siłami przewidzianymi do ich opanowania (fragment)

Nr 17. 1944 lipiec 16, Warszawa – Wykaz obiektów WSOP na terenie VI Obwodu przewidzianych do zdobycia i ochrony po wybuchu powstania przesłany przez Inspektora WSOP VI Obwodu kpt. Ludwika Pągowskiego „Ludwika II”, „Admiratora”, „Rrw” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 18. 1944 lipiec (brak dokładnej daty), Warszawa – Meldunek stanu oddziałów i kadry dowódczej VI Obwodu do sztabu Okręgu Warszawa AK

Nr 19. 1944 lipiec 24, Warszawa – Rozkaz nr 34/44 dowódcy zgrupowania 1662 ppor. cz. w. Pawła Jurczaka „Pawelskiego”, „Jurwicza” dotyczący wprowadzenia alarmu w podległym mu oddziale (fragment)

Nr 20. 1944 lipiec 25, Warszawa – Rozkaz operacyjny komendanta Okręgu Warszawa AK płk. dypl. Antoniego Chruściela „Montera” do powstania. Część I – Plan działań bojowych (fragment)

Nr 21. 1944 lipiec 25, Warszawa – Rozkaz szczegółowy zgrupowania 1679 ppor. Marcina Fijałkowskiego „Młota”, „Rydla” opanowania mostów na Wiśle

Nr 22. 1944 lipiec 25, Warszawa – Wykaz obiektów WSOP na terenie VI Obwodu do zdobycia w czasie powstania oraz kalkulacja sił do ich zdobycia i ochrony

Nr 23. 1944 lipiec 27, Warszawa – Wytyczne oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” prowadzenia rozpoznania do kierowników wywiadu odcinków taktycznych (rejonów)

Nr 24. 1944 lipiec 28, Warszawa – Projekt ściśle tajnego rozkazu bojowego VI Obwodu nr 20/44/Op. opracowany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 25. 1944 lipiec 28, Warszawa – Rozkaz alarmowy ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” wprowadzający stan pogotowia

Nr 26. 1944 lipiec 29, Warszawa – Rozkaz nr 35/44 dowódcy zgrupowania 1662 ppor. cz. w. Pawła Jurczaka „Pawelskiego”, „Jurwicza” dotyczący bezpieczeństwa i zaopatrzenia oddziałów (fragmenty)

Nr 27. 1944 lipiec 29, Warszawa – Wykaz posiadanego uzbrojenia przez pododdziały zgrupowania 1662

Nr 28. 1944 lipiec 29, Warszawa – Protokół nr 62 zakupu broni dla zgrupowania 1653

Nr 29. 1944 lipiec 31, godz. 17, Warszawa – Meldunek nr 8 oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o ruchach nieprzyjaciela

Nr 30. 1944 lipiec 31, Warszawa – Rozkaz nr 30/44 dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” dotyczący przygotowań do działania bojowego

Nr 31. 1944 lipiec 31, Warszawa – Rozkaz nr 37/44 dowódcy zgrupowania 1662 ppor. cz. w. Pawła Jurczaka „Pawelskiego”, „Jurwicza” dotyczący przygotowania do akcji bojowej

Nr 32. 1944 lipiec 31, Warszawa – Rozkaz nr 31/44 dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” utrzymania stałej łączności

Nr 33. 1944 lipiec 31, Warszawa – Protokół zakupu broni dla zgrupowania 1653

Nr 34. 1944 lipiec (brak dokładnej daty), Warszawa – Wykaz uzbrojenia oddziałów 5 Rejonu Praga Centralna

Nr 35. 1944 lipiec 31, godz. 19.00, Warszawa – Rozkaz alarmowy komendanta Okręgu Warszawa AK płk. dypl. Antoniego Chruściela „Montera” do komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” nakazujący rozpoczęcie powstania

Nr 36. 1944 sierpień 1, Warszawa – Potwierdzenie odbioru rozkazu alarmowego przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z meldunkiem o obsadzeniu Grochowa przez wojska niemieckie

Nr 37. 1944 sierpień 1, Warszawa – Rozkaz alarmowy ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” nakazujący rozpoczęcie powstania 1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00

Nr 38. 1944 sierpień 1, Warszawa – Końcowe uwagi przed godziną „W” do wytworzonego położenia płk. dypl. Antoniego Chruściela „Montera” z adnotacją ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 39. 1944 sierpień 1, Warszawa – Meldunek wywiadowczy oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” o siłach nieprzyjaciela na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 40. 1944 sierpień 1, Warszawa – Rozkaz nr 32/44 dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” zarządzający godzinę „W”

Nr 41. 1944 sierpień 1, Warszawa – Meldunek zastępcy dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” do jego dowódcy mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” o opanowaniu zabudowań Rzeźni Miejskiej

Nr 42. 1944 sierpień 1, godz. 20.30, Warszawa – Meldunek dowódcy grupy II por. Bronisława Gontarczyka „Bolka”, „Rzuta” z akcji na gmach DOKP przy ul. Targowej

Nr 43. 1944 sierpień 1, Warszawa – Meldunek dowódcy grupy I por. Henryka Małowidzkiego „Rana”, „Macieja” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” o stanie bojowym jego oddziału i akcji bojowej na Dworzec Wschodni

Nr 44. 1944 sierpień 1, Warszawa – Rozkaz dowódcy plutonu 1680 ppor. Tadeusza Święckiego „Malugi” do kpr. Andrzeja Wrzesińskiego „Czarskiego” przeniesienia butelek zapalających z powrotem na kwatery

Nr 45. 1944 sierpień 1, Warszawa – Meldunek sytuacyjny o położeniu i ruchach nieprzyjaciela w okolicach Rembertowa

Nr 46. 1944 sierpień 2, Warszawa – Rozkaz dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” podany przez jego adiutanta ppor. Andrzeja Sosińskiego „Pawła”, „Roka” do kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” nakazujący przerwanie działań bojowych

Nr 47. 1944 sierpień 2, godz. 9.35, Warszawa – Meldunek dowódcy zgrupowania 1679 ppor. Marcina Fijałkowskiego „Młota”, „Rydla” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora”

Nr 48. 1944 sierpień 2, Warszawa – Meldunek dowódcy zgrupowania 1670 por. Stanisława Karolewskiego „Lechity” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” o opanowaniu gmachu szkoły przy ul. Kawęczyńskiej 2

Nr 49. 1944 sierpień 3, godz. 16.30, Warszawa – Meldunek dowódcy grupy III kpt. Stefana Łapińskiego „Wigry” do zastępcy dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” o odbiorze rozkazu przerwania walki i sytuacji podległych mu oddziałów

Nr 50. 1944 sierpień 3, Warszawa – Meldunek sytuacyjny o położeniu i ruchach nieprzyjaciela w okolicach Rembertowa

Nr 51. 1944 sierpień 4, godz. 7.45, Warszawa – Meldunek komendanta Okręgu Warszawa do KG AK o obiektach zajętych przez Niemców i powstańczych barykadach (fragmenty)

Nr 52. 1944 sierpień 4, Warszawa – Rozkaz alarmowy komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do podległych oddziałów z wytycznymi dalszego działania

Nr 53. 1944 sierpień 4, Warszawa – Meldunek sytuacyjny o położeniu i ruchach nieprzyjaciela w okolicach Rembertowa

Nr 54. 1944 sierpień 5, godz. 9.00, Warszawa – Meldunek ppor. Tadeusza Nalaskowskiego „Czarnego” do mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” o śmierci dowódcy zgrupowania 1662 ppor. cz. w. Pawła Jurczaka „Pawelskiego”, „Jurwicza” i objęciu dowodzenia jednostką

Nr 55. 1944 sierpień 5, godz. 9.00, Warszawa – Meldunek podinspektora 3 Rejonu Grochów WSOP por. Stanisława Cellera „Kaliny”, „4301” do inspektora WSOP VI Obwodu kpt. Ludwika Pągowskiego „Ludwika II”, „Admiratora”, „Rrw” o sytuacji podległych mu oddziałów

Nr 56. 1944 sierpień 5, godz. 12.30, Warszawa – Meldunek sytuacyjny o położeniu i ruchach nieprzyjaciela w okolicach Rembertowa

Nr 57. 1944 sierpień 6, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do podległych oddziałów z wytycznymi dalszego działania

Nr 58. 1944 sierpień 6, Warszawa – Pismo dowódcy 3 Rejonu Grochów mjr. Tadeusza Schollenbergera „Rakowskiego”, „Ajaksa”, „Placówki” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z decyzją nieudawania się do Warszawy

Nr 59. 1944 sierpień 6, godz. 14.30, Warszawa – Meldunek zastępcy dowódcy 3 Rejonu Grochów rtm. Zygmunta Bargiela „Zygmunta” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji oddziałów oraz przesłaniu meldunku dowódcy saperów

Nr 60. 1944 sierpień 6, godz. 12.00, Warszawa – Meldunek dowódcy batalionu saperów Okręgu Warszawa AK ppor. Lucjana Zaruskiego „Władysława”, „XII S-6” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z prośbą o dalsze rozkazy

Nr 61. 1944 sierpień 6, godz. 18, Warszawa – Meldunek dowódcy zgrupowania 1620 kpt. Stanisława Łukaszewicza „Stanisława” o wojskach nieprzyjaciela w byłych koszarach 36 pp LA oraz organizowaniu przerzutu oddziałów w rejon Choszczówki

Nr 62. 1944 sierpień 6, Warszawa – Meldunek sytuacyjny o położeniu i ruchach nieprzyjaciela w okolicach Rembertowa

Nr 63. 1944 sierpień 7, Warszawa – Meldunek dowódcy 3 Rejonu Grochów mjr. Tadeusza Schollenbergera „Rakowskiego”, „Ajaksa”, „Placówki” wysłany do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na podległym mu terenie

Nr 64. 1944 sierpień 7, Warszawa – Meldunek zastępcy dowódcy 3 Rejonu Grochów rtm. Zygmunta Bargiela „Zygmunta” wysłany do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o wykonaniu rozkazu ponownego przejścia oddziałów do konspiracji

Nr 65. 1944 sierpień 7, godz. 13, Warszawa – Pismo komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” z informacją o poszukiwaniu nowej kwatery i prośbą o dostarczenie żywności

Nr 66. 1944 sierpień 7, Warszawa – Meldunek dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” do komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na podległym mu terenie

Nr 67. 1944 sierpień 7, Warszawa – Meldunek dowódcy zgrupowania 1666 ppor. Aleksandra Nielepkiewicza „Tadeusza I”, „Roga” do zastępcy dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” o stanie jego pododdziału i zgrupowania 690

Nr 68. 1944 sierpień 7, Warszawa – Meldunek dowódcy zgrupowania 654 (AB) por. Zygmunta Lewandowskiego „Kata” do dowódcy 2 Rejonu Targówek kpt. Apolinarego Korejwo „Karo”, „Karskiego”, „Abażura”, „Pioruna”

Nr 69. 1944 sierpień 7, Warszawa – Sprawozdanie N.N. „Margerity” z działalności IV punktu sanitarnego 2 Rejonu Targówek od 1 sierpnia godz. 17 do 3 sierpnia 1944 r.

Nr 70. 1944 sierpień 8, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” o zwolnieniu go ze stanowiska jego zastępcy i podporządkowaniu oddziału por. Henryka Małowidzkiego „Rana”, „Macieja” komendantowi 2 Rejonu Targówek

Nr 71. 1944 sierpień 8, godz. 19.20, Warszawa – Meldunek z opisem przebiegu akcji bojowej na terenie Targówka por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” sporządzony na polecenie komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 72. 1944 sierpień 8, godz. 11.40, Warszawa – Rozkaz przekazany podoficerowi informacyjnemu 4 Rejonu Michałów st. sierż. Ludwikowi Nowakowi „Leonowi” polecający kontynuację działalności wywiadowczej

Nr 73. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Meldunek dowódcy zgrupowania 662 (C) kpt. Juliusza Nowickiego „Dęba” o stanie podległego mu oddziału

Nr 74. 1944 sierpień 8, Warszawa – Meldunek zastępcy dowódcy 1 Rejonu Bródno–Pelcowizna kpt. Stanisława Szczechury „Wiktora” o sytuacji na podległym mu terenie

Nr 75. 1944 sierpień 8, godz. 15.30, Warszawa – Meldunek dowódcy 3 Rejonu Grochów mjr. Tadeusza Schollenbergera „Rakowskiego”, „Ajaksa”, „Placówki” i jego zastępcy rtm. Zygmunta Bargiela „Zygmunta” wysłany do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 76. 1944 sierpień 8, godz. 11.22, Warszawa – Prośba dowódcy zgrupowania 1679 ppor. Marcina Fijałkowskiego „Młota”, „Rydla” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” o zmianę rozkazu przeniesienia sanitariuszek

Nr 77. 1944 sierpień 8, godz. 11, Warszawa – Rozkaz Inspektora WSOP VI Obwodu kpt. Ludwika Pągowskiego „Ludwika II”, „Admiratora”, „Rrw” do podległych mu oddziałów z wytycznymi dalszego działania

Nr 78. 1944 sierpień 8, Warszawa – Sprawozdanie komendantki N.N. „Beaty” z działalności drugiego punktu sanitarnego 2 Rejonu Targówek

Nr 79. 1944 sierpień 8, Warszawa – Meldunek sytuacyjny o położeniu i ruchach nieprzyjaciela w okolicach Rembertowa

Nr 80. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Meldunek pchor. N.N. „Mirka” z patrolu na Pradze

Nr 81. 1944 sierpień 9, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z wytycznymi dalszego działania

Nr 82. 1944 sierpień 9, Warszawa – Rozkaz ppor. Wiktora Urbana „Gromicza”, „Aparata” organizacji łączności w VI Obwodzie

Nr 83. 1944 sierpień 9, godz. 12.30, Warszawa – Meldunek wywiadowczy dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska”

Nr 84. 1944 sierpień 9, Warszawa – Rozkaz nr 33/44 dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” z wytycznymi dalszego działania

Nr 85. 1944 sierpień 9, Warszawa – Dodatek do rozkazu nr 33/44 dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora”

Nr 86. 1944 sierpień 10, Warszawa – Odezwa niemiecka wzywająca ludność Warszawy do ewakuacji w kierunku zachodnim

Nr 87. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Odezwa niemiecka wzywająca ludność Pragi do ewakuacji w kierunku zachodnim (dwujęzyczna)

Nr 88. 1944 sierpień 10, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” z prośbą o żywność oraz przygotowanie akcji bojowej na most Kierbedzia

Nr 89. 1944 sierpień 10, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” w sprawie nadużyć w Rzeźni Miejskiej

Nr 90. 1944 sierpień 10, Warszawa – Rozkaz odznaczeniowy nr 32 Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami podpisany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” oraz kpt./mjr. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha”, „Antykwariusza”, por. Franciszka Goericka „Mazura”, „Akorda”, por. Juliana Ambroziewicza „Jolę” i por./kpt. Stanisława Karolewskiego „Lechitę” z załącznikiem z danymi personalnymi

Nr 91. 1944 sierpień 10, Warszawa – Pismo ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” potwierdzające odbiór raportu oraz o ewakuacji zarządzonej przez Niemców

Nr 92. 1944 sierpień 10, godz. 8.45, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” skierowany do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o przesłaniu sprawozdania „Akcja na terenie Targówka”, pożarze przy ul. Grodzieńskiej oraz niemieckim ultimatum ewakuacyjnym

Nr 93. 1944 sierpień 10, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 94. 1944 sierpień 10, Warszawa – Wykaz wydanych porcji mięsa z Rzeźni Miejskiej sporządzony przez kpt. Euzebiusza Jaremę „Karola”

Nr 95. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Wykaz oddziałów 5 Rejonu Praga Centralna

Nr 96. 1944 sierpień 10, Warszawa – Sprawozdanie komendantki WSK 2 Rejonu Targówek Heleny Grzechnik „Szczerby” z działalności sanitariatu

Nr 97. 1944 sierpień 11, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” w sprawie ochrony ludności po rozpoczęciu wysiedlania ludności Pragi przez Niemców

Nr 98. 1944 sierpień 11, godz. 20.00, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 99. 1944 sierpień 11, Warszawa – Wytyczne oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” prowadzenia rozpoznania skierowane do oficerów i podoficerów wywiadu odcinków taktycznych (rejonów)

Nr 100. 1944 sierpień 11, Warszawa – Ewidencja drużyny sierż. Kazimierza Rajskiego „Gerwazego” z 2 Rejonu Targówek

Nr 101. 1944 sierpień 11, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” w sprawie podporządkowania oddziału por. Henryka Małowidzkiego „Rana”, „Macieja” i przygotowaniach akcji bojowej na most Kierbedzia

Nr 102. 1944 sierpień 11, Warszawa – Meldunek dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” do komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” w sprawie podporządkowania oddziału por. Henryka Małowidzkiego „Rana”, „Macieja” i akcji bojowej na most Kierbedzia

Nr 103. 1944 sierpień 11, Warszawa – Rozkaz dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” podany przez jego adiutanta ppor. Andrzeja Sosińskiego „Pawła”, „Roka” do kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” z wytycznymi po nakazaniu wysiedleń przez Niemców

Nr 104. 1944 sierpień 11, Warszawa – Pokwitowanie dowódcy plutonu 1672 ppor. Wiesława Lewandowskiego „Pięknego”, „Rózgi” odbioru chleba

Nr 105. 1944 sierpień 12, godz. 11.30, Warszawa – Meldunek złożony przez dwu łączników komendy VI Obwodu do komendanta Okręgu Warszawa AK poprzez II Obwód Żoliborz o walkach w początkach powstania na Pradze

Nr 106. 1944 sierpień 12, Warszawa – Meldunek komendanta II Obwodu Żoliborz Okręgu Warszawa AK ppłk Mieczysława Niedzielskiego „Żywiciela” do komendanta Okręgu Warszawa AK zawierający streszczenie rozkazu komendanta VI Obwodu odnośnie do ponownego zakonspirowania się

Nr 107. 1944 sierpień 12, Warszawa – Rozkaz awansowy nr 30 podpisany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” oraz kpt./mjr. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha”, „Antykwariusza”, por. Franciszka Goericka „Mazura”, „Akorda”, por. Juliana Ambroziewicza „Jolę i por./kpt. Stanisława Karolewskiego „Lechitę” z załącznikiem z danymi personalnymi

Nr 108. 1944 sierpień 12, Warszawa – Rozkaz odznaczeniowy nr 32 Krzyżem Walecznych podpisany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” oraz kpt./mjr. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha”, „Antykwariusza”, por. Franciszka Goericka „Mazura”, „Akorda”, por. Juliana Ambroziewicza „Jolę” i por./kpt. Stanisława Karolewskiego „Lechitę” z załącznikiem z danymi personalnymi

Nr 109. 1944 sierpień 12, godz. 19.30, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o działalności PAL na Pelcowiźnie w dniu wybuchu powstania

Nr 110. 1944 sierpień 12, godz. 20.00, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 111. 1944 sierpień 12, godz. 17.00, Warszawa – Meldunek z przebiegu akcji bojowej na terenie 1 Rejonu Bródno–Pelcowizna por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” sporządzony na polecenie dowódcy VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 112. 1944 sierpień 12, godz. 12.45, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z informacją o kobiecie podającej się za łączniczkę ze sztabu bolszewickiego do komendy Okręgu Warszawa AK

