Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Motto

Wstęp

CZĘŚĆ I: CZEGO POTRZEBUJEMY OD MATEK?

1. Rola matki

Matka jako drzewo życia

Matka jako glina, z której jesteśmy ulepieni

Kto może pełnić rolę matki?

Wystarczająco dobra matka

Przekazy Dobrej Matki

Skutki braku przekazów Dobrej Matki

Czym jest deficyt matki?

2. Oblicza Dobrej Matki

Matka jako źródło

Matka jako punkt zaczepienia

Matka jako ratownik

Matka jako modulator

Matka jako żywicielka

Matka jako lustro

Matka jako kibic

Matka jako mentorka

Matka jako obrończyni

Matka jako baza

3. Przywiązanie: nasz pierwszy fundament

Jak powstaje i na czym polega bezpieczne przywiązanie?

Dlaczego przywiązanie jest tak ważne?

Po czym poznać bezpieczne przywiązanie do matki?

Jak rozpoznać, że w dzieciństwie nie wykształciło się bezpiecznego przywiązania?

Czym jest trauma na tle przywiązania?

Czy mamy prawo winić matkę za brak bezpiecznego przywiązania?

Czy można zbudować relacje oparte na bezpiecznym przywiązaniu, jeśli w przeszłości robiło się to połowicznie?

Identyfikowanie obiektów przywiązania

Jaki jest twój styl przywiązania?

Czy można reprezentować więcej niż jeden styl przywiązania?

Czy wczesne relacje z matką naprawdę wpływają na późniejsze związki?

Czy trudno jest zmodyfikować wzorce przywiązania?

4. Dodatkowe komponenty

Poczucie bezpieczeństwa

Szczęśliwy dom

Nawet gdy coś się nie układa, można to naprawić!

Poczucie przynależności

Kiełkujące poczucie własnej tożsamości

Sprzyjające środowisko do wzrostu

Prawo do bycia dzieckiem

Dotyk

Miłość jako medium i przekaz

CZĘŚĆ II: GDY MATKA NIE SPEŁNIA SWOJEJ ROLI

5. Mamo, gdzie byłaś?

Wyrwa w miejscu matki

Potrzeba fizycznej obecności matki

Co się dzieje, gdy matka jest emocjonalnie nieobecna?

Dlaczego matka była emocjonalnie wycofana?

Jak dziecko interpretuje nieobecność matki?

Gdy nie ma nikogo prócz matki

Dlaczego niektóre dzieci cierpią bardziej?

Impas

6. Życie z emocjonalnie nieobecną matką

Kim była tamta zamaskowana kobieta?

Mgliste wspomnienie matki

Brak mentoringu

Utracone więzi

Matki nieobecne duchem

Czy ktokolwiek patrzy? Czy ktoś się troszczy?

Nieświadomość

Znikąd pomocy

Co znaczy, czuć się jak dziecko pozbawione matki?

Brak kotwicy

Brak matki, brak własnego „ja”

7. Emocjonalne zaniedbanie i psychiczna przemoc w dzieciństwie

Czym jest emocjonalne zaniedbanie?

Czym jest psychiczna przemoc i czy może współistnieć z emocjonalnym zaniedbaniem?

Czy to poważne?

Skutki emocjonalnego zaniedbania w dzieciństwie

Dodatkowe skutki psychicznej przemocy

8. Co jest nie tak z matką?

Nie wie, jak to się robi

Jest emocjonalnie zamknięta

Nigdy nie dorosła

Dlaczego matka nie potrafi dawać?

Czy cierpi na chorobę psychiczną?

Tylko nie rozzłość matki!

Podła matka

Matka „wariatka”

Zmienne oblicze matki

Matka z relacyjną ślepotą

Na co matka przymyka oczy

CZĘŚĆ III: LECZENIE „POMATCZYNYCH” RAN

9. Droga do uzdrowienia

Tuszowanie

Ujawnianie „pomatczynej” rany

Zamiana „defektów” na „deficyty”

Praca nad uczuciami

Prowadzenie dziennika

Uzdrawiająca moc gniewu

Żal

Zamknąć przeszłość

10. Czerpanie energii Dobrej Matki

Otwarcie się na Dobrą Matkę

Archetypy

Praca z wyobrażeniami i symbolami

Pomoc Matki Boskiej

Przyjęcie „dobra” od Dobrej Matki

Druga szansa na odnalezienie Dobrej Matki

Zaspokajanie potrzeby matczynej opieki z pomocą partnera

Powielanie przeszłości

Uzdrawiająca moc bezpiecznej więzi z partnerem

Twoja „przenośna” Dobra Matka

11. Praca nad wewnętrznym dzieckiem

Wprowadzenie do pracy nad wewnętrznym dzieckiem

Dziecko jako matka własnego „ja”

Terapia części

Dary i brzemiona

Komplikacje w toku pracy nad wewnętrznym dzieckiem

Obecne problemy jako skutek przeszłych problemów

Oderwać się od matki

Jak stać się dla siebie najlepszą matką?

Stworzenie bezpiecznego miejsca dla dziecka

Wspólny czas

Praca nad przekazami Dobrej Matki

Uleczyć niekochane dziecko

Zmiana nastawienia

12. Psychoterapia: problemy w relacjach z matką i potrzeba matczynej opieki

Podobieństwa do Dobrej Matki

Specyfika pracy nad przywiązaniem

Dotyk w terapii

Terapia matki zastępczej

Od izolacji do bezpiecznego przywiązania

Od frustracji do satysfakcji

Terapeuta w roli „modelu mamy”

Rady dla terapeutów

13. Dalsze kroki na drodze do uleczenia i praktyczne strategie

Identyfikacja specyficznych „luk”

Przestawienie na podejście proaktywne

Luka po brakującym wsparciu

Gdzie teraz uzyskać wsparcie?

