© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2022

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorka i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: dr n. med. Marzena Podgórska

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Agnieszka Gruszka

Producent: Anna Paziewska

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Bober (Project Beast Sp. z o.o.)

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022 r., (wyd. I)

Warszawa 2022

ISBN 978-83-200-6661-6

DOI: https://doi.org/10.53270/2021.036

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Monika Lipiec /Woblink

patronat naukowy

patronat medialny

Wstęp

Trikhos w grece oznacza włos, od niego pochodzi też nazwa trychologia, czyli nauka o włosach. Trychologia jest dziedziną medycyny obejmującą diagnostykę schorzeń owłosionej skóry głowy i włosów, a także proces leczniczy i pielęgnacyjny.

W celu ustalenia właściwego rozpoznania, interpretacji i analizy owłosionej skóry głowy niezbędne jest zrozumienie biologii skóry oraz jej przydatków. Budowa łodygi włosa pierwotnie może sprawiać wrażenie struktury dość prostej, ale de facto stanowi złożoną część anatomii. Właściwa ocena histopatologiczna dermatoz owłosionej skóry głowy powinna się opierać na zrozumieniu budowy podstawowej jednostki, mieszków włosowych oraz wszelkich powiązanych struktur. Książka obejmuje pełne spektrum trychopatologii, niezbędnej do właściwego zrozumienia obrazu trichoskopowego pacjenta, począwszy od anatomii i fizjologii skóry głowy i włosów, po klasyfikację chorób owłosionej skóry głowy, ułatwiając właściwą interpretację danych klinicznych pacjenta.

Kolejne rozdziały obejmują cechy kliniczne, patogenezę, a także postępowanie medyczne w odniesieniu do poszczególnych dermatoz, diagnostykę laboratoryjną, a ponadto cechy histologiczne z opisem klinicznym, cechy trichoskopowe oraz klasyfikację typów włosów i rodzajów ich uszkodzeń. Pozwalają one na właściwe zrozumienie patofizjologii i obrazów klinicznych oraz stosowanych terapii leczniczych oraz chirurgicznych. Należy jednak podkreślić istotę właściwej pielęgnacji owłosionej skóry głowy i włosów z zakresu trychologii kosmetologicznej, która jest niezbędna do osiągnięcia rezultatu akceptowanego przez pacjentów.

Celem publikacji było również kompleksowe opisanie chorób owłosionej skóry głowy, pod względem medycznym, kosmetologicznym, jak również chirurgicznym. Nie podążając za poprzednimi modelami, tekst o leczeniu, jak również charakterystyka poszczególnych zaburzeń dotyczących owłosionej skóry głowy szczególnie uwzględnia ich podstawy molekularne w sposób złożony.

Kolejno, omówione zostały tak istotne zagadnienia jak podstawy endokrynologii, dietetyka oraz organizacja pracy w gabinecie trychologicznym. Książka obejmuje pełen wachlarz wiedzy niezbędnej do pracy z pacjentem trychologicznym.

Zakres odbiorców publikacji jest bardzo szeroki. Zarówno studenci, jak i praktykujący trycholodzy, dermatolodzy czy kosmetolodzy zaangażowani w postępowanie lecznicze z pacjentami z nadmierną utratą włosów zapewne uznają przedstawione treści za pomocne oraz praktyczne.

Claudia Musiał

Wykaz skrótów

17-OH-P – 17-hydroksyprogesteron

18-MEA (18-methyl eicosanoic acid) – kwas 18-metyloikozanowy zlokalizowany w górnej warstwie β kompleksu błony komórkowej

2D (two-dimensional) – dwuwymiarowe

3D (three-dimensional) – trójwymiarowe

5α-R (5 alpha-reductase) – 5α-reduktaza

AA (amino acids) – kwasy aminowe

AA/ARA (arachidonic acid) – kwas arachidonowy

ACR (autologous cellular regeneration) – autologiczna odnowa komórkowa

Acvr2a (activin receptor type-2A precursor) – receptor aktywiny typu 2A

ADP (adenosine diphosphate) – adenozynodifosforan, adenozyno-5’-difosforan

AIDS (acquired immunodeficiecny syndrome) – zespół nabytego upośledzenia odporności