Nr 113. 1944 sierpień 12, godz. 17, Warszawa – Meldunek ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” z odpowiedzią na temat kobiety podającej się za łączniczkę ze sztabu bolszewickiego do komendy Okręgu Warszawa AK

Nr 114. 1944 sierpień 12, Warszawa – Pismo Komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” wyjaśniające sprawę nadużyć w Rzeźni Miejskiej przesłane przez dowódcę 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora”

Nr 115. 1944 sierpień 12, Warszawa – Meldunek dowódcy 2 Rejonu Targówek kpt. Apolinarego Korejwo „Karo”, „Karskiego”, „Abażura”, „Pioruna” do komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” w sprawie podporządkowania oddziału por. Henryka Małowidzkiego „Rana”, „Macieja”

Nr 116. 1944 sierpień 12, Warszawa – Ewidencja plutonu 659 ppor. N.N. „Leliwy”

Nr 117. 1944 sierpień 12, Warszawa – Ewidencja plutonu 660 pchor. Edwarda Eitelthalera „Antka”, „Antosia”

Nr 118. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Ewidencja plutonu 655 ppor. Mirona Mieczkowskiego „Niebory”

Nr 119. 1944 sierpień 12, Warszawa – Stan oddziałów 4 Rejonu Michałów oraz posiadanego przez nie uzbrojenia

Nr 120. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Meldunek o kontaktach z 1 Rejonem Legionowo N.N. „Janusza” szefa zgrupowania 1626 4 Rejonu Michałów

Nr 121. 1944 sierpień 12, Warszawa – Rozkaz nr 34/44 dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora”

Nr 122. 1944 sierpień 12, Warszawa – Rozkaz p.o. oficera informacyjnego 5 Rejonu Praga Centralna N.N. „Tygrysa” do zastępcy kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” i dowódców grup o konieczności wznowienia pracy wywiadowczej

Nr 123. 1944 sierpień 13, godz. 19.00, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” skierowany do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 124. 1944 sierpień 13, Warszawa – Rozkaz oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do N.N. „Liska” wyznaczający go na stanowisko kierownika wywiadu 2 Rejonu Targówek

Nr 125. 1944 sierpień 13, godz. 12.30, Warszawa – Rozkaz oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do N.N. „Ostrogi” z informacją o wyznaczeniu N.N. „Liska” na stanowisko kierownika wywiadu 2 Rejonu Targówek

Nr 126. 1944 sierpień 13, godz. 13.00, Warszawa – Pismo oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do por. Zygmunta Lewandowskiego „Kata” z prośbą o ułatwienie pracy nowemu kierownikowi wywiadu 2 Rejonu Targówek

Nr 127. 1944 sierpień 13, godz. 13.00, Warszawa – Pismo oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do Heleny Grzechnik „Szczerby” z prośbą o kontynuację obserwacji szosy Radzymińskiej

Nr 128. 1944 sierpień 13, godz. 14.00, Warszawa – Rozkaz oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do por. N.N. „Organicznego” nakazujący wznowienie działalności wywiadowczej

Nr 129. 1944 sierpień 13, godz. 10.40, Warszawa – Rozkaz dowódcy 2 Rejonu Targówek kpt. Apolinarego Korejwo „Karo”, „Karskiego”, „Abażura”, „Pioruna” do dowódcy zgrupowania 654 (AB) por. Zygmunta Lewandowskiego „Kata” z wytycznymi dalszego działania oraz poleceniem dla ppor. Leona Gernera „Zelaje” objęcia dowództwa nad żołnierzami 2 Rejonu Targówek znajdującymi się na terenie Michałowa

Nr 130. 1944 sierpień 13, Warszawa – Meldunek dowódcy zgrupowania 666 (D) ppor. Jerzego Kozłowskiego „Sęka” do por. Zygmunta Lewandowskiego „Kata”

Nr 131. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Meldunek kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” w sprawie pobranego cukru

Nr 132. 1944 sierpień 13, Warszawa – Rozkaz dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” do jego zastępcy kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” w sprawie pobranego cukru

Nr 133. 1944 sierpień 13, Warszawa – Rozdzielnik na pobrany cukier dla oddziałów 5 Rejonu Praga Centralna

Nr 134. 1944 sierpień 13, Warszawa – Meldunek dowódcy zgrupowania 1653 ppor. Feliksa Matuszkiewicza „Turka”, „Ryzy” skierowany do zastępcy dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” z wykazem stanu osobowego

Nr 135. 1944 sierpień 14, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” skierowany do podległych oddziałów z ogólnymi wytycznymi dalszego działania

Nr 136. 1944 sierpień 14, Warszawa – Rozkaz odznaczeniowy nr 32 Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami podpisany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” oraz kpt./mjr. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha”, „Antykwariusza”, por. Franciszka Goericka „Mazura”, „Akorda”, por. Juliana Ambroziewicza „Jolę” i por./kpt. Stanisława Karolewskiego „Lechitę” z załącznikiem z danymi personalnymi

Nr 137. 1944 sierpień 14, godz. 15, Warszawa – Rozkaz ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” rozpracowania mężczyzn z ul. Ząbkowskiej 30

Nr 138. 1944 sierpień 14, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” m.in. z podziękowaniem za rozpracowanie przebiegu akcji powstańczej w 1 Rejonie Bródno–Pelcowizna oraz poleceniem usprawnienia działalności wywiadowczej w rejonach

Nr 139. 1944 sierpień 14, godz. 13.00, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z informacją o otrzymanych pieniądzach oraz prośbą o dodatkowe kredyty na prowadzenie działalności

Nr 140. 1944 sierpień 14, godz. 17.00, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” skierowany do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 141. 1944 sierpień 14, godz. 20.00, Warszawa – Wytyczne prowadzenia rozpoznania przekazane podoficerowi informacyjnemu 4 Rejonu Michałów st. sierż. Ludwikowi Nowakowi „Leonowi”

Nr 142. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Wykaz stanu liczbowego oddziałów 5 Rejonu Praga Centralna

Nr 143. 1944 sierpień 15, Warszawa – Rozkaz nr 14 komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 144. 1944 sierpień 15, Warszawa – Rozkaz awansowy nr 31 podpisany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” oraz kpt./mjr. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha”, „Antykwariusza”, por. Franciszka Goericka „Mazura”, „Akorda”, por. Juliana Ambroziewicza „Jolę” i por./kpt. Stanisława Karolewskiego „Lechitę” z załącznikiem z danymi personalnymi

Nr 145. 1944 sierpień 15, godz. 17.00, Warszawa – Meldunek dowódcy 3 Rejonu Grochów mjr. Tadeusza Schollenbergera „Rakowskiego”, „Ajaksa”, „Placówki” wysłany do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o nawiązaniu łączności z komendą V Obwodu Mokotów

Nr 146. 1944 sierpień 15, godz. 17.30, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 147. 1944 sierpień 15, godz. 12.00, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z ostrzeżeniem o agentach Gestapo oraz akcji PAL-u z 15 sierpnia 1944 r. przekazany mjr. Zygmuntowi Bobrowskiemu „Ludwikowi”, „Ateuszowi”, „Prokuratorowi”

Nr 148. 1944 sierpień 15, Warszawa – Meldunek podoficera broni 654 zgrupowania 2 Rejonu Targówek chor. Ryszarda Szladowskiego „Wira” wysłany do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” przez komendę 2 Rejonu Targówek

Nr 149. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Meldunek N.N. „Dyplomaty” o działalności niemieckiego konfidenta do dowódcy zgrupowania 654 (AB) por. Zygmunta Lewandowskiego „Kata”

Nr 150. 1944 sierpień 15, Warszawa – Rozkaz dowódcy 3 Rejonu Grochów mjr. Tadeusza Schollenbergera „Rakowskiego”, „Ajaksa”, „Placówki” wysłany z okazji Święta Wojska Polskiego

Nr 151. 1944 sierpień 15, Warszawa – Wiersze nagrodzone w konkursie poetyckim w 3 Rejonie Grochów

Nr 152. 1944 sierpień 15, Warszawa – Rozkaz nr 3 dowódcy 4 Rejonu Michałów (OM) ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska”

Nr 153. 1944 sierpień 15, Warszawa – Rozkaz nr 34/44 dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora”

Nr 154. 1944 sierpień 15, Warszawa – Rozkaz zastępcy dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” z okazji Święta Wojska Polskiego

Nr 155. 1944 sierpień 15, Warszawa – Prośba kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” do dowódcy 5 Rejonu 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” o zgodę na wykorzystanie kobiet z plutonu 1677 w służbie patrolowej

Nr 156. 1944 sierpień 15, Warszawa – Meldunek dowódcy grupy I por. Henryka Małowidzkiego „Rana”, „Macieja” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” z wykazem prowiantu wydawanego podległym mu oddziałom

Nr 157. 1944 sierpień 15, Warszawa – Meldunek dowódcy zgrupowania 1670 por. Stanisława Karolewskiego „Lechity” do oficera gospodarczego 5 Rejonu Praga Centralna ppor. cz. w. Tadeusza Pugeta „Jerzego” o uzgodnieniu wydawania mąki z młyna przy ul. Białostockiej dla wyżywienia oddziałów

Nr 158. 1944 sierpień 15, Warszawa – Rozkaz dowódcy plutonu 1680 ppor. Tadeusza Święckiego „Malugi” do kpr. Andrzeja Wrzesińskiego „Czarskiego” zalecający oszczędność podkomendnym

Nr 159. 1944 sierpień 15, godz. 15.00, Warszawa – Rozkaz inspektora WSOP VI Obwodu kpt. Ludwika Pągowskiego „Ludwika II”, „Admiratora”, „Rrw” wydany N.N. „Szaremu” w sprawie N.N. „Benusia” z odpisem pisma do niego przekazany do wiadomości ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” przez oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowę”, „Anioła”, „Cezarego”

Nr 160. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Meldunek plut. phm. Stanisława Letkowskiego „Wilka” dowódcy składnicy meldunkowej I drużyny łączności w 1 Rejonie Bródno–Pelcowizna

Nr 161. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Odezwa niemiecka do ludności Pragi o zarządzeniu przymusowej ewakuacji

Nr 162. 1944 sierpień 16, Warszawa – Rozkaz nr 15 komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 163. 1944 sierpień 16, godz. 20.00, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o nawiązaniu łączności z ppłk. Romanem Kłoczkowskim „Groszem”, „Dzierżawcą M.”

Nr 164. 1944 sierpień 16, Warszawa – Propozycja nawiązania współpracy wojskowej dowództwa AL na Pradze skierowana do Komendy VI Obwodu

Nr 165. 1944 sierpień 16, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 166. 1944 sierpień 16, godz. 18.00, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” m.in. z informacją o działalności wywiadowczej w poszczególnych rejonach

Nr 167. 1944 sierpień 16, Warszawa – Wykaz wydanych porcji mięsa z Rzeźni Miejskiej sporządzony przez kpt. Euzebiusza Jaremę „Karola”

Nr 168. 1944 sierpień 16, Warszawa – Rozkaz dowódcy plutonu 1680 ppor. Tadeusza Święckiego „Malugi” do dowódców drużyn kpr. Tadeusza Łączaka „Maksa”, „Maxa” i kpr. Józefa Trojana „Tura”, „Jana” z wytycznymi organizacyjnymi

Nr 169. 1944 sierpień 16, godz. 15.30, Warszawa – Meldunek p.o. dowódcy plutonu 618 kpr. pchor. Leona Skórzewskiego „Leona” o działalności pododdziału po wybuchu powstania warszawskiego

Nr 170. 1944 sierpień 16, Warszawa – Meldunek dowódcy 1 Rejonu Bródno–Pelcowizna kpt. Zygmunta Pawlika „Gawryłły”, „Asa”, „Piły” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” przez komendę 2 Rejonu Targówek m.in. w sprawie działalności PAL

Nr 171. 1944 sierpień 16, Warszawa – Pismo komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy zgrupowania 654 (AB) por. Zygmunta Lewandowskiego „Kata” o przejętym zrzucie i gotowości do walki

Nr 172. 1944 sierpień 16, Warszawa – Meldunek dowódcy plutonu 655 (II/AB/I) ppor. Mirona Mieczkowskiego „Niebory” do por. Zygmunta Lewandowskiego „Kata” z przebiegu akcji bojowej w dniu wybuchu powstania warszawskiego

Nr 173. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Relacja z opisem działań powstańczych 657 plutonu 2 Rejonu Targówek kpr. Ryszarda Szladowskiego „Wira”

Nr 174. 1944 sierpień 16, Warszawa – Meldunek dowódcy grupy II por. Bronisława Gontarczyka „Bolka”, „Rzuta” do oficera gospodarczego 5 Rejonu Praga Centralna ppor. cz. w. Tadeusza Pugeta „Jerzego” z rozdzielnika na chleb dla podległych mu oddziałów

Nr 175. 1944 sierpień 16, Warszawa – Raport z inspekcji 3 Rejonu Grochów referentki WSK VI Obwodu Stanisławy Stodulskiej „Ewy”, „Amelii”, „Zawiei”, „Rrk” przesłany do komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 176. 1944 sierpień 17, Warszawa – Pismo p.o. dowódcy V Obwodu Mokotów ppłk. Stanisława Kamińskiego „Daniela” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o przekazaniu meldunku do Komendy Okręgu Warszawa AK

Nr 177. 1944 sierpień 17, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 178. 1944 sierpień 17, Warszawa – Poufny meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z informacją o przeprowadzonym wywiadzie dotyczącym Kazimierza Urbańskiego oraz streszczenie odezwy PAL

Nr 179. 1944 sierpień 17, Warszawa – Rozkaz ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” odnośnie do spotkania z ppłk. Romanem Kłoczkowskim „Groszem”, „Dzierżawcą M.”

Nr 180. 1944 sierpień 17, godz. 11.00, Warszawa – Rozkaz oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do adiutanta 4 Rejonu Michałów por. Czesława Dąbrowskiego „Sępa I” o skierowaniu do niego st. sierż. Ludwika Nowaka „Leona” w związku z niewystarczającym wywiązywaniem się przez niego z obowiązków służbowych

Nr 181. 1944 sierpień 17, godz. 9.00, Warszawa – Wytyczne oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” prowadzenia rozpoznania do komendantki WSK 1 Rejonu Bródno–Pelcowizna Ireny Laskowickiej-Grzeni-Romanowskiej „Teresy”

Nr 182. 1944 sierpień 17, godz. 17.25, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” m.in. o m.p. ppłk. Romana Kłoczkowskiego „Grosza”, „Dzierżawcy M.” oraz obławie na Grochowie

Nr 183. 1944 sierpień 17, Warszawa – Rozkaz zastępcy dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” o organizacji plutonu szturmowego

Nr 184. 1944 sierpień 17, Warszawa – Rozkaz oficera informacyjnego 5 Rejonu Praga Centralna ppor. cz. w. Henryka Łukasiewicza „Sochy” do kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” o wydaniu zarządzeń dla dowódców o bezzwłocznym nadsyłaniu meldunków wywiadowczych

Nr 185. 1944 sierpień 17, godz. 9.45, Warszawa – Meldunek dowódcy patrolu łączności w 4 Rejonie Michałów st. strz. Leonarda Ranca „Grajcarka” do komendanta Bloku „Bazylika” kpr. pchor. Michała Jabłońskiego „Zygmunta”

Nr 186. 1944 sierpień 18, Warszawa – Meldunek komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do komendanta Okręgu Warszawa AK o przebiegu walk powstańczych i stanie AK w tej dzielnicy (kopia)

Nr 187. 1944 sierpień 18, godz. 16.20, Warszawa – Pismo komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do ppłk. Romana Kłoczkowskiego „Grosza”, „Dzierżawcy M.”

Nr 188. 1944 sierpień 18, Warszawa – Odpowiedź komendy VI Obwodu do dowództwa AL na Pradze odnośnie do propozycji nawiązania współpracy wojskowej z prośbą o wyznaczenie delegatów na spotkanie

Nr 189. 1944 sierpień 18, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” w sprawie organizacji łączności

Nr 190. 1944 sierpień 18, Warszawa – Rozkaz odznaczeniowy nr 32 Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami podpisany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” oraz kpt./mjr. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha”, „Antykwariusza”, por. Franciszka Goericka „Mazura”, „Akorda”, por. Juliana Ambroziewicza „Jolę” i por./kpt. Stanisława Karolewskiego „Lechitę” z załącznikiem z danymi personalnymi

Nr 191. 1944 sierpień 18, godz. 20.00, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 192. 1944 sierpień 18, godz. 19.05, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o działalności ppłk. Józefa Lasonia „Asa”

Nr 193. 1944 sierpień 18, Warszawa – Meldunek dowódcy plutonu 667 pchor. N.N. „Wil-

Nr 194. 1944 sierpień 18, godz. 9.00, Warszawa – Rozkaz adiutanta 4 Rejonu Michałów por. Czesława Dąbrowskiego „Sępa I” do st. sierż. Ludwika Nowaka „Leona” z informacją o zgłoszeniu się do oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego”

Nr 195. 1944 sierpień 18, godz. 18.15, Warszawa – Raport kpr. Michała Zabulskiego „Lotta” do podinspektora 4 Rejonu Michałów ppor. Rudolfa Aucha „Skały”, „S-4401” o kontaktach z oddziałami i zdobytych samochodach

Nr 196. 1944 sierpień 19, Warszawa – Meldunek dowódcy batalionu saperów Okręgu Warszawa AK ppor. Lucjana Zaruskiego „Władysława” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z prośbą o dalsze rozkazy

Nr 197. 1944 sierpień 19, Warszawa – Rozkaz nr 16 komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 198. 1944 sierpień 19, godz. 19.00, Warszawa – Rozkaz komendanta Okręgu AK Warszawa płk. dypl. Antoniego Chruściela „Montera” do komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” nakazujący pozostanie w konspiracji

Nr 199. 1944 sierpień 19, Warszawa – Rozkaz ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” z podziękowaniem za dotychczasową służbę, informacją o ppłk. Józefie Lasoniu „Asie” oraz sporządzeniu meldunku wywiadowczego do komendy Okręgu Warszawa AK

Nr 200. 1944 sierpień 19, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 201. 1944 sierpień 19, godz. 17.30, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z prośbą o pomoc w zaprowiantowaniu oraz ostrzeżenie przed Jerzym Szczawińskim

Nr 202. 1944 sierpień 19, Warszawa – Rozkaz oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do pchor. N.N. „Lecha” o przejściu pod jego komendę

Nr 203. 1944 sierpień 19, Warszawa – Wykaz broni i amunicji znajdującej się w posiadaniu oddziałów podległych dowódcy zgrupowania 654 (AB) por. Zygmuntowi Lewandowskiemu „Katowi” przekazany oficerowi broni VI Obwodu por. Franciszkowi Goerickowi „Mazurowi”, „Akordowi”

Nr 204. 1944 sierpień 19, Warszawa – Wykaz broni i amunicji znajdującej się w posiadaniu oddziałów podległych dowódcy zgrupowania 662 (C) kpt. Juliuszowi Nowickiemu „Dębowi” podpisany przez jego dowódcę i oficera broni 2 Rejonu Targówek ppor. Tadeusza Głosa „Jana”

Nr 205. 1944 sierpień 19, godz. 12.30, Warszawa – Meldunek dowódcy 3 Rejonu Grochów mjr. Tadeusza Schollenbergera „Rakowskiego”, „Ajaksa”, „Placówki” wysłany do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z informacją o wysiedleniach prowadzonych przez Niemców

Nr 206. 1944 sierpień 19, Warszawa – Meldunek ppor. cz. w. Tadeusza Korejwo „Maxima” z VI Obwodu Praga aresztowanego i wykorzystanego do przekazania ultimatum AK w rejonie ogrodu Saskiego

Nr 207. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Wytyczne i zlecenia propagandowe dla dowódców i referentów BIP w rejonach wydane przez komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 208. 1944 sierpień 20, godz. 13.50, Warszawa – Meldunki alarmowe oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” skierowane do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” odnośnie do spotkania z ppłk. Romanem Kłoczkowskim „Groszem”, „Dzierżawcą M.”