Poczucie pewności siebie

Odnaleźć w sobie siłę

Chronić to, co cenne

Pokazać się i zostać dostrzeżonym

Oczko w sieci

Nawigowanie po wzburzonych wodach uczuć

Wyjść naprzeciw własnym potrzebom

Kultywowanie predyspozycji do intymności

Przyjmowanie dobrego dotyku

Wyzbycie się świadomości deprywacji

Absorbowanie tego, co dobre

Praktykowanie należytej samoopieki

Uniwersalne źródła pokrzepienia

14. Twoja historia w nowej odsłonie

Historia twojej matki

Twoja historia

Wasze wzajemne relacje

Ocena, co jest możliwe

Utrzymywanie uprzejmych, lecz niezażyłych stosunków

Umacnianie granic

Wyznanie prawdy

Opuścić matkę

Poczucie wewnętrznej odrębności

Droga ku zdrowszej relacji

Czy należy wybaczyć?

Czy można być dobrym rodzicem, jeśli samemu nie zaznało się dobrego rodzicielstwa?

Wytrwać w drodze do uleczenia

Czy jest możliwe pełne uleczenie?

Dodatek

Trzy matki, trzy przekazy: wizualizacja kierowana

Materiały dodatkowe

Podziękowania

Przypisy

Tytuł oryginału: The Emotionally Absent Mother:
How to Recognize and Heal the Invisible Effects of Childhood Emotional Neglect
– Updated and Expanded Second Edition

Copyright © Jasmin Lee Cori, 2010, 2017
© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Zwierciadło sp. z o.o., Warszawa 2020

Tłumaczenie: Katarzyna Iwańska/Quendi Language Services

Redakcja: Anna Stawińska/Quendi Language Services

Korekta: Renata Pizior-Krymska/Quendi Language Services

Skład i łamanie: Sylwia Kusz, Magraf s.c., Bydgoszcz

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN®www.panczakiewicz.pl

Zdjęcie okładkowe: Mark J. Barrett, Alamy/BE&W

Redaktor inicjująca: Blanka Wośkowiak

Dyrektor produkcji: Robert Jeżewski

Wydanie I, 2020

ISBN: 978-83-8132-155-6

Niniejsza książka zawiera opinie i przemyślenia autorki mające na celu dostarczenie pomocnych i pouczających materiałów z zakresu poruszonych w niej tematów. Zostaje wprowadzona do sprzedaży z zastrzeżeniem, że ani autorka, ani wydawca nie oferują w związku z jej publikacją żadnych usług medycznych, zdrowotnych ani innego rodzaju profesjonalnych usług o charakterze osobistym. Autorka i wydawca wyraźnie zaprzeczają, jakoby ponosili jakąkolwiek odpowiedzialność za roszczenia, straty i ryzyka – osobiste i innego rodzaju – poniesione bezpośrednio lub pośrednio na skutek wykorzystania lub zastosowania treści niniejszej książki.

Wiele spośród oznaczeń stosowanych przez producentów i sprzedawców w celu wyróżnienia swoich produktów ma status znaków handlowych. Oznaczenia, co do których wydawnictwo miało świadomość, iż stanowią znaki handlowe, są zapisywane w niniejszej publikacji wielką literą.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie, w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Postępu 14, 02-676 Warszawa
tel. (22) 312 37 12

Dział handlowy
handlowy@grupazwierciadlo.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dla dziecka dorastającego bez matki,

które jakimś cudem przetrwało,

choć brakowało mu tak wiele,

nawet kiedy matka była przy nim.

Ta książka jest dla ciebie.

Mamo, gdzie byłaś?

Moje pierwsze kroki.

Stałam na chwiejnych nogach, pękając z dumy,

Zachwycona niczym pisklę, które odkryło, że potrafi latać.

Spojrzałam za siebie z uśmiechem rozkwitającym na twarzy,

Lecz napotkałam tylko pustkę.

Mamo, gdzie byłaś?

Mój pierwszy dzień w szkole.

Wsiadłam do hałaśliwego, rozklekotanego autobusu

Zmierzającego ku nieznanemu miejscu.

Gąszcz dzieci, tłum dorosłych,

Całkiem nowy świat.

Mamo, gdzie byłaś?

Mój pierwszy powrót do domu z płaczem

Po tym, jak stałam się pośmiewiskiem dzieci.

Ich kąśliwe słowa odbijały mi się echem w głowie.

Łaknęłam pocieszenia,

Lecz ty milczałaś.

Oglądam cię na starych fotografiach,

Ale w moich wspomnieniach cię nie ma.

Nikt mnie nie tulił, nie pocieszał.

Nie ma wyjątkowych chwil – tylko ty i ja.

Nie pamiętam twojego zapachu ani dotyku.

Pamiętam za to kolor twoich oczu

I ból tlący się głęboko na ich dnie –

Zazwyczaj skryty, jak wszystko inne,

Pod maską, której nie potrafiłam przeniknąć.

Patrzyłaś, lecz mnie nie widziałaś.

Twoje ciepło nigdy nie ogarnęło mojego dziewczęcego serca.

Dlaczego się rozminęłyśmy, Mamo?

Gdzie byłaś?

Czy to przeze mnie?

– JC

Wstęp

NIEWIELE JEST W ŻYCIU DOŚWIADCZEŃ głębszych niż uczucia żywione względem matki.

Zarówno na płaszczyźnie kulturowej, jak i psychologicznej nasze relacje z matkami są często niespójne i zagmatwane. Jej postać to sugestywny symbol, otaczany czcią w sferze narodowej psyche, lecz zaniedbywany pod względem społecznym, czego dowodem jest chociażby – tak skąpy w porównaniu z innymi państwami rozwiniętymi – wymiar urlopu wychowawczego przysługującego kobietom w naszym kraju. Gdybyśmy naprawdę poważnie podchodzili do macierzyństwa, to zapewnilibyśmy matkom większe wsparcie finansowe i pomoc w prowadzeniu domu. Na razie matki zostały wyniesione na piedestał i... nic oprócz tego.

Jako dorośli jesteśmy świadomi, że relacja z matką ma różne wymiary. Tylko nielicznym udaje się wyzbyć głęboko wpojonego przeświadczenia, że matkom należy się szacunek. Niemniej wielu z nas jest skrycie (lub całkiem otwarcie) niezadowolonych z tego, co otrzymaliśmy od matek, i czuje do nich urazę – np. że pod wieloma względami nie potrafiły zapewnić nam tego, czego potrzebowaliśmy.

