Marcin Napiórkowski, Powstanie umarłych. Historia pamięci 1944–2014

Warszawa 2016

Copyright © by Marcin Napiórkowski, 2016

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2016

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65369-24-6

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Seria Historyczna [25]

Warszawa 2016

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Wstęp. Dlaczego powinna interesować nas historia pamięci?

Pamięć pamięta samą siebie...

Zarys historii pamięci

Afirmatywny i reaktywny charakter pamięci. „Pamiętanie czegoś” a „pamiętanie przeciw komuś”

Dziedzictwo pamięci, brzemię pamięci

Zarys stanu badań

Część I. Opowieści o śmierci

Odpowiedniość form żałoby i tecHnik zabijania

Antropologiczny obraz „opętania przez nieopłakanych zmarłych” jako klucz do interpretacji powstania

Pochód i Kondukt — dwa toposy interpretacji historii

Ciała poległych w powstaniu jako wyzwanie logistyczne i moralne

Porywacze ciał — miejska legenda ukazująca proces upolitycznienia zwłok

Konflikt między opłakiwaniem a odbudową

Polityczne strategie zawłaszczania zmarłych

Polityczne strategie wykluczania zmarłych

Komitety ekshumacyjne jako próba odzyskania kontroli nad ciałami poległych

Warszawska Niobe. Jadwiga Romocka jako strażniczka pamięci o powstaniu

Działka „Zośki” — zalążek miejsca pamięci

Część II. Czas i przestrzeń

Pamięć czasu i czas pamięci. Kształtowanie się kalendarza pamięci o powstaniu warszawskim w pierwszych latach powojennych jako zagadnienie z zakresu socjologii czasu

Pokoleniowe doświadczenie piętna „spełnionej apokalipsy”

Przygotowania do obchodów pierwszej rocznicy

Obchody pierwszej rocznicy

Pamięć przestrzeni i przestrzeń pamięci

Spory wokół pomników powstania

Gloria Victis — partyzantka pamięciowa

Część III. Zapomniani bohaterowie

„Miękkie” strategie walki z pamięcią (1947—1948)

„Twarde” strategie walki z pamięcią

Cmentarz zapomniany i odzyskany (1949—1954)

Odwilż (1954—1957)

„Na spotkanie ludziom z AK” — publicystyka czasu odwilży

„Razem czy osobno” — reakcje na publicystykę czasu odwilży

„Zośka” i „Parasol”

Działalność środowisk byłych akowców w okresie odwilży

Popiół i diament — tragedia zapomnianych bohaterów

Część IV. Władza i opozycja

Strategie pamięci oficjalnej wobec pamięci oddolnej

Trudne kompromisy. Środowiska byłych akowców wobec ZoWiD-u i pamięci oficjalnej

Maskulinizacja i militaryzacja — wypieranie „kobiecej” pamięci o powstaniu

Rok 1984 — apogeum konfliktu między pamięcią oddolną i oficjalną

Struktura konfliktu pamięci wokół powstania warszawskiego

Alternatywne obchody wydarzeń historycznych jako narzędzie budowania tożsamości opozycji politycznej w PRL

Polityczne manifestacje na Cmentarzu Powązkowskim po roku 2004

Pamięciowy wymiar transformacji ustrojowej

Upiory przeszłości. Wykorzystanie estetyki Nekropolis w sporze „tradycjonalistów” z „modernistami”

Część V. Relikwie i towary

Postmodernistyczne powstanie? Powstanie warszawskie a przemysł pamięci

Fantazmatyczne podróże w czasie jako sposób uczestnictwa w nowej kulturze pamięci

Muzeum Powstania Warszawskiego — Nowa muzeologia jako zapis historii pamięci

Zakończenie. Spacerując po Nekropolis

Codzienność miasta jako nośnik pamięci

Warszawa przedwojenna

Warszawa czasu wojny

Warszawa powojenna

Warszawa współczesna

Prawo do niepamięci

Bibliografia

Podziękowania

Zdjęcia

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

WSTĘP

DLACZEGO POWINNA
INTERESOWAĆ NAS
HISTORIA PAMIĘCI?

PAMIĘĆ PAMIĘTA SAMĄ SIEBIE...

Szczególna rola, jaką powstanie warszawskie odgrywa dziś w polskiej kulturze, polityce czy przestrzeni publicznej, nie wynika jedynie z charakteru tego wydarzenia, lecz z oddziaływania kolejnych warstw interpretacji odkładających się przez siedem dekad politycznych, moralnych i estetycznych sporów. Współczesne odczytania powstania nawiązują w mniejszym stopniu do tego, co działo się w roku 1944, w znacznie większym zaś do skomplikowanej  h i s t o r i i   p a m i ę c i.  Twórcy Muzeum Powstania Warszawskiego i młodzi ludzie noszący koszulki z kotwicą Polski Walczącej, demonstranci buczący na Cmentarzu Powązkowskim i ci, których buczenie i gwizdy dotykają – wszyscy oni w swoich działaniach przywołują nie tylko powstanie warszawskie, ale także, mniej lub bardziej świadomie, siedemdziesiąt lat dotychczasowych jego upamiętnień. Odwołują się więc w różny sposób do nieprzepracowanej żałoby z końca lat 40. i przymusowego zapomnienia doby stalinizmu, do opozycyjnych manifestacji z lat 80. lub okresu „zaniedbania pamięci” w latach 90. i „przegapionej” pięćdziesiątej rocznicy. Nasze dzisiejsze hołdy, nawiązania i spory nie odsyłają nigdy wprost do upamiętnianego wydarzenia, lecz zawsze wchodzą w skomplikowany dialog z tym, jak o powstaniu mówiło się, pisało czy milczało w poprzednich dekadach.

Mamy tu zatem do czynienia z sytuacją, w której pamięć zbiorowa nie tyle odwołuje się do jakiegoś wydarzenia historycznego, ile raczej  p a m i ę t a   s a m ą   s i e b i e.  Jak celnie ujmuje to amerykański socjolog Jeffrey Olick, „jest zależna od swojej historii” (path-dependent)1. Dlatego właśnie dla zrozumienia złożonej roli, jaką powstanie warszawskie odgrywa we współczesnej polskiej kulturze, niezbędne jest poznanie historii pamięci o nim.

W książce tej przedstawiam historię pamięci o powstaniu warszawskim odtworzoną na podstawie szerokiego spektrum świadectw: materiałów prasowych, dokumentów archiwalnych, dzieł literackich i filmowych czy zgromadzonych w archiwach historii mówionej relacji świadków. Różnorodny charakter wykorzystanych źródeł pozwala śledzić powstanie ujmowane z odmiennych, często sprzecznych perspektyw – jako przedmiot komunistycznej propagandy i nielegalnych opozycyjnych ceremonii upamiętniających, oficjalnej polityki pamięci po roku 1989 (a zwłaszcza po roku 2004) i antysystemowej kontestacji, śmiałych artystycznych interpretacji i popkulturowych pastiszów.

Ujęcie powstania warszawskiego z takiej perspektywy nie przynosi jednoznacznego, spójnego obrazu. Pokazuje natomiast, jak w sporze, dyskusji czy dialogu rywalizujących ze sobą głosów rodzi się wielowątkowa i wielogłosowa opowieść o przeszłości i teraźniejszości. (Gdyby to określenie nie było już w słowniku „zajęte”, należałoby może powiedzieć, że nie jest to  m o n o g r a f i a,  lecz raczej  p o l i g r a f i a  pamięci o powstaniu).

ZARYS HISTORII PAMIĘCI

Bezpośrednio po powstaniu oczywistą, najpierwotniejszą potrzebą pamięci było pogrzebanie dziesiątek tysięcy ciał zalegających ulice zburzonego miasta. Z powodu wypędzenia niemal całej ocalałej ludności wypełnienie tej powinności wobec zmarłych opóźniło się o pierwszych kilka miesięcy. Kiedy w styczniu 1945 roku do Warszawy, wraz z wkraczającą Armią Czerwoną i towarzyszącymi jej żołnierzami Berlinga, powrócili mieszkańcy, pogrzebanie zmarłych było już palącą kwestią moralną i logistyczną – z wszechobecnymi ciałami wiązało się wszak ryzyko epidemii i niemożliwość rozpoczęcia odbudowy. Wkrótce pochówki stały się także  k w e s t i ą   p o l i t y c z n ą.  W oficjalnej wersji historii powstanie warszawskie było nieodpowiedzialną czy wręcz zbrodniczą ideą wąskiej grupy inspirowanych z Londynu szaleńców. Potwierdzać miał to fakt, jakoby jedynie niewielka część mieszkańców Warszawy walczyła w szeregach Armii Krajowej, podczas gdy znaczna większość pozostawała neutralna albo opowiadała się po stronie Armii Ludowej. Tymczasem setki ciał powstańców dowodziły czegoś wręcz przeciwnego. Chowanie ich w imiennych grobach, z dystynkcjami, i kształtowanie wokół poległych kultu bohaterskiego zadałoby więc poważny cios tezom oficjalnej propagandy. W ten sposób u źródła pamięć o powstaniu zyskała wymiar polityczny.

Już podczas pierwszych rocznic powstania język pamięci stał się szeroko podzielanym kodem dla wyrażania współczesnych treści politycznych. Biorąc udział w oficjalnych lub nieoficjalnych uroczystościach rocznicowych, wypowiadając się na temat zasadności powstania czy po prostu oddając hołd zmarłym, można było zademonstrować swój stosunek do nowego porządku. Opozycyjny charakter pamięci umacniał się jeszcze w miarę zaostrzania się stanowiska władzy wobec powstania w latach 1947–1948, a następnie objęcia go całkowitym zakazem pamięci w latach 1949–1954. Usunięte z pamięci oficjalnej, powstanie warszawskie stało się wyłączną własnością pamięci antysystemowej.

Z negatywnym stosunkiem do powstania w czasach stalinowskiego terroru łączyły się szykany zarówno wobec zmarłych (utrudnianie czy uniemożliwianie pochówków, zakaz dbania o mogiły), jak i wobec tych, którzy powstanie przeżyli i starali się kultywować jego pamięć. Byłych akowców piętnowano, oskarżając o kolaborację z faszystami, aktywnych członków wspólnot pamięci więziono, w wielu przypadkach torturowano, a nawet pozbawiano życia. W tej sytuacji pozostający na wolności, zwłaszcza przedstawiciele najmłodszego pokolenia weteranów, stanęli przed dramatycznym wyborem pomiędzy rozpoczęciem życia na nowo w socjalistycznej Polsce a wiernością poległym i więzionym towarzyszom broni. W pamięci wielu byłych akowców, ich rodzin, ale także w „pamięci zbiorowej” utrwalonej przez wyobrażeniowe klisze czy dzieła literackie i filmowe wszystkie te krzywdy doznane w okresie powojennym stały się nieodzownym elementem obrazu powstania, z czasem nierzadko wręcz wypierając czy przyćmiewając pamięć o dramatycznym wydarzeniu źródłowym. Po roku 1954 powstanie warszawskie już zawsze miało być pamiętane nie tylko jako tragedia, która pociągnęła za sobą dziesiątki tysięcy ofiar, lecz przede wszystkim jako wydarzenie nieobecne, zafałszowane, skazane na zapomnienie, o którego pamięć trzeba nieustannie dbać i walczyć.

Na fali odwilży 1956 roku złagodzono nieco zakaz, jakim wcześniej była objęta pamięć powstania warszawskiego. Wtedy też pojawił się kolejny ważny element zbiorowej pamięci o nim. Do dziedzictwa powstania zaczęli się odwoływać ludzie o dziesięć–piętnaście lat młodsi od jego uczestników. Dawni entuzjastyczni działacze socjalistyczni, rozczarowani po ujawnieniu zbrodni okresu stalinowskiego, w powstańcach warszawskich znajdowali tak potrzebny im wzorzec nieskażonego cynizmem bohaterstwa. Ta międzypokoleniowa więź młodych z młodymi miała się stać od tego czasu istotnym elementem kulturowego funkcjonowania powstania. Podobną duchową łączność z powstańcami odczuwała, jak się wydaje, manifestująca 1 sierpnia opozycyjna młodzież w latach 80. Wiele analogii można dostrzec także w odbiorze powstania przez pokolenie dzisiejszych nastolatków czy dwudziesto- i trzydziestolatków, którzy w bohaterach upamiętnianych w Muzeum Powstania Warszawskiego dostrzegają przede wszystkim swoich rówieśników.

Jeżeli okres stalinizmu był czasem wymazywania z pamięci zbiorowej wydarzeń niepasujących do oficjalnej narracji, to lata 60. jawią się jako czas konsolidacji polityki pamięci, w ramach której – za pośrednictwem instytucji takich jak ZBoWiD – naginano „nieprawomyślne” elementy przeszłości tak, by wpasowały się w dominujący dyskurs. W tym okresie na nowo odżywa więc problem wyboru między współpracą a marginalizacją, na jaką skazywało pozostawanie poza oficjalnymi strukturami upamiętniania. W tym czasie pamięć o powstaniu ulega także silnej maskulinizacji i militaryzacji – cywilne ofiary niepasujące do obrazu heroicznej walki z faszyzmem zostają zmarginalizowane, ich opowieść o warszawskim zrywie dotycząca kwestii strachu, braku poczucia sensu i pewności nie znajduje dla siebie środków wyrazu.

W latach 70. i 80. konsekwentne dążenie do zachowania państwowego monopolu na pamięć sprawiło, że odwoływanie się do wydarzeń historycznych stało się znów ważnym sposobem wypowiadania się na temat współczesności. Wobec niedostępności środków bardziej bezpośrednich praktyki pamięci stały się kluczowymi formami uczestnictwa w życiu politycznym. Od połowy lat 70. organizowanie alternatywnych obchodów wydarzeń historycznych było jedną z istotnych form działalności opozycji demokratycznej. Opozycyjny kalendarz pamięci obejmował między innymi upamiętnianie dziewiętnastowiecznych powstań, odzyskania niepodległości, wojny polsko-bolszewickiej, zbrodni katyńskiej, a także represji komunistycznych zarówno z czasów stalinowskich, jak i kolejnych pacyfikacji strajków. Wśród tych wszystkich wydarzeń powstanie warszawskie zajmowało miejsce szczególne, łącząc w sobie pamięć młodzieńczego heroizmu, bogatej tradycji walki z okupantem i „pamięci wyklętej”. W latach 80. dzień 1 sierpnia stał się prawdziwym świętem pamięci, gromadząc na Cmentarzu Powązkowskim setki demonstrantów otwarcie manifestujących sprzeciw wobec władzy. Sierpień 1944 roku zajął w kalendarzu upamiętnień miejsce obok listopada 1830 roku i stycznia 1863 roku, wpisując się tym samym w wieloletnią tradycję pamięci opozycyjnej, zwróconej przeciw obcej, narzucanej z góry polityce historycznej. Paradoksalnie marginalizacja powstania przez władzę i próba narzucenia jego propagandowej interpretacji przyczyniły się do podniesienia znaczenia tego wydarzenia, a także przetrwania i umocnienia dominującego dziś „antysystemowego” wzorca pamięci. Dla kolejnych pokoleń powstanie stawało się w ten sposób tożsame z szeroko rozumianym buntem, sprzeciwem wobec władzy, walką z fałszem i zakłamaniem. Kształtowany w tych okolicznościach wzorzec pamięci opierał się na silnym poczuciu zagrożenia tożsamości oraz podziale na „my” i „oni”, którego kryterium stała się ocena kluczowych wydarzeń z przeszłości, takich jak powstanie warszawskie czy zbrodnia katyńska.

Ponieważ formy upamiętniania charakteryzują się znaczną trwałością (znów: „pamięć pamięta samą siebie”), ten antagonistyczny rys nie zniknął nagle wraz z przełomem roku 1989. Wydaje się jednak, że przez pewien czas pozostawał ukryty. Po krótkim okresie „rewolucyjnym” (przełom 1989/1990), w którym polityka pamięci była skierowana przede wszystkim na przeprowadzenie zmiany systemowej i odcięcie się od czasów komunizmu, transformacja ustrojowa weszła w długą fazę „prospektywną”, w której problematyka pamięci i przeszłości wyraźnie ustąpiła w zbiorowej świadomości zagadnieniom teraźniejszości i przyszłości – kwestiom modernizacji ekonomicznej i politycznej, „gonienia” Zachodu itd. Rok 2004 przynosi przejście do trzeciej, „retrospektywnej” fazy transformacji, w ramach której stosunek do przeszłości jest kluczowym wymiarem autodefinicji wielu podmiotów politycznych. Przypadająca na ów rok sześćdziesiąta rocznica powstania warszawskiego nie przypadkiem stała się symbolicznym momentem pojawienia się w Polsce „nowej polityki pamięci” wraz ze spektakularnym muzeum, znacznym zainteresowaniem polityków i bogatym wachlarzem mniej lub bardziej oddolnych form celebracji (manifestacje kibiców, naklejki na zderzaki, patriotyczne koszulki...).

Z perspektywy roku 2004 cała przedstawiona tu historia pamięci jest już nieodłączną częścią mitu powstania warszawskiego. Represje, jakie dotknęły pamięci w czasach stalinowskich, spór o historię w latach 80., ale również – co szczególnie istotne – zaniedbanie, jakiego według niektórych środowisk powstanie doświadczyło w „prospektywnym” okresie transformacji, zostają włączone w obręb mitu na równi z bohaterstwem powstańców. Taką wizję dobrze ukazują słowa Lecha Kaczyńskiego, wówczas prezydenta Warszawy, wygłoszone w 2004 roku podczas otwarcia Muzeum Powstania Warszawskiego, na które to wydarzenie – według Kaczyńskiego – warszawiacy musieli czekać „o wiele za długo”2. „Przez kilkadziesiąt lat – mówił prezydent – mimo nieustannych kampanii, wmawiania społeczeństwu bezsensu czy zgoła zbrodniczości powstania, 1 sierpnia był jedynym autentycznym świętem narodowym obchodzonym w Polsce. Tłumy na Cmentarzu Wojskowym, pomniki, msze, a w późniejszych latach także pochody, były wyrazem tego zrozumienia. I wyrazem tego, że narodowa świadomość Polaków trwa”. Walka o pamięć nie kończy się jednak na roku 1989. Kaczyński pyta wprost: „Dlaczego jednak to muzeum otwieramy dopiero w 60., a nie 50. rocznicę powstania?”.

Szczególny charakter 1989 roku i lat następnych spowodował, że w naszym życiu ciągle potężne są siły, dla których polska niepodległość, obecna w polskich sercach i umysłach, nie jest wartością, a zagrożeniem. Siły, dla których lepiej jest godzić w pamięć powstania niż walczyć o jego przypomnienie światu, o przypomnienie faktów dla każdego z nas oczywistych, ale wśród innych narodów nieznanych albo, co gorsza, całkowicie zafałszowanych.

Tak oto wraz z powrotem politycznego zainteresowania powstaniem znów daje o sobie znać antagonistyczny charakter pamięci ukształtowany przez jej historię. Gwizdy i buczenia na Cmentarzu Powązkowskim, tak gorszące opinię publiczną i komentatorów, okazują się z tej perspektywy zjawiskiem wcale nie nowym i szokującym, lecz raczej powrotem w to samo miejsce dobrze ugruntowanych form pamięci w nowym politycznym kontekście. Oczywiście powrót ten powinien nas zastanawiać! Mówi nam bowiem coś bardzo istotnego i niepokojącego o współczesnej Polsce i o przebiegu transformacji ustrojowej. Oto najwyraźniej znów pewna grupa ludzi nie utożsamia się z obowiązującym porządkiem politycznym. Powstanie warszawskie, które przez cały okres PRL było punktem odniesienia dla oporu przeciw systemowi wyobrażeń i wartości uznawanemu za obcy i narzucony z zewnątrz, piętnaście lat po transformacji znów służy za kamień probierczy i punkt orientacyjny w nowej rzeczywistości. Z tym że „oni”, przeciwko którym zwraca się gniew manifestujących, to już nie komuniści, lecz – często nie do końca określone – grupy tych, którzy po transformacji „zdradzili pamięć”. Zwolennicy „modernizacji”, oskarżani o nieoddawanie dotychczas przeszłości należytego szacunku, jawią się na rocznicowych uroczystościach jako uzurpatorzy.

Równolegle do ponownego odczytania politycznego współczesna pamięć zbiorowa przechodzi dogłębny proces transformacji związanej z podporządkowaniem jej w wielu obszarach wzorcom obiegów charakterystycznym dla ponowoczesnego, neoliberalnego kapitalizmu. Powstanie warszawskie materializuje się dziś w przestrzeni publicznej poprzez niezliczone, zróżnicowane nośniki, tworzące rozproszoną chmurę rzeczy, zdarzeń i wyobrażeń. W postaci tatuaży, koszulek czy nalepek na zderzakach powstanie wyróżnia pamiętających z tłumu, pozwalając na autoidentyfikację i wzajemne rozpoznanie; jako gra planszowa bawi, uczy i wychowuje do patriotyzmu młode pokolenie; jako muzeum przyciąga turystów, zapewnia edukację i rozrywkę. Odniesienia do powstania pojawiają się w książkach i filmach, na płytach i w komiksach; warszawski zryw jednoczy tysiące uczestników podczas masowych wydarzeń kulturalnych i ceremonii upamiętniających. Wreszcie, co jest wątkiem interesującym i dotychczas w ogóle w literaturze niezbadanym, podobnie jak największe franczyzy kulturowe (na przykład Gwiezdne wojny), powstanie warszawskie ma własną estetykę – system znaków rozpoznawczych obejmujących kolorystykę, dobór czcionek, a nawet specyficzne logo wydarzenia, jakim stały się kotwica Polski Walczącej i liczba 44.

Można więc powiedzieć, że obecność powstania warszawskiego w niektórych obiegach kultury przypomina dziś bardziej mechanizmy rządzące kulturową recepcją wielkich marek czy franczyz niż wydarzeń historycznych. I nie chodzi tu wcale o podważanie jego historycznej prawdziwości albo tylko o komiksową stylistykę, lecz  o   p r a k t y k i   k u l t u r o w e,  za których pośrednictwem do powstania odwołują się ci, którzy uczestniczą w jego zbiorowej pamięci. Tak rozumiany język „boomu pamięciowego” okazuje się więc zaskakująco kompatybilny z językiem współczesnego globalnego kapitalizmu, który dla coraz liczniejszych grup społecznych staje się oczywistym środowiskiem komunikacji. Zjawisko to nie jest w żadnym razie specyficzne dla Polski. Wręcz odwrotnie – do pamięciowych analogii przetłumaczonych na język gadżetów, logotypów czy seriali coraz chętniej odwołują się politycy, uliczni manifestanci i szerokie publiczności na całym świecie.