ALA (alpha-lipoic acid) – kwas alfa-liponowy

Ala, A (alanine) – alanina

ALT (alanine aminotransferase) – aminotransferaza alaninowa

ANA (anti-nuclear antibodies) – przeciwciała przeciwjądrowe ANA: ANA-1, ANA-2, ANA-3

APUD (amine precursor uptake and decarboxylation) – system rozsianych komórek endokrynnych

Arg, R (arginine) – arginina

Asn, N, Asp-NH2 (asparagine) – aparagina

Asp, D (aspartic acid) – kwas asparaginowy

AST (aspartate aminotransferase) – aminotransferaza asparaginianowa

ATg (thyroglobulin antibody) – przeciwciała swoiste w stosunku do tyreglobuliny (Tg)

ATP (adenosine-5-triphosphoric acid) – adenozyno-5′-trifosforan

ATPO (anti-thyroid peroxidase) – przeciwciała przeciwko peroksydazie

AZS (atopic dermatitis) – atopowe zapalenie skóry

Bcl-2 (B-cell lymphoma 2) – heterogenna grupa białek, których nazwa wywodzi się od chłoniaka z komórek B2

BCS1L (ubiquinol-cytochrome C reductase complex chaperone) – chaperon kompleksu reduktazy ubichinol–cytochrom C

Bcl-2 – białko biorące udział w hamowaniu apoptozy (za pośrednictwem białek Bax i Bak) białek z rodziny Bcl-2 (Bcl-2 family)

BDNF (brain-derived neurotrophic factor) – neurotroficzny czynnik pochodzenia mózgowego

BHP – bezpieczeństwo i higiena pracy

BM-CSPG (basement membrane chondroitin sulfate proteoglycan) – białko rdzeniowe proteoglikanu siarczanu chondroityny

BMF (bone marrow failure) – niewydolność szpiku kostnego

BMP (bone morphogenetic protein) – białka morfogenetyczne kości

BMP2 (bone morphogenetic protein 2) – białko morfogenetyczne kości 2

BMP4 (bone morphogenetic protein 4) – białko morfogenetyczne kości 4

Bmpr2 (bone morphogenetic protein receptor type 2) – receptor typu 2 białka morfogenetycznego kości

BRAF (type B rapid accelerated fibrosarcoma) – kinaza protoonkogenna BRAF

Ca (calcium) – wapń

CAT (catalase) – katalaza

CBC (complete blood count) – pełne badanie morfologiczne krwi

CD1+ (cluster of differentiation 1) – białko należące do supergenów immunoglobulinowych złożonych z glikoprotein typu MHC klasy 1

CD34 (cluster of differentiation 34, hematopoietic progenitor cell antigen) – hematopoetyczny antygen komórek progenitorowych CD34

CD44 (cluster of differentiation 44) – glikoproteina, receptor kwasu hialuronowego zlokalizowana w błonie podstawnej pęcherzyka

CD8+ (cluster of differentiation 8) – glikoproteina błonowa związana z MHC klasy 1

CE (Conformité Européenne) – zgodność europejska (certyfikat)

CGF (concentrated growth factor) – skoncentrowane czynniki wzrostu

CI (Color Index) – numer nadawany barwnikom

CLA (conjugated linoleic acid) – sprzężony kwas linolowy

CLEC16A (C-type lectin domain family 16) – rodzina 16 domen lektynowych typu C

CO2 (carbon dioxide) – dwutlenek węgla

COX2 (cyclooxygenase-2) – cyklooksygenaza-2

CRP (C reactive protein) – białko C-reaktywne

CS (chondroitin sulfate) – siarczan chondroityny

CTLA4 (cytotoxic T-lymphocyte associated protein 4) – białko kodowane przez gen CTLA4 zlokalizowane na powierzchni limfocytów T

Cu (cuprum) – miedź

CYP19A1 (cytochrome P450 family 19 subfamily A member 1) – cytochrom P450 rodzina 19, podrodzina A1

Cys-S-S-Cys (cysteine) – cystyna

Cys-SH, C (cysteine) – cysteina

CYPP450 (cytrochrome p450) – cytochrom z grupy enzymów (białek transbłonowych)