Są to delikatne tematy: zarówno dla matek, jak i nas wszystkich. Są tacy, którzy czując potrzebę ochrony matek przed wszelką krytyką, oskarżają tych, którzy wyrażają niezadowolenie. Jako terapeutka widzę przytłaczające poczucie winy i ogromne opory, jakie ludzie muszą przełamać, aby przestać chronić własne matki. To tak, jak byśmy bali się je skrytykować, nawet w zaciszu własnego umysłu. Chronimy wewnętrzny wizerunek matki i naszą kruchą relację, zaprzeczając wszystkiemu, co mogłoby je zakłócić, aby nie narażać siebie na rozczarowanie, gniew i ból, który wyparliśmy ze świadomości. Wielu dorosłych nigdy nie odważy się skonfrontować z bolesną prawdą na temat niedostatków swoich matek, ponieważ nie są gotowi stawić czoło wszystkiemu, co się z tym wiąże.

Każda relacja tak złożona jak ta pomiędzy matką a dzieckiem musi siłą rzeczy łączyć w sobie zarówno miłość, jak i nienawiść. Większość małych dzieci odczuwa chwilową nienawiść, gdy ich potrzeby lub życzenia nie zostają spełnione, choć nigdy nie ośmieliłyby się powiedzieć tego na głos. Z drugiej strony prawie wszystkie dzieci kochają matkę, nawet jeśli jest ona emocjonalnie wycofana i nieobecna. Jak napisał Robert Karen w opracowaniu podsumowującym wyniki badań nad przywiązaniem:

Właściwie wszystkie dzieci, również te krzywdzone, kochają swoich rodziców. Jest to wpisane w ich naturę. Bywają zranione, rozczarowane, uwięzione w destrukcyjnych wzorcach egzystencji, zaprzepaszczających jakąkolwiek szansę na to, że kiedykolwiek otrzymają miłość, której łakną, lecz „być przywiązanym”, nawet jeśli towarzyszy temu niepokój, znaczy dla nich „kochać”. Z każdym rokiem dziecku może być nieco trudniej uwolnić te pokłady miłości; z każdym rokiem może z rosnącą stanowczością opierać się potrzebie więzi; wręcz wyrzec się rodziców i zaprzeczać, jakoby żywiło względem nich jakiekolwiek serdeczne uczucia; lecz miłość nie zamiera, podobnie jak pragnienie, aby ją aktywnie uzewnętrznić i aby została odwzajemniona – żarzy się w mroku niczym płonąca gwiazda[1].

Te słowa trafnie opisują, jak złożona jest relacja rodzic–dziecko. Nikt nie zdoła uciec od pragnienia matczynej miłości.

Macierzyństwo jest również delikatnym tematem dla samych matek. Gdy zaczęłam pracować nad tą książką, dostrzegałam przejawy poczucia winy i odruch obronny ze strony kobiet będących matkami, zwłaszcza gdy wyjawiałam, jaki temat zamierzam poruszyć. Domyślałam się, co chciały powiedzieć: „Nie przypisuj nam tak wielkiej siły sprawczej. Życie dziecka jest uzależnione od wielu czynników. Nie tylko my jesteśmy winne temu, że jako dorośli są tacy, jacy są”. To niewątpliwie prawda. Na przebieg dzieciństwa rzutuje szereg dodatkowych uwarunkowań, jak choćby relacje z rodzeństwem, więź z ojcem i jego zdolność do pełnienia roli rodzica, wpływ środowiska i genów na podstawowe cechy fizjologiczne dziecka, zmiany w obrębie rodziny i przełomowe wydarzenia w jej historii, jak choćby ciężka choroba, oraz stresy wynikające z szerzej pojmowanych oddziaływań kulturowych.

Mimo wielości współgrających czynników nic nie wywiera tak silnego wpływu na dziecko jak matka. Troskliwa, kompetentna i czuła potrafi zrekompensować wiele problemów i przeciwności losu. Z drugiej strony niedostateczna opieka z jej strony jest bodaj największą przeszkodą, jaką dziecko może napotkać na drodze: gdy matka nie wypełnia należycie swojej roli, dziecku brakuje fundamentów.

Skupiam się na matkach nie po to, aby obarczyć je jeszcze większą winą lub odpowiedzialnością, lecz ponieważ jakość matczynej opieki, jakiej zaznajemy w dzieciństwie, ma silny wpływ na nasz rozwój. Mam nadzieję, że pełniejsze pojmowanie tej współzależności pomoże nam dogłębniej zrozumieć nas samych oraz, co najistotniejsze, wypełnić do końca stojące przed nami zadania rozwojowe i zaleczyć rany będące skutkiem niedostatecznego zaangażowania ze strony matki.

Tym czytelniczkom, które są matkami lub wkrótce nimi zostaną, życzę, aby rozłożenie roli matki na czynniki pierwsze, tutaj dokonane, oraz podkreślenie fundamentalnego znaczenia matczynego zaangażowania pomogło im skupić uwagę na tym, co najważniejsze. Choć pewne aspekty macierzyństwa są intuicyjne i przekazywane z pokolenia na pokolenie przez kobiety, które same doświadczyły należytej matczynej opieki, pewne z nas muszą się świadomie nauczyć, na czym polega właściwe pełnienie tej roli. Przed kobietami bez pozytywnych wzorców od swoich matek stoją dwa zadania: zaleczyć własne rany i otworzyć się na inną formę obcowania z własnymi dziećmi niż ta, której doświadczyły w relacjach ze swoimi matkami.