Nr 209. 1944 sierpień 20, Warszawa – Rozkaz awansowy nr 26 podpisany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” oraz kpt./mjr. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha”, „Antykwariusza”, por. Franciszka Goericka „Mazura”, „Akorda”, por. Juliana Ambroziewicza „Jolę” i por./kpt. Stanisława Karolewskiego „Lechitę” z załącznikiem z danymi personalnymi

Nr 210. 1944 sierpień 20, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 211. 1944 sierpień 20, godz. 6.30, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z chor. N.N. „Andrzejem” i chor. N.N. „Leśniewskim” przebywających na terenie obozu w byłych koszarach 36 pp oraz wolnych lokalach oddziału WSOP

Nr 212. 1944 sierpień 20, godz. 6.00, Warszawa – Prośba oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do Komendantki WSK VI Obwodu Stanisławy Stodulskiej „Ewy”, „Amelii”, „Zawiei”, „Rrk” o przekazanie kierowniczek rejonów do jego referatu

Nr 213. 1944 sierpień 20, Warszawa – Wytyczne oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” prowadzenia rozpoznania skierowane do kierowników wywiadu poszczególnych rejonów

Nr 214. 1944 sierpień 20, godz. 6.00, Warszawa – Wytyczne oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” prowadzenia rozpoznania skierowane do oficera informacyjnego 3 Rejonu Grochów

Nr 215. 1944 sierpień 20, Warszawa – Rozkaz dowódcy 2 Rejonu Targówek kpt. Apolinarego Korejwo „Karo”, „Karskiego”, „Abażura”, „Pioruna” o reorganizacji oddziałów

Nr 216. 1944 sierpień 20, Warszawa – Rozkaz nr 35/44 dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora”

Nr 217. 1944 sierpień 20, Warszawa – Odpis wykazu broni i amunicji znajdującej się w posiadaniu oddziałów 5 Rejonu Praga Centralna przesłany przez mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” oficerowi broni VI Obwodu por. Franciszkowi Goerickowi „Mazurowi”, „Akordowi” przekazany kpt. Euzebiuszowi Jaremie „Karolowi”

Nr 218. 1944 sierpień 21, Warszawa – Rozkaz tajny nr 17 komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D”

Nr 219. 1944 sierpień 21, Warszawa – Pismo ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do ppłk. Romana Kłoczkowskiego „Grosza”, „Dzierżawcy M.” oraz polecenie do por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” sporządzenia jego kopii

Nr 220. 1944 sierpień 21, Warszawa – Wyciąg z meldunku sytuacyjnego VI Obwodu o PPR i AL na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 221. 1944 sierpień 21, Warszawa – Pismo ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” m.in. z informacją o rozmowach z AL

Nr 222. 1944 sierpień 21, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 223. 1944 sierpień 22, Warszawa – Pismo ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” dotyczące sporządzenia kopii pisma do ppłk. Romana Kłoczkowskiego „Grosza”, „Dzierżawcy M.”

Nr 224. 1944 sierpień 22, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” o sytuacji na terenie prawobrzeżnej Warszawy

Nr 225. 1944 sierpień 22, godz. 13.00, Warszawa – Meldunek oficera informacyjnego VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Podkowy”, „Anioła”, „Cezarego” do komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” m.in. o utrzymaniu kontaktu z AL, PAL i sytuacji na Grochowie po wysiedleniach przeprowadzonych przez Niemców

Nr 226. 1944 sierpień 22, Warszawa – Rozkaz dowódcy 2 Rejonu Targówek kpt. Apolinarego Korejwo „Karo”, „Karskiego”, „Abażura”, „Pioruna” o sytuacji żołnierzy AK i ich zaopatrzeniu

Nr 227. 1944 sierpień 22, Warszawa – Ewidencja plutonu (5.I/1) ppor. Mirona Mieczkowskiego „Niebory” z 2 Rejonu Targówek

Nr 228. 1944 sierpień 22, godz. 14, Warszawa – Pismo komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja” „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” odnośnie do wysiedleń ludności i dalszego działania

Nr 229. 1944 sierpień 22, Warszawa – Raport dowódcy zgrupowania 654 (AB) por. Zygmunta Lewandowskiego „Kata” do dowódcy 2 Rejonu Targówek kpt. Apolinarego Korejwo „Karo”, „Karskiego”, „Abażura”, „Pioruna” o akcji pomocy ukrywającym się żołnierzom AK

Nr 230. 1944 sierpień 23, Warszawa – Rozkaz dowódcy 2 Rejonu Targówek kpt. Apolinarego Korejwo „Karo”, „Karskiego”, „Abażura”, „Pioruna” zarządzający gotowość do wymarszu

Nr 231. 1944 sierpień 23, godz. 19.00, Warszawa – Rozkaz kpt. Ludwika Pągowskiego „Ludwika II”, „Admiratora”, „Rrw” do podległych mu oddziałów WSOP z wytycznymi formowania drużyn bojowych

Nr 232. 1944 sierpień 24, Warszawa – Meldunek dowódcy plutonu 1655 st. wach. N.N. „Konara” do zastępcy komendanta 5 Rejonu Praga Centralna kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola”

Nr 233. 1944 sierpień 25, Warszawa – Rozkaz awansowy nr 29 podpisany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” oraz kpt./mjr. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha”, „Antykwariusza”, por. Franciszka Goericka „Mazura”, „Akorda”, por. Juliana Ambroziewicza „Jolę” i por./kpt. Stanisława Karolewskiego „Lechitę” z załącznikiem z danymi personalnymi

Nr 234. 1944 sierpień 25, Warszawa – Pismo dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” do kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” o niemożliwości przedarcia się do Puszczy Kampinoskiej i organizacji nowych oddziałów

Nr 235. 1944 sierpień 26, Warszawa – Pismo komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” z wytycznymi działania w nowym miejscu koncentracji oddziałów VI Obwodu w lasach Choszczówki

Nr 236. 1944 sierpień 27, Warszawa – Rozkaz odznaczeniowy nr 31 Orderem Odrodzenia Polski podpisany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” oraz kpt./mjr. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha”, „Antykwariusza”, por. Franciszka Goericka „Mazura”, „Akorda”, por. Juliana Ambroziewicza „Jolę” i por./kpt. Stanisława Karolewskiego „Lechitę” z załącznikiem z danymi personalnymi

Nr 237. 1944 sierpień 27, Warszawa – Pismo dowódcy 2 Rejonu Targówek kpt. Apolinarego Korejwo „Karo”, „Karskiego”, „Abażura”, „Pioruna” do dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” z informacją o oddziale pchor. N.N. „Kuby” i możliwości dozbrojenia

Nr 238. 1944 sierpień 27, Warszawa – Meldunek lekarza 4 Rejonu Michałów dr med. Stanisława Bielobradka „Zygmunta” do dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” o niemożliwości wyjścia z Pragi i organizowaniu szpitala

Nr 239. 1944 sierpień 27, Warszawa – Prośba kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” o zgodę na przejście oddziałów ppor. Aleksandra Nielepkiewicza „Tadeusza” i st. wach. N.N. „Konara” do Warszawy

Nr 240. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Meldunek podinspektora 5 Rejonu WSOP Praga Centralna kpt. rez. Michała Szydłowskiego „Hordego” do zastępcy komendanta 5 Rejonu Praga Centralna kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” o objęciu stanowiska inspektora WSOP VI Obwodu i podejrzanych osobach z Rzeźni Miejskiej

Nr 241. 1944 sierpień 28, Warszawa – Rozkaz odznaczeniowy nr 30 Orderem Virtuti Militari V kl. podpisany przez ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” oraz kpt./mjr. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha”, „Antykwariusza”, por. Franciszka Goericka „Mazura”, „Akorda”, por. Juliana Ambroziewicza „Jolę” i por./kpt. Stanisława Karolewskiego „Lechitę” z załącznikiem z danymi personalnymi

Nr 242. 1944 sierpień 28, Warszawa – Rozkazy komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” z wytycznymi działania w nowym miejscu koncentracji oddziałów VI Obwodu w lasach Choszczówki

Nr 243. 1944 sierpień 28, Warszawa – Odpowiedź komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” na meldunek dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” z informacją o liczbie kwater dla żołnierzy oraz wysyłaniu oddziałów na pomoc walczącej Warszawie

Nr 244. 1944 sierpień 28, godz. 10, Warszawa – Meldunek sierż. N.N. „Dobrego”, dowódcy drużyny plutonu 1610, o losach dowódców i żołnierzy 1612 zgrupowania 4 Rejonu Michałów

Nr 245. 1944 sierpień 28, Warszawa – Meldunek dowódcy plutonu 1655 st. wach. N.N. „Konara” do zastępcy komendanta 5 Rejonu Praga Centralna kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” o sytuacji jego oddziału

Nr 246. 1944 sierpień 28, Warszawa – Pismo p.o. oficera informacyjnego 5 Rejonu Praga Centralna N.N. „Tygrysa” do zastępcy komendanta 5 Rejonu kpt. Euzebiusza Jaremy „Karola” z prośbą o żywność

Nr 247. 1944 sierpień 28, Warszawa – Rozkaz nr 2 Inspektora WSOP VI Obwodu kpt. rez. Michała Szydłowskiego „Hordego” do podinspektorów rejonów reorganizacji oddziałów i usprawnienia łączności

Nr 248. 1944 sierpień (brak dokładnej daty), Warszawa – Ulotka niemiecka zrzucana z samolotów wzywająca ludność Pragi do ewakuacji w kierunku zachodnim

Nr 249. 1944 sierpień 30, Warszawa – Odpowiedź komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” na meldunek dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” z informacją o akceptacji wydanych przez niego zarządzeń

Nr 250. 1944 sierpień 31, Warszawa – Rozkaz wydany w zastępstwie komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” przez mjr. Kazimierza Lichodziejewskiego „Tarę”, „Akwizytora” dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henrykowi Bełdyckiemu „Stefanowi”, „Amatorowi”, „Pociskowi” m.in. akceptujący reorganizację oddziału łączności oraz zawierający informację o otrzymaniu rozkazu od płk. dypl. Antoniego Chruściela „Montera”

Nr 251. 1944 sierpień 31, godz. 15.00, Warszawa – Meldunek dowódcy plutonu 1627 N.N. „Zbigniewa” do dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” o stanie jego oddziału

Nr 252. 1944 wrzesień 1, Warszawa – Rozkaz nr 18 komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z nominacją na jego zastępcę dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” w nowym miejscu koncentracji

Nr 253. 1944 wrzesień 1, Warszawa – Depesza tajna nr 97/xxx/999 dowódcy 3 Rejonu Grochów mjr. Tadeusza Schollenbergera „Rakowskiego”, „Ajaksa”, „Placówki” wysłana do płk. dypl. Antoniego Chruściela „Montera” z informacją o ucieczce z niemieckiego transportu

Nr 254. 1944 wrzesień 2, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” m.in. z uwagami o akcji oddziału ppor. Wiktora Urbana „Gromicza”, „Aparata” oraz potwierdzający konieczność podporządkowania się rtm. Zygmunta Bargiela „Zygmunta”

Nr 255. 1944 wrzesień 3, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” m.in. z poleceniem podporządkowania oddziału ppor. Jerzego Kozłowskiego „Sęka”

Nr 256. 1944 wrzesień 7, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” z wytycznymi dalszego działania

Nr 257. 1944 wrzesień 7, Warszawa – Pismo referentki WSK VI Obwodu Stanisławy Stodulskiej „Ewy”, „Amelii”, „Zawiei”, „Rrk” do dowódcy 4 Rejonu Michałów ppłk. Henryka Bełdyckiego „Stefana”, „Amatora”, „Pociska” z informacją o wyznaczeniu Anny Robakiewicz-Kubickiej „Joanny”, „Aranki” na komendantkę WSK dla oddziałów żeńskich w nowym miejscu koncentracji

Nr 258. 1944 wrzesień 9, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” odnośnie do postępowania po wkroczeniu Armii Czerwonej

Nr 259. 1944 wrzesień 11, Warszawa – Rozkaz nr 37/44 dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” w sprawie reorganizacji podległych mu oddziałów

Nr 260. 1944 wrzesień 15, Warszawa – Rozkaz nr 1 Komendanta Wojennego m.st. Warszawy gen. bryg. Bolesława Kieniewicza

Nr 261. 1944 wrzesień 15, godz. 8.30, Warszawa – Meldunek bojowy lektora 1 PAL por. Stanisława Landy do Wydziału Polityczno-Wychowawczego 1 DP

Nr 262. 1944 wrzesień 15, Warszawa – Meldunek dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” do komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” z prośbą o wytyczne po wkroczeniu oddziałów Armii Czerwonej i „ludowego” Wojska Polskiego

Nr 263. 1944 wrzesień 16, godz. 14, Warszawa – Meldunek por. Stanisława Landy z 1 PAL do Wydziału Polityczno-Wychowawczego 1 DP o oddziale AK wyrażającym chęć przyłączenia się

Nr 264. 1944 wrzesień 18, Warszawa – Odezwa ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” wzywająca podległych mu żołnierzy AK do wstępowania do „ludowego” Wojska Polskiego

Nr 265. 1944 wrzesień 19, godz. 18.00, Warszawa – Meldunek bojowy nr 005 Komendanta Garnizonu m. Pragi gen. bryg. Bolesława Kieniewicza

Nr 266. 1944 wrzesień 19, Warszawa – Rozkaz nr 38/44 dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” w sprawie rejestracji podległych mu oddziałów do „ludowego” Wojska Polskiego

Nr 267. 1944 wrzesień 22, Warszawa – Meldunek szefa Wydziału Polityczno-Wychowawczego 4 DP do szefa Zarządu Polityczno-Wychowawczego 1 Armii „ludowego” Wojska Polskiego o pracach wykonanych przez aparat polityczno-wychowawczy i sytuacji na Pradze

Nr 268. 1944 wrzesień 25, Warszawa – List ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do gen. dyw. Zygmunta Berlinga zrywajacy współpracę

Nr 269. 1944 wrzesień 25, Warszawa – Rozkaz komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobera”, „Andrzeja”, „Atoma”, „Papieża”, „D” do dowódcy 5 Rejonu Praga Centralna mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika”, „Ateusza”, „Prokuratora” odnośnie do dalszego postępowania po zerwaniu rozmów z gen. dyw. Zygmuntem Berlingiem

Wykaz skrótów

Bibliografia selektywna dotycząca Obwodu VI Praga AK

Indeks osób

Wkładka

Spis ilustracji

Wstęp

Prezentowany zbiór dokumentów przedstawia udział VI Obwodu Praga AK w powstaniu warszawskim 1944 r. Funkcjonująca w prawobrzeżnej Warszawie formacja była jedną z największych terenowych jednostek dowództwa Okręgu Warszawa AK, któremu podlegało formalnie ponad 9 tys. zaprzysiężonych żołnierzy wywodzących się głównie ze środowiska robotniczego. Mimo to jego udział w powstaniu warszawskim do dziś pozostaje słabo rozpoznany, a tym samym traktowany jest marginalnie.

Z całą pewnością wpłynął na to fakt, że na Pradze nie rozgorzały walki na tę skalę, co w lewobrzeżnej części Warszawy – skupiające uwagę badaczy jednej z najważniejszych polskich bitew II wojny światowej. Istotniejszym czynnikiem, który zaważył na braku powszechnej wiedzy o wydarzeniach, jakie rozgrywały się w prawobrzeżnej Warszawie, były jednak względy polityczne. W rządzonej przez komunistów Polsce Ludowej prezentowanie silnego ośrodka niepodległościowego utworzonego głównie z dominujących w tej części miasta robotników, wiernego prawowitemu Rządowi Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, nie było po myśli władzy. Zgodnie z ideologicznymi założeniami prawobrzeżna Warszawa stanowiła bazę konspiracyjnych struktur Polskiej Partii Robotniczej z jej zbrojnym ramieniem – Gwardią Ludową, po zmianach organizacyjnych przemianowaną na Armię Ludową¹. Była również pierwszą częścią stolicy „wyzwoloną” przez siły 1 Armii „ludowego” Wojska Polskiego, przy współudziale „braterskiej” Armii Czerwonej. Przemilczany był przy tym współudział polskich komunistów i dowodzonych przez nich sił bezpieczeństwa oraz „ludowego” Wojska Polskiego w ostatecznej likwidacji struktur konspiracji niepodległościowej działających w okresie II wojny światowej w prawobrzeżnej Warszawie. Nieznaną kartę stanowią próby infiltracji przez Urząd Bezpieczeństwa środowiska kombatanckiego i jego prześladowania w okresie powojennym– co znacznie utrudniało kultywowanie tradycji niepodległościowych.

Instrumentalne podejście do historii sprawiło, że w kraju przez lata utrudnione było publikowanie rzetelnych i wyczerpujących prac o VI Obwodzie. W fundamentalnych dziełach o powstaniu warszawskim Jerzego Kirchmayera (Powstanie Warszawskie, Warszawa 1989) i Adama Borkiewicza (Powstanie Warszawskie 1944. Zarys działań natury wojskowej, Warszawa 2018) jego udziałowi w walkach poświęcone zostały zaledwie krótkie wzmianki. Mający walor źródłowy maszynopis pracy o jego dziejach, sporządzony przez ppłk. Antoniego Żurowskiego i przekazany do Wojskowego Instytutu Historycznego im. Wandy Wasilewskiej, nie miał szans na wydanie². W trakcie prac nad historią VI Obwodu jego ostatni komendant zdołał jednak ogłosić drukiem na łamach „Wrocławskiego Tygodnika Katolickiego” cykl przyczynków do jego dziejów, dotyczących m.in. walk w powstaniu warszawskim, a także wsparcia udzielonego lewobrzeżnej Warszawie³. Pośmiertnie ukazały się też wspomnienia Antoniego Żurowskiego (W walce z dwoma wrogami, Warszawa 1991), oparte na wywiadzie przeprowadzonym i opublikowanym kilka lat wcześniej przez Andrzeja Wernica (Powstanie na Pradze trwało 6 dni, „Chrześcijanin w Świecie” 1984, nr 8/9). Wspomnieć należy, że mimo cenzury ukazało się kilka wartościowych prac przedstawiających funkcjonowanie wybranych pionów organizacyjnych VI Obwodu oraz funkcjonujących w nim oddziałów.