Da – dalton

DCPC (diphenylcyclopropenone) – difenylocyklopropenon

DHA (docosahexaenoic acid) – kwas dokozaheksaenowy

DHEA (dehydroepiandrosterone) – siarczan dehydroepiandrosteronu

DHI (direct hair implantation) – implantacja mieszków włosowych (z wykorzystaniem pióra medycznego)

DHT (dihydrotestosterone) – dihydrotestosteron

DMSO (dimethyl sulfoxide) – dimetylosulfotlenek

DNA (deoxyribonucleic acid) – kwas deoksyrybonukleinowy

DNCB (2,4-dinitrochlorobenzene) – dinitrochlorobenzen

DS (dermatan sulfate) – siarczan dermatanu

E2 – estradiol

EBOV (Ebola virus) – wirus Ebola

EC (epicatechin) – epikatechina, (-)-epikatechina

ECG (epicatechin gallate) – galusan epikatechiny, (-)-3-galusan epikatechiny

ECGF (endothelial cell growth factor) – czynnik wzrostu komórek śródbłonka

ECM (extracellular matrix) – macierz zewnątrzkomórkowa

EDTA (Disodium EDTA; Ethylenediaminetetraacetic acid) – kwas wersenowy, kwas edetynowy

EGC (epigallocatechin) – epigalokatechina, (-)-epigallokatechina

EGCG (epigallocatechin gallate) – galusan epigallokatechiny, (-)-epigallokatechiny-3-galusan

EGF (epidermal growth factor) – naskórkowy czynnik wzrostu

eGFR- (estimated glomerular filtration rate) – badanie laboratoryjne określające szacunkowy współczynnik przesączania kłębuszkowego za pośrednictwem pomiaru klirensu kreatyniny

ENA (extractable nuclear antygen) – rozpusczalne antygeny jądrowe

EPA (eicosapentaenoic acid) – kwas eikozapentaenowy

ER (estrogen receptors) – receptory estrogenowe

Er:YAG (erbium-doped yttrium aluminium garnet laser; erbium YAG laser) – laser frakcyjny ablacyjny erbowo-yagowy

ERBB3 (Erb-B2 receptor tyrosine kinase 3) – receptor kinazy tyrozynowo-białkowej erbB-3 (HER3)

ERCC2 – XPD (eroderma pigmentosum complementary group D, ERCC excision repair 2) – gen kodujący mRNA, białko XPD jest polipeptydem złożonym z aminokwasów

ERCC3/XPB (RCC Excision Repair 3, TFIIH Core Complex Helicase Subunit) – helikaza kompleksu czynników transkrypcyjnych TFIIH (transcription factor II H)

ERK (extracellular-signal-regulated protein kinase) – kinazy grupy ERK odpowiadają za proliferację oraz różnicowanie komórek

ESR (erythrocyte sedimentation rate) – szybkość sedymentacji erytrocytów

FAD (flavin adenine dinucleotide) – dinukleotyd flawinoadeninowy, koenzym, związek kondycjonujący skórę głowy i mieszki włosowe

FDA (Food and Drug Administration) – Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków

Fe (ferrum) – żelazo

FGF (fibroblast growth factor) – czynnik wzrostu fibroblastów, który bierze udział w procesie angiogenezy

FGF-5 (fibroblast growth factor 5) – czynnik wzrostu fibroblastów 5

FSH (follicle-stimulating hormone) – hormon folikulotropowy

FT (free testosterone) – wolny testosteron

FT3 (free triiodothyronine) – trijodotyronina, stężenie wolnej trijodotyroniny (T3)

FT4 (free throxine) – tyroksyna (T4)

FU (follicular unit) – zespół mieszków włosowych

FUE (follicular unit excision) – przeszczepienie pojedynczych mieszków włosowych

GAG (glycosaminoglycans) – glikozaminoglikany

GLA (gamma linolenic acid) – kwas γ-linolenowy

Gln, Q, GLu-NH2 (glutamine) – glutamina

Glu, E (glutamic acid) – kwas glutaminowy

Gly, G (glycine) – glicyna

GPT (glutamic pyruvic transferase) – transferaza glutaminowo-pirogronowa

GSH (glutathione) – glutation

GTF2H5 (general transcription factor IIH subunit 5) – podjednostka 5 ogólnego czynnika transkrypcyjnego IIH, białko kodowane przez gen GTF2H5