Gdy zajęłam się tym tematem, chciałam przede wszystkim lepiej zrozumieć zaniedbywane przez matki dorosłe dzieci, z którymi spotykałam się w kręgach rodziny i znajomych, jak również w toku pracy jako psychoterapeutka. Ogłosiłam więc, że poszukuję osób wychowanych przez nieopiekuńcze matki, skłonnych wziąć udział w wywiadzie. Natychmiast zostałam zalana lawiną zgłoszeń. Co łatwe do przewidzenia, wśród chętnych do rozmowy z obcą osobą o doświadczeniach z dzieciństwa było więcej kobiet niż mężczyzn, choć mogło to również wynikać z faktu, że znalazłam do nich łatwiejszy dostęp. Dobór próby nie miał żadnych podstaw naukowych, więc nie twierdzę, że uchwyciłam pełen przekrój ofiar zaniedbania ze strony matki z jakiejkolwiek konkretnej perspektywy demograficznej czy socjologicznej, lecz uważam, iż ich odważne i często niezmiernie wnikliwe wyznania mogą być dla nas wszystkich bardzo pouczające. Część moich spostrzeżeń jest rozproszona, lecz większość została zebrana w rozdziale 6: „Życie z emocjonalnie nieobecną matką” – opisuję tam zarówno środowisko rodzinne, w którym dorastali badani, jak również wyzwania, przed którymi stanęli w dorosłym życiu.

Książka jest podzielona na trzy części. W Części I przyjrzymy się temu, czego dziecko potrzebuje od matki. Przeanalizujemy elementy należytej matczynej opieki i znaczenie tej pierwszej relacji przywiązania. W Części II wyjaśnię, co się dzieje, gdy matka nie wypełnia należycie swojej roli, jakie są następstwa emocjonalnego zaniedbania i psychicznej przemocy oraz co sprawia, że matki zawodzą dzieci w tej sferze. Część III jest poświęcona kwestii uzdrawiania. Na początek nakreślę przebieg całego procesu, aby w dalszych rozdziałach przejść do psychoterapii, wtórnego wychowania wewnętrznego dziecka i zadośćuczynienia niezaspokojonym potrzebom oraz przeformułowania relacji z matką z pozycji dorosłego.

Książka zawiera szereg ćwiczeń, które wedle uznania można wykonać lub pominąć. W kilku miejscach przewidziano także przerwy w lekturze, które mają skłonić czytelnika do głębszego przemyślenia materiału i refleksji nad własną sytuacją. Zachęcam do poświęcenia chwili na te rozważania oraz wsłuchania się w myśli nasuwające się podczas czytania, nawet jeśli zrezygnujesz z udzielania pełnych odpowiedzi na poszczególne pytania.

Ponieważ to, co wyniesiesz z tej książki w kategoriach samopoznania i samouleczenia, jest istotną korzyścią płynącą z jej lektury, warto dać sobie czas. Pamiętaj, że musisz siebie pilnować: jeśli natrafisz na szczególnie przygnębiające zagadnienie, zastanów się, jakiego rodzaju wsparcia potrzebujesz, aby przez nie przejść. Ćwicz na sobie bycie dobrą matką i nie obarczaj się ciężarem większym, niż w danej chwili jesteś w stanie udźwignąć. Zawsze możesz wrócić do tej partii tekstu w późniejszym terminie. Dla niektórych czytelników pierwsza część poświęcona należytej opiece ze strony matki jest zbyt sugestywna i wolą powrócić do niej na dalszym etapie, gdy nieco „ochłoną” po lekturze. Choć każdy rozdział stanowi rozwinięcie tego, co zostało omówione wcześniej, możesz pracować z książką liniowo lub wyrywkowo, tak jak najbardziej ci odpowiada.

Przy pisaniu tej książki przyświecały mi następujące cele:

• Pomóc czytelnikowi uzyskać klarowniejszy obraz, jakiego rodzaju matczynej opieki zaznał.

• Uzmysłowić mu związek pomiędzy tym, przez jaką matkę został wychowany, a trudnościami, z którymi boryka się w dorosłym życiu. Jest to droga do powiązania tego, co uznaje się za osobiste defekty, z deficytami w sferze matczynej opieki, a tym samym uwolnienia się od poczucia winy.

• Zasugerować, w jaki sposób można zrekompensować sobie brakujące elementy – czy to w drodze terapii, poprzez bliskie relacje, czy też zapewnienie sobie tego, czego się nie otrzymało.

• Pomóc czytelnikowi w podjęciu decyzji, jak postępować w dorosłych stosunkach z matką, poprzez wyposażenie go w dodatkowe narzędzia i umiejętności w ramach uzupełnienia wcześniej znanych mu strategii.

Dobra wiadomość jest taka, że braki spowodowane deficytem matki można spróbować wyrównać na dalszym etapie – może nie w pełni, lecz w większym stopniu, niż myślimy. Jesteśmy w stanie uzdrowić nasze wewnętrzne niekochane dziecko i stać się silnymi, czułymi dorosłymi. Jest to niewątpliwie droga warta przebycia.

CZĘŚĆ I

• • • • • • • • •

CZEGO
POTRZEBUJEMY
OD MATEK?

1

Rola matki

Matka jako drzewo życia

Nigdy nie zapomnę pewnej fotografii z wystawy „The Family of Man” – wysoka, smukła czarnoskóra kobieta stoi w towarzystwie dwójki dzieci, których ciemne twarze spowija cień. Na sąsiedniej stronie umieszczono napis nawiązujący do Księgi Przysłów: „Ona jest dla nich drzewem życia”.

Drzewo życia. Drzewo zapewniające schronienie, dom, ochronę. Drzewo, na które można się wspiąć i którego owocami można się karmić. Drzewo, które wydaje się ogromne, gdy samemu jest się kilka razy mniejszym. Twoje drzewo.

W tradycji mistycyzmu drzewo życia jest pionową osią, wokół której kręci się życie. Na podobnej zasadzie matka pełni funkcję osi, wokół której obraca się rodzina i emocjonalne życie dziecka. Przed epoką chrześcijaństwa drzewo życia często przedstawiano jako matkę, a Wielka Matka/Bogini nieraz przybierała postać drzewa.

Tak więc drzewo jest naturalnym symbolem matczynej opieki. Dzięki owocom i kwiatom, ptakom i zwierzętom bytującym na nim i w jego sąsiedztwie daje schronienie i żywi.