Pewnego rodzaju przełom nastąpił po zmianach ustrojowych w Polsce po roku 1989. Ukazały się wówczas drukiem, uważane za kompendium wiedzy, prace Stanisława Podlewskiego (Wolność krzyżami się znaczy, Warszawa 1989)⁴, Lesława M. Bartelskiego (Praga. Warszawskie Termopile 1944, Warszawa 2002) i najważniejsza, wydana pośmiertnie, Henryka Sztandaua 6. Obwód Armii Krajowej Praga (Warszawa 2010)⁵. Publikacje te, w dużej mierze będące uzupełnieniem tekstów Antoniego Żurowskiego, z całą pewnością przyczyniły się do popularyzacji wiedzy o działalności konspiracyjnej i walkach powstańczych na terenie prawobrzeżnej Warszawy. Niepozbawione są jednak licznych błędów, zwłaszcza faktograficznych, nie mają także opracowania naukowego. Przedstawione przez ich autorów opisy przebiegu walk w powstaniu warszawskim w wielu miejscach nie wytrzymują konfrontacji ze źródłami. Brakuje także próby odtworzenia pełnej struktury oraz scharakteryzowania działalności VI Obwodu po ponownym przejściu do konspiracji; poważne zastrzeżenia budzi też proces ujawnienia. Mimo licznych kontrowersji wiele z opisanych w tych pracach faktów na trwałe weszło do obiegu naukowego. W ostatnich latach ukazało się kilka wartościowych opracowań dotyczących wybranych aspektów działalności konspiracji niepodległościowej na terenie prawobrzeżnej Warszawy – zwłaszcza monumentalne dzieło Grzegorza Nowika o Szarych Szeregach, powstałe na bazie jego rozprawy doktorskiej, nad którą pracował ponad dwadzieścia lat⁶.

Problem niezadowalającego stanu historiografii dotyczy także innych aspektów powstania. Bez naukowego opracowania historii poszczególnych obwodów i zgrupowań powstańczych – nawet przy znacznym niedostatku źródeł, o co apelują historycy od lat – jak również udziału w walkach oddziałów niemieckich, węgierskich i sowieckich wiele faktów albo wciąż pozostanie nieznanych, albo będzie mylnie interpretowanych, albo – co gorsza – poddanych zostanie koniunkturalnym ocenom na użytek bieżącego zapotrzebowania polityczno-publicystycznego.

Opracowany wybór dokumentów zapewne nie wypełni luki powstałej w wyniku wieloletnich zaniedbań. Zamiarem przyświecającym autorowi niniejszego tomu było przybliżenie historii jednego z największych obwodów Okręgu Warszawa AK oraz opisanie zmagań jego żołnierzy o przetrwanie – a po nieudanym wystąpieniu zbrojnym o to, by dalej pozostać potrzebnymi. Książka umożliwia zaprezentowanie nieznanych dotychczas faktów oraz skazanych na niepamięć członków konspiracyjnego wojska w sposób bezpośredni – przez pryzmat dokumentów.

* * *

Formalne początki historii VI Obwodu sięgają pierwszych dni marca 1940 r., kiedy to wyznaczony na stanowisko jego pierwszego dowódcy ppłk sł. st. piech. mgr Konrad Jan Szramka „Ząb” przedstawił do zatwierdzenia na odprawie u komendanta Okręgu Warszawa SZP-ZWZ skład sztabu dzielnicy. Działając w myśl wytycznych otrzymywanych od komendanta Okręgu Warszawa SZP-ZWZ oraz jego szefa sztabu, w ciągu kilku miesięcy na przełomie zimy i wiosny 1940 r. zbudował w prawobrzeżnej Warszawie od podstaw zręby konspiracyjnej organizacji wojskowej SZP. Na odprawie dowiedział się też o utworzeniu z inicjatywy Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie organizacji ZWZ, mającej przejąć dorobek organizacyjny SZP. Zgodnie z otrzymanymi rozkazami komendant VI Obwodu w maju/czerwcu 1940 r. dokonał zmiany dotychczasowego układu sztabu na tradycyjny przedwojenny model. Jego skład personalny pozostał taki sam, a tworzyły go cztery referaty: I organizacyjno-personalny – kierowany przez mjr. sł. st. piech. Antoniego Żurowskiego „Zbieracza”, „Blacharskiego”; II wywiadowczy – kierowany przez ppor. sł. st. piech. Jerzego Tęsiorowskiego „Zduna”; III broni – kierowany przez ppor. rez. br. panc. Konstantego Teodora Jaworskiego „Kota”, „Zecera”, i V łączności – kierowany przez główną kurierkę dzielnicy Anielę Lange „Zorzę”. Skład sztabu VI Obwodu uzupełniała, niewykazywana oficjalnie w strukturze, kierowana przez chor. zaw. piech. Romualda Jabłońskiego „Wiktora”, komórka Biura Informacji i Propagandy, odpowiedzialna za prowadzenie kolportażu konspiracyjnych wydawnictw oraz „małego sabotażu”. Ze sztabem ściśle współpracował także dowódca plutonu łączności VI Obwodu por. rez. łączn. Ewaryst Bartkowski „Bartek”.

Zmiany w składzie sztabu VI Obwodu nastąpiły dwa lata później, w nowej sytuacji wojennej – po ataku III Rzeszy na ZSRR w czerwcu 1941 r. i zintensyfikowaniu przygotowań do powstania powszechnego. Po przeprowadzeniu restrukturyzacji sztab VI Obwodu pod koniec sierpnia 1942 r. tworzyli: komendant – mjr sł. st. piech. Zygmunt Rylski „Hańcza” (zastąpił ppłk. Szramkę mianowanego komendantem Okręgu AK Poznań), jego zastępca i szef sztabu – mjr sł. st. piech. Antoni Żurowski „Bober”, kierownik referatu I organizacyjno-personalnego – por. sł. st. piech. Konstanty Pędzikowski „Lech”, kierownik referatu II wywiadowczego – Marian Nowak „Walewski”, kwatermistrz i szef referatu IV – kpt. sł. st. int. Stanisław Ułasiewicz „Zamożny”, oficer broni – por. sł. st. sap. Romuald Fabrycki „Nałęcz”, naczelny lekarz – kpt. rez. lek. Jan Bonawentura Kamiński „KaRa”, referent łączności – por. sł. st. piech. Lucjan Markiewicz „Zdzisław”, główna kurierka dzielnicy – Aniela Lange „Zorza”, szef komórki Biura Informacji i Propagandy – chor. zaw. piech. Romuald Jabłoński „Wiktor” oraz por. sł. st. sap. Witold Ilecki „Witek” – referent saperów. Ze sztabem VI Obwodu współpracowali: inspektor SOP/WSOP VI Obwodu kpt. sł. st. piech. int. Ludwik Pągowski „Ludwik II”, komendantka WSK VI Obwodu Stanisława Stodulska „Ewa”, dowódca grup artylerii mjr sł. st. art. Józef Badecki „Bogdan” i dowódca oddziałów dywersyjno-bojowych ppor. sł. st. piech. Jerzy Tęsiorowski „Zawada”.

Struktura sztabu VI Obwodu po przeprowadzeniu zmian organizacyjnych w połowie 1942 r. nie uległa zasadniczej zmianie aż do końca lipca 1944. Następowały jedynie korekty na poszczególnych stanowiskach w związku z niemieckimi represjami bądź nominacjami na inne funkcje. Dotychczasowego referenta łączności por. Lucjana Markiewicza po jego zwolnieniu zastąpił w styczniu/lutym 1943 r. ppor. rez. łączn. Wiktor Urban „Gromicz”. Kierowanie referatem II wywiadowczym w październiku 1943 r. przejął por. sł. st. piech. Edward Tomaszewski „Anioł”⁷ (dotychczasowy szef wywiadu został stracony w związku z podejrzeniem o zdradę). Aresztowanego i zamordowanego przez Niemców jesienią 1943 r. oficera broni por. Romualda Fabryckiego „Nałęcza” zastąpił ppor. sł. st. piech. Franciszek Goerick „Mazur”. W podobnym okresie stanowisko naczelnego lekarza w miejsce zwolnionego kpt. Kamińskiego zajął mjr sł. st. dr Mieczysław Ropek „Mietek”. Na początku stycznia 1944 r. dział kwatermistrzowski uzupełnił referent taborów por. rez. tab. Antoni Tylko „Wierzba”. Po aresztowaniu ppłk. „Hańczy” w lutym 1944 r. dowódca Okręgu Warszawa AK mianował na komendanta VI Obwodu ppłk. „Bobera”, który na swego zastępcę i szefa sztabu powołał dotychczasowego dowódcę 2 Rejonu Targówek mjr. sł. st. piech. Kazimierza Lichodziejewskiego „Tarę”⁸. Kierowanie referatem BIP po aresztowaniu chor. Romualda Jabłońskiego „Wiktora” od lutego/marca 1944 r. przejął N.N. „Alfa”. Skład sztabu VI Obwodu uzupełniały następujące osoby: referent saperów por. Ilecki, inspektor WSOP kpt. Pągowski, komendantka WSK Stanisława Stodulska „Ewa”, główna kurierka dzielnicy Aniela Lange „Zorza” oraz dowódca oddziałów DB por. Jerzy Tęsiorowski „Zawada”, a po jego aresztowaniu od maja 1944 r. por. sł. st. kaw. Bolesław Ostrowski „Elektryk”. W skład ścisłego sztabu VI Obwodu wchodzili także komendanci rejonów: kpt. sł. st. piech. Zygmunt Pawlik „Gawryłło”⁹ (1 Rejon Bródno–Pelcowizna), kpt. rez. piech. Apolinary Korejwo „Karo” (2 Rejon Targówek), mjr sł. st. kaw. Tadeusz Schollenberger „Rakowski”¹⁰ (3 Rejon Grochów), ppłk sł. st. art. Henryk Bełdycki „Stefan”¹¹ (4 Rejon Michałów) i mjr sł. st. piech. Zygmunt Bobrowski „Ludwik”¹² (5 Rejon Praga Centralna).

Komendant VI Obwodu, a zarazem szef referatu I organizacyjnego, od początku jego utworzenia prowadził prace nad sformowaniem oddziałów wojskowych. Były one tworzone na bazie powstałych samorzutnie po przegranej kampanii wrześniowej grup środowiskowych – dawnych współtowarzyszy broni, kolegów z pracy, szkoły lub uczelni. W prace organizacyjne zaangażowali się zamieszkali na terenie prawobrzeżnej Warszawy podoficerowie rezerwy Wojska Polskiego, dzięki czemu sformowane przy ich udziale oddziały bojowe w przyszłości mogły zostać stosunkowo łatwo rozbudowane przez znaczny napływ ochotników. W drugiej połowie 1940 r. na Bródnie funkcjonowały trzy plutony dowodzone przez mjr. Antoniego Wasilewskiego „Antoniego”, ppor. Władysława Jedlińskiego „Nemo” i Mieczysława Ryżyńskiego „Armanda” współpracującego z ppor. Henrykiem Chełmińskim „Leszkiem”. Kolejny pododdział, dowodzony przez ppor. Zygmunta Lewandowskiego „Kata”, funkcjonował na Targówku. Na Kamionku i Grochowie funkcjonowały plutony ppor. Konstantego Jaworskiego „Kota”, ppor. Ludwika Błaszczyńskiego „Bończy” i sierż. pchor. Stanisława Gęsickiego „Józefa”. Na Pradze sformowane zostały prawdopodobnie cztery kolejne plutony: por. Mieczysława Matyjaska „Szeligi”, ppor. Apoloniusza Zbigniewa Dobrzyńskiego „Kruka”, ppor. sł. st. piech. Zygfryda Jaworskiego „Murzyna” i st. sierż. Michała Łazarskiego „Biebrzy”. W sumie na terenie VI Obwodu utworzonych zostało co najmniej dziesięć plutonów bojowych. Każdy z pododdziałów, zgodnie z etatami obowiązującymi w konspiracyjnym wojsku, składał się z dowódcy, zastępcy dowódcy, pocztu (złożonego z szefa, podoficera wywiadu, broni oraz gospodarczego i propagandy) i trzech drużyn w składzie: drużynowy i 18 żołnierzy. Drużynę miały tworzyć trzy sekcje liczące od pięciu do siedmiu ludzi. W praktyce drużyny podzielone były na nierównomierne liczby sekcji z różną liczbą żołnierzy. Większość z podówczas funkcjonujących pododdziałów cechowało duże nasycenie kadrą podoficerską. W kolejnych dwóch latach – w związku ze zwycięstwami Niemców i brakiem widoków na ich szybką klęskę, co wymuszało konieczność dostosowania się do pracy długofalowej – liczba pododdziałów wzrosła nieznacznie i wynosiła około piętnastu plutonów bojowych.

Znaczny rozwój konspiracyjnego wojska nastąpił w zmienionej sytuacji wojennej po otwarciu frontu wschodniego. Prowadzona przez sztab VI Obwodu akcja scaleniowa doprowadziła do włączenia w jego struktury kilku dużych i dobrze zorganizowanych oddziałów wojskowych: Konfederacji Zbrojnej, Organizacji Wojskowej „Unii”, Polskiej Organizacji Zbrojnej, Związku Odbudowy Rzeczypospolitej, Polski Niepodległej, Związku Strzeleckiego z jego organizacją młodzieżową Orlęta, a także pojedynczych pododdziałów: Komendy Obrońców Polski, Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej II, Związku Syndykalistów Polskich i Kadry Polski Niepodległej. Ze sztabem VI Obwodu współpracowali zgodnie z otrzymanymi przydziałami także harcerze i harcerki, skupieni w organizacjach konspiracyjnych, kontynuujących przedwojenną działalność. Z czasem do współpracy zdołano nakłonić też oddziały wojskowe Polskiej Partii Socjalistycznej, zakonspirowane pod nazwą Wolność, Równość, Niepodległość (WRN). Do VI Obwodu nie został przekazany żaden z funkcjonujących w prawobrzeżnej Warszawie oddziałów Narodowej Organizacji Wojskowej. Dodać należy, że w pierwszych miesiącach 1942 r. na tym terenie powstały struktury komunistycznej PPR, której członkowie – działając zgodnie z wytycznymi i na korzyści Rosji – nie tylko dążyli do rozbicia jednoczących się Sił Zbrojnych w Kraju, ale starali się dyskredytować Polskie Państwo Podziemne oraz Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie.

Akcja scaleniowa oraz intensywny werbunek ochotników doprowadziły do znacznego zwiększenia liczby pododdziałów VI Obwodu. W sierpniu 1942 r. sztab VI Obwodu dysponował 38 plutonami pełnymi i 38 szkieletowymi. Stan kadry dowódczej wynosił: 9 oficerów w sztabie i 176 w oddziałach, 140 podchorążych, 1 podoficer w sztabie i 1285 w oddziałach. W okresie pomiędzy wrześniem 1942 a marcem 1943 r. stan plutonów pełnych wzrósł z 38 do 73. Latem 1943 r. liczba plutonów pełnych zwiększyła się do 77, a szkieletowych zmalała do 7¹³. W lutym 1944 r. stan wynosił 88 plutonów pełnych i 5 szkieletowych. Prace organizacyjne trwały nieprzerwanie do wybuchu powstania warszawskiego. W meldunku zawierającym aktualny stan liczbowy VI Obwodu na dzień 1 sierpnia 1944 r., sporządzonym na polecenie płk. dypl. Antoniego Chruściela z 25 lipca, wykazanych zostało na dzień 24 lipca 95 pełnych plutonów i 8 szkieletowych (zob. dok. nr 18). Stan osobowy wyniósł 7464 żołnierzy. W meldunku sporządzonym przez sztab Okręgu Warszawa AK zawierającym dane o powstaniu odnotowano, że na dzień 1 sierpnia 1944 r. było 600 plutonów bojowych, a ogólny stan osobowy wynosił 34 500 żołnierzy i 6000 kobiet w WSK¹⁴. Liczba plutonów sformowanych w VI Obwodzie (razem z plutonami szkieletowymi) stanowiła tym samym ok. 17 proc. wszystkich sił Okręgu Warszawa AK, stan osobowy zaś – ok. 20 proc.

W VI Obwodzie, zgodnie z rozkazami KG ZWZ, sformowane zostały także oddziały Służby Ochrony Powstania – która pod koniec 1942 r. zmieniła nazwę na Wojskową Służbę Ochrony Powstania – mające za zadanie zabezpieczenie wszystkich obiektów ważnych pod względem wojskowym. W plutonach WSOP znajdowało się w sumie 618 żołnierzy. Z kolei utworzony w kwietniu 1942 r. referat Wojskowej Służby Kobiet, kierowany przez Stanisławę Stodulską „Ewę”, koordynował pracę kobiet żołnierzy w ZWZ-AK. W całym obwodzie pod koniec lipca służyło również 380 kobiet. Ponadto VI Obwód dysponował ok. 200 młodszymi harcerzami z czterech hufców „Zawiszy”, przeznaczonymi do służby pomocniczej.

Głównym zadaniem oddziałów bojowych pierwszego rzutu było opanowanie prawobrzeżnej Warszawy w ramach powstania powszechnego, które miało zostać rozpoczęte nocą, względnie nad ranem, w obliczu klęski wojsk niemieckich na odległych frontach. Pierwsze wytyczne dotyczące tej kwestii znalazły się w okólniku szefa sztabu Okręgu Warszawa-Miasto SZP (wówczas) ppłk. dypl. Jana Rzepeckiego „Krawczyka” z lutego 1940 r., w którym nakazywał „(…) zbierać wiadomości o Niemcach, przygotować mobilizację i plan wystąpienia zbrojnego w dzielnicy”¹⁵. Prawdopodobnie pierwszy plan opanowania terenu prawobrzeżnej Warszawy został opracowany przez sztab VI Obwodu dość szybko, bo w ciągu zaledwie kilku tygodni od jego utworzenia, już na wiosnę 1940 r. i związany był z wkroczeniem II wojny światowej w nową fazę, zapoczątkowaną atakiem Niemiec na kraje Beneluksu, a później Francję. Jego ideą przewodnią było przygotowanie się do działań wobec spodziewanej klęski wojsk niemieckich. Zgodnie z przyjętą koncepcją, zamierzano prawdopodobnie odizolować cały obwód poprzez zablokowanie głównych dróg dojazdowych i mostów w celu uniemożliwienia odsieczy, a jednocześnie przeprowadzić natarcie na obiekty zajmowane przez nieprzyjaciela. Plany te wobec błyskawicznej kampanii wojsk niemieckich na zachodzie Europy nie zostały jednak zrealizowane.