W Polsce dla wielu – szczególnie młodych – ludzi te nowe praktyki pamięci związane z powstaniem warszawskim jawią się jako atrakcyjny sposób afirmacji własnej tożsamości narodowej, pokoleniowej (kult młodości) czy wyrażenia postawy buntu. Symbole związane z Armią Krajową, powstaniem warszawskim, a coraz częściej także żołnierzami wyklętymi królują na patriotycznych koszulkach, w kibicowskich oprawach meczów, na szarych i pastelowych ścianach blokowisk, przebojem zdobywają media społecznościowe, przedostają się na transparenty protestujących przeciw ACTA i uczestników demonstracji związkowych. Czasem tego rodzaju odwołania do przeszłości nie mają wyraźnie określonego negatywnego punktu odniesienia. Innym znów razem – w zgodzie z przedstawionym wcześniej antysystemowym charakterem – pamięć powstania warszawskiego może mobilizować do walki z tym, co jest postrzegane jako zagrożenie dla polskości.

Można więc powiedzieć, że powstanie warszawskie dysponuje dziś olbrzymim potencjałem jako  g e n e r a t o r   s e n s u  – katalizator nastrojów, punkt orientacyjny, narzędzie zdolne zarówno do budowania wspólnoty, jak i wykluczania obcych. Skomplikowana historia pamięci przekuła powstanie w potężny mit, zdolny inspirować, porywać i napełniać dumą. Ta sama historia uczyniła je zarazem podatnym na polityczne zawłaszczenia i negatywne odczytania.

AFIRMATYWNY I REAKTYWNY CHARAKTER PAMIĘCI. „PAMIĘTANIE CZEGOŚ” A „PAMIĘTANIE PRZECIW KOMUŚ”

Ukształtowana przez naszkicowaną tu historię pamięć powstania warszawskiego obok  p o z y t y w n e g o  pierwiastka afirmacji wspólnotowych wartości i podziwu dla odwagi, ofiarności czy solidarności ma w pewnych aspektach charakter  n e g a t y w n y  czy wręcz oparty na resentymencie. W wielu tekstach założycielskich dla nowej fali pamięci o powstaniu pojawia się wyrażona explicite potrzeba „odcięcia się od czegoś”, „przezwyciężenia czegoś” czy „stawienia czemuś czoła”. W świetle analizowanych źródeł można postawić tezę, że kształtowanie się oddolnej pamięci powstania w kontekście ciągłej walki z obcą propagandą zaowocowało ograniczeniem wewnętrznego dialogu i tworzeniem wspólnoty opartej na poczuciu zagrożenia tożsamości i oblężenia przez przeważające siły. W tej sytuacji istnieje znaczne ryzyko zbudowania wspólnoty dyskursu, w ramach której wszelkie wątpliwości czy próby niuansowania obrazu są automatycznie odczytywane jako atak na najświętsze wartości wspólnoty.

Można więc powiedzieć, że kluczowym czynnikiem kształtującym pamięć o powstaniu wydaje się nie to lub inne jego odczytanie (pochwała bądź potępienie), lecz traktowanie go przez wiele lat jako przedmiotu nieustannych sporów^3.

Nie znaczy to w żadnym razie, że nurt „dialogu i wątpliwości”, unikający jednoznacznych ocen, w ogóle w odniesieniu do powstania nie zaistniał! Przybierając często postać rozbudowanych polemik i nawiązań, prowadzi on do moralnej refleksji nad sensem warszawskiego zrywu, począwszy od pierwszych debat na łamach „Tygodnika Powszechnego”, przez słynny „spór o Conrada” (O laickim tragizmie Jana Kotta i Conradowskie pojęcie wierności Marii Dąbrowskiej z 1946 roku, Conrad mojego pokolenia Jana Józefa Szczepańskiego z 1957 roku), aż po Ani tryumf, ani zgon Tomasza Łubieńskiego (2004). Także Pamiętnik z powstania warszawskiego Mirona Białoszewskiego – choć z nieco innych względów – można zaliczyć do nurtu „wątpliwości”. A jednak intelektualna tradycja komplikowania obrazu i wyrzekania się prostych rozstrzygnięć kształtowała się zawsze niejako pod naporem owych dwóch postaw dominujących: bezwarunkowo afirmującej i bezwarunkowo potępiającej. Co ciekawe, stanowiska te – na pozór skrajnie odmienne – zaskakująco często znajdowały pojednanie właśnie w krytyce „zniuansowanego obrazu”. Na przykładzie Białoszewskiego widać to szczególnie wyraźnie – głosy potępienia, najdobitniej wyrażone w tekście Mironek w powstaniu Wojciecha Żukrowskiego^4, odezwały się zgodnie z obydwu stron. Obojętna na ideologiczne spory postawa „afirmacji przeżycia” wydawała się równie nieakceptowalna dla komunistów i antykomunistycznej opozycji. Słusznie więc Stefan Chwin uznaje Pamiętnik z powstania warszawskiego za przykład złamania „tabu głosu cywilnego”, podważającego tezy o wyższości zbiorowości nad jednostką czy wartości patriotycznej ofiary^5.

Opowieść o upamiętnianiu powstania jest więc częściej opowieścią o kolejnych polaryzacjach i budowaniu binarnych opozycji niż o próbach syntezy i pojednania. Bezkompromisowość w walce o prawdę była na przestrzeni siedemdziesięciu lat wielokrotnie podkreślana jako wartość przez zaskakująco różnych uczestników sporu, łącząc komunistów i antykomunistów, zwolenników politycznego „modernizmu” i „tradycjonalizmu”.

W historii pamięci o powstaniu warszawskim, nieustannie rozdartej między sprzecznymi interpretacjami, wyraźnie daje o sobie znać paradoksalny mechanizm „reakcji negatywnej” (backlash). W kolejnych okresach PRL pewne aspekty czy odczytania historii zostają wykluczone z pamięci oddolnej tylko dlatego, że pojawiają się w tekstach oficjalnej propagandy, i odwrotnie – znikają z pamięci oficjalnej, ponieważ stały się „własnością” opozycji. Z kolei po roku 1989 budowanie przez pewne środowiska albo nurty intelektualne swojej tożsamości w odniesieniu do pamięci powstania pozwalało ich ideowym przeciwnikom łatwo wyrazić swoją pozycję poprzez odcięcie się od tej pamięciowej tradycji.

Już w pierwszych latach po wojnie z powodu jednoznacznie potępiającej postawy rządzących pozytywny stosunek do powstania przyjęło wielu jego początkowych krytyków. Ich aprobata oznaczała jednak nie pochwałę zbrojnego czynu, o którego zasadności nie byli wcale przekonani, lecz służyła raczej wyrażeniu postawy solidarności i zwarcia szeregów przeciw wspólnemu wrogowi. Krytykując powstanie, nawet subtelnie, zbyt łatwo można było zostać zaliczonym w poczet apologetów nowej rzeczywistości. W ten sposób powstanie warszawskie stało się jednym ze źródeł tożsamości opozycji antykomunistycznej czy nawet – w skrajnej wersji – postawy antysystemowej, skierowanej przeciw „władzy” czy „politykom” w ogóle.

Wśród licznych ważnych przyczyn, dla których tak trudna jest dziś rzetelna dyskusja o stosunku Armii Krajowej w różnych częściach Polski do ludności żydowskiej, niewątpliwie istotną rolę odgrywa instrumentalne posługiwanie się tą kwestią przez propagandę komunistyczną pierwszych lat powojennych. Przykłady rzekomego lub prawdziwego antysemityzmu partyzantów lub nawet AK jako organizacji pojawiały się na łamach „Głosu Ludu” na tyle często, że nastąpiło ich utożsamienie z okresem najgorszych propagandowych kłamstw (zob. s. 106–107). Dlatego właśnie, zupełnie niezależnie od ewentualnych innych uprzedzeń czy interesów, dla wielu ludzi przywiązanych do pamięci Armii Krajowej i ukształtowanych przez wieloletnią walkę o jej dobre imię, każdy, kto podaje w wątpliwość czystość intencji i moralność czynów żołnierzy AK, przemawia głosem najohydniejszej komunistycznej propagandy^6.

Warto też zauważyć, że ponieważ powstanie w getcie warszawskim upamiętniano także w latach, w których pamięć o powstaniu 1944 roku była zakazana^7, pomiędzy tymi dwoma wydarzeniami wytworzył się na wielu polach rodzaj specyficznej „konkurencji pamięci” czy „konkurencji ofiar”8. W sposób rzadko wypowiadany otwarcie, lecz wyraźnie wyczuwalny, dotyczy ona na przykład zagranicznej recepcji obydwu zrywów. Dla niektórych środowisk prawicowych słynne uklęknięcie Willy’ego Brandta odbyło się „pod niewłaściwym pomnikiem”9.

Podobnie fakt, że do dziś – mimo wspaniałej tradycji folklorystycznej czy socjologicznej – tak niewiele mówi się i pisze w Polsce  o   k l a s o w y m   w y m i a r z e   p a m i ę c i,  w znacznej mierze można zapewne wytłumaczyć utożsamieniem, jakie w zbiorowej świadomości nastąpiło między próbami klasowej reinterpretacji historii a komunistyczną nowomową. Tymczasem akurat przypadek powstania warszawskiego wydaje się z klasowego punktu widzenia szczególnie interesujący! W jakim stopniu można by – przynajmniej niektóre toczące się w jego ramach działania – rozumieć jako  p o w s t a n i e   r o b o t n i c z e?  Jakie znaczenie ma klasa społeczna w sytuacji konfliktu, w którym tak wiele zależało od dzielnicy zamieszkania? Jak przedstawiciele poszczególnych grup społecznych oceniali decyzję o jego wybuchu? Jak radzili sobie w sytuacjach skrajnej deprywacji? Jakie znaczenie miał podział klasowy w sytuacji, gdy zakłady pracy faktycznie nierzadko tworzyły instytucjonalne zręby samoorganizacji (dla cywilów i powstańców) oraz wyznaczały topograficzne ramy walk (zdobywano konkretne fabryki i ich broniono)?

Paradoksalnie ofiarą poczucia „semantycznego oblężenia” stała się także w znacznej mierze cywilna pamięć powstania. Wspominana już maskulinizacja i militaryzacja obrazu walki spowodowała wyparcie z wielu obszarów dyskursu cierpienia zwykłych ludzi, ich strachu, wątpliwości czy możliwego braku utożsamienia z ideą zbrojnej walki. (Choć trzeba też zauważyć, że ostatnimi czasy podjęto, zwłaszcza w Muzeum Powstania Warszawskiego, kilka inicjatyw mających na celu przywrócenie tego obszaru pamięci^10). Do dziś obraz dziecka w powstaniu jest niemal tożsamy z Małym Powstańcem, a więc aktywnym i dobrowolnym (?) uczestnikiem walki zbrojnej. Krytyczna refleksja nad tą figurą zbiorowej wyobraźni właściwie dopiero się w Polsce rozpoczyna^11. Jeżeli tak się stało, to w pewnej mierze dlatego, że figury niewinnego dziecka, kobiety czy bezbronnego cywila eksploatowała po wojnie komunistyczna propaganda. Wszelkie próby niuansowania obrazu mogą więc zostać odebrane jako powrót do zapoczątkowanego przez „Głos Ludu” nurtu „epatowania cierpieniem bezbronnych” i wygrywania cywilów przeciwko powstańcom^12. Paradoksalnie, oficjalny nurt pamięci PRL uległ już od lat 60. trwałej militaryzacji i maskulinizacji, poddając się dyskursowi kombatanckiej „wspólnoty doświadczenia bojowego”, która wspaniałomyślnie przezwyciężała nawet podziały ideologiczne. Miejsca na alternatywne opowieści o doświadczeniu powstania już wtedy zabrakło więc w oficjalnym obiegu, a i obiegi nieoficjalne wcale nie były chętne do podtrzymywania bardziej zróżnicowanej wizji historii^13.

Zaskakująco często pamięć powstania warszawskiego zwraca się także przeciw przebiegowi polskiej transformacji ustrojowej i naśladowaniu zachodnich wzorców. W publicystyce prawicowej politykę opartą na pamięci i szacunku dla przeszłości, której przykładem jest właśnie dokonujące się po roku 2004 przywrócenie pamięci powstania warszawskiego, chętnie przeciwstawia się dominującemu w latach 90. modelowi „patriotyzmu zapomnienia” (określenie Andrzeja Nowaka^14) czy „pojednania poprzez zamazanie” (Dariusz Karłowicz^15). Ten nurt refleksji przedstawia wizję świata opartego na wyraźnym wyborze, w ramach której pewne dobra czy atrakcje proponuje się Polakom  z a m i a s t pamięci czy  p r z e c i w   n i e j.  W skrajnej wersji jako „wymierzone w powstanie” odbiera się na przykład wszelkie niezwiązane z pamięcią imprezy kulturalne odbywające się w okolicach rocznicy, czego świadectwem były głośne protesty przeciw koncertowi Madonny na Stadionie Narodowym 1 sierpnia 2012 roku czy artykuł księdza Jerzego Bajdy, w którym pada między innymi pytanie, „dlaczego pewne imprezy Owsiakowe odznaczające się poziomem poniżej kultury i poniżej człowieczeństwa, odbywają się właśnie w czasie, kiedy żyje pamięć Powstania Warszawskiego”16. Na pierwszy rzut oka ten sposób myślenia może wydać się zaskakujący, a związek między powstaniem warszawskim a koncertem Madonny czy Przystankiem Woodstock bardzo odległy i naciągany. A jednak, jak postaram się pokazać, tego rodzaju moralna walka z zapomnieniem (w szczególności właśnie z rozrywką wypierającą pamięć) nabiera sensu wpisana w całościowy kontekst historii pamięci. Jest bowiem w zakresie retoryki, etyki czy form wyobraźni czytelną kontynuacją walki z lat 1945–1989.

Ważne wydaje mi się także podkreślenie, że ten „reaktywny” charakter pewnej części kulturowych praktyk upamiętniania dotyczy nie tylko tych, którzy walczą o pamięć powstania, lecz także ich współczesnych ideowych przeciwników. Można odnieść wrażenie, że niektóre środowiska lewicowe i liberalne budują dziś swoją tożsamość na „rytualnym” odcinaniu się od powstania warszawskiego, czyniąc z niego – w myśl zasady pars pro toto – synekdochę całej „narodowej” wizji historii. Dla badaczy i publicystów, którzy w każdej formie „kultu przeszłości” dostrzegają niebezpieczeństwo łatwego osunięcia się w ksenofobię czy nacjonalizm, „mit powstania” i związany z nim kult męczenników są przykładem szczególnie niepokojącej tendencji. W wielu tekstach należących do tego nurtu zwraca uwagę retoryczna strategia autorów, którzy patriotycznemu uniesieniu swych adwersarzy starają się przeciwstawić nie mniejszą gorliwość w wymyślaniu metafor i porównań negatywnych („nie tylko głupota, ale zbrodnia”, „samobójczy szał”, „autodestrukcja”). Oddzielną książkę można by napisać o tej walce o mit, która sama przybiera formę mitu: obraz za obraz, metafora za metaforę, koncept za koncept...17 Co interesujące, wobec wspomnianej wcześniej „konkurencji pamięci” odcięcie się od dziedzictwa powstania warszawskiego dokonuje się czasem właśnie poprzez nawiązywanie (być może w sposób nieświadomie instrumentalny) do pamięci o Zagładzie czy powstania w getcie jako elementów „globalnej wspólnoty pamięci”18. Tony Judt pisał w eseju o pamięci zamykającym słynne Powojnie, że uznanie Zagłady i własnej w niej roli to dziś dla narodów „bilet wstępu do Europy”19. Z kolei pamięć powstania warszawskiego, nawet jeśli marzymy o jej rozpowszechnieniu i europeizacji, ma być przede wszystkim gwarancją zachowania (i uznania w oczach Europejskiego Innego)  o d r ę b n e j  polskiej tożsamości^20. Takie „pamiętanie przeciw”, zawsze ustanawiające pewną symetrię (niechętnie dostrzeganą przez strony konfliktu), to fascynujące zagadnienie, do którego książka ta może być zaledwie drobnym przyczynkiem.

Skomplikowany charakter ma także w odniesieniu do powstania warszawskiego relacja między lokalnością a pamięcią narodową. Wydaje się, że w Polsce, w przeciwieństwie na przykład do Hiszpanii doby frankizmu, nie wytworzyło się wyraźne napięcie między narodową propagandą a regionalnymi formami pamięci opozycyjnej. Do narodu jako całości przed rokiem 1989 odwoływały się w swojej polityce pamięci zarówno władza, jak i opozycja. Niewątpliwie niektóre opisywane w tej książce wątki pozostają ściśle związane z tradycją warszawską, często dotycząc pamięci rodzinnej czy związku z konkretnymi miejscami. Zarazem jednak dokumenty archiwalne pokazują wyraźnie, że już w pierwszych latach po wojnie celebrowanie 1 sierpnia pamięci o powstaniu stało się w całej Polsce istotną formą manifestowania przywiązania do antysystemowej wizji historii. Znaczenie powstania jako elementu pamięci  n a r o d o w e j  wzrosło jeszcze po roku 1989, kiedy to na przykład wiele polskich miast zdecydowało się na uczczenie Godziny „W”, a decyzję władz często w sposób mniej lub bardziej zorganizowany wspierają mieszkańcy.

Widzimy więc, że powstanie warszawskie jako przedmiot współczesnych odczytań politycznych i kulturowych łączy w sobie często sprzeczne na pierwszy rzut oka cechy: dumę i poczucie zagrożenia, zdolność tworzenia wspólnoty politycznej i rolę katalizatora manifestacji zwróconych przeciw politykom, lokalny wymiar rodzinny i topograficzny oraz funkcję spoiwa narodowej kultury pamięci. W ten sposób atrakcyjność i pozytywna siła przyciągania, jaką ma dziś powstanie warszawskie, jest poprzez skomplikowaną historię upamiętnień spleciona także z formami pamięci o charakterze zamkniętym czy wręcz wykluczającym.

DZIEDZICTWO PAMIĘCI, BRZEMIĘ PAMIĘCI

Omawiana tu zależność pamięci od własnej historii dotyczy nie tylko czasu po danym wydarzeniu, lecz rozciąga się także na jego „prehistorię”. Dlatego nasz dzisiejszy stosunek do powstania warszawskiego przedstawiałby się zapewne całkiem inaczej, gdyby sytuacja odcięcia od praktyk pamięci po roku 1945 miała charakter bezprecedensowy. Tymczasem w połowie XX wieku polska kultura publicznej żałoby miała już gotowy repertuar środków umożliwiających jej funkcjonowanie „w podziemiu”. Nasza pamięć zbiorowa od dawna była już ukształtowana jako opozycyjna „przeciw-pamięć”, stojąca w kontrze do oficjalnej wersji historii narzucanej z góry, przez obcą władzę. Wszak w czasie, gdy w Europie formowały się nowoczesne kultury narodowe, a w tyglu historii roztapiała się i wykuwała nowa tożsamość zjednoczonych Niemiec czy Włoch, Polska znajdowała się pod zaborami. Pogrzeby mężów stanu, które w XIX wieku jednoczyły Niemców albo Włochów we wspólnej tożsamości narodowej, w Polsce wprawdzie umacniały poczucie więzi, pozostawały jednak zawsze skierowane przeciw władzy państwowej i czynnikom oficjalnym. Pamięć powstania listopadowego czy styczniowego była więc radykalnie czymś innym niż wspólne opłakiwanie ofiar wojny francusko-pruskiej czy włosko-austriackiej. Dwudziestolecie międzywojenne to krótki okres gorączkowego nadrabiania zaległości i wynajdywania nowych form pamięci zbiorowej przystających do realiów XX wieku, opóźnienie było jednak zbyt wielkie, a czasu – jak się okazało – zbyt mało.

Pod hegemonię najpierw nazistowską, a później komunistyczną polskie społeczeństwo trafiło więc bez ukształtowanego repertuaru zbiorowych praktyk pamięci oficjalnej. Ta pozorna słabość, oglądana z innej perspektywy, mogła jednak okazać się siłą! Brakło wprawdzie w polskiej tradycji i kulturze utrwalonych ceremonii umacniających państwo, zarazem jednak w społeczeństwie wciąż jeszcze wspominającym stulecie zaborów było pod dostatkiem praktyk antysystemowych czy nawet wywrotowych. Można wręcz powiedzieć, że niemal mistyczne przyzywanie poległych bohaterów przeciw aktualnej władzy należało już do polskiej tradycji. Ilekroć Polacy spotykali się na tajnych kompletach, wychodzili na ulicę, by upamiętniać wydarzenia historyczne, czy sięgali po pióra i maszyny do pisania, zza grobu przywoływali swych zmarłych do walki z wrogiem.

Repertuar form pamięci skierowanej przeciw władzy i jej instytucjom stosowany podczas okupacji niemieckiej, a następnie w okresie PRL, opierał się na dobrze ugruntowanej tradycji. W ten sposób powstanie warszawskie odziedziczyło antysystemowe brzemię niepodległościowych manifestacji z XIX wieku. Dzięki temu służyło jako znak rozpoznawczy opozycji przez cztery dekady PRL i  – jak łatwo zobaczyć, włączając telewizor 1 sierpnia – pozostaje ważnym środkiem wyrażania całkiem współczesnych sympatii politycznych.