Ten motyw został wykorzystany przez Shela Silversteina w książce dla dzieci pt. Drzewo, które umiało dawać, opublikowanej po raz pierwszy w 1964 roku. Historia ta uchodzi za klasyczną przypowieść o miłości i oddaniu. Opowiada o chłopcu i drzewie (będącym w książce płci żeńskiej, przyp. tłum.), które bardzo go kocha i oddaje mu wszystko, co ma. Pozwala mu huśtać się na swoich konarach, odpoczywać w cieniu, jeść zrodzone przez nie jabłka i odrąbać gałęzie, aby zbudował z nich dom. Zgadza się nawet, aby ściął jego pień i zrobił z niego łódź. Ostatecznie gdy z drzewa zostaje sam karcz, a chłopiec jest już staruszkiem, daje mu miejsce wiecznego spoczynku.

Wiele osób dostrzega, że związek pomiędzy chłopcem a drzewem bardzo przypomina relację dziecko–matka. Drzewo na pierwszym miejscu stawia potrzeby chłopca. Ciągle tylko daje i daje. Dawanie należy do roli matki, lecz momentami konkuruje z jej potrzebą osobistego rozwoju w oderwaniu od macierzyństwa i relacji z innymi ludźmi. Wiele kobiet żali się, że zatraciło się w roli matki i partnerki. Jednak jeśli kobieta nie jest gotowa na to, aby – przynajmniej na pewnym etapie życia – skupić się wyłącznie na potrzebach innych, być może nie jest gotowa sprostać wyzwaniom macierzyństwa.

Istnieje wiele zrozumiałych powodów, dla których kobiety mogą nie być w stanie podjąć się kolosalnego zadania, jakim jest pełnienie roli matki. Niestety często nie daje się im (albo czują, że nie mają) wyboru w tej kwestii. Nieplanowane ciąże lub oczekiwania ze strony otoczenia sprawiają, że zostają matkami, świadomie o tym nie decydując. Często takie kobiety same jeszcze w pełni nie dorosły. A już na pewno nie są przygotowane na to, co je czeka.

Niełatwo jest dać coś z siebie, gdy samemu ma się szereg niezaspokojonych potrzeb. A macierzyństwo wymaga ciągłego dawania. Nic dziwnego, że „matka” jest symbolem poświęcenia!

Matka jako glina, z której jesteśmy ulepieni

Stwierdzenie, że jesteśmy krwią z krwi i kością z kości naszych matek, ma dwa istotne wymiary. Pierwszy, oczywisty, ma charakter biologiczny: wyrośliśmy w jej ciele i zostaliśmy z niego zrodzeni. Do tego dochodzi aspekt psychologiczny – matka jest częścią naszej osobowości, psychiki i duchowej struktury. Wyjaśnię to dokładniej w następnych rozdziałach.

Nasza psychiczna konstrukcja, sposób, w jaki się postrzegamy, nasze poczucie własnej wartości, nieuświadomione przekonania o związkach – wszystko to jest w dużej mierze ukształtowane przez matkę. Naturalnie podlegamy też innym wpływom, lecz ona sama i nasze wzajemne interakcje stanowią podstawowy budulec wszystkich tych stanów.

To, czy odbieramy to oddziaływanie jako wzmacniające czy toksyczne, jest uzależnione w dużym stopniu od jakości naszych relacji z matką. Kluczowe znaczenie ma przy tym nie to, co matka robi, lecz raczej jej zaangażowanie i miłość.

Mówiąc wprost, gdy stosunki pomiędzy matką a dzieckiem układają się dobrze, dziecko czuje się wspaniale, lecz kiedy coś się psuje, czuje się okropnie. Możesz postrzegać to, co przejąłeś od matki, jako wewnętrzne rusztowanie, rezerwę miłości, do której w każdej chwili możesz sięgnąć, albo też coś martwego lub trującego, co nosisz w środku. Ta szkodliwa substancja jest tym, co wchłonąłeś w toku waszych wzajemnych interakcji, być może zakażając się toksynami tkwiącymi w niej samej.

Kto może pełnić rolę matki?

Używam określenia „matka” w całej książce, lecz niekoniecznie oznacza ono wyłącznie kobietę, która urodziła dane dziecko – choć ta relacja, nawet jeśli nie wykracza poza poród (ponieważ kobieta umiera lub oddaje noworodka), naznacza całe nasze życie. Kiedy pytam czytelnika o matkę, mam na myśli osobę, która zasadniczo pełniła tę rolę. Termin „Dobra Matka” odnosi się do dowolnego dorosłego, który przejmuje w rodzinie funkcję opiekuna, żywiciela i obrońcy, wypełniając zadania opisane w kolejnym rozdziale.

W tym sensie może być nią matka adopcyjna, babcia lub macocha; taka definicja „matki” obejmuje nawet ojca, o ile spełnia on powyższe kryteria. Inne osoby spoza kręgu najbliższej rodziny także miewają wkład w zaspokajanie dziecięcych potrzeb (nawet do dorosłości): nauczyciele, ciotki, matki przyjaciół, terapeuci, partnerzy. Nawet my sami jesteśmy w stanie zaspokoić niektóre z nich w miarę dojrzewania, gdy pojmiemy, że w głębi duszy dorośli w dalszym ciągu są tamtymi niedopieszczonymi dziećmi i nadal potrzebują tego samego co wtedy.

Choć nie każda kobieta potrafi zaadaptować się do roli matki, natura postarała się, aby odpowiednio wyposażyć kobiety pod względem biologicznym. Naukowcy potwierdzają, że matki instynktownie wykazują zachowania preferowane przez niemowlęta. Badania przeprowadzone w Szwecji dowiodły, że nawet w sytuacji, gdy matka pracuje poza domem, a opieką nad dzieckiem zajmuje się głównie ojciec, maluchy nadal wyraźnie wolą przebywać z mamą[1].

Natura wspiera także biologiczne matki poprzez hormony (zwłaszcza oksytocynę), które zdają się nastrajać je na budowanie więzi i są bezpośrednio skorelowane z zachowaniami nastawionymi na jej zacieśnianie. Podczas karmienia piersią niemowlę znajduje się w idealnej odległości od matki, aby móc skupić wzrok na jej twarzy. Oczywiście już płód rozwijający się w kobiecym łonie nawiązuje relację z matką, reagując na zmiany tempa bicia jej serca, głos, dotyk przez powłoki brzuszne i jej pełną energii obecność.