HA (hyaluronic acid) – kwas hialuronowy

HBV (hepatitis B virus) – wirus typu B wirusowego zapalenia wątroby

HCV (hepatitis C virus) – wirus typu C wirusowego zapalenia wątroby

HDL (high density lipoprotein) – jedna z frakcji cholesterolu całkowitego, lipoproteina o dużej gęstości

He-Ne (helium–neon laser) – laser helowo-neonowy

Hep (heparin) – heparyna

HFS (hair follicle simulation) – dermatografia medyczna

hfSC (hair follicle stem cells) – komórki macierzyste mieszków włosowych

HGF (hepatocyte growth factor) – czynnik wzrostu hepatocytów

His, H (histidine) – histydyna

HIV (human immunodeficiency virus) – ludzki wirus upośledzenia odporności

HLA-Cw6 (human leucocyte antigen-Cw6) – ludzki antygen leukocytarny Cw6, gen powiązany z łuszczycą

HLA-DR – receptor powierzchniowy komórki MHC (major histocompatibility complex, główny kompleks zgodności tkankowej) klasy II

HPCA-1 (hydrogen peroxide sensor) – klasa kinaz zbliżonych do receptorów bogatych w leucynę

HPV (human Papillomavirus) – wirus brodawczaka ludzkiego

HS (heparan sulfate) – siarczan heparanu

HSPGs (Heparan sulfate proteoglycans) – siarczan heparanu, polisacharyd z grupy glikozaminoglikanów

HTZ – hormonalna terapia zastępcza

Hz (hertz) – herc

I.D.P. (Intra Dermique Profond) – iniekcja śródskórna głęboka

I.D.S. (Intra Dermique Superficielle) – iniekcja śródskórna powierzchowna

I.E.D. (Intra Epi Dermique) – iniekcja śródnaskórkowa

I.H.D. (Intra Hypo Dermique) – iniekcja podskórna

IBS (irritable bowel syndrome) – zespół jelita wrażliwego

IgE (immunoglobulin E) – immunoglobulina E

IGF-1 (insulin-like growth factor 1) – insulinopodobny czynnik wzrostu 1

IGF-2 (insulin-like growth factor 2) – insulinopodobny czynnik wzrostu 2

IL – interleukiny, cytokiny kluczowe dla procesów zapalnych

IL2RA (interleukin-2 receptor alpha chain [CD25]) – łańcuch α receptora interleukiny 2

INCI (International Nomenclature of Cosmetic Ingredient) – międzynarodowe nazewnictwo składników kosmetyków

IPL (intense pulse light) – intensywne pulsacyjne źródło światła

IR (infrared) – światło podczerwone

KGF (keratinocyte growth factor) – czynnik wzrostu keratynocytów

kHz (kilohertz) – kiloherc

KOH (potassium hydroxide) – roztwor wodorotlenku potasu

KRT81 (keratin 81) – keratyna typu II Hb1, kodowana przed gen KRT81

KRT83 (keratin 83) – keratyna typu II, kodowana przed gen KRT83

KRT86 (keratin 86) – keratyna typu II Hb6, kodowana przed gen KRT83

KS (keratin sulfate) – siarczan keratanu

LAHS (loose anagen hair syndrome) – syndrom luźnych włosów anagenowych/luźnego anagenu

LDL (low density lipoprotein) – lipoproteina o małej gęstości

LED (light emitting diode) – dioda elektroluminescencyjna

Leu, L (leucine) – leucyna

LH (luteinizing hormone) – hormon luteotropowy

Lhx2 (LIM Homeobox 2) – czynnik transkrypcyjny

lle, I (isoleucine) – izoleucyna

LLLT (low level laser therapy) – laser niskopoziomowy (technologia lasera miękkiego)

LOX (lipoxygenase) – lipoksygenaza

LTB4 (leukotriene B4) – leukitrien B4

LTB5 (leucotriene B5) – leukotrien 5

LXA4 (lipoxin A4) – lipoksyna A4

Lys-OH (hydroxylysine) – hydroksylizyna

Lys, K (lysine) – lizyna

ŁZS – łojotokowe zapalenie skóry

mA – miliamper

Matrix GLA (matrix GLA protein) – białko matrix GLA

MC1R (melanocortin 1 receptor) – receptor melanokortynowy typu 1 znany również jako MSHR (melanocyte-stimulating hormone receptor)