Tu jednak następuje kolejny zwrot akcji. Opozycyjny, delegitymizujący władzę charakter zbiorowej pamięci Polaków okazywał się niezwykle przydatny w sytuacji ograniczonej suwerenności. Wiele wskazuje jednak na to, że po dwudziestu pięciu latach od obalenia komunizmu żałoba i pamięć nie zyskały wcale mocy umacniania władzy, jaką mają zazwyczaj w innych państwach europejskich. Przeciwnie! Niezdolni ani do odesłania zmarłych z powrotem do grobów, ani do zaprzęgnięcia ich w służbę państwu i władzy, jesteśmy skazani na przeżywanie wciąż od nowa nieprzepracowanej żałoby. Społeczeństwo Francji czy Anglii oskarża czasem rządzących o cyniczne wykorzystywanie zmarłych poprzez politykę pamięci. W Polsce też padają takie zarzuty. Sądzę jednak, że są do pewnego stopnia chybione. Trwałość form pamięci spowodowała u nas odwrócenie ról. W pewnym sensie to zmarli (mniej lub bardziej cynicznie) wykorzystują dziś żywych dla swych interesów.

Dlatego, w pewnym metaforycznym sensie, można powiedzieć, że  p o l s k ą   p o l i t y k ę   p a m i ę c i   z z a   g r o b u   u p r a w i a j ą   u p i o r y.  Na przykładzie powstania warszawskiego widać to szczególnie wyraźnie. Próba zrozumienia znaczenia, jakie powstanie warszawskie miało przez siedemdziesiąt lat funkcjonowania jako wydarzenie historyczne, wymaga więc refleksji nad śmiercią i narzędziami jej kulturowego oswajania.

Przeskoczenie czy ominięcie procesu dostrajania nowych form wojny (środki masowej zagłady), organizacji politycznej (obywatel państwa narodowego jako podmiot polityczny) i nowych środków wyrazu żałoby, jaki społeczeństwa zachodnie przechodziły na początku XX wieku, prowadzi do niedopasowania, w którym narzędzia żałoby nie nadążają za narzędziami zadawania śmierci. Niedopasowanie to – jak postaram się pokazać – wykracza dalece poza kwestię honorowania zmarłych, obejmując szeroko rozumiany wpływ pamięci zbiorowej na legitymizację i delegitymizację władzy.

W tym sensie Powstanie umarłych jest więc kolejną książką opowiadającą o zmaganiach Polski z nowoczesną formą i własną skomplikowaną przeszłością. Mam jednak nadzieję, że jej atutem może być konsekwentne skupienie na jednym tylko wydarzeniu i praca na szerokim, lecz wyraźnie ograniczonym materiale źródłowym.

Powstanie warszawskie jest tu, oczywiście, tylko przykładem. W żadnym wypadku nie twierdzę, że można je uznać za jedyny klucz do wyjaśnienia współczesnej Polski. Być może bardziej poprawne jest wręcz rozumowanie przeciwne, w ramach którego to współczesna polska kultura, będąca produktem skomplikowanych i wielopoziomowych procesów historycznych, pozwala nam zrozumieć powstanie warszawskie. Ostatecznie zyskuje ono sens dopiero wpisane w taką lub inną opowieść o Polsce.

ZARYS STANU BADAŃ

Na gruncie zarówno historii, jak i socjologii powstało wiele opracowań na temat samego powstania warszawskiego, jego funkcjonowania w pamięci społecznej oraz problematyki polskiej pamięci zbiorowej w ogóle.

Najbliższym kontekstem dla proponowanej tu analizy jest niewątpliwie książka Jacka Zygmunta Sawickiego Bitwa o prawdę. Historia zmagań o pamięć Powstania Warszawskiego 1944–1989^21. Przez drobiazgową analizę źródeł Sawicki krok po kroku ukazuje starcie między oficjalną propagandą a oddolnymi praktykami pamięci przez cały okres PRL. Wybór różnorodnych tekstów poruszających problematykę walki o pamięć powstania między władzą a opozycją w PRL przedstawia także wydany przez Muzeum Powstania Warszawskiego tom pokonferencyjny Walka o pamięć. Władze i społeczeństwo wobec Powstania Warszawskiego 1944–1989^22. Z kolei Spór o Powstanie. Powstanie Warszawskie w powojennej publicystyce polskiej 1945–1981, opatrzony wstępem i komentarzem Dariusza Gawina, prezentuje w jednym miejscu „węzłowe” teksty publicystycznego sporu o powstanie^23. Już same tytuły tych trzech ważnych pozycji – „bitwa”, „walka” i „spór” – wiele mówią o podstawowej osi, wokół której zorganizowana jest dotychczasowa refleksja naukowa nad historią pamięci o powstaniu. Także dla proponowanej tu opowieści zagadnienie rywalizacji między pamięcią oddolną i oficjalną będzie miało znaczenie kluczowe, w swojej rekonstrukcji wykraczam jednak poza te ramy zarówno chronologicznie (poświęcając stosunkowo wiele miejsca dziejom pamięci po roku 1989), jak i problemowo (analizując także inne ważne „osie semantyczne”, takie jak choćby przepracowywanie traumatycznych doświadczeń, międzypokoleniowa solidarność młodych czy wpływ rozwoju nowych form i technik pamięci na obraz powstania).

Zagadnienie historii pamięci o powstaniu warszawskim wpisanej w rzeczywistość materialną powraca wielokrotnie w Nośnikach pamięci historycznej Marcina Kuli^24. Pamięciowe (i niepamięciowe) topografie Warszawy w odniesieniu do powstania kreśli Elżbieta Janicka w Festung Warschau. Obydwie te prace są istotnym punktem odniesienia w rozdziałach poświęconych przestrzeni i socjologii miasta.

Polska szkoła badań socjologicznych nad pamięcią zbiorową ma długą i bogatą tradycję^25. W ostatnim czasie na temat pamięciowego dziedzictwa PRL, roli pamięci w okresie transformacji ustrojowej, pamięci jako powodzie do wstydu i dumy oraz o roli konfliktów pamięci we współczesnej Polsce pisali między innymi Marian Golka, Piotr Tadeusz Kwiatkowski, Andrzej Szpociński i Bartosz Korzeniewski^26, naświetlając kluczowe dla przedstawianych tu rozważań konteksty. Powstanie warszawskie nieodmiennie zajmuje istotne miejsce na „mapie pamięci zbiorowej” ukazywanej w świetle ilościowych i jakościowych badań opinii publicznej, wymieniane przez respondentów jako jedno z kluczowych wydarzeń w historii polski^27. W swojej pracy wiele uwagi poświęca powstaniu także Barbara Szacka, analizując jego miejsce w świadomości Polaków narzędziami socjologicznymi. Jej wizja kształtowania się pamięciowych relacji między władzą a opozycją była dla mnie kluczowym punktem wyjścia w części poświęconej konfliktom pamięci^28. Funkcjonowanie ZBoWiD-u jako kluczowej instytucji „konsolidującej” pamięć zbiorową w czasach PRL opisywała w perspektywie badań nad pamięcią zbiorową Joanna Wawrzyniak^29. Z kolei pionierskie badania nad powstaniem warszawskim (i pamięcią o nim) z punktu widzenia płci kulturowej zapoczątkowała Płeć powstania warszawskiego Weroniki Grzebalskiej^30.

Wszystkie wspomniane prace były ważnym punktem odniesienia dla zaproponowanych tu interpretacji. Wydaje się jednak, że istnienie najbardziej nawet wyczerpujących opracowań historycznych i socjologicznych nie podważa sensowności podjęcia zagadnienia przez semiotyka kultury.

Książka ta, choć opiera się na chronologicznej rekapitulacji wydarzeń na podstawie materiału źródłowego, nie ma charakteru  r e k o n s t r u k c j i   f a k t ó w.  Została natomiast pomyślana jako studium nad znaczeniami wyrażającymi się poprzez kulturowe praktyki pamięci. Uprawiając badania nad pamięcią kulturową, poruszamy się więc raczej w dziedzinie antropologii czy semiotyki niż klasycznie rozumianej historii. To nie przeszłość jest bowiem przedmiotem naszych dociekań, lecz jej żywa obecność w teraźniejszości (choćby nawet ta  t e r a ź n i e j s z o ś ć  rozgrywała się wczoraj, przed rokiem czy pięcioma dekadami). Badania nad pamięcią kulturową postrzegam jak zaproszenie, by w przeszłości dostrzec istotny komponent codzienności – zarówno w jej wymiarze powszednim, jak i świątecznym. Celem nie jest tu ostateczne wyjaśnienie jakichś zjawisk, lecz zrozumienie, w jaki sposób pamięć tego, co zdarzyło się wczoraj, leży u źródeł naszego postrzegania dnia dzisiejszego, a także wyznacza nasze spojrzenie ku jutru.

Codzienność jest zbudowana z przeszłości. To ona determinuje nasze cele i sposoby ich osiągania. W tym najszerszym sensie wszystkie praktyki kulturowe okazują się praktykami pamięci o tyle właśnie, o ile są kulturowe. Kulturowy może znaczyć też: ufundowany na pamięci. Na co dzień jednak – choć żyjemy pamięcią – nie poddajemy jej refleksji. Wszechobecność przeszłości w naszej codzienności pozostaje więc niewidoczna. Najbardziej charakterystyczną (i zaskakującą) cechą codzienności jest właśnie jej niezawodność – to, że rzeczywistość po prostu działa i tak rzadko nas zaskakuje. Proponowane tu rozumienie pamięci pozwala spojrzeć na przeszłość jak na maszynerię, która, pozostając ukryta za teraźniejszością, czasem umożliwia jej niezawodne działanie, czasem zaś – przeciwnie – nagle i nieoczekiwanie powoduje konflikty czy zgrzyty. Choć zatem w określeniu „historia pamięci” wydaje się kryć zdwojona niedzisiejszość, trudno o przedmiot badań bardziej  a k t u a l n y.

CZĘŚĆ I

OPOWIEŚCI O ŚMIERCI

ODPOWIEDNIOŚĆ FORM ŻAŁOBY I TECHNIK ZABIJANIA

Jednym z ważnych osiągnięć współczesnych badań nad pamięcią zbiorową jest odkrycie odpowiedniości między dostępnymi technikami zabijania a wykorzystywanymi przez daną wspólnotę formami upamiętniania zmarłych. Dopasowanie form żałoby do poczucia zbiorowej straty to według badaczy zagadnienia warunek wykształcenia i podtrzymania nowoczesnej wspólnoty politycznej, jaką jest państwo narodowe. Pod wieloma względami współczesna polska pamięć zbiorowa, przez lata poddana deprywacji, rzuca tej tezie wyzwanie. Powstanie warszawskie, z dziesiątkami tysięcy „nieopłakanych” zmarłych, rysuje się na tym tle wyjątkowo niepokojąco.

Brytyjski socjolog Paul Connerton stwierdza sentencjonalnie, że „pamięć narodziła się z ducha żałoby”31. Jego słowom wtórują inni wybitni badacze, uznający opłakiwanie zmarłych za najpierwotniejszą formę zbiorowych praktyk upamiętniania. Zwracają się one ku temu, co utracone i nieobecne, w ich centrum zawsze znajdują się więc figury śmierci, zmarłego czy pogrzebu.

Za tą fundamentalną jednorodnością źródeł kryje się jednak zróżnicowanie wynikające z uwarunkowań geograficznych, historycznych, płciowych czy klasowych. Z punktu widzenia badań antropologicznych i socjologicznych jest właściwie stwierdzeniem banalnym, że różne epoki i różne kultury odczuwają i przeżywają stratę w odmienny sposób. Czym innym pamięć o zmarłych była dla starożytnych Greków, czym innym dla średniowiecznych rycerzy; inaczej pamiętali pańszczyźniani chłopi, ze swym silnym poczuciem wspólnotowości, inaczej indywidualistycznie nastawieni mieszczanie doby wczesnego kapitalizmu. W czasie i przestrzeni zmienia się zarówno przedmiot żałoby (to, kogo opłakujemy: krewnego, współplemieńca, współobywatela, człowieka), jak i jej podmiot (kto właściwie opłakuje: rodzina, plemię, naród, ludzkość...). Różne doświadczenia śmierci wymagają różnych repertuarów symbolicznych środków wyrazu. Dlatego właśnie pamięć zbiorowa jest tak silnym narzędziem zarówno  j e d n o c z e n i a  wspólnoty, jak  i   p r z e c i w s t a w i a n i a    jej innym, obcym, wrogom...

Wychodząc od tego rodzaju spostrzeżeń, badacze zjawiska stwierdzają, że na początku XX wieku w całej Europie mieliśmy do czynienia z kryzysem języka żałoby związanym z radykalną zmianą doświadczenia śmierci. Jeśli odejście jednostki, jak stwierdza Alfonso M. di Nola, autor książki o kulturowych formach opłakiwania zmarłych, jest zjawiskiem „wstrząsając[ym] całą strukturą społeczną”32, to jakimi kategoriami należy opisać katastrofy, w których wyniku śmierć ponoszą setki, tysiące czy miliony ludzi? Ci sami uczeni, którzy podkreślają znaczenie żałoby dla kształtowania się form zbiorowej pamięci, jednym głosem mówią więc o radykalnym przeobrażeniu form upamiętniania, jakie wymusiła tragedia dwóch kolejnych wojen światowych.

Już I wojna światowa, czy też Wielka Wojna, jak nazywa się ją w Anglii i we Francji, postawiła całe narody w obliczu załamania dawnego języka żałoby. Jak wyrazić i przepracować zbiorowe poczucie straty, które przyniosła anonimowa, masowa śmierć setek tysięcy czy milionów obywateli? Sprawa była tym bardziej skomplikowana, że w przeciwieństwie do ofiar zabranych przez pustoszące Europę epidemie, zginęli oni właśnie jako obywatele, ich śmierć domagała się więc wyjaśnienia czy wręcz uzasadnienia. Nie można jej było pozostawić „samej sobie” ani opowiedzieć w kategoriach wyroków Boga czy Ślepego Losu. To ojczyzna (Francja, Anglia, Niemcy) wysłała swoich żołnierzy na bezkresne pola bitew i to ona musiała wytłumaczyć ich rodzinom i bliskim sens straty, której doświadczyli. Dawne formy upamiętniania wojen, podkreślające figury zwycięzców i bohaterów, nie mogły podołać temu zadaniu, bezradne wobec masowości i anonimowości rzezi, jaka dokonywała się na nowoczesnych polach bitew. Dla opisania, zrozumienia i opłakania poniesionej straty niezbędne okazało się zatem wynalezienie nowego „języka żałoby”33. Przede wszystkim wobec ogromu zabitych nie sposób było już opłakiwać każdego zmarłego z osobna. Po drugie, odczłowieczenie zabijania wynikające z zastosowania nowych rodzajów broni sprawiło, że dawne figury „zwycięzców” i „poległych w obronie ojczyzny” w zbiorowej wyobraźni ustąpiły miejsca postaciom katów i ofiar.

Można więc powiedzieć, że  p o m i ę d z y   t e c h n o l o g i ą   z a b i j a n i a   a   t e c h n o l o g i ą   u p a m i ę t n i a n i a   o f i a r   m u s i   i s t n i e ć   s w e g o   r o d z a j u   o d p o w i e d n i o ś ć.  Badacze zagadnienia podkreślają konsekwentnie, że wynalezienie nowej kultury pamięci było możliwe jedynie dzięki rozwojowi nowych technologii i silnych państw narodowych. Te same czynniki, które wywołały nowoczesną, totalną wojnę, doprowadzając do „totalnej żałoby”, umożliwiły więc zarazem jej przepracowanie. Czołgom, samolotom, gazom bojowym, a także obozom zagłady została przeciwstawiona nowoczesna zbiorowa pamięć, która – podobnie jak nowoczesna wojna – z łatwością może objąć całe narody, a nawet przybrać wymiar globalny.

Również w sferze podmiotów i przedmiotów istnieje symetria pomiędzy nowoczesną wojną i nowoczesną pamięcią. Jako strony wielkich konfliktów XX wieku występowały zazwyczaj państwa narodowe, i to one właśnie były przedmiotem i podmiotem nowych praktyk żałoby. Narodowy wymiar pamięci podkreślają podręczniki i pomniki, pokrzepiające przemówienia przywódców i groby nieznanego żołnierza – człowieka pozbawionego wszelkich cech charakterystycznych poza  n a r o d o w o ś c i ą  właśnie, która kazała mu odważnie wystąpić przeciw wrogowi^34.

Ta symetria narodowego charakteru wojny i pamięci szczególnie rzuca się w oczy po I wojnie światowej. Można wręcz powiedzieć, że retoryka okopów i retoryka żałoby były pod wieloma względami równoważnymi momentami szczytowymi w rozwoju europejskiego patriotyzmu^35.

W ogóle tożsamość narodowa i związana z nią pamięć są zjawiskami znacznie młodszymi, niż zwykliśmy sądzić, projektując nasze wyobrażenie Polski i polskości na czasy Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Jagiellonów czy nawet Piastów. Badania nad formowaniem się narodów każą ich współczesną wersję datować znacznie później – najważniejsze przemiany w tym zakresie w większości państw europejskich odbywały się dopiero w wiekach XVIII i XIX. Oczywiście te „wspólnoty wyobrażone” i ich „tradycje wynalezione” kształtowały się tak, by sprawiać wrażenie odwiecznych i wiecznych. Nowoczesne wyobrażenie Francji z czasów porewolucyjnych przenoszono więc w programach szkolnych na Pieśń o Rolandzie, obraz imperialnej Anglii rzutowano na cykl legend arturiańskich itd. Jeśli jednak uważnie przyjrzymy się poszczególnym rytuałom, symbolom czy ideom tworzącym poczucie tej lub innej europejskiej tożsamości narodowej, okaże się, że u zarania XX wieku były to koncepcje stosunkowo młode, wyznawane przez najwyżej kilka pokoleń, a przy tym dość słabo jeszcze okrzepnięte. Paradoksalnie więc zależność między narodem i pamięcią – czy, jak ujmuje to Connerton, między „narracjami legitymizującymi” a „narracjami żałobnymi”36 – okazuje się obustronna! Społeczeństwa pogrążone w żałobie potrzebowały państwa narodowego jako silnego podmiotu, który by pokierował zbiorowym przepracowaniem traumy. Z kolei idea narodu wiele na tej żałobie skorzystała, trafiając do masowej wyobraźni właśnie pod postacią praktyk opłakiwania zmarłych^37.

Bez  w ł a ś c i w e g o  upamiętnienia zmarli – i związane z nimi wydarzenia historyczne – prześladować będą żywych, dzieląc ich, nastawiając przeciw sobie i rozbijając wspólnoty. W odniesieniu do nowoczesnych społeczeństw zachodnich zagadnienie to celnie opisuje Paul Williams, analizując kluczowe  p o l i t y c z n e  znaczenie ludzkich szczątków we współczesnym boomie pamięciowym:

Podczas I wojny światowej i zaraz po niej państwa europejskie przejęły kontrolę nad ciałami [poległych – przyp. M.N.], podejmując zazwyczaj decyzję o tym, że żołnierze polegli w boju za granicami kraju będą pochowani w miejscu śmierci w imiennych, lecz identycznych grobach. W przeciwieństwie do dawniejszych wojen, w których następstwie żołnierze spoczywali w masowych grobach, ta nowa forma pochówku oznaczała zarazem demokratyzację, indywidualizację i biurokratyzację śmierci.38

W ten sposób ujednostkowienie śmierci zostało powiązane z budową legitymizacji nowoczesnego państwa narodowego. Paradoksalnie, śmierć na polu bitwy stała się zarazem bardziej jednostkowa i bardziej masowa, podobnie jak życie w industrialnym społeczeństwie i polityka poddana regułom Weberowskiej biurokratyzacji. Poległy opłakiwany w ramach nowego języka żałoby to  o b y w a t e l  – członek wspólnoty wyznaczanej przez państwo narodowe i zarazem podmiot (i przedmiot) demokratycznej władzy.

Tak sformułowane założenie o koniecznej odpowiedniości środków zadawania śmierci i odbywania żałoby doprowadziło wielu autorów do postawienia mniej lub bardziej otwarcie bardzo interesującej hipotezy.  G d y b y   n i e   ó w   n o w y,  n a r o d o w y   j ę z y k   ż a ł o b y,  s p o ł e c z e ń s t w a   e u r o p e j s k i e   p o   d w ó c h   w o j n a c h   ś w i a t o w y c h   p o g r ą ż y ł y b y   s i ę   w   c h a o s i e   i   o d m ę t a c h   s z a l e ń s t w a.  Nastąpiłoby zjawisko, które Jay Winter nazywa wprost „powrotem umarłych” – zbiorowy obłęd podkopujący najgłębsze fundamenty cywilizacji i porządku społecznego^39.

Cóż jednak, gdyby istniało społeczeństwo, które doświadczyło wojny totalnej, ale zostało w jakiś sposób odcięte od form jej zbiorowego przepracowania?

***

Kiedy po raz pierwszy czytałem prace Wintera i Connertona na temat żałoby, byłem już po kilku latach zbierania materiałów dokumentujących historię pamięci o powstaniu warszawskim. Od razu uderzyła mnie myśl, że – przynajmniej pod niektórymi względami – mamy tu do czynienia z tym, co badacze nowej kultury żałoby uznają za „przypadek niemożliwy”. Nie jest oczywiście tak, że społeczeństwo polskie, a w szczególności mieszkańcy Warszawy, byli całkowicie odcięci od nowoczesnych form upamiętniania zmarłych. Skomplikowany splot okoliczności politycznych sprawił jednak, że powstanie warszawskie zostało najpierw poddane wielu kommemoratywnym ograniczeniom, a następnie na wiele lat wykreślone z oficjalnego kalendarza pamięci. Oddawanie hołdu poległym, a w skrajnych przypadkach nawet grzebanie ich, okazywało się znacznie utrudnione. W niektórych okresach stawianie zniczy na Cmentarzu Powązkowskim było zabronione i zagrożone najwyższym wymiarem kary. Za działalność w komitetach ekshumacyjnych zasądzano wyroki wieloletniego więzienia.

Czy zatem faktycznie, w jakiś sposób, powstanie „czyni nas szalonymi”? Czy nieopłakani zmarli powracają – w kulturze, polityce, zbiorowej wyobraźni – dręcząc i podporządkowując sobie żywych? Być może taki klucz interpretacyjny pozwoliłby nam rzucić nowe światło na współczesne znaczenie powstania warszawskiego.