Niestety niektórym kobietom te wrodzone atuty mogą nie wystarczyć, aby przezwyciężyć brak gotowości do wzięcia na siebie trudu macierzyństwa. Dobrze więc, że biologiczna matka może zostać w tym zastąpiona.

Wystarczająco dobra matka

Matki nie muszą być doskonałe – to niewykonalne. Perfekcja, jeśli już, rodzi się w oczach dziecka, które – o ile matka dostatecznie dobrze wypełnia swoje zadania, zaspokajając jego podstawowe potrzeby – darzy ją bezgranicznym uwielbieniem. To niezmiernie pomocne, ponieważ kiedy jest się od kogoś całkowicie zależnym, dobrze jest ufać, że opiekun podoła zadaniu. Przymykanie oka na potknięcia i puszczanie w niepamięć momentów, kiedy zabrakło wyczucia, przy jednoczesnym podkreślaniu tego, co dobre, jest dobrą strategią zarówno z psychologicznego, jak i ewolucyjnego punktu widzenia, gdyż pozytywne sygnały ze strony dziecka zachęcają matkę do wzmacniania łączącej ich więzi.

Termin „wystarczająco dobra matka” został ukuty przez D.W. Winnicotta, uznanego pediatrę i psychoanalityka, jako określenie matki, która daje dziecku dostatecznie dużo, aby zapewnić mu dobry start w życiu. Według Winnicotta podstawowym zadaniem dostatecznie dobrej matki jest zaadaptowanie się do dziecka. Opisuje on, jak wystarczająco dobra matka od początku nastawia się niemal wyłącznie na zaspokojenie potrzeb dziecka, stopniowo zmniejszając zakres harmonizacji, w miarę jak dziecko jest w stanie znieść silniejszą frustrację. Matka, która bez końca zaspokajałaby wszystkie potrzeby dziecka idealnie i bezzwłocznie, pozbawiałaby je możliwości próbowania nowych zachowań, potrzeby nabywania nowych umiejętności oraz okazji do uczenia się, jak radzić sobie w trudnych i stresujących sytuacjach.

Najnowsze badania potwierdzają, że kobieta nie musi być w stu procentach nastawiona na dziecko i dostępna dwadzieścia cztery godziny na dobę, aby być dostatecznie dobrą matką. Sugerują, że wystarczy, jeśli będzie z nim zsynchronizowana (w znaczeniu harmonijnego bycia razem i akomodacji ze strony matki) przez trzydzieści procent czasu[2]. Czy to tak wiele?

Zdaniem psychoterapeutki Diany Foshy, „rzeczą równie ważną co naturalna zdolność dostrojenia się do dziecka (o ile nie ważniejszą) jest umiejętność naprawienia sytuacji, w których doszło do desynchronizacji, tak aby odbudować optymalną więź”[3]. Wystarczająco dobra matka musi eliminować nieuniknione tarcia, które występują w każdej relacji. Nie wymaga się od niej, aby w każdej sytuacji postępowała w sposób optymalny, ale musi wiedzieć, jak się zrehabilitować, gdy się pomyli.

Badania sugerują, że może liczyć w tym względzie na pomoc ze strony dziecka. Noworodki przychodzą na świat z pragnieniem i zdolnością utrzymania silnej relacji z matką. Są ponadto tak zaprogramowane, aby maksymalnie wykorzystać jej wysiłki dążące do naprawy sytuacji[4]. Świadomość zdolności łagodzenia nieuchronnych zadrażnień w ich wzajemnych stosunkach jest dla dziecka niezwykle budująca. Z drugiej strony nieumiejętność zwrócenia na siebie matczynej uwagi, ponownego nawiązania kontaktu po tym, jak został zerwany, może wywołać u dziecka głębokie poczucie bezradności oraz zniechęcić je do angażowania się w relacje i dążenia do zaspokojenia swoich potrzeb.

Gdy matka nie jest dostatecznie wyczulona na pragnienia dziecka, ostatecznie to dziecko dostosowuje się do matki, nie na odwrót. Pozbawione tego kluczowego doświadczenia, wykształca to, co Winnicott określa mianem „fałszywego »ja«” (fałszywej jaźni).

Przekazy Dobrej Matki

Sposób, w jaki matka odpowiada na nasze podstawowe potrzeby, świadczy o tym, do jakiego stopnia jesteśmy dla niej ważni. Czy daje nam to, czego nam trzeba, z hojnością (wręcz radością!), czy też z widoczną łaską i nastawieniem: „Czego ty znów ode mnie chcesz?”. Czy gdy zmienia pieluchę lub ubranko, jej dotyk jest delikatny i czuły, czy też jest w obejściu beznamiętna, nawet nieco szorstka? Może wykonuje te czynności w sposób mechaniczny. Co mówią jej oczy? Jaki ma wyraz twarzy? O czym świadczą jej czyny i wybory? Wszystko to jest częścią komunikatów wysyłanych przez matkę i kształtuje nasze nastawienie względem niej. Te elementy wspólnie determinują przekazy, jakie od niej otrzymujemy.

Zaczniemy od przeanalizowania „przekazów Dobrej Matki”[5], a następnie zastanowimy się, co słyszeli ci spośród nas, którzy byli zaniedbywani przez rodzica.

Oto dziesięć podstawowych przekazów Dobrej Matki:

• Cieszę się, że tu jesteś.

• Rozumiem cię.

• Jesteś dla mnie kimś wyjątkowym.

• Szanuję cię.

• Kocham cię.

• Twoje potrzeby są dla mnie ważne. Możesz zwrócić się do mnie o pomoc.

• Jestem przy tobie. Mam dla ciebie czas.

• Przy mnie nic ci nie grozi.

• Przy mnie możesz się czuć swobodnie.

• Jesteś cudowna/cudowny.

Przyjrzyjmy się im bliżej.

Cieszę się, że tu jesteś.

To niezmiernie ważny i podstawowy komunikat, jaki dziecko powinno odebrać. Przekazywany poprzez zachowania, które mówią mu, że jest cenione i chciane.