MCH (mean corpuscular hemoglobin) – uśredniona masa hemoglobiny krwinek czerwonych

MCHC (mean corpuscular hemoglobin concentration) – uśrednione stężenie hemoglobiny w krwinkach czerwonych

MCV (mean corpuscular volume) – uśredniona objętość krwinek czerwonych

Met, M (methionine) – metionina

Mg (magnesium) – magnez

mGKS – miejscowe glikokortykosteroidy

mIK – miejscowe inhibitory kalcyneuryny

miR-24 (MicroRNA 24-1) – gen RNA powiązany z klasą miRNA

MRSA (methicyllin-resistant Staphylococcus aureus) – gronkowiec złocisty oporny na metycylinę

MSM (methylsulfonylmethane) – metylosulfonylometan

N_2O (nitrous oxide) – podtlenku azotu

NaCl (sodium chloride) – chlorek sodu

NAD (dicotinamide adenine dinucleotide) – dinukleotyd nikotynamidoadeninowy, koenzym, związek kondycjonujący skórę głowy i mieszki włosowe

NF-kB (nuclear factor kappa-light-chain-enhancer of activated B cells) – transkrypcyjny NF kappa B

NFATc1 (nuclear factor of activated T cells 1) – szlak sygnałowy cytoplazmatyczny 1

NGF (nerve growth factor) – czynnik transkrypcyjny, czynnik wzrostu nerwów

NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne

nm – nanometr

NMF (natural moisturizing factor) – naturalny czynnik nawilżający

NO (nitric oxide) – tlenek azotu

NT-3 (neurotrophin-3) – neurotrofina 3

NT-4 (neurotrophin-4) – neurotrofina 4

O_3 (ozone) – ozon

OB (odczyn Biernackiego) – wskaźnik opadania erytrocytów (ESR, erythrocyte sedimentation rate)

ORS (outer root sheath) – wybrzuszenie zewnętrznej pochewki włosa

OX-2 (CD200) – glikoproteina błonowa OX-2, białko ludzkie kodowane przez gen CD200

P.P.P. (point par point) – punkt po punkcie

PABA (para-aminobenzoic acid) – kwas para-aminobenzoesowy

PAHs (polycyclic aromatic hydrocarbons) – węglowodory aromatyczne

PCOS (polycystic ovary syndrome) – zespół policystycznych jajników

PCR (polymerase chain reaction) – reakcja łańcuchowej polimerazy

PDGF (platelet-derived growth factor) – płytkopochodny czynnik wzrostu odpowiedzialny za wzrost i podziały komórkowe (komórek skóry oraz naskórka)

PFS (post-finasteride syndrome) – zespół postfinasterydowy

PGE2 (prostaglandin E2) – prostaglandyna E2

PGE3 (prostaglandin E3) – prostaglandyna E3

Phe, F (phenylalanine) – fenyloalanina

PLT (platelets) – płytki krwi

PM (particulate matter) – cząsteczki stałe

PM10 – cząsteczki o średnicy 10 μm (lub mniejszej)

PM2,5 – cząsteczki o średnicy 2,5 μm (lub mniejszej)

PPD (paraphenylenediamine) – parafenylenodiamina

PRF (platet rich fibrin) – fibryna bogatopłytkowa

PRL (prolactin) – prolaktyna, hormon laktotropowy, laktotropina

Pro-OH (hydroxyproline) – hydroksyprolina

Pro, P (proline) – prolina

PRP (platelet rich plasma) – osocze bogatopłytkowe

PTD (paratoluenediamine) – siarczan 2,5-diaminotoluenu (siarczan 2,5-toluenodiaminy, C_7H_10N2, CI 7604)

PUVA (Psoralen Ultraviolet-A) – fotochemioterapia, doustne podanie psolarenów i naświetlanie UV

RCM (reflectance confocal microscopy) – refleksyjna mikroskopia konfokalna

RECQL4 (RecQ Like Helicase 4) – helikaza DNA Q4, enzym kodowany przez gen RECQL4

ROS (reactive oxygen species) – formy reaktywne tlenu

S (sulphur) – siarka

SADBE (squaric acid dibutylester) – ester dwubutylowy kwasu skwarowego

SAFER (suction assisted follicular extraction and reimplantation) – wspomagana podciśnieniowo ekstrakcja i implantacja włosów