Dalsze prace koncepcyjne prowadzone były zgodnie z wydanym przez Komendę Główną ZWZ rozkazem organizacyjnym nr 3 z 6 września 1940 r. oraz planem powstania powszechnego, który jako Raport Operacyjny 54 przekazany został 5 lutego 1941 r. pocztą kurierską do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie. Na podstawie zawartych w rozkazach wytycznych sztab VI Obwodu dokonał wyboru obiektów stałych, które miały się stać celami ataku. Następnie, po określeniu celów i dokonaniu ich oceny taktycznej, przystąpiono do opracowywania planu działania, którego strategia opierała się na zastosowaniu manewru obejścia połączonego z zaskoczeniem. Finalnym etapem prac nad planem działania było ułożenie rozkazów bojowych opanowania poszczególnych obiektów przez poszczególne oddziały. Pod koniec 1941 r. VI Obwód miał sklasyfikowanych co najmniej 28 obiektów wojskowych. Rozkazy bojowe dla poszczególnych zgrupowań i plutonów dotyczące opanowania powierzonych im obiektów stałych były główną częścią całościowego planu zdobycia prawobrzeżnej Warszawy. W celu lepszego przygotowania do walki, a po jej rozpoczęciu sprawniejszego dowodzenia komendant VI Obwodu jesienią 1941 r. podzielił całą dzielnicę na pięć odcinków taktycznych – do użytku wewnętrznego nazwanych rejonami – oraz mianował ich komendantów.

Aktualizacja planu taktycznego VI Obwodu nastąpiła latem 1943 r. i związana była z wdrażaniem nowych koncepcji walki zawartych w drugim planie wystąpienia zbrojnego, wysłanym 8 września 1942 r. do Sztabu Naczelnego Wodza jako Raport Operacyjny nr 154/III. Komendant VI Obwodu dokonał m.in. ponownego podziału zadań bojowych pomiędzy scalonymi oddziałami, a także przekazał część obiektów o mniejszym znaczeniu do dyspozycji WSOP. Wzmocnione zostały także siły do zdobycia obiektów mających decydujące znaczenie w planowanej walce, zwłaszcza koszar przy ul. 11 Listopada. W następstwie otrzymanych rozkazów od jesieni 1943 r. w komendach rejonów i podległych im oddziałach bojowych trwał proces rozpracowywania taktycznego poszczególnych obiektów oraz układanie rozkazów bojowych. Przygotowania do opanowania prawobrzeżnej Warszawy – wbrew ciągle jeszcze funkcjonującym mitom – nie zostały przerwane po wprowadzeniu rozkazu nr 1300/III z 20 listopada 1943 r. Przeciwnie, w VI Obwodzie nastąpiła ich intensyfikacja. Jego dowódca ppłk Rylski jesienią 1943 r. zdecydował o przekazaniu części zadań służbom pomocniczym: WSOP i WSK. Na początku 1944 r. sztab VI Obwodu, działając zapewne z rozkazu komendy Okręgu Warszawa AK¹⁶, przystąpił także do ponownego opracowywania planów opanowania mostów na Wiśle w prawobrzeżnej części Warszawy. Komendant VI Obwodu – zapewne w porozumieniu z dowódcą 5 Rejonu mjr. Bobrowskim – zdecydował, że dotychczasowe siły mające za zadanie zdobycie przyczółków mostów prawobrzeżnej Warszawy, tj. pododdziały Batalionu Saperów Praskich, wzmocnione zostaną plutonami piechoty z nowo sformowanego zgrupowania 1679 ppor. Marcina Fijałkowskiego „Młota”, „Rydla”.

Na przebiegu dalszych prac nad planem opanowania prawobrzeżnej Warszawy zaważyło aresztowanie komendanta VI Obwodu ppłk. Rylskiego pod koniec lutego 1944 r. oraz przejęcie przez Niemców podczas rewizji lokalu, w którym przebywał, znajdującej się przy nim dokumentacji – m.in. rozkazu bojowego VI Obwodu. W grypsie napisanym 21 maja 1944 r. do swojego następcy, ppłk. Żurowskiego, Rylski pisał: „Plan opracowany wpadł, jednak zmienić trzeba działanie tylko czwórki – inne mogą pozostać”¹⁷. Nowo mianowany komendant VI Obwodu doskonale orientował się w rozmiarach „wpadki” i zanim jeszcze otrzymał instrukcje od swojego poprzednika, niezwłocznie wydał polecenie opracowywania nowego planu opanowania koszar przy ul. 11 Listopada. Zastępca komendanta 4 Rejonu mjr Czesław Kuchciński „Smok”, wyznaczony na dowódcę ogniska walki złożonego z przedmiotów wchodzących w skład kompleksu, opracował nowy plan działania dla większości sił tego odcinka, który znalazł swój wyraz w postaci rozkazu bojowego (zob. dok. nr 1–2). W jego układaniu z pewnością brał udział ppłk Bełdycki, a założenia musiały być konsultowane i zatwierdzone przez ppłk. Żurowskiego. Każde ze zgrupowań wymienionych w planie otrzymywało opracowany na jego podstawie rozkaz bojowy dotyczący szczegółów zadania do wykonania (zob. dok. nr 3). Zmiana planu działania nastąpiła także w 5 Rejonie – w związku z przeprowadzonymi korektami organizacyjnymi i utworzeniem trzech grup bojowych (w sile mniej więcej batalionu) wiosną 1944 r. jego dowódca mjr Bobrowski, działając prawdopodobnie z rozkazu ppłk. Żurowskiego, ułożył nowy rozkaz bojowy dotyczący opanowania powierzonego mu odcinka taktycznego (zob. dok. nr 4–6). Prace koncepcyjne trwały także w pozostałych rejonach. Świadczą o tym zachowane rozkazy bojowe opanowania części obiektów w 2 Rejonie (zob. dok. nr 8–12) z połowy czerwca 1944 r. Prac nad planem taktycznym opanowania prawobrzeżnej Warszawy nie przerwano aż do momentu wybuchu powstania. Sztab VI Obwodu, wraz z dowódcami poszczególnych odcinków, starał się opracować jak najlepsze plany natarcia na poszczególne obiekty, które stwarzałyby polskim żołnierzom największe szanse powodzenia. Główne wytyczne dotyczące zadań postawionych przed VI Obwodem w czasie powstania oraz obiektów do opanowania po wybiciu godziny „W” znalazły się w rozkazie operacyjnym komendanta Okręgu Warszawa AK (zob. dok. nr 20). Założenia w nim zawarte przekazał ppłk Żurowski swoim dowódcom w rozkazie bojowym obwodu z 28 lipca 1944 r. (zob. dok. nr 24).

Danych o poszczególnych obiektach dostarczał pion wywiadowczy oraz aparat informacyjny poszczególnych oddziałów. Był to rodzaj wywiadu taktycznego prowadzonego na rzecz komendanta VI Obwodu. Zebrane informacje przekazywane były przede wszystkim w zbiorczych meldunkach miesięcznych, zwanych ordre de bataille, zawierających dane o nieprzyjacielu na podległym mu terenie. Ostatni taki meldunek, sporządzony przez por. Edwarda Tomaszewskiego „Anioła” na początku lipca 1944 r., zamieszczony został w niniejszym wyborze (dok. nr 39). Rozpoznanie taktyczne obiektów prowadzone było nieprzerwanie do wybuchu powstania, a do jego prowadzenia angażowano także osoby ze współpracujących organizacji, m.in. harcerzy (zob. dok. nr 14 i 15). W ostatnich dniach lipca obserwacji poddane zostały oddziały niemieckie zarówno ewakuujące się, jak i biwakujące na terenie prawobrzeżnej Warszawy (zob. dok. nr 23). Polski wywiad przyglądał się również działaniom wojsk rosyjskich i prowadzonym przez nie bombardowaniom.

Jednym z czynników warunkujących powodzenie przyszłej walki było odpowiednie wyszkolenie oddziałów. Dlatego w jednostkach bojowych VI Obwodu zorganizowano – zgodnie z rozkazem nr 487 z 15 listopada 1940 r. – szkolenie wojskowe¹⁸. Proces szkoleniowy od tego momentu dzielił się na ćwiczenia bojowe dowódców oraz oddziałów piechoty (szeregowych) realizowane w poszczególnych sekcjach. Komendant obwodu prowadził z komendantami rejonów na mapie bądź na stole plastycznym ćwiczenia aplikacyjne dotyczące opanowania powierzonych im odcinków taktycznych i poszczególnych obiektów – ci zaś analogiczne do tych zajęcia przeprowadzali z dowódcami zgrupowań. Dowódcy zgrupowań ćwiczyli z dowódcami plutonów, którzy w dalszej kolejności trenowali z dowódcami drużyn. Ćwiczenia aplikacyjne prowadzone były wielokrotnie – ostatnie zarządzone zostały wiosną 1944 r. W oddziałach bojowych zajęcia prowadzone były głównie w formie wykładów na temat wybranych zagadnień dostarczonych ze sztabu VI Obwodu przez komendy rejonów. Spora ich część dotyczyła zadania bojowego danego pododdziału. Każdy z żołnierzy zapoznawany był z obowiązkami, jakie miały na nim spoczywać w momencie rozpoczęcia walki. Wiele godzin poświęcono także na zajęcia z nauki o broni – zarówno polskiej, jak i niemieckiej. Na podstawie planów mobilizacyjnych poszczególnych plutonów prowadzono także ćwiczenia szkieletowe oraz – całymi drużynami lub plutonami – zajęcia w terenie. Dla żołnierzy w wieku przedpoborowym i poborowym, którzy nie przeszli dotychczas żadnego przeszkolenia wojskowego – ani w przedwojennych jednostkach i szkołach Wojska Polskiego, ani w oddziałach konspiracyjnych – zorganizowane zostały kursy rekruckie. Organizowane były także kursy specjalistyczne dla członków patroli szturmowych, zapalaczy i miotaczy ognia. W VI Obwodzie od jesieni 1941 r. zorganizowano także kursy Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty. W trakcie pięciu turnusów SPRP przeszkolonych zostało ponad stu podchorążych, kandydatów na przyszłych oficerów. W 1943 r. zorganizowane zostały również Zastępcze Kursy Szkoły Podoficerskiej Rezerwy Piechoty, które ukończyło kilkudziesięciu kolejnych podoficerów rezerwy piechoty. Po wprowadzeniu jednolitego początkowego szkolenia wszystkich kandydatów na przyszłych dowódców w lutym 1944 r. rozpoczęto pierwszy Zastępczy Kurs Szkolenia Młodszych Dowódców Piechoty. Z powodu wybuchu powstania szkolenie nie zostało dokończone, uczestnicy kursu zaś jako żołnierze wykwalifikowani zostali prawdopodobnie wcieleni do macierzystych oddziałów.

Bardzo dużą wagę przykładano także do wyposażenia oddziałów w niezbędne uzbrojenie, bez którego trudno było myśleć o podjęciu skutecznej walki. Początkowo skoncentrowano się na wydobyciu i zabezpieczeniu broni ukrytej przez żołnierzy Wojska Polskiego po kapitulacji Warszawy we wrześniu 1939 r. Kolejnym źródłem były zakupy na tzw. czarnym rynku prowadzone od 1943 aż do ostatnich dni lipca 1944 r. (zob. dok. nr 28, 33). Dokonywano też akcji rozbrojeniowych, a także wykradano broń wrogowi. Najbardziej niezwykłym sposobem uzupełniania uzbrojenia była jednak organizowana przez poszczególne oddziały produkcja własna. Zdecydowanie wyróżniał się w tego rodzaju działalności – nie tylko na terenie Warszawy, ale całego okupowanego kraju – ppor. Roman Sitkowski „Wiktor”. Z jego inicjatywy zorganizowana została produkcja pistoletów maszynowych Sten, w które uzbroił m.in. wszystkich żołnierzy swojego plutonu. W poszczególnych oddziałach produkowane były także granaty oraz butelki zapalające. Brak środków materialnych stanowił największą bolączkę dowództwa VI Obwodu. Mimo ogromnego poświęcenia przez cały okres niemieckiej okupacji stopień nasycenia większości oddziałów sprzętem bojowym pozostawał niedostateczny (zob. dok. nr 7, 34). Niestety przyczyniła się do tego również przestępcza działalność niektórych żołnierzy – znając miejsce przechowywania broni, traktowali ją jak własną i handlowali nią. Po wykryciu tego procederu zasądzono wobec nich wyroki śmierci – zapewne w większości wykonane.

Kolejnymi elementami związanymi z powstaniem było przygotowanie odpowiedniego oznakowania dla żołnierzy oraz zapewnienie im po rozpoczęciu walki aprowizacji i opieki zdrowotnej. Jesienią 1943 r. przystąpiono w oddziałach do wykonywania opasek powstańczych. Po ich uszyciu kwatermistrzowie poszczególnych odcinków taktycznych stemplowali je pieczęcią z symbolami Wojska Polskiego. W ich gestii leżało także zorganizowanie – zgodnie z wytycznymi kwatermistrza VI Obwodu – punktów żywieniowych i zgromadzenie odpowiednich zapasów. Zorganizowanie zaplecza medycznego należało do zadań naczelnego lekarza obwodu i podległych mu lekarzy rejonowych. Pod ich kierunkiem wytypowane zostały punkty sanitarne oraz zespoły medyczne w poszczególnych oddziałach. Koordynowali oni także proces szkolenia sanitariuszy oraz odpowiedniego wyposażenia w środki medyczne. Ogromne zasługi w tej dziedzinie położyły zwłaszcza kobiety skupione w referacie WSK.

Bardzo ważną rolę od samego początku istnienia organizacji odgrywało prowadzenie działalności propagandowej. Dzięki zorganizowanemu przez chor. Romualda Jabłońskiego „Wiktora” kolportażowi podziemnych wydawnictw do zaprzysiężonych członków organizacji docierały nieobjęte niemiecką cenzurą aktualne informacje, a także wytyczne kierownictwa Polskiego Państwa Podziemnego i Rządu RP na uchodźstwie. Referat propagandy koordynował także działania małego sabotażu oraz akcję dywersyjną prowadzoną wśród Niemców. Od początku 1943 r. rozpoczął także prowadzenie akcji wychowawczo-obywatelskiej w oddziałach, mającej ogromne znaczenie w obliczu nasilenia wrogiej propagandy komunistycznej. Początkowo w trakcie pogadanek omawiane były tematy dostarczane z Wydziału VI BIP Okręgu Warszawa AK. Latem 1943 r. zaczęło się ukazywać pismo „Serwis dla prowadzących akcję »Sześć‹«” zawierające materiały do prowadzenia propagandy ustnej. Od kwietnia 1944 r. rozpoczęto również kolportowanie „Gawęd żołnierskich”. Dużą rolę w obywatelskim wychowaniu żołnierzy konspiracyjnego wojska odgrywało organizowanie przez nich we własnym zakresie uroczystych obchodów polskich świąt narodowych: Konstytucji 3 maja, Święta Wojska Polskiego 15 sierpnia czy też Święto Niepodległości 11 Listopada, w kolejne rocznice jej odzyskania.

W VI Obwodzie zorganizowana została także służba duszpasterska. Funkcję kapelana w pierwszych dniach stycznia 1943 r. objął ks. prałat kpt. dr Franciszek Borowiec „Junosza”, który powołał kapelanów w poszczególnych odcinkach taktycznych. Do najważniejszych zadań księży kapelanów należało roztoczenie opieki duszpasterskiej nad wszystkimi żołnierzami działającymi w konspiracyjnych strukturach VI Obwodu, ale również prowadzenie działalności informacyjno-propagandowej.

Żołnierze VI Obwodu prowadzili także akcje sabotażowo-dywersyjne. Już wiosną 1940 r. zespół bojowy wydzielony z plutonu bródnowskiego podjął nieudaną próbę podpalenia cyrku Buscha – była to jedna z pierwszych tego typu akcji zbrojnych w Warszawie w okresie niemieckiej okupacji. Poza tym żołnierze z Bródna prowadzili sabotaż kolejowy, uszkadzając składy kolejowe oraz podpalając transporty z zaopatrzeniem. Działalność dywersyjną prowadził w tym czasie także pluton ppor. Jaworskiego. Zintensyfikowanie walki czynnej nastąpiło jesienią 1942 r., po utworzeniu oddziałów Dywersyjno-Bojowych (DB), których dowódcą został dotychczasowy kierownik referatu informacyjnego dzielnicy – ppor. Jerzy Tęsiorowski „Zawada”. Ich żołnierze przeprowadzili wiele akcji bojowych, a także dokonali co najmniej kilkunastu likwidacji niebezpiecznych urzędników niemieckich oraz polskich konfidentów i bandytów. Dziełem żołnierzy praskiego Kedywu była jedna z najgłośniejszych akcji przeprowadzonych w okresie niemieckiej okupacji, mianowicie wykonanie 9 kwietnia 1943 r. wyroku śmierci na znanym z okrucieństwa i brutalności Kurcie Hoffmannie – dyrektorze Arbeitsamtu mieszczącego się w pałacu Pod Czterema Wiatrami przy ul. Długiej 38/40. Za sprawnie przeprowadzoną akcję jej dowódca ppor. Tęsiorowski awansowany został z dniem 1 czerwca 1943 r. na porucznika służby stałej, wykonawcy wyroku zaś – plut. Tadeusz Roguski „Bystry” i plut. pchor. Mieczysław Weitzkorn „Lwowicz II” – na podstawie rozkazu z 12 czerwca 1943 r. otrzymali Krzyż Walecznych za wyróżniającą się służbę w szeregach wojska w konspiracji. Członkowie oddziałów DB prowadzili także działalność sabotażową w fabrykach, celowo uszkadzając maszyny lub wytwarzane produkty, oraz na kolei, podrzucając do przejeżdżających składów ładunki zapalające, tzw. termity. Żołnierzom oddziałów DB zlecano także zadania wywiadowcze oraz prowadzenie wśród Niemców kolportażu odezw i pism w ramach akcji „N”.

Dodać należy również, że członkowie 5 Rejonu Praga Centralna ufundowali własny sztandar. Pomysł ten pojawił się pod koniec 1941 lub na początku 1942 r. wśród żołnierzy – wtedy jeszcze – OW „Unii”, w dużej mierze wywodzących się z III Batalionu Obrony Narodowej. Uroczystość poświęcenia sztandaru odbyła się 19 marca 1943 r. w kościele księży Pallotynów przy ul. Skaryszewskiej na Pradze, którego rektor ks. Szykowski był kapelanem 3 Rejonu. Zgodnie z postanowieniami członków Komitetu Fundacji Sztandaru miał być on ufundowany dla oddziału, w którego skład miały wejść jednostki oznaczone inicjałami umieszczonymi na poszczególnych polach sztandaru. Własny znak bojowy w formie proporca ufundowali także żołnierze wywodzący się z OW „Grunwald”. Własny sztandar wykonany podczas niemieckiej okupacji posiadała również harcerska Drużyna „Zagończyków” BS–PR-400 im. gen. broni Władysława Sikorskiego z Grochowa, prowadzona przez plut. Stanisława Letkowskiego „Wilka”.

Członkowie VI Obwodu otrzymali także przydziały obejmujące okres po zwycięskim zakończeniu walk powstańczych i opanowaniu terenu. Zgodnie z planem Odtwarzania Sił Zbrojnych (OSZ) z oddziałów funkcjonujących w konspiracji na obszarze prawobrzeżnej Warszawy sformowany miał zostać 36 pp Legii Akademickiej, wchodzący w skład Warszawskiej Dywizji Piechoty. Plan odtworzenia dowództwa pułku i kwatermistrzostwa został opracowany w roku 1942. Do marca 1943 r. w sztabie Okręgu Warszawa AK ukończone zostały elaboraty mobilizacyjne odtworzonych jednostek. Na stanowisko dowódcy 36 pp przewidziany był mjr/ppłk Rylski, miejsce postoju jednostki miało się znajdować w koszarach przy ul. 11 Listopada.