Wiele osób sądzi, że fundamentalne poczucie bycia chcianym rodzi się jeszcze w łonie. Z pewnością w życiu dziecka zachodzi wiele momentów, kiedy czuje się chciane lub nie, ale komunikat „Cieszę się, że tu jesteś” pomaga nam samym docenić, że tu jesteśmy. Sprawia, że czujemy się dobrze z tym, iż jesteśmy blisko osób, które nas kochają.

Rozumiem cię.

Matka przekazuje ten komunikat przede wszystkim poprzez dokładne odzwierciedlanie nastrojów dziecka (por. Matka jako lustro, s. 45) oraz dostrojone reakcje. Wie na przykład, co lubimy, a czego nie. Widzi, co nas interesuje i co sądzimy o określonych rzeczach. Być rozumianym znaczy zostać poznanym.

Jesteś dla mnie kimś wyjątkowym.

Komunikat „Jesteś dla mnie kimś wyjątkowym” (rzadko wyrażany słowami) mówi nam, że jesteśmy cenni. Również temu przekazowi powinno towarzyszyć poczucie, że dziecko jest podziwiane za to, że jest takie, jakie jest, aby nie kojarzyło wyjątkowości z określoną powierzchowną, zewnętrzną cechą.

Szanuję cię.

Matka wysyła komunikat „Szanuję cię”, gdy wspiera dziecko w jego wyjątkowości, nie usiłuje kontrolować go, gdy nie jest to konieczne, akceptuje jego preferencje i decyzje i wyraża uznanie dla tego, co w nim dostrzega. Dzieci mające poczucie, że są szczerze szanowane i kochane, mają odwagę, aby odkrywać i wyrażać swoje wyjątkowe „ja”, zamiast kopiować rodzica (rodziców) bądź starać się wpisać w jakiś rodzicielski wzorzec.

Kocham cię.

Jeśli te słowa mają nieść ze sobą jakiekolwiek znaczenie, dziecko musi czuć, że są szczere i autentyczne. Wiele dzieci słyszy je kilka razy dziennie; inne ani razu w życiu. Ważne, aby to wyznanie nie było postrzegane jako forma manipulacji ani powiązane z żadnym wymogiem stawianym dziecku.

Najskuteczniejsze są niewerbalne wyrazy miłości, takie jak: dotyk, ton głosu, spojrzenie, wyraz twarzy, język ciała i troska. Kiedy otoczenie zapewnia poczucie stabilności (na przykład dzięki wytyczonym granicom i obowiązującym zasadom), dziecko także czuje się kochane.

Twoje potrzeby są dla mnie ważne. Możesz zwrócić się do mnie o pomoc.

„Twoje potrzeby są dla mnie ważne” daje wyraz temu, że dziecko jest priorytetem. Matka nie mówi: „Zajmuję się tobą, bo muszę” albo „kiedy znajdę czas”, lecz „ponieważ to dla mnie naprawdę ważne”. Ten przekaz uzmysławia dziecku, że opieka, którą otacza je matka, wynika z miłości i szczerej troski. Komunikat „Możesz zwrócić się do mnie o pomoc” daje dziecku do zrozumienia, że nie musi kryć się ze swoimi potrzebami ani próbować samemu je zaspokoić.

Jestem przy tobie. Mam dla ciebie czas.

„Jestem przy tobie” znaczy tyle co „Możesz na mnie liczyć. Nie opuszczę cię”. Często odnosi się to do konkretnych potrzeb, lecz w szerszym ujęciu może być interpretowane jako „Jestem stale obecna w twoim życiu”. Stwarza to atmosferę odprężenia i zaufania.

Zbliżony komunikat brzmi: „Mam dla ciebie czas”. To wyraz dostępności rodzica; tego, że dziecko ma dla niego priorytetowe znaczenie oraz że jest szczególnie cenione. Niestety zbyt wiele dzieci obecnie czuje, że rodzice nie mają dla nich czasu.

Przy mnie nic ci nie grozi.

Ten sam komunikat można wyrazić słowami: „Ochronię cię. Nie pozwolę cię skrzywdzić”.

Poczucie bezpieczeństwa jest niezbędne, aby dziecko potrafiło się zrelaksować i eksplorować otoczenie. Bez tej świadomości może nigdy nie czuć się gotowe, aby wyruszyć w świat.

Przy mnie możesz czuć się swobodnie.

To forma wyrażenia kilku rzeczy. Po pierwsze, wskazuje na istnienie bezpiecznej przestrzeni, gdzie nie trzeba zachowywać czujności. Tutaj można w pełni odpocząć. Oznacza także dostępność (bliskość matki) oraz akceptację. Te słowa mówią: „Przy mnie możesz czuć się jak w domu”. Każdy z nas pragnie miejsca, w którym może być w pełni sobą, nie musi udawać i czuje się komfortowo w towarzystwie innych.

Jesteś cudowny/cudowna.

To stwierdzenie jest afirmacją tego, jak cenne jest dla nas dziecko; sposobem na to, aby powiedzieć mu: „Zachwycasz mnie”, „uwielbiam z tobą być”. Widzimy to, gdy oczy matki rozbłyskują na nasz widok, a na jej ustach rozkwita uśmiech.

Skutki braku przekazów Dobrej Matki

Gdy zabraknie przekazów Dobrej Matki, pozostawia to określone „luki” lub uczucie niedostatku. Jeśli potraktujemy powyższą listę jako punkt wyjścia, wygląda to następująco:

Cieszę się, że tu jesteś.

Jeśli nie czujemy się chciani lub mile widziani, łatwo wysnuć wniosek: „Lepiej gdyby w ogóle mnie tu nie było”. Może to także wywołać głębokie poczucie porzucenia. Pewna kobieta, która w dzieciństwie nigdy nie czuła się chciana, za każdym razem, gdy szła z matką do restauracji lub pralni samoobsługowej, panicznie się bała, że matka ją tam zostawi i już nie wróci. Brak poczucia, że jest chciane, pozbawia dziecko gruntu pod stopami.

Rozumiem cię.

Jeżeli matka nas nie rozumie lub nie zna, jej reakcje będą chybione. Na przykład próbując nami pokierować, zmusza nas do złych decyzji.

Permanentny brak zrozumienia może wywołać poczucie niepewności co do własnej wartości.