ANTROPOLOGICZNY OBRAZ „OPĘTANIA PRZEZ NIEOPŁAKANYCH ZMARŁYCH” JAKO KLUCZ DO INTERPRETACJI POWSTANIA

Jednym z kluczy, jakie można zastosować do interpretacji współczesnego znaczenia powstania warszawskiego, jest analiza zmian natężenia jego upamiętniania w czasie. Ograniczenie czy wręcz zakazanie praktyk pamięci w pewnych okresach (w szczególności w latach 1945–1953), czy niedostateczne znaczenie, jakie według wielu komentatorów przypisywano mu w innych okresach (na przykład w latach 1989–2004), owocuje pamięciowymi „eksplozjami”, które mają za zadanie – używając metafory antropologicznej – udobruchanie gniewnych zmarłych, nieusatysfakcjonowanych poświęcaną im wcześniej uwagą. Oczywiście w roli rzeczników upiorów występują całkiem realne grupy społeczne i aktorzy polityczni, zrozumienie ich działań i motywacji staje się jednak łatwiejsze po nałożeniu nań antropologicznego modelu „opętania przez duchy przodków”. Z tej perspektywy nagromadzenie praktyk upamiętniających, jakie da się zaobserwować po roku 2004, można odczytywać jako próbę spóźnionego przepracowania żałoby, „nadrobienia” niedopełnionych obowiązków czy wręcz „zadośćuczynienia” zmarłym za wcześniejsze zaniedbania. Tym więcej poświęca się dziś powstaniu uwagi, im większe jest poczucie wcześniejszego zapominania i zakłamywania tego wydarzenia (w latach 1945–1989) czy choćby jego zaniedbywania (w latach 1989–2004, mniej nasyconych polityką pamięci). Wymowną manifestacją poczucia „niedopełnienia” żałoby jest topos wstającej z grobów armii umarłych, powracający w odniesieniu do powstania warszawskiego w literaturze, muzyce, publicystyce i sztukach wizualnych.

Każdy z powracających do stolicy w początkach 1945 roku stracił kogoś w trakcie wojny: sąsiada, przyjaciela, członka rodziny, towarzysza broni. Wbrew późniejszym politycznym zawłaszczeniom strata miała charakter jednoczący i egalitarny. Oczywiście przy bliższym oglądzie okazałoby się, że pamięć żałobników była zwrócona w różnych kierunkach. Jedni przeżywali śmierć bliskich poległych we wrześniu 1939 roku; drudzy – sąsiadów zamordowanych podczas likwidacji getta; wspomnienia innych – z różnych powodów – sięgały jedynie roku 1944. Ta wielokierunkowość pamięci jest jednak tematem na oddzielną opowieść. Tu przyjrzyjmy się traumie powrotu do martwego miasta przede wszystkim przez pryzmat pamięci  o   o f i a r a c h   p o w s t a n i a,  ponieważ to wokół niej będzie się rozgrywać polityczny konflikt, o którym opowiadają kolejne rozdziały.

W wyniku splotu uwarunkowań politycznych niektórzy polegli (przede wszystkim z AK) zostali odcięci od praktyk pamięci, gdyż ich opłakiwanie podważałoby prawomocność nowego ustroju. Opłakiwanie innych (ludności cywilnej) zostało obwarowane wieloma skomplikowanymi regułami. Jeszcze innych wreszcie (powstańców z AL) otoczono nimbem bohaterskim i narzucono całej wspólnocie jako przedmiot kultu. Z pewnego punktu widzenia można więc powiedzieć, że żałoba po roku 1944 została przeprowadzona „niepoprawnie”.

(Oczywiście nie twierdzę tu, że żałoba po powstaniu warszawskim była w tamtym okresie jedyną tragedią politycznie wypaczoną czy przemilczaną! Wręcz przeciwnie – jak będę się starał pokazać,  o   s z c z e g ó l n y m  znaczeniu, jakie wydarzenie to odgrywa w dzisiejszej kulturze, decyduje raczej to, co działo się z jego pamięcią później).

Za sprawą „poprawnie” przeprowadzonej ceremonii żałobnej trup zostaje przemieniony w „zmarłego” i definitywnie odesłany ze świata żywych. Tymczasem wykluczony i nieopłakiwany trup w świecie tym pozostaje. Do kultury, polityki i zbiorowych wyobrażeń przenika pod postacią  u p i o r a.

***

Elias Canetti określa ten powracający w wielu kulturach motyw jako topos „stosu trupów”40. Zaskakująco podobna wizja pojawia się w różnych momentach historycznych i pod odmiennymi szerokościami geograficznymi. Zawrócona w pół drogi do zaświatów, nadciągająca z mroku armia umarłych. Widzimy ich gnijące ciała, splątane kończyny, półotwarte oczy; słyszymy głosy, które nie są już artykułowaną mową; czujemy przerażający odór rozkładu. Znamy ten obraz doskonale. Przywołują go nieustannie hollywoodzkie filmy o zombie.

Nieczęsto chyba jednak zdajemy sobie sprawę  z   p o l i t y c z n o ś c i  tego obrazu. Armia umarłych zawsze jest figurą  l ę k u   z w i ą z a n e g o   z   w y r z u t a m i   s u m i e n i a.  To nie przypadek, że legiony zombie z amerykańskich seriali przypominają tłum bezdomnych, zbuntowaną młodzież z czarnych wielkomiejskich gett albo odzianych w łachmany uchodźców. Pod postacią zmarłych kulturę zawsze szturmuje jej sumienie, przypominając o czymś niedopełnionym...

Tego rodzaju gniewni umarli mają także moc opętywania żywych. Z łatwością przejmują władzę nad ich wyobraźnią. „Zmarli, jeśli nie zostaną oddzieleni od żywych, czynią ich szalonymi”41. Sądzę, że to afrykańskie porzekadło, przytoczone przez Louis-Vincenta Thomasa w książce Trup, doskonale oddaje podstawowy problem współczesnej polskiej pamięci zbiorowej. Jeśli zgodnie z klasycznym rozpoznaniem psychoanalizy żałoba jest „kontrolowanym przepracowaniem szaleństwa”, to jej niedopełnienie rodzi niebezpieczeństwo zbiorowego obłędu^42.

Wyjątkowo plastycznie zjawisko to opisuje etnograf Michael Lambek, podsumowując badania nad pamięcią, jakie prowadził wśród krajowców na Madagaskarze. Według klasycznej definicji historia mówi w imieniu zmarłych, którzy nie mają już głosu – stwierdza Lambek. Tymczasem mieszkańcy północno-zachodniego Madagaskaru nie tylko rozmawiają ze zmarłymi – zmarli często wręcz przemawiają przez nich. Przodkowie z rodzin królewskich nie są raz na zawsze uwięzieni na kartach kronik czy w wersach eposów. Są wciąż żywi, obecni i działają wśród swych potomków. Relacja ta jest obustronna – sprawia, że dzisiejsi krajowcy żyją jednocześnie w teraźniejszości i w przeszłości. Stąd też, jak aforystycznie podsumowuje Lambek, „współcześni Malgasi nie władają wspomnieniami, oni są przez nie owładnięci”43. Nieprzebłagani zmarli opętują żywych.

Stawienie czoła śmierci, która dotknęła wspólnotę, wymaga więc podjęcia przez nią określonych praktyk żałobnych. Ich zaniechanie jest związane z przerażającymi konsekwencjami. Na całym świecie istnieją rytuały i mity wyrażające lęk przed „gniewnym zmarłym” – przed zemstą przodka, wobec którego z jakiegoś powodu nie dopełniliśmy żałobnych zobowiązań^44.

Jedyną receptą na przezwyciężenie tego rodzaju lęków okazuje się wypełnienie zaległych zobowiązań. Chodzi przede wszystkim o przeprowadzenie obrzędów żałobnych, które mają uśmierzyć gniew tych, którzy odeszli, i zapewnić nawet nie tyle ich przychylność, ile chociaż życzliwą nieobecność. Tego rodzaju lęki i zapobiegające im praktyki przez współczesnych badaczy pamięci zazwyczaj są łączone z Freudowskim schematem żałoby i melancholii, w myśl którego właściwe przepracowanie traumatycznego doświadczenia utraty jest warunkiem dalszego normalnego życia.

Zjawiskom takim, jak opętanie przez duchy przodków czy powrót zombie, chętnie przyglądamy się w kinie albo przynajmniej w społeczeństwach odległych i egzotycznych. Czy moglibyśmy jednak uwierzyć, że coś podobnego jest możliwe we współczesnej Europie? Jeśli istnieje idealny przypadek, by przyjrzeć się teorii gniewnego zmarłego na przykładzie uprzemysłowionego społeczeństwa zachodniego, to jest nim właśnie współczesna pamięć powstania warszawskiego. Jeśli Winter, Connerton i inni badacze pamięci mają rację, zmarli z powstania powinni prześladować współczesnych warszawiaków jako upiory. Dosłownie. Dokładnie tak, jak we wspomnianych wierzeniach, gdzie niepogrzebany i niepożegnany należycie umarły powraca, by mścić się na tych, którzy nie dopełnili praktyk żałoby.

***

Jeśli przyjrzymy się współczesnym tekstom kultury popularnej, okaże się, że wizja powrotu czy wręcz zemsty gniewnych zmarłych pojawia się w odniesieniu do powstania nader często. Zazwyczaj przybiera postać, którą można by określić mianem estetyki Nekropolis, a więc opowieści o nawiedzonym mieście zbudowanym na stosie trupów.

Doskonałym przykładem są losy Piotra Pawła – bohatera powieści Krzysztofa Vargi Nagrobek z lastryko. Protagonistę Vargi nękały koszmary. Śniły mu się warszawskie pomniki przybywające do jego domu, by dopełnić straszliwej zemsty. Jednej nocy byli to radzieccy żołnierze z praskiego monumentu Braterstwa Broni, zwani ze względu na pochylone głowy Czterema Śpiącymi. Mimo swej straszliwej, pomnikowej masy zjawiali się bezszelestnie, z twarzami ukrytymi w cieniu rogatywek i hełmów. Otaczali łóżko i rozbijali głowę bezbronnego Piotra Pawła, kolejno uderzając potężnymi, kamiennymi kolbami. Innym razem nawiedzał go saper z Powiśla, spuszczający na nieszczęśnika wykuty w kamieniu dysk miny, albo zjawiali się ułan i rycerz z Ronda Jazdy Polskiej czy żołnierze z żoliborskiego pomnika Czynu Polonii Amerykańskiej. Także powstańcy warszawscy z placu Krasińskich objawili się pewnej nocy w domu Piotra Pawła:

Cała bezładna grupa wysokich, zabiedzonych postaci, ze szmajserami i butelkami z benzyną, w wielkich niemieckich hełmach, nucących cicho jak tylko nucić potrafią kamienie Marsz Mokotowa. Za nimi przydreptał na swoich krótkich nóżkach Mały Powstaniec z Podwala, żeby się przyglądać z zaciekawieniem.45

Bohater, co zrozumiałe, nie chce umierać. Otoczony przez widma, próbuje je udobruchać, przywołując na swoje usprawiedliwienie zakorzenienie w lokalnej historii. Piotr Paweł zna na pamięć Marsz Mokotowa, wie, jak nazywał się aktor grający główną rolę w Kanale, i recytuje poezję Baczyńskiego. Nie na wiele się to jednak zdaje i kamienni powstańcy dokonują na nim okrutnej egzekucji.

Paradoksalnie wszystko to, w czym Piotr Paweł widziałby swoje ocalenie, okazuje się w rzeczywistości przyczyną jego cierpień. Bohater Vargi przesiąknięty jest duchem swojego miasta: „Mapa genów Piotra Pawła była planem Warszawy, jego genotyp składał się z numerów linii tramwajowych i autobusowych, połączeń Mokotowa z Żoliborzem, Śródmieścia z Pragą i nazw przystanków metra”46. Nie jest to jednak, mimo pozorów, miasto żywe ani nawet miasto dla żywych. Jednym z kluczowych rysów przedstawionej w Nagrobku z lastryko Warszawy jest wszechobecność martyrologii. Każda szkoła nosi imię poległych, bohaterska śmierć jest obecna w nazwach ulic i placów. Mieszkańcy – jak Piotr Paweł – od dziecka słuchają powstańczych piosenek i oglądają filmy wojenne.

Zarazem jednak żyjąc w stolicy, której każdy kamień przesiąknięty jest krwią walczących, w mieście, za które wciąż ktoś ginął i przelewał krew, warszawiacy z powieści zmagają się z przeciwnościami tak banalnymi, jak zapomnienie PIN-u do karty kredytowej czy bolący ząb. Piotra Pawła przeraża wizyta u dentysty, jego codzienne dramaty są jednak wobec tragizmu historii żałośnie nieistotne. Przychodzące co noc pomniki ucieleśniają więc wewnętrzne napięcie bohatera rozdartego między wielkością bohaterskiej przeszłości a błahością przypadłej mu w udziale codzienności. Czasem Piotr Paweł marzy o szansie – o wezwaniu do walki, która i jego uczyniłaby wielkim. Jedyna okazja ratowania świata wiąże się jednak dla niego z grą komputerową w telefonie komórkowym. Kamienni bohaterowie to wyrzuty sumienia człowieka zmuszonego do  z w y c z a j n e g o  mieszkania w mieście-cmentarzu, do niestosownego prozaicznego życia tam, gdzie wciąż przypomina o sobie krwawa historia.

Co interesujące, pomniki wciąż są pomnikami. Ruszają się, lecz nie ożywają do końca, pozostając w sferze symbolicznej przestrzeni miejskiej i nie stając się na powrót mieszkańcami, którymi byli za życia. To właśnie Warszawa – miasto śmierci – poprzez swoje monumenty karze obywateli niegodnych jej bohaterskiej historii. Trudno chyba o bardziej jednoznaczny obraz prześladowania żywych przez zmarłych!

Innego przykładu estetyki Nekropolis, tym razem z pogranicza powieści i komiksu, dostarcza MPO, czyli Miejska Powieść Odcinkowa, przygotowana w 2009 roku przez wydawnictwo Ha!art i Nowy Teatr Krzysztofa Warlikowskiego. Co tydzień kolejny odcinek powieści i komiksu pojawiał się w postaci broszury gazetowego formatu w różnych miejscach stolicy. Autorami każdego wydania była inna para pisarzy i rysowników. Miejska Powieść Odcinkowa, fascynująca już chociażby ze względu na swój happeningowy charakter, dla nas jest interesująca przede wszystkim za sprawą poruszanej tematyki. Otóż w przedstawionym przez nią świecie pod Warszawą istnieje drugie miasto, zamieszkiwane przez trupy. Cała stolica okazuje się zbudowana na jednym wielkim cmentarzysku. W dodatku zmarli, zmęczeni zepchnięciem na margines, postanawiają wychynąć z podziemia i zawładnąć światem żywych. Jeden z autorów MPO w ten sposób opowiada o roli Warszawy w całym cyklu: „W tej powieści to miasto jest głównym bohaterem. Pojawiają się nazwy ulic, pomniki, główne ikony stolicy”47.

W muzyce ostatnich lat najwymowniejszym przykładem estetyki Nekropolis jest zapewne płyta Powstanie Warszawskie (2005) zespołu Lao Che, będąca formą concept albumu, na którym poszczególne utwory układają się w jedną historię – historię powstania właśnie. Przedostatni utwór, Kanały, przynosi przeżywany bardzo subiektywnie, w pierwszej osobie, obraz agonii warszawskiej bitwy:

Tramwajem jadę na wojnę... na pętli u Boga wysiądę,

Padnij, powstań, zgiń, zmartwychwstań, gorączkuję, spluwam, zdycham [...]

Zbuntowane miasto było, od ołowiu płuco zgniło.

Wreszcie przykład fotograficzny, jakiego dostarcza album Miasto Feniksa – War*saw everything. Jego autorzy – Piotr Margas i Maciej Kościelniak – przedstawiają fotomontaże powstałe ze scalenia zdjęć dokumentujących powstanie warszawskie ze współczesnymi ujęciami stolicy. Dzięki niezwykle pomysłowej obróbce dwa plany wydają się przenikać, łącząc w jedną, dość upiorną całość. Zobaczymy tu na przykład cienie powstańców przemykające przed nowoczesnymi witrynami sklepowymi i rodzinę podczas niedzielnego spaceru sfotografowaną na tle zrujnowanego budynku Prudentialu. Takie zestawienie w intencji autorów miało służyć pokazaniu miasta, które „jak Feniks z popiołów, powstało na nowo”48. Efekt jest jednak raczej przerażający niż krzepiący, wydaje się bowiem, że zdjęcia uchwyciły umarłe miasto nieustannie obserwujące niczego niepodejrzewających przechodniów. Dziwaczny drugi człon tytułu: War*saw everything (Wojna widziała wszystko) wydaje się w tym kontekście znaczyć raczej: wojna wciąż patrzy i  – będąc wszędzie – widzi wszystko, choć sama pozostaje zwykle niezauważona...

Fotomontaże Margasa i Kościelniaka wymownie ilustrują najważniejszą cechę estetyki Nekropolis: upływ czasu to za mało, by wymazać śmierć z przestrzeni miejskiej. Tylko właściwie wykonana praca żałoby może ponownie oddzielić umarłych od żywych. Miejsca napiętnowane – a takim miejscem jest właściwie cała Warszawa – pozostaną naznaczone śmiercią już na zawsze. Zmarli w sposób symboliczny są wciąż obecni wśród nas, cień ich śmierci pada na żywych.

Przywołuje to na myśl starożytną etruską torturę uwiecznioną przez Wergiliusza w Eneidzie. Polegała ona na związaniu twarzą w twarz żywego z umarłym tak, by torturowany więzień nie mógł uwolnić się od ciężaru śmierci w jej najbardziej namacalnej postaci:

Umarłych wiązać społem ze żywymi każe,

Z rękoma łącząc ręce, a z twarzami twarze

Ku długiej męce: ropą i krwią zlane ciała

Śmierć powolna w uścisku strasznym zabierała.49

Tortura ta nawet na pełnych krwi i przemocy kartach Eneidy jest wzmiankowana jako wyjątkowo okrutna. W takiej właśnie sytuacji znajduje się wspólnota, której nie było dane pożegnać swych zmarłych i uczynić ich bohaterami.

***

Jak widzimy, choć minęło już siedemdziesiąt lat, wizja miasta pełnego zwłok wciąż prześladuje mieszkańców Warszawy – także tych, którzy osobiście nie doświadczyli traumy. Tego rodzaju wyobrażenie zdolne jest przetrwać przez pokolenia. Tak właśnie stało się z przerażającą wizją miasta-męczennika, Warszawy zamieszkiwanej przez rozkładające się ciała i wciąż narażonej na gniew umarłych.

Joan Ramón Resina, opisując analogiczną pod wieloma względami historię odciętych od praktyk żałoby ofiar hiszpańskiej wojny domowej, pisze, że zmarli, którym – poprzez odpowiedni pogrzeb – nie zapewni się przejścia do świata kultury, „pozostają politycznie żywi”. Ocaleni nie mogą z kolei żyć własnym życiem, stając się już na zawsze zaprzysiężonymi strażnikami pamięci^50. Opowieść przedstawiona na kartach niniejszej książki to właśnie historia o stałej obecności nieopłakanych zmarłych w życiu kolejnych pokoleń i o politycznej aktywności, jaką umarli kontynuują zza grobu.

Tego rodzaju „badanie obecności upiorów” może wydawać się egzotycznym pomysłem, ma już jednak pewną tradycję we współczesnej humanistyce. W tekście poświęconym „widmom Marksa” Jacques Derrida proponuje wręcz nazwę hauntologia na określenie nowej dyscypliny, która zajmowałaby się tego rodzaju zjawiskami. W przeciwieństwie do ontologii, badającej to, co jest, hauntologia (po francusku te dwie nazwy wymawia się identycznie) skupiałaby się właśnie na wpływie  n i e o b e c n e g o  na doświadczaną przez nas rzeczywistość^51. Wtórując Derridzie, Michel Foucault postulował zajęcie się „filozofią widziadeł”, która pozwoliłaby dostrzec istnienie zjawisk podważających „oswojone” kategorie nowoczesnej myśli, takie jak ciało, państwo czy rozum^52... Cytowany wcześniej Ramón Resina zauważa z kolei, że upiór jako ucieleśnienie pamięci wykracza poza to, co poznawalne empirycznie, lecz zarazem wywiera dojmujący wpływ na rzeczywistość^53.

Oczywiście nie chodzi tu o dociekania o charakterze paranormalnym. Zmarli nie muszą nękać żywych w formie tak dosłownej, jak to się działo w przywołanych wyżej przykładach. Postaram się pokazać, że także niesławne buczenie, które od kilku lat rozlega się co roku 1 sierpnia na Cmentarzu Powązkowskim, może być potraktowane jak forma zemsty umarłych. Wszak to właśnie nieprzepracowana żałoba sprawiła, że przez lata pamięć powstania była związana wyłącznie z praktykami opozycyjnymi zwróconymi przeciw rządowi i rządzącym. Współczesne uroczystości rocznicowe można zrozumieć, jedynie biorąc pod uwagę lata wykluczenia, jakie dotknęły pamięć o powstaniu i poległych w nim zmarłych.

Może i duchy przodków nie pojawiają się na cmentarzu pod postacią zgrzytających zębami upiorów, czy jednak trwałość form zbiorowej pamięci nie powoduje w ostatecznym rachunku ciągłej obecności przybyszy z zaświatów? Czy gwiżdżącym i buczącym dziś na Powązkach nie wydaje się czasem, że oto gwiżdżą i buczą przez nich sami powstańcy?

Wystarczy wsłuchać się w to, co mówią i piszą protestujący, by odczuć widmową obecność nieopłakanych zmarłych:

Każdego pierwszego sierpnia oficjalna delegacja ekipy rządzącej, bez udziału opozycji, usiłuje złożyć wieńce na cmentarzu wojskowym w Warszawie. Usiłuje, bo wszystko to odbywa się w atmosferze gwizdów i okrzyków „zdrada”. Wielokrotnie stałem wśród tych, którzy głośno protestowali. [...]

Mnie zawsze interesuje, co na ten temat powiedzieliby ci, dla których tam się spotykamy. Czy chcieliby ciszy i porozumienia ponad podziałami, czy awantury?