Prowadzenie różnorodnej działalności przez członków VI Obwodu narażało ich na dekonspirację i represje ze strony niemieckiego okupanta. W trakcie całej niemieckiej okupacji straty w VI Obwodzie sięgnęły co najmniej 312 osób. Niemieckie służby bezpieczeństwa mimo zadania wielu bolesnych strat nie zdołały skutecznie zdezorganizować ani tym bardziej zniszczyć konspiracyjnej organizacji niepodległościowej funkcjonującej w prawobrzeżnej Warszawie. Ich wiedza na temat działalności VI Obwodu oraz innych struktur konspiracyjnych w Warszawie była jednak spora. Jej źródłem były nie tylko zeznania – nierzadko wydobyte siłą – ale także zabezpieczone materiały organizacyjne oraz informacje zdobyte przez agentów. Mimo eliminowania przez okupanta kolejnych osób – w tym drugiego komendanta ppłk. Rylskiego oraz wielu innych funkcyjnych członków – VI Obwód nieprzerwanie kontynuował działalność i przygotowywał się do powstania. Główną rolę w podtrzymaniu jego funkcjonowania odgrywały nieustannie modyfikowane systemy bezpieczeństwa, a także solidarność żołnierzy ukierunkowanych na bezwzględną walkę z wrogiem – nawet za cenę własnego życia – dzięki czemu w trakcie bestialskich tortur, z nielicznymi wyjątkami, nie denuncjowali oni swoich towarzyszy broni.

Po ogłoszeniu stanu czujności do powstania w sztabie obwodu i poszczególnych oddziałach trwały ostatnie przygotowania do walki. Ich przebieg prześledzić można przez pryzmat zachowanych rozkazów dowódcy 5 Rejonu i jednego z jego pododdziałów – zgrupowania 1662. Z nastaniem godziny „W” – mimo braku racjonalnych podstaw do wiary w powodzenie akcji powstańczej w obliczu znalezienia się na zapleczu frontu, a tym samym nasycenia terenu dużą liczbą wojsk niemieckich – większość dowódców wraz ze swoimi żołnierzami wykonała rozkaz i rozpoczęła walkę. Natarcia słabo uzbrojonych powstańców na silnie umocnione i bronione obiekty zakończyły się dużymi stratami (zob. m.in. dok. nr 71 i 111). Żołnierze VI Obwodu zdołali jednak zająć i obsadzić kilka opuszczonych obiektów. Niektórzy oficerowie, nie widząc możliwości wykonania zadania, rezygnowali ze szturmu w ciągu dnia i planowali podjęcie akcji nocą (zob. dok. nr 43).

Zakończenie działań ofensywnych na terenie VI Obwodu nastąpiło 1 sierpnia ok. 21.00. Jedynymi obiektami, w których powstańcy zdołali się utrzymać w nocy z 1 na 2 sierpnia, była Rzeźnia Miejska na Pradze (zob. dok. nr 41) oraz szkoła przy ul. Bartniczej na Bródnie (zob. dok. nr 111). Pozostałe, nieliczne zresztą, przedmioty walki zajęte przez powstańców zostały przez nich opuszczone przed zapadnięciem zmroku (zob. m.in. dok. nr 42, 48). Oddziały zajęły stanowiska obronne w prywatnych domach rozmieszczonych na terenie niemal całego obwodu. Nieprzyjaciel, nie mając dostatecznie rozpoznanych polskich sił oraz z powodu zapadającej ciemności, przegrupował się, a następnie wycofał do umocnionych punktów oporu. Przeprowadzenie kolejnego uderzenia mającego na celu całkowitą likwidację powstania na tym terenie Niemcy planowali następnego dnia. W obliczu nieuchronnej likwidacji ostatnich punktów oporu, w której trakcie zginąć mogli kolejni żołnierze, konieczne było wydanie rozkazu zaprzestania dalszej walki i ponownego przejścia oddziałów do konspiracji.

Rozkaz zaprzestania walki i przejścia do konspiracji jako pierwszy już w nocy z 1 na 2 sierpnia wydał mjr „Ludwik” swojemu zastępcy kpt. „Karolowi”, dowodzącemu oddziałami obsadzającymi Rzeźnię Miejską (zob. dok. nr 46). Decyzja ta prawdopodobnie była uzgodniona z ppłk. Żurowskim, który nie zdecydował się na przybycie zgodnie z planami do Rzeźni Miejskiej i pracował z najbliższymi członkami swojego sztabu w lokalu dowódcy 5 Rejonu przy ul. Białostockiej 20 m. 38. Zastępca dowódcy 5 Rejonu kpt. „Karol” rozkaz ten odebrał o godz. 8.00. Polecił na jego podstawie zdjąć opaski, schować broń i przejść z powrotem do konspiracji. Nie wiadomo, czy rozkaz przerwania walk 2 sierpnia został przesłany również do pozostałych dowódców odcinków taktycznych. Nie jest wykluczone, że otrzymał go ppłk Bełdycki, z którym stosunkowo łatwo można było nawiązać kontakt, gdyż miał swoją siedzibę na Nowej Pradze. Z całą pewnością decyzję przerwania walk i opuszczenia przez powstańców zajmowanej placówki w szkole przy ul. Bartniczej znajdującej się na terenie 1 Rejonu podjął osobiście 2 sierpnia zastępca dowódcy odcinka kpt. Stanisław Szczechura „Wiktor” (dok. nr 111). Komendant VI Obwodu rozkaz powrotu do konspiracji, skierowany do wszystkich swoich podkomendnych, wydał dopiero 4 sierpnia (dok. nr 52). Kolejny rozkaz z wytycznymi dotyczącymi dalszego działania ppłk Żurowski wydał dwa dni później – 6 sierpnia (dok. nr 57).

Niepowodzenie walki powstańczej oraz duże straty osobowe spowodowały rozgoryczenie i rozczarowanie wielu żołnierzy. Zdawano sobie sprawę, że przygotowywane latami wystąpienie zakończyło się porażką. Niektóre oddziały utraciły wiarę w sens dalszej walki i rozeszły się. Przedłużające się wyczekiwanie w miejscach pogotowia prowadziło do obniżania się morale wśród żołnierzy oddziałów bojowych. Znudzeni i głodni powstańcy dopuszczali się rekwizycji, a nawet kradzieży (zob. dok. nr 115). Nierzadko, mimo surowych zakazów, dochodziło do nadużywania alkoholu. Występowały też problemy z podległością zakonspirowanych oddziałów i odmową wykonania rozkazów. Mimo pesymistycznych nastrojów i pogarszającej się dyscypliny dowództwo VI Obwodu dysponowało wciąż pokaźną siłą bojową. Dlatego za wszelką cenę starało się utrzymać karność oraz łączność w ponownie zakonspirowanych oddziałach. Organizowano szkolenia w sekcjach oraz prowadzono działalność propagandową. W 3 Rejonie z inicjatywy samych żołnierzy ogłoszony został nawet konkurs poetycki (zob. dok. nr 151).

Po opanowaniu chaosu organizacyjnego – jaki zapanował po wybuchu walk, a następnie konieczności ponownego zakonspirowania się – swoje prace kontynuowała większość agend sztabu VI Obwodu. Bez przerwy pracował referent łączności z podległymi mu oddziałami, zapewniający ciągłość dowodzenia. Działalność kontynuowały także rejonowe składnice meldunkowe wraz z niezbędną obsługą. Nie wszędzie jednak od razu udało się nawiązać przerwaną łączność – do połowy sierpnia sztab VI Obwodu nie miał łączności z oddziałami znajdującymi się na terenie 1 Rejonu.

Równolegle prowadzone było także rozpoznanie nieprzyjaciela. Oficer wywiadu po nawiązaniu łączności z pracownikami swojego referatu oraz oficerami i podoficerami wywiadowczymi w rejonach, mimo piętrzących się trudności, opracowywał codziennie od 10 do 22 sierpnia (ostatni znany dokument tego typu) obszerne zbiorcze meldunki o położeniu i ruchach nieprzyjaciela – nie tylko na terenie prawobrzeżnej Warszawy, ale także na jej przedpolach. Za swoją działalność otrzymał pochwałę od komendanta VI Obwodu ogłoszoną w rozkazie nr 17 z 21 sierpnia 1944 r. (zob. dok. nr 218). Działalność prowadził referent organizacyjny por./kpt. Konstanty Pędzikowski „Lech”, o czym świadczą ułożone przez niego rozkazy awansowe i odznaczeniowe. Na Pradze przebywał także referent Biura Informacji i Propagandy VI Obwodu, kryjący się pod pseudonimem „Alfa”, który być może współpracował przy wydawaniu „Wiadomości Radiowych”.

W poszczególnych rejonach z ogromną ofiarnością działał sanitariat, którego pracę starał się koordynować naczelny lekarz rejonu mjr Mieczysław Ropek „Miecio”. Rozwinąć swojego aparatu na terenie Rzeźni Miejskiej w obliczu upadku powstania w tej części miasta nie zdołał kwatermistrz VI Obwodu kpt. Stanisław Ułasiewicz „Zamożny”, „Autor”. Do 22 sierpnia wraz z najbliższymi współpracownikami przebywał w budynku na rogu ulic 11 Listopada i Konopackiej, skąd starał się udzielać zakonspirowanym oddziałom doraźnej pomocy.

Główny obowiązek żywienia żołnierzy spoczął na oficerach gospodarczych (żywieniowych) znajdujących się w sztabach rejonów oraz podoficerach gospodarczych w poszczególnych oddziałach. Ogromną rolę w aprowizacji oddziałów VI Obwodu odegrały zapasy mięsa oraz konserw zgromadzone w Rzeźni Miejskiej, dzięki którym większość oddziałów 5 Rejonu, członkowie sztabu VI Obwodu, a także część żołnierzy z innych odcinków taktycznych miała zapewnione wyżywienie. Rozdziałem zgromadzonych konserw zajmował się kpt. Euzebiusz Jarema „Karol”, będący pracownikiem zakładu. Na podstawie otrzymywanych meldunków wydawał on odpowiednią ilość tzw. porcji żelaznych, skrupulatnie odnotowywanych w sporządzanych przez niego wykazach. W okresie pomiędzy 10 a 18 sierpnia kpt. „Karol” wydał w sumie ok. 8 tys. takich porcji.

Działalność prowadziły także służby pomocnicze, takie jak WSOP i WSK. Szczególną rolę odegrały mające swobodę poruszania się kobiety, które poza dotychczasowymi funkcjami łączniczek, kurierek i sanitariuszek pełniły też służbę wywiadowczą. Ich wysiłek docenił ppłk Żurowski, udzielając im pochwały w rozkazie nr 14 z 15 sierpnia 1944 r. (dok. nr 143). Na uznanie w jego ocenie zasłużyli również kontynuujący z ogromnym poświęceniem służbę harcerze, którzy zaangażowali się m.in. w działalność propagandową.

Komendant VI Obwodu wraz z członkami swojego sztabu rozważał różne warianty wykorzystania podległych mu oddziałów oraz wprowadzenia ich do boju, również na terenie lewobrzeżnej Warszawy. W związku ze zbliżającym się w jego mniemaniu atakiem Armii Czerwonej przedstawił komendantom rejonów 14 sierpnia dokument zatytułowany „Ogólne wytyczne dalszego działania” (dok. nr 135). W zmieniającej się dynamicznie sytuacji zrezygnował prawdopodobnie z dotychczasowych planów i całą myśl skupił na zachowaniu choćby części oddziałów, które w przypadku ruszenia frontu uderzyć miały na wycofujące się jednostki niemieckie. Przyjęte przez ppłk. Żurowskiego założenia oznaczały de facto przejście do realizacji drugiego wariantu planu operacyjnego pod kryptonimem „Burza”. Wystąpienie zbrojne oddziałów VI Obwodu umożliwiłoby wystąpienie AK na terenie prawobrzeżnej Warszawy wobec Armii Czerwonej w podwójnej roli: pełnoprawnego gospodarza kraju i współwalczącego partnera. Planując przyszłą walkę, ppłk Żurowski nawiązał łączność z komendantem 1 Rejonu Jabłonna ppłk. sł. st. Romanem Kłoczkowskim „Groszem”. Rozmowy na temat współpracy taktycznej prowadził także z przedstawicielami Armii Ludowej. Komendant VI Obwodu dążył również do nawiązania łączności z komendą Okręgu Warszawa AK, wysyłając łączników z meldunkami i prośbami o wytyczne dalszego działania. Rozkaz z wytycznymi, wydany przez płk. Antoniego Chruściela „Montera” 19 sierpnia 1944 r. o godz. 19.00 (dok. nr 198), ppłk Żurowski odebrał prawdopodobnie dopiero 30 sierpnia (zob. dok. nr 250).

W obliczu przybierającej na sile niemieckiej akcji wysiedlania mieszkańców prawobrzeżnej Warszawy ppłk Żurowski zdecydował w drugiej połowie sierpnia 1944 r. o wyprowadzeniu z „kotła praskiego” agend swojego sztabu, a następnie poszczególnych oddziałów na północ, w rejon lasów Choszczówki, gdzie nastąpić miała ponowna koncentracja sił VI Obwodu. Dowódcą całości został mianowany jego zastępca ppłk Bełdycki. Przemieszczenie się na nowe miejsce koncentracji nie było sprawą prostą – wymagało opracowania szczegółowego planu przejścia poszczególnych grup, a także zorganizowania im na miejscu odpowiednich kwater.

Tymczasem sytuację komplikowało zniecierpliwienie dowódców i żołnierzy, którzy nie chcieli biernie czekać na dalsze rozkazy ani tym bardziej dać się wyprowadzić z miasta. Z Pragi, z zamiarem wsparcia od północy walczącej Warszawy, wyruszyła część dowódców ze swoimi podkomendnymi z 5 Rejonu. Do Puszczy Kampinoskiej zdołał się przedrzeć m.in. por. Henryk Małowidzki „Ran”, „Maciej”, który ze swoim oddziałem włączony został jako trzeci pluton do 2 kompanii I batalionu Pułku AK „Palmiry-Młociny”. 3 września dowodzeni przez niego żołnierze wzięli udział w wypadzie na wsie Sieraków i Truskaw, w którego trakcie poległ ppor. „Tur”. W nocy z 6 na 7 września do Puszczy Kampinoskiej przybyła kolejna grupa żołnierzy VI Obwodu wywodząca się ze zgrupowania 1670, dowodzona przez por. Stanisława Karolewskiego „Lechitę”. Żołnierze z Pragi walczyli w szeregach Pułku AK „Palmiry-Młociny” aż do momentu jego rozbicia przez Niemców 29 września 1944 r. w bitwie pod Jaktorowem. Z plutonu praskiego poległo czterech żołnierzy, a co najmniej ośmiu zostało rannych.

Żołnierze wywodzący się głównie z 3 Rejonu wsparli powstańców walczących na Mokotowie. Jako pierwszy w nocy z 20 na 21 sierpnia wyruszył ppor. cz. w. Florian Kołodziejczak „Maks” z grupą żołnierzy wchodzących głównie w skład plutonów 694 i 692. Kolejnej nocy przeprawiła się przez Wisłę pierwsza grupa żołnierzy z plutonów 686 ppor. Romana Sitkowskiego „Wiktora” i 687 ppor. Witolda Pruszki „Wita”. Z Grochowa do powstańców walczących na Mokotowie dołączyli jeszcze m.in. podchorążowie z plutonu 634, żołnierze z plutonu 1680 i powstańcy z Targówka pod dowództwem por. Zdzisława Samboraka „Sowy”. W nocy z 26 na 27 sierpnia przeprawił się na Sadybę inspektor WSOP VI Obwodu kpt. Ludwik Pągowski „Ludwik II” wraz z częścią swojego sztabu. Powstańcy z prawobrzeżnej Warszawy brali udział w obronie Sadyby przed szturmami niemieckimi, a następnie wycofali się na Dolny Mokotów i Sielce, gdzie walczyli aż do kapitulacji 27 września 1944 r. Na każdym z odcinków wykazywali się odwagą i walecznością, płacąc za to często najwyższą cenę – własnego życia.

Mimo ogromnych trudności i niebezpieczeństwa część oddziałów zdołała przebić się także na nowe miejsce koncentracji. W lasach Choszczówki przechodzili pod komendę ppłk. Bełdyckiego, który dokonywał ich reorganizacji, przydzielał kwatery i zapewniał aprowizację. Komendant VI Obwodu liczył, że jeżeli uda im się przetrwać w terenie, to możliwe będzie przeprowadzenie uderzenia na Pragę. Myślą przewodnią jego planu był atak z kierunku północnego i zajęcie byłych koszar 36 pp. Natarcie miały wspomagać oddziały bojowe z Pragi Centralnej i Targówka.

Prowadzone przez Niemców obławy i wysiedlenia, w których wyniku część oddziałów wycofała się z prawobrzeżnej Warszawy, bardzo mocno uderzyły w struktury organizacyjne VI Obwodu – nie doprowadziły jednak do ich całkowitego rozbicia. Komenda VI Obwodu dysponowała w połowie września 1944 r. jeszcze co najmniej 600–700 żołnierzami zorganizowanymi w oddziały bojowe w prawobrzeżnej Warszawie oraz kilkudziesięcioma na terenie Choszczówki. Najsilniejszą obsadę personalną zachował 5 Rejon (zob. dok. nr 259), część oddziałów zdołała utrzymać się również na terenie rejonów 2 i 4. W pozostałych dwóch rejonach struktury organizacyjne przestały praktycznie istnieć, działały tylko pojedyncze grupy. Na terenie prawobrzeżnej Warszawy w dalszym ciągu znajdowała się też spora część żołnierzy VI Obwodu, która utraciła kontakt z macierzystymi oddziałami, chroniąc się w szpitalach, fabrykach, zakładach pracy bądź innych urządzonych przez siebie kryjówkach.

Ostatecznie po wyparciu Niemców z prawobrzeżnej Warszawy przez Armię Czerwoną i „ludowe” Wojsko Polskie komendant VI Obwodu nie zdecydował się na podjęcie walki. Z całą pewnością wpływ miały na to niewystarczające siły na Pradze oraz odcięcie go od oddziałów stacjonujących w lasach Choszczówki. Ważniejsza była jednak obawa o dalsze losy żołnierzy Armii Krajowej. Stąd rozkaz, by bardzo dobrze zakonspirować oddziały oraz ich dowódców i czekać na dalsze dyspozycje (zob. dok. nr 258). Tymczasem sytuacja nie rozwijała się po myśli komendanta. Proces ujawniania się na terenie prawobrzeżnej Warszawy rozpoczął się już bez jego zgody w trakcie operacji praskiej (zob. dok. nr 261, 263). Sytuację dodatkowo komplikował wydany 15 września 1944 r. przez gen. bryg. Bolesława Kieniewicza, mianowanego dzień wcześniej komendantem wojskowym m.st. Warszawy, rozkaz garnizonowy nr 1 (zob. dok. nr 260). Komendant Obwodu VI zdał sobie sprawę, że po zajęciu Pragi przez Armię Czerwoną, rozkazie o ujawnieniu oraz oddolnych inicjatywach jego podkomendnych nie może dłużej czekać i musi spotkać się z gen. Kieniewiczem. Doszedł do wniosku, że ocalenie jego podkomendnych będzie możliwe dzięki próbie odtworzenia 36 pp, w którego szeregach zgrupowaliby się wszyscy jego żołnierze. Spotkanie odbyło się 18 września 1944 r. w siedzibie Komendy Wojskowej m.st. Warszawy 1 (zob. dok. nr 265). Jego efektem była zgoda na ujawnienie podległych ppłk. Żurowskiemu oddziałów, ogłoszona w specjalnej odezwie (zob. dok. nr 264). Następnego dnia po konferencji – prawdopodobnie z jego inicjatywy – w mieszkaniu mjr. Bobrowskiego przy ul. Białostockiej 20 odbyła się odprawa komendantów rejonów. W jej trakcie ustalony został zarówno tryb rejestracji żołnierzy AK, jak również sposób uruchomienia biura werbunkowego. Komendant 5 Rejonu wydał tego dnia ostatni rozkaz swoim podkomendnym (zob. dok. nr 264).