Jesteś dla mnie kimś wyjątkowym.

Gdy rodzice nie zapewniają nam poczucia wyjątkowości, zostajemy pozbawieni przeświadczenia, że jesteśmy kochani za to, kim jesteśmy. Możemy nawet pomyśleć sobie: „Mama wolałaby, żebym był kimś innym”.

Szanuję cię.

Jeśli nie czujemy, że nasze zdolności, ograniczenia i preferencje są respektowane, nigdy sami nie nauczymy się ich szanować. Możemy przez to czuć się bezwartościowi i wstydzić się za nieumiejętne wykorzystanie naszego potencjału. Może to także sprawić, że będziemy zbyt ulegli względem innych, zamiast stawiać na swoim.

Kocham cię.

Gdy brakuje nam miłości, możemy dojść do wniosku, że na nią nie zasługujemy. W konsekwencji naginamy się do oczekiwań innych w złudnej nadziei, że jeśli staniemy się tacy, jak tego oczekują, to w końcu nas pokochają.

Twoje potrzeby są dla mnie ważne. Możesz zwrócić się do mnie o pomoc.

Jeśli czujemy, że matka nie chce zaspokajać naszych potrzeb, możemy wysnuć wniosek, że są one powodem do wstydu lub ciężarem, w związku z czym w ogóle nie powinniśmy ich mieć.

Jestem przy tobie.

Bez świadomości, że matka jest blisko i zawsze możemy się do niej zwrócić, czujemy się osamotnieni. Rodzi to w dziecku poczucie, że samo powinno się sobą zająć.

Przy mnie nic ci nie grozi.

Przy braku poczucia bezpieczeństwa czujemy się przytłoczeni i zakładamy, że świat jest niebezpieczny.

Przy mnie możesz czuć się swobodnie.

Jeśli przy matce nie jesteśmy w stanie się odprężyć, to tracimy istotny aspekt łączącej nas więzi. Przebywanie z matką wymaga wówczas od nas zachowania nieustannej czujności i ciągłego wykazywania się, przez co nigdy nie czujemy się z nią w pełni na luzie.

Jesteś cudowny/cudowna.

Jeśli matka się nami nie cieszy, to możemy wysnuć wniosek typu: „Jestem ciężarem, którego nikt nie chce. Chciałbym zniknąć. Nie powinienem zajmować tak dużo przestrzeni”. Kurczymy się w sobie i uczymy przygaszać nasze wewnętrzne światło.

Komunikaty, które otrzymywałeś

• Przeanalizuj kolejno wszystkie dziesięć przekazów Dobrej Matki. Przy każdym zanotuj emocjonalną reakcję, jaką on w tobie wyzwala. Czy treść, którą niesie, jest ci znajoma? (Pamiętaj, że tego rodzaju komunikaty są częściej przekazywane poprzez zachowania niż słowami). Czy sądzisz, że jako dziecko otrzymywałeś te przekazy? Jakie reakcje wyzwalają one w twoim ciele?

• Porównaj odpowiednie przekazy z pierwszej listy z tymi z drugiej i zastanów się, który wariant bardziej pasuje do ciebie. Zwracaj przy tym uwagę na myśli, uczucia i doznania fizyczne.

Podobnie jak w przypadku pozostałych ćwiczeń zaproponowanych w książce towarzyszące temu przemyślenia mogą wywołać nieprzyjemne emocje, więc warto dać sobie czas. Jeśli poczujesz się przytłoczony, zrób sobie przerwę i wróć do zadania, gdy poczujesz się gotowy, lub wykonaj ćwiczenie w towarzystwie osoby, która zapewni ci wsparcie.

Czym jest deficyt matki?

Jeśli twoja matka nie wypełniała dostatecznie dobrze swojej roli pod względem powyższych komunikatów, funkcji opisanych w rozdziale 2, bezpiecznego przywiązania omówionego w rozdziale 3 oraz pielęgnującego dotyku, miłości i pozostałych komponentów opisanych w rozdziale 4, oznacza to, że zaznałeś deficytu matki. Owszem, byłeś otaczany matczyną opieką w dostatecznym stopniu, żeby przeżyć, lecz niewystarczającym, aby stworzyć podwaliny pod zdrową wiarę w siebie, inicjatywę, odporność psychiczną, zaufanie, poczucie własnej wartości oraz szereg innych cech, których potrzebujemy, aby prawidłowo się rozwijać w dzisiejszym trudnym świecie.

Im pełniej zdasz sobie sprawę ze sfer, w których byłeś zaniedbywany przez matkę, tym aktywniej i trafniej będziesz w stanie wypełnić tamte luki. Spróbujmy dokładniej zidentyfikować, czego brakowało ci w dzieciństwie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

WSTĘP

[1] Robert Karen, PhD, Becoming Attached: First Relationships and How They Shape Our Capacity to Love, Oxford University Press, Nowy Jork 1998, s. 230.

ROZDZIAŁ 1: ROLA MATKI

[1] David J. Wallin, Attachment in Psychotherapy, Guilford Press, Nowy Jork 2007, n. 1, s. 24.

[2] Diana Fosha, The Transforming Power of Affect: A Model for Accelerated Change, Basic Books/Perseus Book Group, Nowy Jork 2000, s. 64.

[3] Ibid., s. 65.

[4] Ibid.

[5] Lista jest w większości mojego autorstwa, choć niektóre punkty są wymienione również w książce Jacka Lee Rosenburga napisanej we współpracy z Marjorie L. Rand i Diane Asay pt. Body, Self & Soul: Sustaining Integration (Humanics, Atlanta 1985, s. 207–14). Pamela Levin także ma podobne spostrzeżenia w odniesieniu do poszczególnych etapów rozwojowych, co omówiła w książce pt. Cycles of Power: A User’s Guide to the Seven Seasons of Life (Deerfield Beach, FL, Health Communications Inc., 1988; wydana później nakładem autorki przez wydawnictwo Nourishing Company). Jej obserwacje zostały opublikowane po raz pierwszy we wcześniejszej pracy pt. Becoming the Way We Are: An Introduction to Personal Development in Recovery and in Life (wydane nakładem autorki, Berkeley, CA, 1974).