Jestem przekonany, że chcieliby awantury. Oni po to poszli do powstania, by jedno z takich porozumień ponad podziałami nie zastąpiło prawdziwej niepodległości. Czy nie nazywano ich awanturnikami? Nazywano jeszcze gorzej. Prawda i wolność były dla nich cenniejsze niż polityczne interesy. Oczywiście jeżeli ktoś chce, może nie zgadzać się z ich planami i wyborem. Tylko niech nie udaje, że czci powstańców.

Widząc jak niepodległość Polski jest niszczona kosztem partyjnych i koteryjnych interesów, oni by pewnie nie tylko gwizdali. To było pokolenie unikalne, ostatni hufiec rycerzy. Nie załapali się na świetność, zdążyli na honor. To, co po nich przyszło, to czasy bez honoru.

Żyjemy w nowej cywilizacji, w której polityk partii rządzącej może publicznie sponiewierać kobietę, prezydent odmawiać krzyża swojemu poprzednikowi, a główne autorytety zachęcać do profanowania symboli religijnych. Nie można więc dziwić się, że ludzie, którzy kupczą naszą niepodległością, robią cyrk na grobach powstańców. Dziwić się nie powinniśmy, ale gwizdać można. Tego chcieliby sami powstańcy. Oni bronili nas, my musimy bronić prawdy i pamięci o nich.54

POCHÓD I KONDUKT — DWA TOPOSY INTERPRETACJI HISTORII

Chcąc zrozumieć, dlaczego to właśnie powstanie warszawskie stało się tak podatne na opętywanie przez „gniewnych zmarłych” (a więc w ogóle na różnorodne formy sporów i politycznego zawłaszczania, ale także na niezliczone kulturowe odczytania i reinterpretacje), należy wziąć pod uwagę, że znalazło się ono w obszarze rywalizacji dwóch toposów kształtujących pod koniec II wojny światowej wyobraźnię społeczeństwa polskiego. Topos Pochodu, chętnie wykorzystywany przez propagandę komunistyczną, opowiada o ciągłym podążaniu naprzód, ku lepszej przyszłości, nakazując pozostawienie za sobą przeszłości i zmarłych; topos Konduktu – związany z polską tradycją martyrologiczną – podkreśla wagę żałoby i skupienia na przeszłości.

Historia, by trafić do odbiorców, musi stać się opowieścią. Potrzebuje „ram narracyjnych”, dzięki którym poszczególne oderwane zdarzenia z przeszłości nabiorą sensu. Informacja, że zdarzyło się to lub owo, nic nam jeszcze nie mówi. Pragniemy wiedzieć:  d l a c z e g o,  z   c z y j e j   w i n y  lub  w   c z y i m   i n t e r e s i e  sprawy potoczyły się tak właśnie, a nie inaczej. Możliwych wyjaśnień jest zawsze wiele. Tam, gdzie zwolennik historii narodowej dostrzeże odwieczne starcie Polaków i Niemców, marksista będzie raczej „podążał za pieniędzmi”, by pokazać, jakie ekonomiczne i społeczne interesy leżały u źródeł konkretnych zdarzeń; wyjaśniając to samo zjawisko, zwolennik psychologizmu wskaże z kolei na trudne dzieciństwo dyktatora... Z punktu widzenia badań nad pamięcią każda tego rodzaju opowieść jest równie dobra, o ile opowiadającym i słuchającym dostarcza poczucia sensu, pozwalając na oswojenie przeszłości.

Co ważne, tego rodzaju ramy narracyjne wykazują znaczną trwałość nawet na przestrzeni bardzo długich okresów historycznych. Można więc powiedzieć, że nowe wydarzenia oswajamy, zawsze odnosząc je do opowieści, które już dobrze znamy. W ten sposób historia przestaje być domeną wyłącznie przeszłości, stając się także ważnym punktem odniesienia dla teraźniejszości i przyszłości^55. W tym miejscu można przywołać kluczowe dla przemian historiografii ostatnich lat rozpoznania Franka Ankersmita czy Haydena White’a, którzy twierdzą, że poszukując sensu historii, powinniśmy analizować nie tyle wydarzenia, ile raczej opowieści, które się z nich układa. Mogą to być zarówno owe słynne „wielkie” narracje na wysokim poziomie filozoficznej abstrakcji, jak i te całkiem małe – historie rodzinne czy dzieje lokalnej wspólnoty pamięci. Każdą taką narrację można porównać do języka, wraz z jego słownictwem i gramatyką. Spójna opowieść o przeszłości odnosi się do określonego repertuaru wydarzeń historycznych, ma także reguły wiążące je w całość i nadające im sensowną strukturę^56.

Dla opisania tego rodzaju narracji można posłużyć się kategorią toposu, tak jak zdefiniował go w swojej klasycznej pracy Ernst Robert Curtius^57. Topos jest po prostu „miejscem wspólnym” poszczególnych opowieści, a więc zestawem gotowych szablonów podejmowanych zarówno przez mówiącego, jak i słuchaczy dla opowiedzenia  z r o z u m i a ł y c h  (a więc  s e n s o w n y c h)  historii. Interesują nas tu nie tylko opowieści w ścisłym znaczeniu (a więc to, co się mówi i pisze), lecz także bardziej złożone formy wyrazu (na przykład to, w jaki sposób w związku z określonymi wydarzeniami działa się w przestrzeni publicznej). Warto więc od razu zaznaczyć, że tak rozumiane toposy mają także swój repertuar środków, które można by nazwać wizualnymi, performa- tywnymi itd. – a więc określone sposoby obrazowania, widzenia czy postępowania...

***

Sądzę, że historia pamięci o powstaniu warszawskim zyskuje wiele czytelności, jeśli zwrócimy uwagę, że była ona terytorium sporu między dwoma sprzecznymi toposami, które na potrzeby niniejszej książki można nazwać odpowiednio toposami  P o c h o d u   i   K o n d u k t u.  Pierwszy z nich był obowiązującą formą interpretowania historii w ramach komunistycznej pamięci oficjalnej, drugi zaś dominował w opozycyjnych praktykach oddolnych.

W ramach toposu Pochodu historia zostaje przedstawiona jako ciągły marsz naprzód. To swego rodzaju opowieść o „postępie ducha poprzez dzieje”. Jej nowoczesną wersję możemy wywieść z optymizmu francuskiego Oświecenia. Z niewielkimi zmianami przejął ją następnie marksizm^58. Podstawowa zasada organizująca topos Pochodu jest bardzo prosta: łatwo dostępna zmysłom metaforyka ruchu w przestrzeni – pokonywania oporu – służy tu do wyrażenia bardziej abstrakcyjnej idei przemiany w czasie. Oto na przykład według Marksa ludzkość jako całość nieustannie  p o d ą ż a   n a p r z ó d.  W wersji przedstawionej w Kapitale cała historia sprowadza się do stopniowego wyzwalania społeczeństwa w procesie kolejnych rewolucji. Ostatnią fazą tej walki, jak twierdził Marks, jest przejście od kapitalizmu do socjalizmu. Sens poszczególnych wydarzeń odczytujemy zatem, porównując je do „głównej osi narracji”, którą wyznacza poruszanie się naprzód.

Nadawanie sensu jest tu zawsze wartościowaniem. Poprzez kierunek i prędkość ruchu wyrażać się może ocena wydarzeń. Jeśli coś przyczynia się do postępu, jest waloryzowane pozytywnie; negatywny wydźwięk ma z kolei wszystko to, co staje postępowi na drodze, opóźnia go czy wręcz jest związane ze zmianą kierunku (w skrajnej wersji: zawracaniem). To, co sprzyja (i tak nieuniknionej!) rewolucji, opatrujemy znakiem dodatnim, natomiast wszelkie formy kontrrewolucji czy reakcji, które opóźniają „właściwy” bieg historii, należy traktować jak zjawiska negatywne.

Toposowi temu można przeciwstawić konkurencyjną wizję żałobnego Konduktu. Kondukt, podobnie jak Pochód, porusza się naprzód, stale skoncentrowany jest jednak na przeszłości, którą pozostawia za sobą. W takim rozumieniu historii przeszłość okazuje się znacznie ważniejsza niż przyszłość. Czas wprawdzie biegnie zawsze ku jutru, jednak to w dniu wczorajszym kryją się rzeczywiste wartości.

Warto zauważyć, że przeciwstawienie Pochodu i Konduktu pozostaje w zgodzie z kanonicznymi tekstami współczesnego „zwrotu traumatycznego” w badaniach nad pamięcią zbiorową. Uczeni związani z tą orientacją badawczą, czerpiąc obficie z psychoanalizy, wskazują na konieczność przepracowania tragicznej przeszłości jako niezbędny warunek „zdrowej” teraźniejszości i przyszłości^59. Jeśli więc w dalszym ciągu tej książki wielokrotnie będzie mowa właśnie o „traumie”, „przepracowaniu” czy „rozgrywaniu w działaniu”, to nie dlatego, że język psychoanalizy i rozpoznania „nurtu traumatycznego” miałby być jakimś uniwersalnym kluczem do pamięci, lecz – przeciwnie – dlatego, że podobna wizja świata jest obecna w wypowiedziach i działaniach tych, którzy kształtowali pamięć o powstaniu warszawskim. Choć zazwyczaj (przynajmniej do końca lat 80.60) terminy psychoanalityczne nie pojawiały się otwarcie w debacie publicznej o historii i pamięci, to ich użycie wydaje się zasadne ze względu na odpowiedniość tych kategorii z podstawowymi pojęciami toposu Pochodu i Konduktu. Uczestnicy „walki o pamięć” powstania warszawskiego opisywali i postrzegali świat poprzez tego rodzaju schematy. To oni żądali „pozostawienia traumy za sobą” albo – przeciwnie – jej „przepracowania”.

Powstanie warszawskie, by posłużyć się metaforą geologiczną, znajduje się na gorącym styku płyt tektonicznych. To właśnie w jego interpretacji najostrzej starła się potężna topika Pochodu, zaszczepiona w Polsce przez nową władzę, z dawnymi tradycjami niepodległościowymi, które zazwyczaj znajdowały wyraz raczej w toposie Konduktu. Już od najwcześniejszych etapów planowania powstanie – mające być demonstracją niezależności wobec nadchodzącej Armii Czerwonej – było pomyślane niejako wbrew Pochodowi. Tymczasem, jak wspomniałem, wizja historii przedstawiana przez topos Pochodu nie przewiduje miejsca dla tych, którzy idą pod prąd. Właśnie owo zderzenie dwóch obrazów świata leży u źródeł sporu, który do dziś – choć w nieco zmienionej formie – ożywia pamięć o powstaniu warszawskim.

***

Mam świadomość, że związek toposów Pochodu i Konduktu z powstaniem warszawskim nie jest na pierwszy rzut oka intuicyjny. Nasunął mi się jednak z wielką siłą, kiedy próbowałem zrozumieć, na jakim właściwie tle ideologicznym narodził się radykalny konflikt między powstaniem warszawskim a oficjalną polityką pamięci PRL. Tło polityczne (zarówno międzynarodowe, jak i krajowe) tego sporu jest dobrze znane i opisane przez badaczy. Ale w jakim właściwie kontekście powsta- nie i sprzeciw wobec niego istniały w zbiorowej wyobraźni – zarówno tej kształtowanej odgórnie, za pomocą środków propagandowych, jak i w oddolnym imaginarium codziennych ludzkich praktyk? Jakie narracje wyznaczały ramy  n a d a w a n i a   s e n s u  temu dramatycznemu wydarzeniu?

Gdy analizowałem relacje prasowe z czasu wyzwolenia Warszawy, zwróciło moją uwagę nagromadzenie metaforyki związanej ze stałym podążaniem naprzód. Wydawało się wręcz, że na łamach „Głosu Ludu” frontowa retoryka łańcucha zwycięstw rozlała się na wszystkie bez wyjątku sfery życia. Wynikało to, jak sądzę, ze zbieżności pomiędzy historycznymi okolicznościami a wyobrażeniem świata głęboko zakorzenionym w ideologii komunistycznej, która zawsze chętnie posługiwała się obrazami walki – przemocy, wrzynania się, przewiercania, przerzucania, zwycięstwa i oporu dawanego wrogom^61. Zwycięsko podążać naprzód mogą socjalizm, partia czy Obóz Pokoju, ważniejszy od konkretnego podmiotu okazuje się jednak ruch określający dynamikę dziejów.

Przełom lat 1944/1945 to czas niezwykły. Impet, z jakim Armia Czerwona posuwała się na zachód, wydawał się niemożliwy do powstrzymania. Pochód nieustępliwie maszerował naprzód i zwycięstwo było już tylko kwestią czasu. A jednak ziemie wyzwolone to dziwna kraina. Tłem dla bliskich, codziennych spraw, były tu zdarzenia wielkie i odległe. Na przykład na pierwszej stronie „Życia Warszawy” z 18 grudnia 1944 roku możemy przeczytać dwa sąsiadujące szpalta w szpaltę artykuły: O każdy metr ziemi (relacjonujący trudną walkę na froncie) i... O szybszy rozdział ziemniaków. Ten komiczny wręcz paralelizm składniowy wynika właśnie ze zdominowania całości przekazu przez metaforykę walki. A jednak w tym przypadkowym zestawieniu odbija się jakiś niepowtarzalny rys ostatnich miesięcy wojny... Według propagandy na terenach uwolnionych spod niemieckiej okupacji powoli, z trudem, dokonuje się próba przywrócenia normalności. Walczyć trzeba z głodem, ryzykiem epidemii, brakiem wody i energii elektrycznej. Wypiekaniu chleba, odnajdywaniu zaginionych krewnych i uruchamianiu produkcji nieustannie akompaniują huki wystrzałów artyleryjskich. Postęp Pochodu porządkuje więc całą opisywaną przestrzeń, wyznaczając granicę między starym (złym) a nowym (wartościowanym pozytywnie).

Nigdzie chyba granica ta nie rzuca się w oczy tak bardzo, jak na warszawskiej Pradze. Wszak Wisła pozostaje linią frontu niezmiennie od dnia 1 sierpnia... „Głos Ludu” w artykule pod sugestywnym tytułem Na froncie praskim opisuje ją w ten sposób:

Za ruinami fabryki „Dzwonkowej”, za fabryką Wedla, Grochowska przechodzi w Targową. Niegdyś była to ożywiona centralna arteria praska. Dziś nosi nazwę „Alei Śmierci”. Po opustoszałej jezdni z rzadka i tylko w zawrotnym pędzie przemknie jakieś auto. Wymarłe kamienice szczerzą wyrwy od pocisków. Na rozkopanym skwerze pośród ulicy sterczą krzyże mogił.

Na prawo biegną ulice, prowadzące w głąb Pragi. Tam znów toczy się życie cywilne – przytłoczone bliskością frontu, ale tętniące świeżością wyzwolenia, życie robotniczego przedmieścia Warszawy. Na lewo krótkie uliczki spoglądają w przestrzeń wiślaną, na majestatyczną panoramę przeciwległego brzegu. To jest front. Linia jego przebiega przez piasek nadwiślańskich plaż.62

Przez Wisłę spogląda się na inny świat. Geografia Pochodu wyznacza na mapie dwie przeciwstawne części, rozdzielone linią frontu. Niczym powracająca wiosna front przynosi odwilż i odradzające się życie. Za Wisłą jednak wciąż panuje zima i czytelnicy „Głosu Ludu” mogą przeczytać o straszliwych warunkach, w jakich mieszkają wysiedleni z Warszawy^63, czy o lagrach, w których cierpią schwytani przez wroga powstańcy^64. „Za Wisłą mordy, grabieże, terror!” – krzyczy nagłówek w kolejnym numerze „Głosu Ludu”65. Wisła to zatem nie zwyczajna rzeka, lecz granica między swoim a obcym, kosmosem a chaosem. Chaos rozciągający się za linią frontu to coś więcej niż zło – to całkowita, nieopanowana obcość, wymykająca się doświadczeniu i nieposiadająca właściwego wzorca opisu^66.

Wisła to front. Nawet jednak ten najbardziej skamieniały jego odcinek, jaki od miesięcy zamarzł na wysokości Warszawy, nie może wiecznie trwać w miejscu. Pochód podąża – jak mówi nagłówek „Głosu Ludu” – „Braciom zza Wisły na pomoc!”67, front wciąż przesuwa się na zachód. Wraz z kolejnymi pokonywanymi przez Armię Czerwoną kilometrami przed oczyma czytelników „Głosu Ludu” przesuwają się kolejne obrazy zwycięstw: wyzwolone miasta, wygrane bitwy, pokonani wrogowie.

Za zwycięską armią kroczy, niczym cień, drugi Pochód, o którym „Głos Ludu” opowiada z równym zapałem. Krok w krok za frontem walki z faszyzmem postępuje „front reformy rolnej”, inicjując tak później trwałą w socjalistycznej kulturze komunikacyjnej metaforę „walki o...”. W kolejnych numerach „Głosu Ludu” czytamy więc: Reforma Rolna zwycięża (16 listopada 1944), Przełom w wykonaniu Reformy Rolnej (20 listopada 1944), Z frontu Reformy Rolnej (21 listopada 1944). Wraz z przejściem Pochodu świat zmienia się nie do poznania...

Będąc echem marksowskiego (a więc i heglowskiego) postępu dziejów, leninowską logiką historii, Pochód działa w myśl nieubłaganych praw, które są równie obiektywne i absolutne jak prawa przyrody. Tak jak nie powstrzyma się słońca w jego wschodach i zachodach ani corocznych powrotów wiosny, tak nie sposób zatrzymać Pochodu. Pierwsza zasada organizująca narrację „Głosu Ludu” brzmi zatem:  n i e   m a   n a d z i e i   d l a   t y c h,  c o   i d ą   p o d   p r ą d.  W świecie opisywanym przez dziennik nie ma dla nich miejsca, do przyszłości bowiem prowadzi tylko jedna droga. W ten sposób topika Pochodu staje się wzorcem dla narracji legitymizujących nową władzę. Jej nastanie i panowanie jest równie konieczne, jak wschód słońca czy nadejście wiosny.

Droga, którą idzie Pochód, jest drogą ku życiu. Druga zasada brzmi więc:  ż y c i e   z w y c i ę ż a   ś m i e r ć,  jest od niej ważniejsze i potężniejsze. Wzrok tych, którzy idą w Pochodzie – a więc narratorów i modelowych czytelników „Głosu Ludu” – utkwiony jest w przyszłości, naprzód, zwrócony właśnie w stronę życia. Przeszłość znaczy śmierć – nieruchomość, zastój, ciemność. Wszystkie te atrybuty charakteryzują wrogów Pochodu: faszystów czy „reakcyjne bandy”. Opisują też wojnę, której panowanie – niczym mityczna zima – jest wypierane ze świata przez nadchodzącą wiosnę.

***

Tego rodzaju toposy wyobraźni odgrywają niezwykle istotną rolę w przepracowywaniu żałoby. Sens śmierci, podobnie jak sens historii, buduje się przez wpisanie jej w jakąś szerszą opowieść. Chodzi o to, by zmarli mogli umrzeć „dla czegoś”, „za coś”, „z czyjejś winy” albo przynajmniej „z jakiejś przyczyny”. Z punktu widzenia badań nad kulturą można wręcz powiedzieć, że nadanie śmierci sensu jest równie ważnym elementem żałoby jak ceremonie pogrzebowe.

W ramach toposu Pochodu śmierć może łatwo zostać wyjaśniona jako  o f i a r a – konieczna strata, jaką ludzkość musi ponieść, by historia podążała naprzód. Taki wymiar miała na przykład męczeńska śmierć Pawlika Morozowa czy bohaterskie zgony żołnierzy wyzwolicielskiej Armii Czerwonej^68. Jak jednak w ramach tej narracji poradzić sobie z masową śmiercią poniesioną nie w ramach Pochodu, lecz obok niego, a nawet  p r z e c i w   n i e m u?  Okazuje się to tym trudniejsze, jeśli zarazem jest to śmierć bratnia, pełna heroizmu, śmierć bliskich i przyjaciół tych, którym topika Pochodu ma objaśniać sens historii. Taka właśnie była sytuacja opowieści o powstaniu warszawskim w pierwszych miesiącach po wojnie.

Do wyjaśnienia, a więc usensownienia takiej śmierci znacznie lepiej nadaje się topos żałobnego Konduktu. O ile topos Pochodu nakazuje przekroczenie śmierci, zostawienie trupa za sobą, o tyle topos Konduktu – przeciwnie – sugeruje zwrócenie się wstecz, ku zmarłym, dla symbolicznego odczynienia tego, co się wydarzyło. Zasada Konduktu, stojąca w jawnej sprzeczności z dokonaną wcześniej charakterystyką Pochodu, brzmi zatem:  n i e   m o ż n a   i ś ć   n a p r z ó d,  p o z o s t a w i a j ą c   z a   s o b ą   n i e p r z e p r a c o w a n ą   p r z e s z ł o ś ć.

Różnica między wizjami świata proponowanymi przez toposy Pochodu i Konduktu ujawnia się tym samym w sposób wyjątkowo jaskrawy w repertuarze praktyk odnoszących się do śmierci. Topos Pochodu odrzuca żałobę na rzecz kultu prawomyślnych męczenników, narzucając wizję historii opartą na zerwaniu – przekreśleniu przeszłości na rzecz przyszłości. Topos Konduktu natomiast podkreśla wagę przepracowania żałoby, która w jego wizji dziejów jest jedyną formą zapominania pozwalającą na powrót do codzienności. Konflikt między toposami będzie tu miał zatem wymiar rywalizacji pomiędzy dwoma słownikami i dwoma repertuarami praktyk.

W kolejnych rozdziałach postaram się pokazać, że żałoba po powstaniu warszawskim nie mogła zostać dopełniona, gdyż nie pozwalał na to dominujący wzorzec pamięci oficjalnej oparty na toposie Pochodu. Wszystkie praktyki pamięci zostały podporządkowane ideologicznej wizji historii jako nieustannego marszu naprzód. Tymczasem żałoba, niedopełniona w ramach oficjalnych ceremonii, przeniosła się „do podziemia”, gdzie realizowała się poprzez oddolne działania, tworząc rodzaj przeciw-pamięci.

Pochód zostawia śmierć za sobą i idzie dalej, nie oglądając się na nią. Skoro jednak śmierć utożsamiona jest z tym, co wrogie, czyż nie jest niebezpieczne zostawiać wroga za plecami? Oczy kroczących w Pochodzie zapatrzone są w zwycięską przyszłość, tymczasem śmierć czai się tuż za nimi...