Komisja werbunkowa przy ul. Białostockiej 4 podjęła pracę 19 września 1944 r. W ciągu pięciu dni od wydania odezwy zarejestrowanych zostało 194 żołnierzy AK. Plany dowództwa VI Obwodu dotyczące odtworzenia 36 pp nie były jednak przez dowództwo 1 Armii „ludowego” Wojska Polskiego prawdopodobnie w ogóle brane pod uwagę. Komendant VI Obwodu po kilku spotkaniach z gen. Zygmuntem Berlingiem doszedł do wniosku, że nakłonienie do ujawnienia podległych mu struktur było tylko cyniczną grą, mającą na celu wyciągnięcie żołnierzy AK z konspiracji. Zrozumiał też, że wkrótce może zostać aresztowany. 25 września 1944 r. skierował list do gen. Berlinga z odmową dalszej współpracy (dok. nr 268). Zabronił także dalszego ujawniania jego podkomendnych dowódcy 5 Rejonu, który czekać miał na dalsze rozkazy (dok. nr 269). Tego samego dnia ppłk Żurowski wraz z szefem swojego sztabu i referentem wywiadu opuścili Pragę. Podjęta przez nich próba kontynuowania walki – tym razem z okupantami przybyłymi ze wschodu, a także z tworzonym przez nich za pośrednictwem polskich komunistów nowym aparatem państwowym – zakończyła się ich aresztowaniem, oznaczającym ostateczny kres działalności VI Obwodu.

* * *

Na szczęście spora część archiwaliów funkcjonującego na terenie prawobrzeżnej Warszawy VI Obwodu Praga SZP-ZWZ-AK ocalała. Wybrane dokumenty wytworzone przez sztab VI Obwodu oraz przesłane do niego przez jego agendy oraz poszczególne oddziały zostały po wojnie zebrane i wstępnie uporządkowane przez jego byłych żołnierzy mających dostęp do konspiracyjnych skrytek. Prym w działalności archiwistycznej wiódł ostatni komendant VI Obwodu ppłk Antoni Żurowski, w którego zbiorach ta dokumentacja została w większości zdeponowana. Po utworzeniu na początku lat osiemdziesiątych Środowiska Żołnierzy 6-XXVI Obwodu Praga AK materiały te weszły w jego posiadanie i miały posłużyć do opracowania historii organizacji. W skład zespołu wchodziły m.in. oryginalne dokumenty z okresu konspiracji, takie jak rozkaz bojowy 5 Rejonu Praga Centralna wraz z planami opanowania poszczególnych obiektów. Zachowało się także sporo dokumentów z okresu powstania warszawskiego, m.in. meldunki informacyjne przesyłane przez szefa wywiadu VI Obwodu por. Edwarda Tomaszewskiego „Anioła”. Znaczną część spuścizny archiwalnej zebrał także były żołnierz VI Obwodu Henryk Sztandau. W jego posiadaniu znalazł się m.in. niemalże kompletny zbiór materiałów wywiadowczych z archiwum por. Tomaszewskiego z okresu powstania warszawskiego. Henryk Sztandau przejął także archiwum Euzebiusza Jaremy, zastępcy dowódcy 5 Rejonu, w którym był m.in. duży zbiór materiałów z okresu powstania warszawskiego, w tym rozkazy jego bezpośredniego przełożonego i wykazy wydanych porcji żywnościowych z zasobów Rzeźni Miejskiej. Staraniem wydawcy niniejszej edycji archiwalia te – za zgodą jego syna Pana Andrzeja Sztandaua, za co mu serdecznie dziękuję – dołączone zostały do zbiorów będących wcześniej w posiadaniu praskiego środowiska kombatanckiego. Cała kolekcja została następnie uporządkowana i wstępnie opracowana, dzięki czemu utworzony został jeden zespół zatytułowany „Zbiory Środowiska Żołnierzy 6-XXVI Obwodu Praga AK” (ZŚŻ 6-XXVI OP AK). W najbliższym czasie planowane jest przekazanie zebranego materiału archiwalnego do jednego z warszawskich archiwów.

Pokaźny zbiór archiwaliów wytworzonych przez oddziały VI Obwodu znajduje się w zasobach Centralnego Archiwum Wojskowego Wojskowego Biura Historycznego (CAW WBH)¹⁹, które przejęło archiwum Wojskowego Biura Badań Historycznych, będącego w posiadaniu dokumentów należących dawniej do Wojskowego Instytutu Historycznego. W jego zasobach znajduje się m.in. część archiwum zgrupowania 740/754 2 Rejonu Targówek, przejętego po wojnie przez Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, przedstawiająca przede wszystkim jego udział w powstaniu warszawskim, w tym kilka pism przesłanych ze sztabu VI Obwodu. W zbiorach CAW WBH przechowywane są również akta wytworzone przez jednostki „ludowego” Wojska Polskiego przedstawiające zdobycie i obsadzenie Pragi we wrześniu 1944 r. oraz proces ujawniania struktur VI Obwodu.

Archiwalia VI Obwodu wykorzystane w tej edycji zdeponowane są także w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (AIPN) w Warszawie. W zbiorze materiałów Obszaru Warszawskiego AK znajduje się m.in. dokumentacja zgrupowania 704/1608 4 Rejonu Michałów, w tym rozkazy bojowe dotyczące przeprowadzenia natarcia na dawne koszary 36 pp przy ul. 11 Listopada.

Materiały dotyczące działalności konspiracyjnej VI Obwodu i jego udziału w powstaniu warszawskim przechowywane są także w Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie. W zespole Armia Krajowa, wchodzącym dawniej w skład zasobu Centralnego Archiwum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, odnaleźć można m.in. raporty dotyczące uzbrojenia, a w spuściźnie dawnego Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk część dokumentacji 3 Podinspektoratu Grochów WSOP.

W zbiorze znalazły się także pojedyncze materiały z Archiwum im. Floriana Marciniaka przechowywanym w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego oraz dokumenty z Archiwum Muzeum Powstania Warszawskiego.

Stan zachowania materiałów jest bardzo zróżnicowany. Najlepiej wygląda to w przypadku dokumentacji 5 Rejonu Praga Centralna. Stosunkowo dobrze udokumentowane są także dzieje 2 Rejonu Targówek, zwłaszcza oddziałów operujących w jego części mieszkalnej, oraz częściowo 4 Rejonu Michałów. W przypadku dwóch pozostałych odcinków taktycznych – 1 Rejonu Bródno–Pelcowizna i 3 Rejonu Grochów – zachowały się pojedyncze dokumenty, i to głównie z okresu po rozpoczęciu walki. Z komórek sztabowych VI Obwodu do naszych czasów przetrwało archiwum referatu II wywiadowczego. Brak w nim, poza pojedynczymi dokumentami, materiałów wytworzonych przez komórkę kontrwywiadowczą. Działalność referatu I organizacyjno-personalnego kierowanego przez kpt. Konstantego Pędzikowskiego „Lecha” ilustrują rozkazy awansowe i odznaczeniowe. Zachowało się także kilka rozkazów szefa łączności VI Obwodu ppor. Wiktora Urbana „Gromicza”. Częściowo dostępna jest także dokumentacja inspektoratu WSOP VI Obwodu. Akta pozostałych referatów nie zachowały się. W związku z tym nie ma możliwości bliższego poznania działalności kwatermistrzostwa z jego poszczególnymi działami oraz referatu BIP. Pojedyncze dokumenty wytworzone przez inne komórki potwierdzają jednak ich funkcjonowanie również w czasie powstania warszawskiego. Z całą pewnością nie do wszystkich materiałów udało się dotrzeć i zapewne wiele cennych dokumentów spoczywa jeszcze w archiwach krajowych – a być może także zagranicznych oraz w zbiorach prywatnych.

* * *

Dokumenty ułożone zostały w porządku chronologicznym i odzwierciedlają najważniejsze kierunki działalności VI Obwodu w okresie powstania warszawskiego. W edycji wyróżnić można trzy zasadnicze części. Pierwszą część stanowi grupa dokumentów z okresu przed wybuchem powstania. Znajdują się w niej m.in. materiały związane z przygotowaniem do walki, np. rozkaz bojowy VI Obwodu oraz rozkazy bojowe dwóch odcinków taktycznych położonych w centralnej części prawobrzeżnej Warszawy wraz ze szkicami terenu i sposobami przeprowadzenia natarcia. Istotne z punktu widzenia przebiegu dalszej walki są także reprodukowane wykazy ewidencyjne żołnierzy, w tym zwłaszcza uzbrojenia. W drugiej części, znaczniej obszerniejszej, poprzez liczne meldunki oraz sprawozdania przedstawiony został przebieg krótkotrwałej walki, a następnie proces ponownego przejścia do konspiracji. Kolejne dokumenty ukazują próby przystosowania się i przetrwania w nowej sytuacji, a w końcu, w obliczu masowych wysiedleń mieszkańców Pragi przez Niemców, wymarsz części oddziałów na nowe miejsce koncentracji w lasach Choszczówki lub wyruszenie z pomocą walczącej stolicy. Reprodukowane dokumenty ukazują, że mimo nieudanego wystąpienia zbrojnego i coraz większego zacieśniania się niemieckiego okrążenia sztab VI Obwodu pracował i szukał wyjścia z patowej sytuacji, a podległe mu oddziały bojowe stanowiły w dalszym ciągu poważną siłę bojową, którą zamierzano początkowo wykorzystać do wsparcia walczącej Warszawy, a następnie zachować do wykorzystania w przyszłej walce po wznowieniu działań na froncie. Ostatnia część dokumentów dotyczy działalności VI Obwodu po zajęciu Pragi przez Armię Czerwoną i oddziały „ludowego” Wojska Polskiego. Przedstawiony został w niej proces wychodzenia z konspiracji ocalałych żołnierzy aż do zerwania przez ppłk. Antoniego Żurowskiego rozmów z nowymi gospodarzami Pragi.

* * *

Prezentowane w niniejszym wydawnictwie materiały w większości nie były wcześniej publikowane. Spośród 269 zamieszczonych tu dokumentów ponad 50 znalazło się w książce Henryka Sztandaua 6. Obwód Armii Krajowej Praga (Warszawa 2010), 15 w wydawnictwie źródłowym pod redakcją naukową Piotra Matusaka Powstanie Warszawskie 1944. Wybór dokumentów, t. 1–6 (Warszawa 1997–2004), a 5 w monografii Grzegorza Nowika Straż nad Wisłą, t. 3: Blok „Bazylika” Okręg Szarych Szeregów Warszawa-Praga 1944 (Warszawa 2001). Wiersze nagrodzone w konkursie poetyckim zorganizowanym w 3 Rejonie Grochów opublikowano w tomiku Placówka ’44. Wiersze wyróżnione i nagrodzone w konkursie 15 VIII 1944 (Warszawa 2004). Materiały zamieszczone w pracy Henryka Sztandaua opublikowane zostały bez żadnego krytycznego opracowania, dodatkowo czasami w niepełnym brzmieniu, co znacznie utrudnia ich odczytanie i interpretację. Dokumenty zaprezentowane w wydawnictwie źródłowym dotyczącym powstania warszawskiego opatrzone zostały niezbędnym aparatem krytycznym – nie wolnym jednak od wad i przeinaczeń, co wynikało głównie z niewystarczającej wiedzy na temat struktur konspiracyjnych funkcjonujących w prawobrzeżnej Warszawie w okresie II wojny światowej. Zdecydowanie najlepiej opracowane zostały dokumenty w pracy Grzegorza Nowika – wybitnego znawcy harcerstwa, nie tylko na terenie Pragi.

Dążąc do przedstawienia materiału w jak najbardziej oryginalnej formie, starano się ograniczyć ingerencję w tekst do niezbędnego minimum, uwspółcześniając ortografię i interpunkcję. Ujednolicono zapis dat i stosowane w dokumentach skróty stopni wojskowych, rodzajów broni, nazw oddziałów i nazw własnych. Pozostawiono także w wersji pierwotnej różnorodny zapis określeń odnoszących się do narodowości lub przynależności państwowej i politycznej, np. bolszewicy. Skróty słownikowe oraz konwencjonalne pozostawiono bez rozwinięcia. Niekonwencjonalne skrócenia nazw własnych oraz skróty niejasne rozwinięto w nawiasach kwadratowych. Bez zaznaczenia poprawione zostały oczywiste omyłki ortograficzne oraz błędy typu lapsus calami.

Nagłówek dokumentu składa się z daty dziennej i – jeśli to możliwe – godziny sporządzenia aktu oraz miejsca jego powstania. W przypadku braku daty dziennej starano się dokonać przybliżonej datacji. W regestrze znalazły się informacje o rodzaju dokumentu, jego nadawcy (wytwórcy) i odbiorcy z uwzględnieniem pełnionych przez nich funkcji, wraz z krótkim opisem sprawy, której dotyczy. Legenda dokumentu zawiera informacje o miejscu jego przechowywania, sygnaturze w przypadku akt zgromadzonych w archiwach i numerze karty (kart) albo opis bibliograficzny wydawnictwa, w którym został wcześniej opublikowany. W przypadku dokumentów znajdujących się obecnie w zbiorach CAW WBH podane zostały nowe sygnatury, zamiast obowiązujących w pierwotnym miejscu przechowywania (publikowane także w dotychczasowej literaturze przedmiotu). Podane zostały też nowe sygnatury dokumentów znajdujących się dawniej w zbiorach Archiwum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej przekazanych do Archiwum Akt Nowych bądź Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej.

Publikowane materiały opatrzone zostały niezbędnymi przypisami. W przypisach rzeczowych zawarto informacje biograficzne dotyczące najważniejszych postaci oraz wyjaśnienia specjalistycznych terminów. Przypisy tekstowe informują o cechach formalnych tekstu (podkreślenia odręczne, przekreślenia) bądź adresacie dokumentu. Oznaczenia literowe zastosowano także dla wyróżnienia rękopiśmiennych adnotacji lub komentarzy oraz zaznaczenia uszkodzeń lub nieczytelnych fragmentów. W przypadku niektórych dokumentów podano krótkie notki przydatne do zrozumienia kontekstu ich powstania lub treści. Umieszczono w nich także odniesienia źródłowe i wskazówki dotyczące literatury przedmiotu. Starano się podać również tłumaczenia nazw niemieckich. Biogramy dowódców umieszczono przy pierwszym pojawieniu się nazwiska. Zrezygnowano także z każdorazowego omawiania miejsc i obiektów często powtarzających się w dokumentach.

Materiały archiwalne zostały wzbogacone ikonografią zawierającą sylwetki żołnierzy – członków VI Obwodu, zdjęcia sytuacyjne i reprodukcje wybranych dokumentów. Większość zdjęć pochodzi ze zbiorów Środowiska Żołnierzy 6-XXVI Obwodu Praga AK, pozostała część ze zbiorów AAN, CAW WBH i AIPN.

Dalsza część w wersji pełnej

¹ Podkreślanie wysiłku organizacyjnego Gwardii Ludowej-Armii Ludowej wyrażało się m.in. w licznych wydawnictwach źródłowych. Dotyczyły one jednak przede wszystkim ich dowództwa głównego. Trudno doszukać się w nich szczegółowych informacji na temat struktur organizacyjnych i oddziałów funkcjonujących w prawobrzeżnej Warszawie. Wynikało to głównie z ich mizernego dorobku, niewspółmiernego do innych organizacji konspiracyjnych, o Armii Krajowej nie wspominając. Ze sporządzonego przez Antoniego Przygońskiego zestawienia wynika, że w dzielnicy Praga na ok. 500 ludzi (w tym ok. 300 z GL, ok. 100 z ML i ok. 100 z ZWM) istniało 14 sekcji bojowych AL, w których walczyło 17 gwardzistów, 30 zetwuemowców i 19 milicjantów – łącznie 66 ludzi. Zob. A. Przygoński, Armia Ludowa w Powstaniu Warszawskim, Warszawa 2008, s. 20. Faktyczny stan organizacyjny zarówno PPR, jak i jego zbrojnego ramienia w terenie przedstawiony został m.in. w pracy Piotra Gontarczyka, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941–1944), Warszawa 2006.

² Kopia maszynopisu opracowania ostatniego komendanta VI Obwodu Praga przekazana została do Wojskowego Instytutu Historycznego w latach sześćdziesiątych XX w. Obecnie przechowywana jest w zasobie CAW WBH pod sygn. IX.3.46.65.

³ Zob. A. Żurowski, Bój o koszary 36 pp, „WTK” 1967, nr 35, s. 6; idem, Chrzest bojowy, „WTK” 1974, nr 30, s. 6; idem, Chrzest bojowy (cd.), „WTK” 1974, nr 31, s. 6; idem, W lewobrzeżnej Warszawie, „Wrocławski Tygodnik Katolicki” 1975, nr 34, s. 6–7.

⁴ Autor ukończył pracę nad książką już w 1960 r. Przedstawił w niej przygotowania do powstania, poprzedzające go wydarzenia oraz przebieg pierwszych dni walki w dotychczas mało znanych dzielnicach, m.in. na Pradze. Ze względu na wcześniejsze publikacje autora będące na indeksie i wycofane z bibliotek książka przez wiele lat nie mogła doczekać się wydania, które nastąpiło dopiero po jego śmierci w 1989 r. Autor – jak już wspomniano – głównie na podstawie wspomnień, a także opracowań i artykułów zamieszczonych w prasie krajowej, przedstawił wybrane aspekty zbrojnego wystąpienia na terenie prawobrzeżnej Warszawy z chwilą nastania godziny „W”. Wiele z przedstawionych przez niego wydarzeń nie zostało zweryfikowanych z innymi dokumentami, a tym samym odbiega od ich rzeczywistego przebiegu. Książka pozostała jednak dobrze napisaną pracą popularnonaukową, której wartość wyraża się w wykorzystaniu licznych wspomnień. Nie mając możliwości opublikowania całej książki, Stanisław Podlewski zdecydował się m.in. na wydanie w sierpniu 1962 r. serii czterech artykułów poświęconych tematyce powstania warszawskiego na Pradze opublikowanych we „Wrocławskim Tygodniku Katolickim” (Powstanie na Pradze trwało tylko dzień. Skazani na zagładę, „WTK” 1962, nr 32, s. 6–7; Zadania ponad siły, „WTK” 1962, nr 33, s. 6–7; Poszli chłopcy w bój bez broni…, „WTK” 1962, nr 34, s. 6–7; Co dziesiąty miał karabin, „WTK” 1962, nr 35, s. 9). Wiele fragmentów tych artykułów odbiega od rzeczywistego przebiegu wydarzeń – na co zwracali uwagę byli członkowie VI Obwodu, m.in. Zygmunt Bobrowski, były komendant 5 Rejonu Praga Centralna, który wystosował list do redakcji z propozycją spotkania z ich autorem w celu skorygowania niektórych błędów faktograficznych – propozycja pozostała jednak bez odzewu. Nieścisłości tym samym pozostały także w jego książce.