SARS-CoV-2 (severe acute respiratory syndrome coronavirus 2) – koronawirus 2 zespołu ciężkiej ostrej niewydolności oddechowej

Se (selenium) – selen

SEM (scanning electron microscopy) – elektronowa mikroskopia skaningowa

Ser, S (serine) – seryna

SHH (sonic hedgehog) – białko kodowane przez gen SHH

Si (silicium) – krzem

SLS (Sodium Lauryl Sulfate) – laurylosiarczan sodu

SOD (superoxide dismutase) – dysmutaza ponadtlenkowa

T (tocopherols) – tokoferole

T3 (tocotrienols) – tokotrienole

TC (trichophytic closure) – technika zakładania szwu trichofitycznego (technika szycia)

TCDD (2-, 3-, 7-, 8-Tetrachlorodibenzo-p-dioxin) – 2-, 3-, 7-, 8-tetrachlorodibenzo-p-dioksyna

TCF3 (transcription factor 3) – czynnik transkrypcyjny 3

TEM (transmission electron microskopy) – transmisyjna mikroskopia elektronowa

TFIIH core complex helicase subunithelikaza – podjednostka czynnika transkrypcyjnego TFIIH

TGF-β (transforming growth factor β) – transformujący czynnik wzrostu nowotworów β

Thr, T (threonine) – treonina

TIBC (total iron blood capacity) – całkowita zdolność wiązania żelaza

TNF-α (tumor necrosis factor α) – czynnik martwicy nowotworów

TPP (thiamine pyrophosphate) – pirofosforan tiaminy, kokarboksylaza, koenzym, związek kondycjonujący skórę głowy i mieszki włosowe

TRAb/TBII (thyroid stimulating hormone receptor antibody/thyrotropin-binding inhibitory immunoglobulin) – przeciwciała hamujące wiązanie tyreotropiny (TSH)

Trp, W (tryptophan) – tryptofan

TSH (thyroid-stimulating hormone) – hormon tyreotropowy, tyreotropina

TT (total testosterone) – testosteron całkowity

Tyr, Y (tyrosine) – tyrozyna

ULBP3 (UL16 binding protein) – białko wiążące UL16 3

ULBP6 (UL16-binding protein 6) – białko wiążące UL16 6

USG (ultrasonography) – ultrasonografia

UV, UVA (ultraviolet) – promieniowanie ultrafioletowe

UVB – promieniowanie ultrafioletowe typu B

Val, V (valine) – walina

VDRL (venereal disease research laboratory) – badanie profilaktyczne w kierunku kiły

VEGF (vascular endothelial growth factor) – czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego

VOC (volatile organic compounds) – lotne związki organiczne

Wnt – szlak sygnalizacyjny biorący udział w różnicowaniu, embriogenezie, przeżywalności oraz proliferacji komórek

XeCl (xenon monochloride) – monochlorek ksenonu (ekscymer stosowany w laserach ekscymerowych)