CIAŁA POLEGŁYCH W POWSTANIU JAKO WYZWANIE LOGISTYCZNE I MORALNE

Warszawa na początku 1945 roku była miastem całkowicie przytłoczonym obecnością zmarłych. Wszechobecność ciał kształtowała repertuar scenariuszy i postaw podejmowanych przez powracających do miasta, rozciągający się od skrajnego indywidualizmu po solidarne współdziałanie. Podejmowane działania obejmowały między innymi: opłakiwanie bliskich, poszukiwanie zwłok, identyfikację poległych (osobową i poprzez przypisanie ich do grup: Polacy–Niemcy, cywile–żołnierze, akowcy–alowcy), kradzieże kosztowności, oczyszczanie gruzowisk, strzeżenie ciał przed porwaniem, grabieżą, profanacją, przeciwdziałanie możliwej epidemii... Nawet tak pobieżna lista pokazuje, że zalegające w mieście tysiące zwłok stwarzały wyzwanie logistyczne, moralne i polityczne, przy czym poszczególne te wymiary nie dają się łatwo od siebie oddzielić. Jednym ze źródeł opisywanego tu poczucia nieprzepracowania traumy powstania jest z pewnością spór pomiędzy dążącymi do maksymalizacji liczby indywidualnych pochówków a tymi opowiadającymi się za szybkim przeniesieniem jak największej liczby zmarłych do anonimowych mogił masowych.

Powstanie wybuchło 1 sierpnia, trwało sześćdziesiąt trzy dni i zakończyło się kapitulacją. Warszawa, w której w ciągu dwóch miesięcy poległo około dwustu tysięcy osób, została zbombardowana i praktycznie całkowicie wyludniona. Miasto pozostawało opustoszałe przez ponad trzy miesiące^69.

„Wyzwolenie” nadeszło dopiero 17 stycznia 1945 roku. W kolejnych rozdziałach będziemy się zastanawiać, dlaczego dopiero wtedy i czemu wielu warszawiaków preferuje zapis wyzwolenia w cudzysłowie. Na razie poprzestańmy na przywołaniu obrazu, jaki ukazał się oczom powracających mieszkańców^70.

Od strony nadciągającego  P o c h o d u,  a taką właśnie optykę prezentowała prasa komunistyczna tamtego czasu, stolica przedstawiała widok przerażający. „Witaj Warszawo!” – upragnione słowa, które tego dnia można było ujrzeć na pierwszej stronie „Głosu Ludu” – miały gorzki posmak. W artykule pod tym tytułem czytamy:

Warszawa wolna! Miasto – męczennik [...]. Miasto bohater, miasto, co nigdy nie uległo przemocy, nie padło na kolana przed hitlerowskim butem, co walczyło dumnie i ofiarnie z panoszącym się niemieckim najeźdźcą dziś jednoczy się z nami w godzinie triumfu, w godzinie wyzwolenia.71

Na owo „męczeństwo miasta” wcześniej spoglądało się jedynie przez linię frontu; teraz, po przekroczeniu Wisły, stało się ono czymś przerażająco bliskim i realnym. Dotychczas o śmierci pisało się i mówiło, teraz trzeba było stawić jej czoła. Wojna trwała od ponad pięciu lat, wydawałoby się więc, że śmierć nikogo nie zdoła już zaskoczyć. Repertuar jej podstępów dobrze znany jest wszystkim – każdemu bowiem wojna zabrała krewnego czy przyjaciela, każdy widział rannych i zabitych. To, co po wyzwoleniu Warszawy ukazało się oczom powracających do niej mieszkańców i przybywającego wojska, przekraczało jednak wszelkie dotychczasowe wyobrażenia^72.

Na kartach „Głosu Ludu” jedyna droga do Warszawy prowadzi ze wschodu, wjeżdża się więc do niej przez zamarzniętą rzekę – wszystkie mosty są przecież zburzone. „Straszliwy obraz” – informuje „Głos Ludu”. „Dzielnice śródmiejskie zburzone w 95%”73. Wanda Wasilewska, która natychmiast udała się do wyzwolonej stolicy, opowiadała potem, że choć wyobrażała sobie Warszawę bardzo zniszczoną, to, co zobaczyła w mieście, przechodzi ludzkie wyobrażenie. „Nigdy nie sądziłam, że duże miasto można zamienić w kupę gruzów”74.

Ale całkowite zrujnowanie miasta – zawalenie wszystkich jego budynków, zagruzowanie ulic, zniszczenie infrastruktury – okazało się tylko tłem dla prawdziwego horroru. „Warszawa jest dziś nie tylko miastem gruzów – pisał w dzień po wyzwoleniu stolicy korespondent «Życia Warszawy» – jest miastem wymarłym. [...] Z tętniącego życiem milionowego miasta stała się zaiste Nekropolem”75. Warszawa była zatem gigantycznym miastem-cmentarzem, w którym rozkładające się zwłoki zalegały na wszystkich ulicach i placach. „Nigdy Warszawa nie żyła tak blisko ze swymi zmarłymi jak teraz” – napisze dziennikarz „Gazety Ludowej”. „Mamy ich wszędzie, na każdym kroku, w najbliższym sąsiedztwie, na skwerkach, na ulicach, na podwórzach, mogiłki najczęściej bezimienne”76.

Z lakonicznych notatek sporządzanych przez wolontariuszy Polskiego Czerwonego Krzyża wyłania się przerażający obraz stolicy, jaką zastali powracający. Okaleczone trupy zamieszkują w poszczerbionych szkieletach kamienic. Z płytkich, prowizorycznych mogił wystają zmasakrowane kończyny. Widok ludzkich szczątków to element pejzażu – są po prostu wszędzie. Od powstania minęło już kilka miesięcy, zwłoki znajdują się więc w różnym stadium rozkładu:

Teren przytułku im. Św. Franciszka Salezego. Po lewej stronie od wejścia, nie dochodząc do budynku głównego, znajdują się groby 38 osób. Zwłoki są pochowane tuż pod powierzchnią ziemi, niektóre przysypane tylko do połowy.77

Wszyscy byli mieszkańcy spod nr 5 zostali spaleni żywcem 5.8.44. W podwórzu na prawo, w ubikacji, 17 osób spalonych, w pokoju 28 osób. We wrześniu na rozkaz władz Państwowy Zakład Higieny spalił pozostałe zwłoki zwęglone, zaraz na podwórzu widoczne są szczątki i popiół. Natomiast na miejscu kaźni widoczna jest czaszka dziecka i dłoń. Oprócz tego został spalony młody chłopak z amputowaną nogą po lewej stronie podwórza pod garażem, pozostałą nogę-protezę zabrał ojciec chłopca. W mieszkaniu dozorcy na parapecie okna leżą zwęglone zwłoki noworodka, wnuczki dozorcy.78

Nierzadko zdarzało się, że podczas powstania bomby trafiały w prowizoryczne mogiły, zasypując chroniących się w pobliżu deszczem rozszarpanych ludzkich zwłok. Sytuację taką opisuje w wywiadzie jedna z uczestniczek powstania:

Przed Bankiem „Pod Orłami” był olbrzymi skwerek, zielony, piękny, na którym leżało moc ludzi powyciąganych z gruzów, poprzykrywanych papierami, kupa trupów. [...] Był piękny zielony skwerek, na którym było masę grobów. Potem, chyba pod koniec września, rąbnęła bomba. Wszystko wyleciało. Ponieważ bank był obrośnięty winem, na tych winoroślach ręce, nogi. To było koszmarne. Jeszcze po wojnie był olbrzymi lej, jak były ekshumacje, jak kopali i szukali. Ale to wszystko było już poćwiartowane.79

W Warszawie królował odbierający zmysły chaos. W styczniu sytuację ratowała jeszcze zima. Znaczną część zwłok ukrywał miłosiernie śnieg, a mróz nieco powstrzymywał tempo rozkładu. Nieuchronnie zbliżała się jednak wiosna, a wraz z nią roztopy, które miały jeszcze pogorszyć i tak przerażający obraz. „Życie Warszawy” dwa miesiące po wyzwoleniu donosi przerażonym czytelnikom, że stolica niczym gigantyczne cmentarzysko kryła pod gruzami, w piwnicach, schronach, na podwórkach i skwerach około stu pięćdziesięciu tysięcy zwłok. „Większość zwłok leży płytko – raportują dziennikarze – pod cienką warstwą ziemi. Niektóre wprost depczemy nogami, inne dają żer szczurom, a wszystkie stanowią łatwą pożywkę dla bakterii”80.

Dokładnej liczby ofiar nie sposób oszacować. Po pierwsze dlatego, że prace ekshumacyjne, nierozerwalnie związane z odgruzowywaniem stolicy, będą trwać kilkanaście lat – jeszcze w późnych latach 50. zdarzać się będzie warszawiakom nieoczekiwanie natknąć na zbiorowe mogiły podczas zwyczajnych czynności codziennego życia^81. Po drugie, wiele zwłok Niemcy natychmiast palili, uniemożliwiając nie tylko identyfikację, lecz nawet przybliżone oszacowanie liczby zamordowanych.

W Warszawie można było trafić na góry prochów, które na pierwszy rzut oka wyglądały jak zwały brudnej ziemi. Początkowo powracający rozgarniali te hałdy, spodziewając się pod nimi pochowanych ludzkich zwłok. Ich podejrzenia znajdowały potwierdzenie w niezliczonych fragmentach kości i drobnych metalowych przedmiotach. Szukali więc jeszcze intensywniej, rozgrzebując zwały brudnego pyłu w poszukiwaniu ciał. Dopiero przeszkoleni pracownicy Zakładu Oczyszczania Miasta i PCK uświadomili im przerażającą prawdę, choć początkowo sami nie mogli w nią uwierzyć. To były ciała. Ta brudna, czarna masa przesycona odłamkami kości, rozbłyskująca gdzieniegdzie resztkami biżuterii, nie skrywała zwłok, lecz składała się z nich. Tysiące pomordowanych spalono na prowizorycznych stosach i zebrano w spiętrzone, czarne hałdy.

Takie właśnie prochy pomordowanych podczas rzezi Woli^82 przewoził największy w dziejach miasta kondukt pogrzebowy^83. W dniu 6 sierpnia 1946 roku prochy, które udało się zebrać – około ośmiu i pół tony^84 – zgromadzono w stu piętnastu trumnach. Dwanaście z nich ułożono na katafalku w kościele Zbawiciela, gdzie spoczywały przybrane biało-czerwonym sztandarem i koroną cierniową, dając najwymowniejsze chyba – choć milczące – świadectwo męczeństwa miasta. O godzinie dziesiątej odbyło się nabożeństwo żałobne celebrowane przez biskupa Majewskiego, następnie zaś – jak stwierdza „Gazeta Ludowa” – przez miasto ruszył w milczeniu „kondukt żałobny, jakiego nie widział świat, kondukt tysięcy męczenników bohaterskiej Warszawy”85. Otwarte wozy ciężarowe wiozły trumny głównymi ulicami Warszawy, a samochodom towarzyszyły tysiące mieszkańców. Marszałkowską, następnie Chłodną i Wolską kondukt dotarł do cmentarza na Woli. Tam oczekiwała go kompania honorowa Wojska Polskiego i orkiestra. Przy dźwiękach marsza żałobnego zawartość trumien kolejno wsypywano do wymurowanej krypty:

Jedna po drugiej przychodzi trumna nad grób. Za chwilę już są próżne i odnoszą je na bok, a wtedy otaczają je coraz to nowe rodziny poległych i z dna trumien wybierają resztki popiołów, aby je zanieść do domów, jak święte relikwie.86

Na koniec mogiła została przez warszawiaków dosłownie zasypana kwiatami. Ci, którzy z powodu tłumu nie mogli przedostać się do krypty, ciskali wiązanki ponad głowami zebranych. Na prochy pomordowanych spadł żałobny deszcz pamięci.

Uroczystości tej nie towarzyszyły przemówienia polityków. Nikt nad trumnami nie oskarżał, podobnie jak nikt nie wychwalał własnych zasług. Nikt nie odważył się na próbę zawłaszczenia tak dramatycznego wydarzenia. Wydaje się, że ten stosunek do rzezi Woli utrzymuje się w jakimś stopniu do dziś. Jest to epizod powstania nie tyle przemilczany, ile uczczony milczeniem. Nawet w Muzeum Powstania Warszawskiego, gdzie chętnie wykorzystuje się mocne akcenty, rzeź Woli jest symbolizowana przez namiot z zatopionymi w epoksydzie protokołami ekshumacji PCK.

Dokładną liczbę ofiar tej masakry trudno określić. Podobnie zresztą, jak nie sposób stwierdzić, iloma właściwie zabitymi poskutkowała pacyfikacja całego powstania. Szacunki powojenne wahają się i przeważnie liczbę ofiar określa się w przybliżeniu na dwieście tysięcy. Sami Niemcy z dumą podawali liczbę pomordowanych – dwieście pięćdziesiąt tysięcy:

Czy to żołnierz, czy SS-mann, czy policjant, czy członek służby bezpieczeństwa [...] wszyscy oni starali się o to, by metropolia Polski, ze strony której spotkało nas, Niemców, tyle nieszczęścia w ciągu stuleci, została usunięta jako ognisko niebezpieczeństw. Polacy ściągnęli do Warszawy swój najmłodszy i najlepszy materiał ludzki [...] myśmy tego wroga pokonali i zadali mu straty w ludziach wynoszące około ćwierć miliona.87

Ale czy liczby w ogóle coś w tym kontekście znaczą? Są całkowicie abstrakcyjne. Ponadto w przypadku Warszawy liczba ofiar to nie tylko rezultat walki, lecz także – jak emocjonalnie zauważają autorzy opracowania poświęconego stratom ludnościowym miasta – „masowych mordów bez różnicy płci i wieku, ze szczególną mocą nasilonych w pierwszych sześciu dniach Powstania”88. Rzeczywiście, wydaje się, że hitlerowców w początkach sierpnia ogarnął jakiś amok – szał zabijania, który nakazał dokonać rzezi Woli, masowych mordów w Śródmieściu czy na Ochocie. Okrucieństwo oprawców było tym większe, że do palenia zwłok wykorzystywali trzymaną pod karabinami ludność cywilną – sąsiadów i rodziny pomordowanych – którą zaraz potem równie bezwzględnie eksterminowano. „Zwłoki palono na stosach” – raportuje historyk. „Zadanie to wykonywały dwa tzw. Verbrennungskommando złożone z młodych i silnych mężczyzn wybranych spośród wypędzonych z domów ludzi, przeznaczonych do fizycznej likwidacji po wykonaniu pracy”89.

Jak dla opisu tej tragedii zastosować klasyczne kategorie wojenne? Jak na przykład odróżnić cywili od powstańców? Czy powstańcy byli żołnierzami, nim wrogowie (dopiero w spisanym akcie kapitulacji) uznali ich wojskowy status? A czy byli nimi członkowie tych organizacji, które – jak Armia Ludowa – takiego statusu w ogóle się nie doczekały? Także najbardziej naturalne kryterium, jakim jest pytanie o uzbrojenie, w przypadku powstania zawodzi, skoro znaczna część partyzantów szła do walki bez broni.

Ten makabryczny wymiar wydarzenia historycznego wymyka się zatem tradycyjnie pojmowanej historiografii, zdolnej najwyżej do coraz dokładniejszego szacowania liczby ofiar. Próba zrozumienia znaczenia, jakie powstanie warszawskie miało przez siedemdziesiąt lat funkcjonowania jako wydarzenie historyczne, wymaga raczej antropologicznego zwrotu ku refleksji nad śmiercią i narzędziami jej kulturowego oswajania.

***

Umarli narzucili żywym osobliwy tryb życia, nieustannie obracający się wokół śmierci. Relacje dziennikarzy z innych miast przybywających do Warszawy ukazują przerażający obraz nowej codzienności, jaka w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu ukonstytuowała się w stolicy: „Trudno mówić o zwiedzaniu Warszawy” – pisze dla „Tygodnika Powszechnego” Janina Osińska. „Tu się błądzi. Tutaj powraca się wielokroć razy w to samo miejsce i szuka zaginionych wyobrażeń”90. Wśród tych „wyobrażeń” kluczową rolę odgrywają właśnie zmarli, zazdrośnie chronieni przez zrujnowane miasto:

Ciemno ubrana kobieta błądzi tu z listem w ręku. Według słów listu tutaj gdzieś ma być mały, czarny krzyżyk, któremu na imię Dorotka. Ale miejsce to jest bezlitosne i trzeba by siły, która góry przenosi, aby wydało to, co ukrywa.91

Na podstawie relacji Osińskiej można odnieść wrażenie, że w oczach przybysza także żywi upodabniają się do zmarłych. Trupy budynków, przedmiotów, lecz także trupy ludzkie stają się dla nich źródłem utrzymania i podstawowym motorem egzystencji. Przy tym krajobraz zamordowanego miasta jest tak somnambuliczny i oderwany od rzeczywistości, że życie zdominowane przez obecność zmarłych nie budzi nawet grozy, a jedynie etnograficzne zainteresowanie:

Kręcą się ciemne typy i mruczą wnikliwym szeptem: „Złoto, złoto, kupuję-sprzedaję...”. [...] Mnożą się najdziwniejsze zawody. Sprzedawcy opału dostarczają posadzek dębowych, futryn, drzwi, połamanych antyków. Ogłaszają się przedsiębiorcy, którzy „pszewożą różne żeczy i zwłoki”. Są opętani poszukiwacze skarbów. Z narażeniem życia przekopują piwnice pod nawisami zapadłych stropów, wygrzebują i obszukują zmarłych, bo mogli być pochowani z „kosztownościami”. Hieny? Bez przesady! To także ludzie z tego samego krajobrazu ruin.92

Ekshumacje są tu widokiem codziennym. Jak podejrzewa dziennikarka – być może nawet zobojętniałym. W takim stopniu, w jakim to w ogóle możliwe. Wraz ze zmniejszeniem wrażliwości na śmierć miasto nie powraca jednak do życia. Co przerażające – wydaje się, że jest wręcz odwrotnie. Tracąc zdolność do przerażania się śmiercią, żywi upodobnili się w Nekropolis do martwych:

Na ulicy Puławskiej, na skwerku przed domem Wedla odbywa się ekshumacja. Okna są pełne ciekawych. Na chodniku krąg gapiów zbliżający się i cofający zależnie od kierunku wiatru. Podchodzi czasem blisko jakiś przechodzień, przynaglony nagłym przerażeniem i szuka znajomych rysów. Ale twarzy nie ma. Przegniły mundur zachował jeszcze młodzieńczy kształt ciała, choć wszystko razem jest już oślizgłą szarą masą. Kwitnąca zdrowiem dziewczyna, cała różowa w białym fartuchu pochyla się blisko i zręcznymi palcami obszukuje zwłoki. Druga sporządza urzędowy spis. Służbę swoją pełnią z doskonałym, wstrząsającym spokojem i uśmiechem na ustach.93

Czym innym był jednak z pewnością  p o w s z e d n i  widok obcej, anonimowej ekshumacji, czym innym zaś rozpaczliwe poszukiwanie ciał bliskich...

***

By w pełni zrozumieć znaczenie walki o ciała, którą będziemy opisywać w następnych rozdziałach, warto przyjrzeć się ogromowi sił i środków, jaki trzeba było zaangażować w celu poradzenia sobie z masą zwłok zalegających ulice Warszawy. W pierwszych miesiącach po wyzwoleniu trupy w różnym stadium rozkładu znajdowały się praktycznie wszędzie. Miastu groziła epidemia i zakażenie źródeł wody pitnej. Ogrom zadania, jaki stanął przed stolicą, przytłoczył nieukonstytuowane jeszcze dobrze władze miejskie i zdruzgotaną wojną ludność.

Pierwsze próby opanowania chaosu podjęto jeszcze przed wyzwoleniem Warszawy, kiedy powołany dla przywrócenia normalnego życia w stolicy Zakład Oczyszczania Miasta rozpoczął działalność na Pradze. Jednym z głównych jego zadań stała się rejestracja tymczasowych grobów w celu ekshumacji i ponownego pochówku zmarłych. W teren wysłano specjalnych dzielnicowych, których zadaniem było wyłącznie sporządzanie takich spisów. „Życie Warszawy” z 16 listopada 1944 roku przynosi ogłoszenie ZOM-u kierowane do mieszkańców Pragi, wyznaczające porządek prac i zadania niezbędne do wykonania w procesie identyfikacji zmarłych. Czytamy tam między innymi, że wstępny spis zmarłych znajdujących się w grobach tymczasowych na terenach poszczególnych posesji mają sporządzić komitety domowe, zarządcy placów i administratorzy. W spisie należy uwzględnić dane personalne zmarłego, datę pochowania, głębokość grobu, czy zmarły został pochowany w trumnie, adresy świadków, rodziny, kto posiada dowody lub przedmioty znalezione przy zabitym lub zmarłym, czy rodzina życzy sobie pochować zmarłego na własny koszt^94. Jak widać, granica pomiędzy kompetencjami instytucji a prawami i obowiązkami poszczególnych mieszkańców od początku była przedmiotem negocjacji.

Wyzwolenie lewobrzeżnej Warszawy, gdzie ciał było nieporównywalnie więcej, postawiło władze i mieszkańców wobec znacznie trudniejszego wyzwania. Jerzy Bielaszewski, jeden z koordynatorów odbudowy miasta, w ten sposób relacjonował sytuację zaraz po 17 stycznia:

Jednym z pierwszych palących zadań jest usunięcie ofiar Powstania z prowizorycznych płytkich grobów oraz wydobycie leżących pod gruzami zwłok ludzkich. Wraz z nastaniem wiosny i roztopów wisi nad nami groźba epidemii. [...] Rozkładająca się masa ciał grozi niebezpieczeństwem we wszystkich punktach miasta.95

A był to jeszcze czas, gdy nie zdawano sobie nawet w przybliżeniu sprawy z liczby zalegających miasto ciał! Autor sprawozdania z przerażeniem opowiada więc o grobie półtora tysiąca ofiar na tak zwanym „Zieleniaku” (przy ulicy Grójeckiej), nie wiedząc jeszcze nic o Woli, gdzie liczba ofiar masakry była o rząd wielkości wyższa.