⁵ Książka została wydana dzięki staraniom byłych żołnierzy VI Obwodu. Jest to skrócony maszynopis pracy Henryka Sztandaua 6. Obwód Armii Krajowej Praga. Autor tego opracowania zbieranie materiałów do dziejów VI Obwodu, na które składały się zarówno liczne relacje, jak i dokumenty archiwalne, rozpoczął na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Po wstępnej selekcji zebranego materiału i odmowie napisania historii VI Obwodu przez zawodowego historyka zdecydował się samodzielnie opracować jego dzieje. W pracy zamieszczał jednak materiały archiwalne in extenso, nie dokonując próby odszyfrowania i opisu zawartych w nich danych, relacje uczestników działań konspiracyjnych zaś nie zostały przez niego poddane żadnej weryfikacji. Powstał maszynopis będący kompilacją opublikowanych już opracowań, relacji, a także nieznanych dotychczas dokumentów. Chociaż autorowi udało się uszczegółowić wiele nieznanych faktów z czasów okupacji i powstania, liczne wydarzenia, do których nie miał materiałów, zostały przez niego pominięte bądź też nadmiernie uogólnione. Przedwczesna śmierć autora w 1990 r. nie pozwoliła na wcześniejsze wydanie jego opracowania.

⁶ G. Nowik, Straż nad Wisłą, t. 1–3, Warszawa 2001.

⁷ Edward Tomaszewski (1914–1975) „Podkowa”, „Anioł”, „Cezary”. Oficer zawodowy piechoty Wojska Polskiego (ppor. – 1938, por. –1943?). W marcu 1939 r. dowodził plutonem 2 kompanii I batalionu 65 pp, w którego szeregach walczył zapewne także w kampanii wrześniowej 1939 r. Początki jego działalności konspiracyjnej nie są znane. W marcu 1942 r. był szefem referatu II wywiadowczego Obwodu Radom ZWZ-AK (zob. W. Borzobohaty, „Jodła”. Okręg Radomsko-Kieleckiego ZWZ-AK 1939–1945, Warszawa 1983, s. 105). Po serii aresztowań na macierzystym terenie przeniesiony do Warszawy. W listopadzie 1943 r. przydzielony został prawdopodobnie z komendy Okręgu Warszawa AK na stanowisko oficera informacyjnego VI Obwodu. Wraz z żoną, która z racji doskonałej znajomości języka niemieckiego była jego tłumaczką, zamieszkali przy ul. Chłodnej 48 m. 26. Główny lokal referatu informacyjnego urządził natomiast w mieszkaniu p. Turskich przy ul. Tarchomińskiej 3. Działalność referatu wywiadowczego prowadził także w powstaniu warszawskim, otrzymując za pełnioną służbę pochwałę od komendanta VI Obwodu. Po zdobyciu Pragi przez Rosjan przeniósł się do Józefowa, gdzie próbował kontynuować działalność konspiracyjną. Aresztowany 14 XI 1944 r., był początkowo więziony i przesłuchiwany w Lublinie, następnie został wywieziony do obozu NKWD Magnitogorsk w ZSRR. Z zesłania wrócił po roku, ciężko schorowany.

⁸ Kazimierz Lichodziejewski (1900–1974) „Tara”, „Akwizytor”. Oficer zawodowy piechoty Wojska Polskiego (ppor. – 1921, por. –1923, kpt. – 1934, mjr – 1943, ppłk – 1959). W latach 1920–1921 ukończył szkołę podoficerską w Łodzi i Szkołę Podchorążych Piechoty w Warszawie. Od listopada 1921 do października 1930 r. służył w 86 pp w Mołodecznie. Od listopada 1930 do maja 1934 r. był instruktorem w Szkole Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej. W maju 1934 r. został przeniesiony do 69 pp w Gnieźnie. W kampanii wrześniowej 1939 r. dowodził kompanią ckm, a po bitwie nad Bzurą I batalionem 69 pp. Był dwukrotnie ranny: 7 IX pod Łęczycą i (ciężko) 24 IX pod Łomiankami, gdzie dostał się do niewoli. Zbiegł w listopadzie 1939 r. Od 15 XI 1939 do 1 IX 1940 r. działał w konspiracji w Lublinie. Zagrożony aresztowaniem, przeniósł się do Warszawy. Przydział otrzymał do VI Obwodu, w którym jesienią 1941 r. został mianowany komendantem 2 Rejonu Targówek; jesienią 1942 r. objął także obowiązki kierownika kursów Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty w VI Obwodzie. W lutym 1944 r. został zastępcą komendanta VI Obwodu oraz szefem sztabu i oficerem wyszkoleniowym. Na tym stanowisku wziął udział w powstaniu warszawskim. Po zdobyciu Pragi przez Rosjan przeniósł się do Józefowa, a następnie Otwocka, gdzie kontynuował działalność konspiracyjną do aresztowania 3 XII 1944 r. Wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie z 11 V 1945 r. został skazany na dziesięć lat więzienia. Postanowieniem Wojskowego Prokuratora Okręgu Warszawskiego z 2 X 1945 r. kara ta została zmniejszona o pięć lat. Na mocy dekretu o amnestii z 2 VIII 1945 r. zawieszono mu warunkowo wykonanie pozostałej kary czterech lat więzienia na okres dwóch lat. Więzienie we Wronkach opuścił 8 IV 1946 r. Po zwolnieniu mieszkał i pracował w Gdańsku, a od 1950 r. w Warszawie. Odznaczony m.in.: Orderem Wojennym Virtuti Militari V kl., Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami. CAW WBH, ap 5288; ibidem, tap 1269/67/70. Zob. też biogram [w:] A. Lechowski, Frontowe dni Pragi: wrzesień 1944 – styczeń 1945: relacje Wojsko Polskie – miasto w okresie jesienno-zimowych działań 1 armii w obszarze Warszawy, Warszawa 1995, s. 225–226 (tu m.in. błędna data nominacji na majora oraz niektóre daty nominacji na poszczególne stanowiska w konspiracji).

⁹ Zygmunt Jan Pawlik (1908–1944/1945?) „Gawryło” („Gawryłło”), „As”, „Piła”. Oficer zawodowy piechoty Wojska Polskiego (por. – 1933, kpt. – 11 XI 1943). W marcu 1939 r. adiutant dowódcy III batalionu 84 pp, w którego szeregach być może walczył także w kampanii wrześniowej. W działalność konspiracyjną zaangażował się w 1940 r. w organizacji POZ. Po jej scaleniu z AK we wrześniu 1942 r. przydzielony do VI Obwodu. Na początku 1943 r. wyznaczony na stanowisko komendanta 1 Rejonu Bródno–Pelcowizna, którym dowodził także w powstaniu warszawskim. Prawdopodobnie złapany w obławie zorganizowanej przez Niemców 21 VIII 1944 r. na Pradze i wywieziony do KL Auschwitz, gdzie zapewne został zamordowany w 1944 bądź na początku 1945 r.

¹⁰ Tadeusz Schollenberger (1899–1978) „Rakowski”, „Ajaks”, „Placówka”. Oficer zawodowy kawalerii WP (ppor. – 1919, por. – 1921, rtm. – 1933, mjr – 1943, ppłk – 1946). W 1916 r. został przyjęty do 4 pp LP. W 1917 r. służył w Szpitalu Koni w Łodzi. W grudniu 1917 r. przeniesiony do 1 baterii 1 pułku artylerii LP. W czasie przejścia II Brygady Legionów 16 II 1918 r. internowany w obozie w Huczt, skąd wcielono go do austriackiego 95 pp i wysłano na front włoski. Po powrocie, od 1 XI 1918 r. działał w POW w Drohobyczu. Od maja 1919 r. w 4 PSK. W wojnie z bolszewicką Rosją dowodził plutonem 214 pułku. Po zakończeniu działań wojennych w stopniu wachmistrza wrócił do 4 psk. W 1925 r. przeniesiony do 20 szwadronu KOP. W 1927 r. powrócił do 4 psk, gdzie m.in. dowódził szwadronem. 1 X 1931 r. wyznaczony na Komendanta Obwodowego pow. Płock, Gostynin, Sierpc i Komendanta PW i WF Płock. 15 V 1933 r. przeniesiony do 15 pułku. W 1937 r. oddelegowany na stanowisko Komendanta Rejonowego PW Konnego przy 30 DP. W kampanii wrześniowej 1939 r. dowódca kawalerii 30 DP. Ranny podczas przebijania się do oblężonego Modlina 13 IX 1939 r. w Lasach Mariańskich, leczył się w Szpitalu Ujazdowskim w Warszawie. W grudniu 1939 r. podczas leczenia nawiązał kontakt z przedstawicielami TAP. Po zwolnieniu ze szpitalu pod koniec tego samego miesiąca został najpierw zastępcą dowódcy, a w marcu/kwietniu 1940 r. dowódcą III batalionu Praga TAP/KZ. Po scaleniu z ZWZ wyznaczony jesienią 1941 r. na stanowisko komendanta 3 Rejonu Grochów, którym dowodził także w powstaniu warszawskim. Wywieziony przez Niemców pod koniec sierpnia 1944 r., uciekł z transportu i ukrywał się w okolicach Komorowa. W styczniu 1945 r. wrócił do Warszawy. Od 4 VII do 31 X 1945 r. przebywał na Kursie Doskonalenia Oficerów Broni Pancernej w Modlinie, a od 1 XI 1945 r. dowodził 3 Szkolnym Pułkiem Czołgów. Zdemobilizowany 29 VIII 1946 r., przeniósł się do Brześcia (pow. Płońsk), gdzie prowadził gospodarstwo rolne. Zmarł 20 II 1978 r. Odznaczony m.in. Orderem Wojennym Virtutti Militari V kl. (1939), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1938), Krzyżem Niepodległości (1937). CAW WBH, ap 2242; ibidem, KZ 17-1183; ibidem, KN 16 III 1937; ibidem, tap 1561/74/469.

¹¹ Henryk Bełdycki (1984–1965) „Stefan”, „Amator”, „Pocisk”. Oficer zawodowy artylerii Wojska Polskiego (por. – 1921, kpt. – 1925, mjr – 1936, ppłk – 1943, płk – 1945). W 1915 r. powołany do armii rosyjskiej. Po ukończeniu Oficerskiej Szkoły Piechoty w Kijowie dowodził plutonem km 616 pp. Od marca 1918 r. w III Korpusie Polskim, w którym służył m.in. w Dyonie Artylerii Konnej oraz wziął udział w bitwach pod Winnicą i Gniewaniem na Podolu. Po jego rozbrojeniu wrócił do rodzinnej miejscowości Różan na Mazowszu, w listopadzie 1918 r. razem z miejscowymi siłami POW brał udział w rozbrajaniu Niemców i walce z nimi pod Chorzelami. Do Wojska Polskiego powołany 28 VII 1919 r. Po ukończeniu Oficerskiej Szkoły Artylerii w Rembertowie objął stanowisko dowódcy oddziału sztabowego 4 pac, w którego szeregach uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Po rozwiązaniu sztabu 4 pac, w styczniu 1921 r. przeniesiony został do 20 pac, który po zmianach organizacyjnych wszedł w skład 3 pac. Przechodząc poszczególne szczeble kariery, awansował na dowódcę baterii. W 1932 r. przeszedł do 3 DAK, obejmując funkcję kwatermistrza dyonu i oficera mobilizacyjnego, a od 1935 r. zastępcy dowódcy do spraw wyszkoleniowych. W 1938 r. mianowany dowódcą 1 dyonu 4 PAC. W kampanii wrześniowej 1939 r. dowodził 29 Dywizjonem Artylerii Ciężkiej. Po zakończeniu działań wojennych w październiku 1939 r. przedostał się do Warszawy i zamieszkał w Piekiełku (gm. Jabłonna). W konspiracji od kwietnia 1940 r. Od kwietnia 1942 r. komendant 4 Rejonu Michałów. Na tym stanowisku wziął udział w powstaniu warszawskim. Od 1 IX 1944 r. zastępca komendanta VI Obwodu i dowódca jego oddziałów w nowym miejscu koncentracji w lasach Choszczówki. Działalność partyzancką prowadził do jesieni 1944 r. Ujawnił się przed Komisją Likwidacyjną b. AK 27 IX 1945 r. w Warszawie. 29 X 1945 r. został powołany do „ludowego” Wojska Polskiego i mianowany dowódcą 39 PAL 10 DP. 22 VII 1946 r. awansował do stopnia pułkownika artylerii. W 1947 r. został zwolniony ze służby wojskowej. Zmarł 21 IX 1965 r. Odznaczony m.in.: Orderem Wojennym Virtutti Militari V kl. (1944), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1929). CAW WBH, ap I.481.B.4485; ibidem, tap 5/53/559.

¹² Zygmunt Bobrowski (1898–1973) „Ludwik”, „Ateusz”, „Prokurator”. Oficer zawodowy piechoty Wojska Polskiego (kpt. – 1925, mjr – 1943, ppłk – 1944, płk – 1945). Od 1918 r. służył w 36 pp. W latach 1931–1936 służył w KOP. W 1936 r. został przeniesiony do 25 pp. W kampanii wrześniowej 1939 r. dowodził II batalionem 25 pp 7 DP Armii „Kraków”. Działalność konspiracyjną rozpoczął w listopadzie 1939 r. w OW „Wilki”, prawdopodobnie na terenie Kielc. W styczniu 1940 r. przeprowadził się do Warszawy, gdzie wstąpił do OW „Grunwald”. Po sformowaniu Pułku Strzeleckiego Praga OW „Unii” w listopadzie 1941 r. został dowódcą III batalionu, utworzonego z oddziałów OW „Grunwald”. Po scaleniu „Unii” z AK jesienią 1942 r. został mianowany komendantem 5 Rejonu Praga Centralna. Po objęciu dowodzenia VI Obwodem przez ppłk. A. Żurowskiego w 1944 r. został mianowany jego zastępcą. Funkcję tę pełnił także na początku powstania warszawskiego. Po zajęciu Pragi przez Armię Czerwoną zgłosił się do służby w „ludowym” Wojsku Polskim. Objął stanowisko zastępcy dowódcy do spraw liniowych 1 pp. Od 20 III 1945 r. dowodził 41 pp 12 DP, a następnie od czerwca tego roku – 2 pp 1 DP. Od kwietnia 1947 r. był dowódcą 11 DP. Zdemobilizowany w grudniu 1949 r., mieszkał i pracował w Warszawie, później w Wyszkowie. Zob. A.K. Kunert, Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej, t. 3, Warszawa 1991, s. 45–47.

¹³ Pozostałe obwody Okręgu Warszawa AK w sierpniu 1943 r. osiągnęły następujące stany organizacyjne: I Śródmieście – 54 plutony pełne i 27 szkieletowych, II Żoliborz – 10 pełnych i 5 szkieletowych, III Wola – 33 pełne i 1 szkieletowy, IV Ochota – 19 pełnych i 4 szkieletowe, V Mokotów – 38 pełnych i 9 szkieletowych, VII Powiat – 85 pełnych i 58 szkieletowych, VIII – 3 pełne. W sumie Okręg Warszawa AK pod koniec lata 1943 r. liczył 361 plutonów pełnych i 126 szkieletowych, w których służyło 26 536 żołnierzy. Zob. CAW WBH, AK, IX.3.21.4, Sprawozdanie półroczne Okręgu Warszawa AK za czas od 1 III 1943 do 1 IX 1943 r., k. 133.

¹⁴ Ibidem, IX.3.42.33, Raport komendy Okręgu Warszawa AK z 30 IX 1944 r., k. 3.

¹⁵ Zbiory Specjalne Muzeum Powstania Warszawskiego (ZS MPW), Archiwum Komendy Okręgu Warszawa SZP-ZWZ-AK 1940–1943, P.6454/4, Okólnik szefa sztabu Okręgu Warszawa-Miasto SZP-ZWZ ppłk. dypl. J. Rzepeckiego „Krawczyka” dotyczący podziału okręgu na dzielnice, organizacji sztabu, zadań komendantów obwodów oraz organizacji drużyn wojskowych i łączności, luty 1940 r.

¹⁶ Wiadomo, że wiosną 1944 r. zmianie uległy również zadania III zgrupowania I Obwodu Śródmieście. Wchodzące w jego skład 1 i 2 kompania otrzymały zadanie zdobycia przyczółków mostu średnicowego, a 3 kompania, wywodząca się z Grupy Wojsk Polskich „Edward”, miała uderzać na most Poniatowskiego. Zob. A. de Michelis, A. Rudniewska, Pod rozkazami „Konrada”. Pierwsza monografia III Zgrupowania Obwodu Warszawskiego AK, Warszawa 1993, s. 87. Decyzje te z całą pewnością zapaść musiały na szczeblu sztabu I Obwodu Śródmieście i stanowiły realizację rozkazu otrzymanego z komendy Okręgu Warszawa AK, która do kwestii zdobycia albo chociażby zablokowania mostów przykładała ogromną wagę. Zamierzano w ten sposób nie dopuścić do odsieczy niemieckiej, w późniejszym etapie zaś – wkroczenia wojsk rosyjskich, a jednocześnie zyskać czas na opanowanie przede wszystkim lewobrzeżnej Warszawy i uruchomienie jawnie już działających organów Państwa Polskiego.

¹⁷ Zbiory Specjalne Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego (ZS BUW), 5011, Gryps ppłk. Z. Rylskiego napisany do ppłk. A. Żurowskiego „Bobera”, mps, 21 V 1944 r.

¹⁸ Wytyczne szkolenia bojowego ZWZ wydane przez gen. bryg. S. Roweckiego 15 XI 1940 r. [w:] Armia Krajowa w dokumentach, t. 1, cz. 2, Wrzesień 1939 – Czerwiec 1941, Warszawa 2015, s. 623. Rozkaz ten, z odręczną adnotacją „Belweder” (kryptonim Okręgu Warszawa-Miasto ZWZ w latach 1940–1941), znajduje się również w dokumentach z archiwum Okręgu Warszawa ZWZ-AK, przechowywanych w zbiorach Muzeum Powstania Warszawskiego (ZS MPW, Archiwum Komendy Okręgu Warszawa SZP-ZWZ-AK 1940–1943, P.6454/5).

¹⁹ Wojskowe Biuro Historyczne im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego utworzono w kwietniu 2016 r. z połączenia Centralnego Archiwum Wojskowego, które stało się komórką wewnętrzną Biura, oraz Wojskowego Biura Badań Historycznych, wydzielonego z Wojskowego Centrum Edukacji Obywatelskiej. Archiwum WBBH przekazano do CAW jako Kolekcję Akt Wojskowego Biura Badań Historycznych na przełomie lat 2009 i 2010.