Zn (zincum) – cynk

ω-3, n-3 – kwasy omega-3

ω-6, n-6 – kwasy omega-6

ω-9, n-9 – kwasy omega-9

Spis treści

Wykaz skrótów

1. Anatomia i fizjologia skóry i włosa

1.1. Budowa i funkcje skóry

1.1.1. Naskórek (epidermis)

1.1.2. Warstwa komórek podstawnych (stratum basale)

1.1.3. Warstwa komórek kolczystych (stratum spinosum)

1.1.4. Warstwa komórek ziarnistych (stratum granulosum)

1.1.5. Warstwa jasna naskórka (stratum lucidum)

1.1.6. Warstwa komórek rogowych (stratum corneum)

1.1.7. Skóra właściwa (corium, dermis)

1.1.8. Warstwa siateczkowata (stratum reticulare)

1.1.9. Warstwa podbrodawkowata (stratum subpapillare)

1.1.10. Warstwa brodawkowata (stratum papillare)

1.1.11. Przydatki skóry (adnexa cutis)

1.1.12. Tkanka podskórna (tela subcutanea, subcutis)

1.2. Budowa i fizjologia włosa

1.2.1. Komórki macierzyste mieszków włosowych

1.2.2. Pigmentacja włosów

1.2.3. Stres oksydacyjny

1.3. Embriologia mieszka włosowego

1.4. Biochemia włosa

1.4.1. Aminokwasy

1.4.2. pH skóry głowy i włosów

1.5. Cykl wzrostu włosa

1.5.1. Anagen

1.5.2. Katagen

1.5.3. Telogen

1.5.4. Egzogen

1.5.5. Kenogen

1.6. Rodzaje włosów i ich właściwości

1.6.1. Klasyfikacja ze względu na typ włosa

1.6.2. Klasyfikacja ze względu na rodzaj włosa

1.6.3. Klasyfikacja Andre Walkera

1.6.4. Klasyfikacja ze względu na strukturę włosa

1.6.5. Klasyfikacja ze względu na pochodzenie etniczne

1.7. Łodyga włosa – wady łodygi włosa

1.7.1. Anomalie łodygi włosa

1.8. Zmiany charakteru włosa – uszkodzenia chemiczne, mechaniczne i termiczne włosów

1.8.1. Uszkodzenia chemiczne

1.8.2. Uszkodzenia trzonu włosa

1.8.3. Włosy dystroficzne

2. Nadmierna utrata włosów

2.1. Czynniki wpływające na nadmierną utratę włosów

2.1.1. Rola glikozaminoglikanów

2.1.2. Nadmierna utrata włosów u kobiet

2.1.3. Zanieczyszczenie powietrza – jego rola w nadmiernej utracie włosów

2.2. Czynniki wpływające na porost włosów

3. Typy łysienia

3.1. Łysienie plackowate

3.2. Łysienie androgenowe mężczyzn

3.3. Łysienie androgenowe kobiet

3.4. Łysienie androgenowe kobiet menopauzalne

3.5. Łysienie telogenowe

3.6. Łysienie anagenowe

3.7. Łysienie bliznowaciejące

3.8. Łysienie polekowe

3.9. Łysienie związane z ogólnoustrojową terapią onkologiczną

3.10. Trichotillomania

4. Choroby dermatologiczne skóry głowy

4.1. Grzybica skóry głowy

4.2. Atopowe zapalenie skóry głowy

4.3. Łojotok

4.4. Łojotokowe zapalenie skóry głowy

4.5. Łuszczyca skóry głowy

4.6. Łupież – biały, pstry, różowy

4.7. Zmiany alergiczne owłosionej skóry głowy

4.8. Wszawica

4.9. Demodekoza

4.10. Zapalenie mieszków włosowych

4.10.1. Malassezia folliculitis

4.10.2. Bacterial folliculitis

4.10.3. Folliculitis decalvans

5. Metody diagnostyczne w trychologii

5.1. Diagnostyka laboratoryjna pacjenta trychologicznego

5.2. Podstawowe metody diagnostyki trychologicznej

5.2.1. Badanie fizykalne

5.2.2. Test pociągania

5.2.3. Test mycia

5.2.4. Metoda ważenia włosów

5.3. Diagnostyka obrazowa pacjenta trychologicznego

5.3.1. Trichoskopia

5.3.2. Trichogram

5.3.3. Fototrichogram

5.3.4. Biopsja owłosionej skóry głowy

5.3.5. Lampa Wooda

5.4. Metody obrazowania skóry owłosionej głowy i włosów

5.4.1. Mikroskopia świetlna

5.4.2. Mikroskopia w świetle spolaryzowanym

5.4.3. Mikroskopia konfokalna

5.4.4. Mikroskopia elektronowa

5.5. Aparatura do fizykoterapii w trychologii

5.5.1. Darsonwalizacja

5.5.2. Elektrostymulacja

5.5.3. Ultradźwięki

5.5.4. Kriomasaż