Trzeba było niezwłocznie, wszystkimi dostępnymi środkami, poradzić sobie z problemem wszechobecnej śmierci i rozkładu. Pierwszym sposobem, jaki się nasunął, było natychmiastowe palenie wszystkich zwłok na naprędce skonstruowanych stosach. Projekt uznano jednak za barbarzyński – porównanie z praktykami znienawidzonych katów Warszawy było zbyt silne. W tej sytuacji zdecydowano się na przyjęcie propozycji Jadwigi Boryty-Nowakowskiej, słynnej międzywojennej aktorki, kierującej wówczas sekcją grobownictwa w PCK. Boryta-Nowakowska zaproponowała tymczasowe pochowanie zwłok w prowizorycznych masowych grobach. Trzeba więc było dokonać ekshumacji zwłok i ich ponownego pochówku^96.

Początkowo ciała zakopywano w osiemdziesięciu siedmiu mogiłach zbiorowych zlokalizowanych na większych skwerach i placach w mieście. Tysiące zwłok ludzkich spoczęły między innymi na terenie Starego Miasta, w Ogrodzie Krasińskich oraz na Czerniakowie, miejscami pochówku były także park Dreszera i ogród przy Instytucie Głuchoniemych na placu Trzech Krzyży, setki zwłok zakopano na placu Starynkiewicza^97. Większość z nich ekshumowano ponownie w 1947 roku i wywieziono na cmentarz. Cytowany już koordynator ekshumacji, inżynier Bielaszewski, następująco podsumowywał ten etap prac:

Co począć z tą masą ciał, której zniszczona Warszawa nie może natychmiast zapewnić należytej i indywidualnej inhumacji? Ciała ofiar Powstania będą wywożone i składane do tymczasowych mogił ogólnych. Dopiero po wyleczeniu się z pierwszych ran będzie Warszawa w stanie myśleć o uczczeniu swoich zmarłych. W tym okresie powstanie cmentarz godny męczenników i bohaterów Warszawy.98

Logika widoczna w tej wypowiedzi to hasło Pochodu, brzmiące: „najpierw życie – potem śmierć”. W przyszłości wyznaczy ono jedną z podstawowych strategii, jakimi władza walczyła z moralnym ciężarem tysięcy ofiar powstania. Tymczasem jednak trzeba się było uporać z ich ciężarem fizycznym i dojmująco rzeczywistym.

***

W kolejnej fazie ekshumacji masowe groby w dalszym ciągu miały charakter prowizoryczny, lokalizowano je jednak już w obrębie cmentarzy. Doktor Majkowski, kierownik Komitetu Ekshumacyjnego, informował o następujących planach na pierwsze miesiące po wyzwoleniu Warszawy:

W tym czasie na Powązkach, Bródnie, cmentarzu na Woli i na Służewcu wykonane będą mogiły zbiorowe dla zwłok z terenu miasta. Zwiezienie zwłok w tak znacznych ilościach uzależnione jest od przydziału odpowiedniej liczby samochodów.99

Osobnym epizodem było wyznaczenie w listopadzie 1945 roku półtorahektarowej działki na Woli, która stała się Cmentarzem Powstania Warszawskiego. Władze dokładały wszelkich starań, by możliwie dużą liczbę poległych w 1944 roku powstańców pochować tam masowo w anonimowych grobach^100.

Doktor Majkowski informował czytelników „Życia Warszawy”, że ekshumacja będzie prowadzona dzielnicami. Na łamach prasy codziennej powiadamiano mieszkańców o terminach wykopywania zwłok w danej okolicy, co miało ułatwić współpracę przy identyfikacji ofiar. Zwłoki przewożono do mogił zbiorowych i  – jak twierdził Majkowski – grzebano w obecności komisji, w której skład wchodzili przedstawiciele Inspektora Sanitarnego, PCK i innych organizacji. „Życie Warszawy” informowało także, że „przed ostatecznym pogrzebaniem zwłok przewiduje się ceremoniał religijny z udziałem duchowieństwa”101. Początkowo planowano, że w oznaczonym dniu będzie dokonywana od razu ekshumacja z całego terenu danej dzielnicy, plany te nie uwzględniły jednak olbrzymiej liczby ciał wymagających pogrzebania.

W obliczu ogromu zadania niezbędne stało się powołanie instytucji, które koordynowałyby ekshumacje. Początkowo zajmował się tym Zakład Oczyszczania Miasta, ściśle współpracujący z formującą się właśnie milicją. Wraz z powracającą ludnością, działającą spontanicznie lub w ramach ochotniczych brygad, pracownicy ZOM-u prowadzili rejestry tymczasowych mogił, mające na celu oszacowanie liczby i danych personalnych poległych.

Już 6 lutego, a więc niespełna trzy tygodnie po wyzwoleniu miasta, zwołano poświęconą problemowi ekshumacji konferencję, w której wzięli udział między innymi przedstawiciele starostw, władz miejskich, Wydziałów Opieki Społecznej i Zdrowia, Zakładu Oczyszczania Miasta, Inspektoratu Sanitarnego, PCK, władz bezpieczeństwa, Straży Ogniowej i innych instytucji porządku publicznego. Konferencji przewodniczył wiceprezydent Warszawy pułkownik Kotwica-Skrzypek, którego wystąpienie dobrze podsumowuje ówczesne postrzeganie problemu. Otóż stwierdzał on, że „zagadnienie rozpatrywać należy w 2 zasadniczych płaszczyznach: sanitarnej i prawno-kulturalnej”102. I faktycznie, należało niezwłocznie powołać centralną instytucję koordynującą ekshumacje, która musiała stawić czoła dwóm oddzielnym kwestiom czy raczej aspektom problemu pochówków: po pierwsze, powstrzymać grożącą miastu epidemię i przywrócić mu możliwość normalnego funkcjonowania; po drugie zaś, nie mniej istotne, uspokoić nastroje poprzez godne pogrzeby, nie wikłając się zarazem w meandry trudności politycznych. Najpilniejsze było więc wyznaczenie odpowiednich do grzebania terenów, zabezpieczenie przed możliwością epidemii oraz „sprawa godziwego pochowania zwłok, przeprowadzenia akcji identyfikowania i ewidencji oraz oddania poległym bohaterom-męczennikom należnej czci”103. Wśród kwestii problematycznych, które zaprzątały uwagę uczestników konferencji, znalazły się między innymi: możliwość (logistyczna i etyczna) zatrudnienia w akcji ekshumacyjnej jeńców niemieckich, sposób i miejsce grzebania, użycie środków transportowych, wyposażenie robotników, środki dezynfekcyjne, lecz także problem zorganizowania niezbędnych ceremonii religijnych oraz fotografowania zwłok w celu gromadzenia dowodów zbrodni niemieckich.

W wyniku decyzji zgromadzonych powstała pierwsza instytucja zajmująca się z ramienia władz wyłącznie problemem pochówków. Był to kilkuosobowy Komitet do spraw Ekshumacji Zwłok, na którego czele stanął doktor Juliusz Majkowski, inspektor sanitarny Warszawy. Do współpracy zaproszono także, jak podaje „Życie Warszawy”, „przedstawicieli duchowieństwa wszystkich wyznań, Komitetu Odbudowy Warszawy, Komisji dla Badania Zbrodni Niemieckich, Wydziałów Planowania Miasta i Nadzoru Budowlanego oraz władz sądowych”104.

Już dwa tygodnie później, 19 lutego, Komitet przekształcono w Referat Ekshumacji przy Wydziale Zdrowia Zarządu Miejskiego. Pierwszym zadaniem nowo powołanej instytucji było na razie jedynie zbieranie informacji o miejscach pochówku. Zarówno warunki pogodowe, jak i „brak środków transportowych, narzędzi, ludzi odpowiednich do tej trudnej i niebezpiecznej pracy”105 uniemożliwiały rozpoczęcie prac ekshumacyjnych na szerszą skalę. „Do czasu całkowitego stopnienia pokrywy śnieżnej i odmarznięcia gruntu – czytamy w «Życiu Warszawy» – przeprowadzi się wywiady dotyczące ilości i miejsca pogrzebania zwłok możliwych do ekshumacji”106.

12 marca, a więc ponad miesiąc po powołaniu Komitetu, „Życie Warszawy” informuje o ekshumowaniu przez Komitet i ZOM dopiero tysiąca zwłok^107. 19 marca to samo pismo przynosi informację, że „[p]onad 4.500 zwłok usunięto dotąd z Warszawy lewobrzeżnej przy pomocy zarówno komitetu do spraw ekshumacji zwłok, jak i ZOM oraz bezpośrednio ludności, która zgłasza się do Inspektoratu Sanitarnego [...] po zezwolenie na zabieranie ciał leżących w pojedynczych mogiłach”108. Jakkolwiek podane liczby z pewnością są obciążone znacznym błędem, z tak dużej różnicy (od tysiąca do czterech i pół tysiąca w ciągu tygodnia!) można wnosić nie tylko o przyspieszeniu prac ekshumacyjnych wraz z nastaniem wiosny, lecz – przede wszystkim – o stosunkowo dużym udziale pochówków dokonywanych przez bliskich, pomimo wszystkich wspomnianych utrudnień instytucjonalnych. Dziennikarz „Gazety Ludowej” stwierdzi wręcz, że ten etap ekshumacji „miał charakter inicjatywy prywatnej”, a jedynymi liczącymi się uczestnikami były rodziny poległych i PCK^109.

Na łamach „Życia Warszawy” informowano w kolejnych dniach, że zgodnie z przyjętymi priorytetami „Komitet zajmie się przede wszystkim grzebaniem zwłok leżących na ulicach, placach, podwórzach, w domach i piwnicach”, a ludność zamieszkująca dany teren była proszona w kolejnych ogłoszeniach o udzielanie pomocy kolumnom ekshumacyjnym, zwłaszcza o udostępnianie wszelkich informacji pozwalających na identyfikację zmarłych^110. Ciała leżące głęboko i zawalone gruzami nie miały być w pierwszej fazie poszukiwane i ekshumowane w ogóle. Pod koniec kwietnia Referat Ekshumacji mógł się już poszczycić siedmioma tysiącami pochowanych, przy czym były to ciała ekshumowane na wniosek rodzin, płytko zakopane lub wręcz leżące na powierzchni.

Kolejnym ważnym zadaniem było oczywiście ustalenie lokalizacji i liczby prowizorycznych grobów na terenie miasta. Specjalnie w tym celu powołano zespół inspektorów. „Głos Ludu”, łącząc funkcję informacyjną i propagandową, podawał:

Do dnia 10 kwietnia znaleziono ponad 25.000 grobów pojedynczych i zbiorowych. Ustalono również, że w kanałach znajduje się wiele zwłok pomordowanych w bestialski sposób przez Niemców dzieci, kobiet i mężczyzn. Wszystkie te zwłoki są nagie. Jednym z takich zbiorowych grobów jest kanał przy ul. Dworskiej. Znajduje się tam około 500 zwłok. Jak stwierdzono w wielu przypadkach Niemcy zakopywali lub wrzucali do kanałów ludzi jeszcze żywych.111

Do grup ekshumacyjnych przydzielano fotografów, których zadaniem była dokumentacja odnajdowanych zwłok. Od początku liczono, że „[f]otografie te będą stanowiły dokument zbrodni popełnionej przez Niemców na bezbronnej ludności Warszawy”112. Jednocześnie z Referatem Ekshumacji, którego prace mają niewątpliwie znaczenie pierwszorzędne, wciąż działał na tym polu także ZOM. W połowie lutego w porozumieniu z Wydziałem Zdrowia oraz Wydziałem Planowania Zarządu Miejskiego powstała Sekcja Ekshumacyjna Zakładu Oczyszczania Miasta, zajmująca się „likwidowaniem grobów [...] rozsianych po całym mieście”113. W celu usprawnienia prac ekshumacyjnych 1 lipca 1945 roku został utworzony Miejski Zakład Pogrzebowy.

Centralizacja procesu ekshumacyjnego, zaostrzana w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu stolicy, nie przyniosła należytych wyników i już od marca Warszawę uprzątali także żołnierze i członkowie Brygad Pracy. W poszczególne rejony miasta wysyłano jednocześnie nawet kilkaset osób, takich sektorów oczyszczano w jednym czasie kilka. Strategia ta przyniosła szybko całkiem wymierne efekty^114. Jednocześnie z początkiem marca weszło w życie rozporządzenie władz miasta o grzebaniu zwłok, głoszące, że sprawą ekshumacji „winny zająć się w pierwszym rzędzie Komitety Obywatelskie, w porozumieniu z Inspektoratem Sanitarnym m. st. Warszawy i Milicją. Grzebać należy przede wszystkim zwłoki leżące na ulicach, podwórzach, klatkach schodowych itp.”115.

Oczywiście przez cały czas ekshumacje prowadził i nadzorował także PCK, którego pracownicy dostarczyli bezcennych dziś materiałów dokumentujących niezliczone prowizoryczne mogiły. Cała lewobrzeżna Warszawa została na potrzeby PCK podzielona na sektory. W każdym z takich obszarów działała dwuosobowa ekipa, przeczesująca wszystkie budynki, zabudowania gospodarcze i ogrody. Zespoły, pracujące z niezwykłą ofiarnością, spisywały dane z krzyży ustawionych jeszcze w trakcie powstania, poszukiwały dokumentów, które mogły zachować się przy zwłokach, prowadziły wywiady ze świadkami^116.

***

Rozpoczynając opowieść o zranionej pamięci, trzeba było najpierw ukazać traumę w całej jej dojmującej materialności. Mam świadomość, że może to wyglądać jak próba „holokaustyzacji” powstania warszawskiego – a więc wpisanie się w nurt ekstremalnej martyrologizacji, który Elżbieta Janicka dostrzega na przykład w Kinderszenen Jarosława Marka Rymkiewicza^117. Nie chodzi tu jednak o ukazywanie ogromu cierpienia ani tym bardziej o rywalizację z innymi wydarzeniami historycznymi czy ostentacyjne epatowanie horrorem. Szczegółowy opis jest o tyle ważny, że niemal każdy przywoływany w tym rozdziale element (wszechobecne zwłoki, zawalone kamienice, starte z powierzchni ziemi ulice) znajdzie odpowiedź w praktykach pamięci, które będziemy analizować w kolejnych częściach. Zgodnie z tezą o narodzinach pamięci z ducha żałoby uroczystości upamiętniające „uzupełniają nieobecne”, próbując przywrócić równowagę świata, w którym nie ma już tego, co utracone. Żeby zrozumieć pamięć, trzeba więc najpierw sięgnąć właśnie do utraconego, choćby wiązało się to z osunięciem w rejestr horroru.

PORYWACZE CIAŁ — MIEJSKA LEGENDA UKAZUJĄCA PROCES UPOLITYCZNIENIA ZWŁOK

Historia o porywaczach ciał obrazuje lęk przed dosłownym – a więc fizycznym – zawłaszczaniem ciał poległych na potrzeby wszechobecnej propagandy. Obawy tego rodzaju, szeroko rozpowszechnione wśród ludności powojennej Warszawy, są dowodem na przechodzenie w rozumieniu problemu ciał od wyzwania logistycznego ku interpretacji ideologicznej. Historia o porywaczach ciał jest więc wymownym świadectwem procesu  u p o l i t y c z n i e n i a   z w ł o k.

Ze spisywanych po latach relacji wynika, że radość z odnalezienia zwłok ukochanego syna czy towarzysza walki była czasem równie wzruszająca, jak spotkanie z żywym. Poszukiwania zaginionych bliskich i przyjaciół zmieniały się nierzadko w prawdziwe epopeje. Jeden z uczestników powstania w ten sposób opowiada o poszukiwaniach ciał, a potem grobów poległych kolegów:

Myślę sobie, no dobrze, a oni byli bez dokumentów, bez niczego, to ja ich nigdy już nie odnajdę. Tak sobie myślę, Boże, do historii, kroniki szkolnej żeby to... to już myślałem na przyszłość. Ale oni bez dokumentów, bez niczego. [...] Chodziłem ich szukałem po cmentarzu wojskowym, no tam wszędzie. [...] Siostra tych Dudków braci zgłosiła się do Czerwonego Krzyża, bo jak była ekshumacja w 1946 roku w miesiącu kwietniu, to ona była z matką i odnalazła tych braci. Poznała tego starszego po ubraniu, a tego młodszego Tadzia, który miał szesnaście lat, to leżał twarzą na glinie, czy coś, że ta twarz w ogóle była taka normalna, nie była nic odkształcona. Także bez niczego rozpoznali ich.118

Problem udziału bliskich w pogrzebie był poważny i trudny do rozwiązania. Rozbicie rodzin i rozproszenie lokalnych wspólnot po pacyfikacji powstania sprawiały, że nawet po identyfikacji zwłok znalezienie krewnych nierzadko graniczyło z cudem. Z kolei rodziny, którym zmarłych pochowano bez ich wiedzy i obecności, czuły się okradzione nawet z tej ostatniej możliwości spotkania, jaką jest osobiste pożegnanie bliskich.

W stolicy panował chaos. Zrozpaczeni ludzie rozkopywali płytkie zbiorowe mogiły i w poszukiwaniu swych bliskich odsłaniali skłębione obce ciała. Był to prawdopodobnie częsty proceder, co można wnosić ze skarg inspektora sanitarnego Warszawy, który ubolewał, że „zdarzają się, niestety, wypadki samowolnego rozgrzebywania mogił w poszukiwaniu bliskich zmarłych i pozostawienia rozkopanych dołów ze zwłokami na wierzchu”119. Niestety, nierzadkie były też przykłady dokonywanych na zwłokach rabunków^120. W całym tym zamieszaniu zdarzały się także pomyłki, w których wyniku rozpaczliwie szukano umarłych wśród żywych lub – przeciwnie – „uśmiercano” ocalałych, jak to się zdarzyło Leszkowi Cielińskiemu, który po latach opowiadał w „Kierunkach” następującą historię:

Chyba w 1946 r. w Zaduszki przyjechałem (wówczas już z Wrocławia) na cmentarz wojskowy na Powązkach. Znalazłem kwaterę „Zośki”. Chodząc od grobu do grobu, czytając tabliczki, widziałem jeszcze twarze poległych. Byłem przybity. Nagle natknąłem się na (osobny wówczas) grób kaprala „Leszka” z komp. „Rudy”. Był taki tylko jeden – ja. Zrozumiałem, że ekshumując zwłoki albo resztki zwłok leżących pod gruzami szpitala „Broma” – musiano sądzić, że i ja jestem wśród nich, bo kto mógł wiedzieć, że 3 osoby zostały spod gruzów odkopane i żyją. Mimo nastroju wspomnień i żalu na cmentarzu – stałem nad własnym grobem i uśmiechałem się. Zauważyły to 2 młodziutkie harcerki porządkujące mój grób i spojrzały na mnie z oburzeniem, jak na profana kalającego atmosferę i ofiary. Nie tłumaczyłem się im. Nie potrafiłbym. Zapaliłem sobie świeczkę i poczułem, że ponownie jestem blisko swoich najbliższych towarzyszy.121

Skoro zdarzały się pomyłki, zwłok nie tylko poszukiwano, lecz także... pilnowano. Pracownice PCK odnotowały na przykład na jednej z warszawskich ulic ogłoszenie takiej treści: „Proszę ciała nie zabierać i nie poruszać, bo zgłaszają się rodzice, będzie wzięta w najbliższych dniach”122.

Ale strzeżenie zwłok nie służyło wyłącznie ich ochronie przed omyłkowym wzięciem za kogoś innego czy wywiezieniem. Wśród powracających do Warszawy szybko rozprzestrzeniła się wieść, że nie wszystkie błędne identyfikacje to rezultat nieszczęśliwych pomyłek i nie każde „zaginięcie zwłok” wynikało z nadgorliwości urzędników... Wielu świadków tamtych wydarzeń twierdzi, że pod osłoną panującego chaosu dochodziło do porywania ciał i celowego zafałszowywania tożsamości poległych.

***

Pierwszym celem identyfikacji nie było nawet określenie dokładnej tożsamości zwłok, lecz chociażby najogólniejszego ich „pochodzenia”. Trzeba bowiem powiedzieć, że na cmentarzysku, w jakie zamieniła się zrujnowana Warszawa, przemieszane spoczywały ciała katów i ofiar, ludności cywilnej i bojowników różnych organizacji. Szybko stało się jasne, że proporcje odkrywanych zwłok jednoznacznie podważają tezę władz o wielkim znaczeniu i ofiarach Armii Ludowej. Identyfikacja stawała się w ten sposób także kwestią ideologiczną.

Pierwsze miesiące po wyzwoleniu Warszawy powinny być czasem na żałobę – odnajdywanie i opłakiwanie zmarłych, ich grzebanie z honorami. Tymczasem nowy rząd, związany bezpośrednio z wkraczającą Armią Czerwoną, otwarcie twierdził, że powstanie było szaloną i zbrodniczą ideą grupki inspirowanych z Londynu szaleńców. U podstaw takiej interpretacji legła teza, że jedynie niewielka część mieszkańców Warszawy walczyła w szeregach Armii Krajowej, podczas gdy znaczna większość bądź pozostawała neutralna, bądź opowiadała się po stronie lewicowej Armii Ludowej. Rzeczywista sytuacja przedstawiała się jednak odwrotnie, czego wymownym dowodem były zalegające na ulicach ciała.

Nowej władzy zależało więc na szybkich, masowych i anonimowych pogrzebach. Proces ekshumacji i ponownych pochówków z uwzględnieniem dystynkcji, tożsamości i przynależności politycznej czy militarnej oznaczałby całkowite zadanie kłamu oficjalnej wersji historii. Tysiące ceremonii żałobnych ku pamięci poległych członków AK, na których spotykaliby się i organizowali ich ocalali towarzysze broni, byłoby prawdziwym koszmarem dla władzy. Dlatego właśnie komitety ekshumacyjne stały się pierwszym zalążkiem przeciw-pamięci, rzucającej wyzwanie oficjalnej propagandzie.

***

Opowieść o porywaczach ciał to jedna z mrocznych kart pamięci o powstaniu. Z jednej strony niemal zapomniana, rzadko przywoływana przez historyków czy dziennikarzy, z drugiej zaś w jakiś sposób wciąż głęboko obecna w tym, co mówi się i pisze o tragedii Warszawy.

Czy to możliwe, że funkcjonariusze związani z nowym reżimem kradli ciała akowców z masowych grobów, by chować je potem wśród żołnierzy Armii Ludowej i w ten sposób forsować propagandową tezę o masowym poparciu dla komunizmu wśród mieszkańców Warszawy?

Maria Jagowd-Wolska, lekarka i żona uczestnika powstania, opowiada, że podczas ekshumacji ciał z ruin, ulic i placów wybuchały otwarte konflikty, gdyż „zwłoki młodych, niezidentyfikowanych żołnierzy AK, których nie odkopano wśród poległych z jakiejś grupy AK-owskiej, lub które nie miały biało-czerwonej AK-owskiej opaski, były przez urzędników państwowych rejestrowane jako zwłoki żołnierzy Armii Ludowej i następnie chowane na cmentarzu wojskowym w kwaterze Armii Ludowej”123. Juliusz Kulesza, żołnierz powstania i jego kronikarz, przez analogię z kłamstwem katyńskim pisze wprost o „kłamstwie powązkowskim”. Według Kuleszy wiele zwłok pochowanych w kwaterach Armii Ludowej to ukradzione ciała akowców. Przytacza on też relację świadka, który opowiada, jak obywatelskie patrole pilnowały ciał ekshumowanych na placu Krasińskich. Gdy wśród rodzin poległych rozeszła się wieść, że „przyjeżdżają jakieś ciężarówki, wykopują chłopaków i zabierają nie wiadomo dokąd”, mieszkańcy ustawili warty.

Zebraliśmy się: ja, żona i ile nas było z dalszej rodziny, i pilnowaliśmy grobu. Jak było gorąco, to się wzięło oranżadę, coś do jedzenia i tak się siedziało na zmianę pod krzakami przy ogrodzeniu. Akurat na mnie wypadło, jak podeszli z łopatami do mojego chłopaka. Wstałem i podchodzę do takiego oficerka, co miał może ze 25 lat. Mówię mu: „A co wy od tego grobu chcecie?”. A on na mnie od razu basem, że to są groby Armii Ludowej i żebym się nie wtrącał. To ja mu na to mówię: „Synku, ty na mnie głosu nie podnoś, bo jesteś naprzeciw mnie gówniarz. Ja jestem warszawski robotnik dłużej, niż ty żyjesz na świecie. A ten, co tu leży, był żołnierzem Armii Krajowej i moim synem, i będę się wtrącał, bo go nie dam nigdzie zabrać!”.124

Wymiana zdań trwała dłuższą chwilę. Napięcie rosło. Mężczyzna broniący ciała syna wpadł we wściekłość. „Co? Z Armii Ludowej? No dobra! To ty go się tu teraz zapytaj, gdzie on był? Jak ci odpowie, że w Armii Ludowej, to se go zabieraj, ale jak nic nie powie, to won od niego, gnoju!” Zagroził, że postawi na nogi całą Warszawę i wszystkie fabryki, i ostatecznie obronił zwłoki przed zawłaszczeniem. Widział jednak, jak wiele innych ciał trafiało na ciężarówkę, a stamtąd – wprost do kwater AL. Po wysłuchaniu tej przerażającej historii Kulesza stwierdził, że dalsze poszukiwanie poległego kuzyna, którego zwłoki pragnął odnaleźć, nie ma sensu. „Leży do dziś jako jeden z nieznanych żołnierzy AL. Powojenna władza – we wrogości do AK – postanowiła sfałszować prawdę historyczną i statystyczną, a jednym z wielu sposobów było maksymalne zawyżanie liczby poległych”.

Dziś trudno jednoznacznie ustalić, czy podobne praktyki faktycznie stosowano i jaka była ich skala. Nie udało mi się dotrzeć do jakichkolwiek dokumentów archiwalnych, które jednoznacznie potwierdzałyby tezę, że instytucje związane z nowymi władzami z premedytacją i w sposób zorganizowany fałszowały tożsamość poległych. Nawet jednak jeśli opowieści o porywaczach ciał miałyby okazać się przesadą lub wręcz miejską legendą, istnienie i długoletnia żywotność takich historii wiele mówi o chaosie, niepewności i poczuciu osaczenia, jakie panowały w Warszawie w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu. W kolejnych rozdziałach przyjrzymy się jeszcze wielu podobnym, lepiej udokumentowanym historiom, które pokazują, że w ruinach powojennej Warszawy rozegrała się prawdziwa bitwa o ciała.

***

W pierwszych miesiącach po wyzwoleniu walka ideologiczna wokół ciał nie była jeszcze tak dramatyczna. Początkowy okres ekshumacji, charakteryzujący się znacznym udziałem prywatnych pochówków i dominującą rolą PCK, trwał do lata 1945 roku, kiedy to ekshumacje zawieszono praktycznie aż do listopada.

Wznowione prace były już silnie scentralizowane. Bez pozwolenia Miejskiego Zakładu Pogrzebowego i obecności zatwierdzonego przez niego lekarza nikt nie miał prawa do ekshumacji^125; czynności przeprowadzane przez prywatne zakłady w każdej chwili mogły zostać przerwane^126. Wszystkie instytucje – poza PCK, który konsekwentnie dążył do identyfikacji zwłok – podporządkowano obowiązującej doktrynie grzebania bezimiennie i w masowych grobach. Samodzielne odnalezienie i zidentyfikowanie zwłok, wobec braku instytucjonalnej pomocy (a wręcz wobec rozlicznych przeszkód) było rzeczą trudną albo wręcz niemożliwą. Jeśli jakimś cudem udało się odnaleźć i zidentyfikować zwłoki, także indywidualny pochówek nie okazywał się sprawą łatwą. Władze szybko przyjęły strategię grzebania ofiar w naprędce przygotowanych masowych grobach, co było podyktowane zarówno obawami przed wybuchem epidemii, jak i względami propagandowymi, które coraz silniej zaczęto sobie uświadamiać. Nawet po dokładnym i jednoznacznym ustaleniu tożsamości osoby zmarłej (co było możliwe praktycznie wyłącznie w przypadku osobnej mogiły z napisem identyfikującym), rodzina musiała występować w warszawskim Inspektoracie Sanitarnym o zezwolenie na ekshumację i indywidualny pogrzeb na terenie cmentarza. Stawiane warunki okazywały się jednak w wojennej rzeczywistości niemal niemożliwe do spełnienia. Zezwolenie można było uzyskać jedynie „pod warunkiem zachowania niezbędnych przepisów sanitarnych. Po wyjęciu z dotychczasowej mogiły zwłoki muszą być złożone w trumnie wysłanej torfem lub trocinami i tak przewiezione na cmentarz. Niezbędna jest ponadto obecność lekarza sanitarnego, który zaprotokołuje akt ekshumacji”127.

Nawet po spełnieniu (lub obejściu) wymagań Inspektoratu Sanitarnego problemem pozostawała techniczna realizacja pogrzebu – zdobycie miejsca na cmentarzu, trumny, przewiezienie zwłok. Ze wszystkim tym, w obliczu gigantycznej liczby poległych, wiązały się poważne trudności organizacyjne. Niemałe były też koszty pogrzebu, na których skandaliczną wysokość uskarżała się w listopadzie 1945 roku „Gazeta Ludowa”:

Pogrzeb indywidualny najtańszy – sosnowa półtrumienka i mogiła zbiorowa – kosztuje 800 do 1000 zł. W trumnie sosnowej, bejcowanej – 1200 do 1300 zł. Gdy zmarły ma być pochowany w oddzielnej mogile, ale również na cmentarzu miejskim, dochodzi koszt 300 zł, za wykopanie grobu. Znacznie droższe są pogrzeby na inne cmentarze [sic!], gdzie trzeba zakupić miejsce. Miejsce na Powązkach na przykład kosztuje 2500 do 5000 zł, na Bródnie od 600 zł wzwyż.128

Dla porównania bochenek chleba – towar w owym czasie deficytowy i drogocenny – to wydatek około trzydziestu złotych. Nic zatem dziwnego, że rodziny nie były w stanie podołać spiętrzonym trudnościom.

W tej sytuacji w walce o prawo do godnego pożegnania bliskich wsparły warszawiaków organizacje partyzanckie, wciąż jeszcze – zgodnie z doktryną podwójnego wroga – działające w konspiracji. Przeciwko scentralizowanym instytucjom do walki o godne upamiętnienie poległych, zwłaszcza zaś powstańców z AK, stanęły środowiska konspiracyjne. Rozpoczął się wyścig o ustanowienie dla warszawskich powstańców godnego miejsca pamięci, które wpisywałoby się w konkurencyjną wobec oficjalnej opowieść o powstaniu. Miejscem tym miał się wkrótce stać Cmentarz Wojskowy na Powązkach. To wtedy właśnie zaczął kształtować się jego potencjał polityczny, który możemy obserwować do dziś każdego 1 sierpnia.

KONFLIKT MIĘDZY OPŁAKIWANIEM A ODBUDOWĄ

Wpisanie odbudowy stolicy w topos Pochodu sprawiło, że grzebanie umarłych stało się obowiązkiem pilnym, a zarazem wstydliwym. Retoryka życia dokonywała wyparcia z przestrzeni miejskiej wszelkich śladów śmierci. Stąd konflikt (często ukryty, nierzadko paradoksalny w świetle jednostkowych biografii!) pomiędzy interesami i projektami odbudowujących stolicę a potrzebami znacznej części jej mieszkańców związanymi z upamiętnieniem ofiar powstania. Konflikt ten pozostawi w topografii stolicy trwały ślad, który także ma swoją historię: najpierw objawi się w postaci nieobecności, później obecności rozproszonej, wreszcie – w postaci (wciąż rozproszonej) martyrologicznej nadreprezentacji. Na tym tle należy interpretować także analizowane w dalszych rozdziałach szczególne znaczenie Cmentarza Wojskowego na Powązkach.

Odbudowa zrujnowanego miasta nie jest w retoryce „Głosu Ludu” opisywana jako coś nowego, lecz przeciwnie – ukazywana jako dalszy ciąg Pochodu, który idąc wciąż naprzód, przezwycięża teraz przestrzeń także w osi pionowej: podnosząc z gruzów zrównaną z ziemią stolicę. Zasada Pochodu, głosząca, że życie jest potężniejsze od śmierci, objawia się w odbudowie wyraźniej niż kiedykolwiek dotychczas. Dziennikarz „Głosu Ludu”, zdający sprawę z pogrzebu poległego w powstaniu dowództwa Armii Ludowej, mówi o tym wprost: „Życie jest silniejsze od śmierci i to się czuje mocniej, niż kiedykolwiek, w tym mieście, które zamordowano i które z martwych wstaje do życia na pogrzebie bohaterskich jego synów”129.

Przed Pochodem zatem kolejna bitwa – bitwa przeciw oporowi martwej materii. Na dobrą sprawę narracja odbudowy rozpoczęła się jeszcze przed wyzwoleniem miasta. Władze na łamach „Głosu Ludu” kilkakrotnie uspokajały Polaków, że bez względu na koszty odbudowy Warszawa pozostanie ich stolicą. W miarę narastania nadziei na rychłe wyzwolenie coraz częściej pojawiały się głosy manifestujące entuzjazm i podkreślające ogrom sił zgromadzonych dla wskrzeszenia miasta. Powszechne na przykład stały się publikowane przez „Głos Ludu” „oświadczenia ludu pracującego” wygłaszane według upowszechnionego już w Związku Radzieckim wzoru socjalistycznych zobowiązań pracy. Na przykład zgromadzeni na konferencji w sprawie uruchomienia przemysłu na Pradze „oświadczają uroczyście w imieniu całego świata pracy [...]. Ze zgliszcz i popiołów, na przekór wrogowi, powstanie Warszawa, jeszcze piękniejsza, jeszcze wspanialsza niż kiedykolwiek była”130.

Nowa, odbudowana Warszawa miała być nie tylko wskrzeszonym z martwych starym miastem, lecz czymś nieporównywalnie więcej: godną stolicą nowego wspaniałego świata. W specjalnym numerze „Głosu Ludu” upamiętniającym wyzwolenie miasta czytamy angażującą deklarację: „Odbudujemy Cię z ruin – miasto marzeń naszych, byś stała się znowu piękna i strojna, byś godnie reprezentowała, Stolico, niepodległość naszą”131. Nowa niepodległość nie jest jednak tożsama z tą starą, przedwojenną. W ramy dawnych haseł, dobrze już w świadomości ugruntowanych – wyzwolenia narodowego spod panowania obcego mocarstwa – „Głos Ludu” zręcznie wtłacza wizję nowego konfliktu: uwolnienie mas od dyktatury klasowej i jej wąskich interesów.

Gwarantem takiego stanu rzeczy może być wyłącznie przyjaźń z ZSRR. Nie dziwi zatem, że już w dzień po wyzwoleniu miasta „prezydium uroczystego zgromadzenia, zebranego dla uczczenia wyzwolenia Warszawy”, składa w imieniu całego miasta podziękowania dla marszałka STALINA^132, a zaledwie w miesiąc po oświadczeniu Rady Narodowej o otwarciu dla Warszawy kredytu na odbudowę^133 pojawia się w „Głosie Ludu” radosna wiadomość, że „Rząd Radziecki bierze na siebie 50 proc. kosztów odbudowy”134.

Możliwość zbudowania stolicy trzydziestomilionowego kraju całkiem od nowa wydawała się krzewicielom nowego systemu wymarzoną wręcz szansą. Deklaracje transformacji miasta były jednak stosunkowo oszczędne. Warszawa miała zachować swój dotychczasowy charakter, naprawiona będzie tylko – jak to określił w liście do redakcji jeden z czytelników – „dewastacja uczyniona przez Komisarzowy Sanacyjny Zarząd Miejski”135, a więc takie błędy, jak „zbytnie skupienie zabudowań, brak zieleni, niefortunne rozwiązanie połączeń północy miasta z południem i wschodu z zachodem”136. Stolica zostanie więc „odbudowana”, czyli przywrócona do pierwotnego stanu, jednak punktem odniesienia dla nowej władzy nie było rzeczywiste przedwojenne miasto, lecz pewien obraz idealnej Warszawy socjalistycznej – szczęśliwej, demokratycznej, pełnej zieleni. Nagłówek jednego z artykułów z pełnym przekonaniem mógł zatem głosić: Warszawa będzie piękniejsza, niż była. Zarazem pozostanie jednak Warszawą, czego wymowny dowód daje deklaracja odbudowujących miasto architektów: „Pragniemy, ażeby momentem symbolicznym, jak gdyby kamieniem węgielnym odbudowy Warszawy, stało się uroczyste podniesienie kolumny Zygmunta na Placu Zamkowym”137.

Nie miejsce tutaj na referowanie fascynujących skądinąd i na powrót niedawno ożywionych sporów o blaski i cienie tej socjalistycznej odbudowy. Nie sposób tu także, nawet pobieżnie, zdać sprawy z wielowymiarowej transformacji przestrzeni, jaką śledzić mogli w pierwszych latach po wyzwoleniu czytelnicy „Głosu Ludu”, „Życia Warszawy” i „Stolicy” – tygodnika poświęconego specjalnie sprawom odbudowy^138. Przyjrzymy się tu uważniej jednemu tylko wątkowi „ s p o r u   o   o d b u d o w ę”, jakim jest właśnie  z w y c i ę s t w o   ż y c i a   n a d   ś m i e r c i ą.

Przeanalizujmy uważniej krótki fragment manifestu Odbudujmy Warszawę, opublikowanego w „Głosie Ludu” zaledwie dziewięć dni po wyzwoleniu stolicy (a więc gdy zwłoki zalegały jeszcze na każdym skwerze!): „Ponad ruinami zniszczonej stolicy myśl wybiega naprzód. Widzimy, jak w miejscu wielkiego cmentarzyska rosną nowe, szerokie ulice”139. Czytając te słowa, nie sposób nie dostrzec, że propagandowa opowieść o odbudowie także jest skonstruowana według reguł topiki Pochodu. Już na pierwszy rzut oka w cytowanym fragmencie uderzają dynamizm i operowanie metaforyką przestrzenną. Tak jak Pochód „zwyciężał”, „podążał naprzód”, „przełamywał opór” – nigdy zaś nie „przegrywał” i „nie cofał się” – tak w czynie odbudowy „myśl wybiega naprzód”.

Oczy kroczących w Pochodzie i śledzących jego marsz na łamach „Głosu Ludu” utkwione były w przyszłość – w zwycięstwo. Takie też było spojrzenie odbudowujących stolicę, którzy wciąż przed oczyma mieli jej nową, szczęśliwą wizję. Zwróćmy uwagę, jak rozbudowana, a zarazem skondensowana jest tu metaforyka przestrzenna! Porażający dynamizm odbudowy rozrywa wizję teraźniejszości we wszystkich wymiarach: myśl wybiega  p o n a d    ruinami, ulice  r o s n ą,  lecz są zarazem  s z e r o k i e.  Nie ma więc takiego kierunku, w którym nie rozchodziłaby się fala uderzeniowa potężnej „eksplozji sensu”, jaką proponuje narracja odbudowy. W tej pełnej entuzjazmu wizji kryje się jednak zalążek niepokoju. To nowe życie już u zarania skażone jest śmiercią. Nieświadomi tego dziennikarze „Głosu Ludu” ukazują obraz Warszawy jako kwiatu wyrosłego na mogile. W cytowanym fragmencie myśl wybiega wszak naprzód „ponad ruinami”, a nowe, szerokie ulice rosną „w miejscu wielkiego cmentarzyska”. Dialektyka życia i śmierci jest tu skondensowana w sposób wręcz skrajny. To ona będzie dyktować strukturę sensów w odbudowanej stolicy^140.

Tymczasem jednak pionierzy odbudowy wydają się nieświadomi istnienia Miasta Umarłych ukrytego pod ruinami Warszawy. W opisywanym przez „Głos Ludu” świecie życie wraca do stolicy już dzień po wyzwoleniu, czego najlepszym dowodem jest pojawienie się rubryczki „Kronika wolnej Warszawy”, w której możemy przeczytać o atrakcjach kulturalnych, takich jak „uroczysta akademia z okazji rocznicy śmierci LENINA”141.

W ślad za akademią ku czci wodza rewolucji październikowej do miasta przenoszą się też władze i już 1 lutego Rada Ministrów odbywa swe pierwsze posiedzenie w wyzwolonej stolicy^142. Warto zwrócić uwagę na propagandowe znaczenie tej szybkiej przeprowadzki. Dotychczas rywalizowały w Polsce rząd lubelski i rząd londyński. W momencie, gdy jeden z nich zajął dla swych potrzeb stolicę, stał się (przynajmniej na szpaltach „Głosu Ludu”) po prostu rządem, a więc rządem prawdziwym. Zarazem nowa władza konsekwentnie określała swych przeciwników mianem rządu londyńskiego, później zaś „rządu” londyńskiego, przez cudzysłów podkreślając jak gdyby uzurpacyjny charakter tej etykiety, by wreszcie mówić po prostu o Londynie. Ostatnim etapem tej fascynującej kampanii semiotycznej były doniesienia prasowe o zwycięstwie w Anglii Partii Pracy i rzekomym definitywnym odcięciu się Anglików od emigracyjnych władz polskich. W ten sposób londyńczycy zostali pozbawieni i tej ostatniej etykiety i skazani na całkowitą banicję semantyczną. To mechanizm doskonale znany wszystkim specom od propagandy: to, na co nie ma właściwych określeń, w jakimś sensie przestaje istnieć.

Jak rząd lubelski zwyciężył nad rządem londyńskim, tak przyszłość zatriumfować miała nad przeszłością. Życie – zgodnie z przytaczanymi słowami dziennikarza „Głosu Ludu” – miało okazać się silniejsze niż śmierć. Najważniejsze były potrzeby tych, którzy ocaleli – potrzeby umarłych musiały zejść na plan dalszy. I choć mało prawdopodobne, by warszawiacy, mijając na ulicach zwęglone szczątki, spieszyli raźno na pokazy filmowe i akademie, na które już od lutego zapraszała ich rubryka kulturalna „Głosu Ludu”, to dziennik ten konsekwentnie kierował spojrzenia czytelników ku życiu, odwracając je od tego, co nie do wskrzeszenia. Takie myślenie ilustrują dobrze także przytaczane już słowa jednego z koordynatorów odbudowy stolicy: „Dopiero po wyleczeniu się z pierwszych ran będzie Warszawa w stanie myśleć o uczczeniu swoich zmarłych”143. Życie jest ważniejsze niż śmierć – ma przed nią pierwszeństwo.

POLITYCZNE STRATEGIE ZAWŁASZCZANIA ZMARŁYCH

Oficjalna „polityka martwych ciał” pierwszych lat po II wojnie światowej opierała się na trzech głównych strategiach zawłaszczania zmarłych.  K u l t   p r a w o m y ś l n y c h   b o h a t e r ó w tworzył miejsca i rytuały pamięci o tych, którzy właściwie wpisywali się w topos Pochodu (na przykład żołnierze AL);  k u l t   n i e w i n n y c h   o f i a r  (na przykład ludności cywilnej poległej podczas powstania) rozszerzał praktyki pamięci na „neutralnych” świadków i uczestników wydarzeń; podejmowano wreszcie  p r ó b y   z a w ł a s z c z e n i a   w s z y s t k i c h   z m a r ł y c h,  w ramach których w logikę Pochodu próbowano wpisać także śmierć niektórych żołnierzy AK. Wszystkie te strategie prowadziły do silnej ideologizacji pochówków, towarzyszących im rytuałów (przemówień, oprawy) i miejsc pamięci. Powstawało w ten sposób ideologiczne tło, od którego starali się odciąć ci, którzy próbowali budować antysystemową pamięć o powstaniu warszawskim.

Redakcja, korekta: Magdalena Jankowska

Opieka redakcyjna: Maciej Kropiwnicki

Projekt okładki: Marcin Hernas | tessera.org.pl

Zdjęcia na okładce: Eugeniusz Haneman / EAST NEWS

Układ typograficzny, łamanie: | manufaktu-ar.com

Druk i oprawa: ReadMe, ul. Olechowska 83, Łódź

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Foksal 16, II p.

00-372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1) oraz w księgarni internetowej KP wydawnictwo.krytykapolityczna.pl i dobrych księgarniach na terenie całej Polski.