5.6. Analiza pierwiastkowa włosa

6. Pielęgnacja owłosionej skóry głowy w gabinecie trychologicznym

6.1. Zabieg oczyszczający skórę głowy

6.2. Peeling kawitacyjny skóry głowy

6.3. Zabieg darsonwalizacji skóry głowy

6.4. Jonoforeza skóry głowy

6.5. Karboksyterapia skóry głowy

6.6. Mezoterapia igłowa skóry głowy

6.6.1. Mezoterapia igłowa

6.6.2. Mezoterapia igłowa owłosionej skóry głowy

6.7. Mezoterapia mikroigłowa skóry głowy

6.8. Mezoterapia igłowa skóry głowy z wykorzystaniem osocza bogatopłytkowego

6.8.1. Osocze bogatopłytkowe

6.8.2. Osocze bogatopłytkowe w leczeniu łysienia

6.8.3. Fibryna bogatopłytkowa

6.9. Komórki macierzyste w terapii łysienia

6.9.1. Komórki macierzyste włosa

6.9.2. Mikrografty

6.9.3. Autologiczne komórki macierzyste CD34+ i skoncentrowane czynniki wzrostu

6.10. Terapia LED

6.11. Laseroterapia

6.11.1. Technologia LLLT

6.11.2. Laser frakcyjny

6.11.3. Laser ekscymerowy

6.12. Infuzja tlenowa

6.13. Masaż skóry głowy

6.14. Toksyna botulinowa w leczeniu łysienia – nowa potencjalna opcja terapeutyczna

7. Pielęgnacja włosów

7.1. Zasady prawidłowej pielęgnacji włosów

7.1.1. Szampony

7.1.2. Odżywki do włosów

7.2. Zabiegi chemiczne na włosach

7.2.1. Preparaty do koloryzacji włosów

7.2.2. Środki rozjaśniające włosy

7.2.3. Chemiczne prostowanie włosów

7.2.4. Trwała ondulacja

7.3. Skutki niewłaściwej pielęgnacji włosów

7.4. Przenikanie/drogi transportu preparatów trychologicznych

7.4.1. Etapy przenikania składników aktywnych

7.4.2. Wpływ formulacji preparatu na wchłanianie substancji aktywnych

7.4.3. Nanotechnologia w transporcie składników aktywnych

7.4.4. Techniki transportu składników aktywnych

7.4.5. Promotory przenikania

8. Składniki preparatów trychologicznych

8.1. Spis składników stosowanych w preparatach trychologicznych wraz z opisem

8.1.1. Przeciwutleniacze, witaminy i makropierwiastki

8.1.2. Wyciągi i ekstrakty roślinne

8.1.3. Oleje i olejki

8.1.4. Najczęściej stosowane składniki aktywne

8.1.5. Kompleksy składników aktywnych

8.1.6. Roślinne komórki macierzyste i składniki aktywujące komórki macierzyste mieszków włosowych

9. Niechirurgiczne metody uzupełniania włosów

9.1. Mikropigmentacja skóry głowy – charakterystyka, techniki zabiegowe

9.2. Retusz ubytków włosów

10. Transplantacja włosów

10.1. Kwalifikacja pacjenta trychologicznego do przeszczepu włosów

10.2. Przegląd metod transplantacji włosów

10.2.1. Metoda transplantacji włosów FUE (follicular unit excision)

10.2.2. Technika szycia (trichophytic closure, TC)

10.2.3. Osocze bogatopłytkowe (platet rich plasma, PRP)

10.2.4. Metoda transplantacji włosów DHI (direct hair implantation)

10.2.5. System SAFER (suction assisted follicular extraction and reimplantation)

10.2.6. Przeszczep syntetyczny Biofibre

10.3. Wskazania i przeciwwskazania do przeszczepu włosów

10.4. Zalecenia pozabiegowe

11. Farmakologia w trychologii

11.1. Grupy leków dla kobiet, przeciwwskazania, interakcje

11.1.1. Łysienie androgenowe typu żeńskiego

11.2. Grupy leków dla mężczyzn, przeciwwskazania, interakcje

11.1.2. Łysienie androgenowe typu męskiego

11.1.3. Łysienie plackowate kobiet i mężczyzn

12. Podstawy endokrynologii

12.1. Funkcja układu hormonalnego i jego wpływ na nadmierną utratę włosów

12.1.1. Niedoczynność tarczycy

12.1.2. Nadczynność tarczycy

12.1.3. Zapalenie tarczycy typu Hashimoto

12.1.4. Choroba Gravesa-Basedowa

12.1.5. Nadmierne owłosienie

12.1.6. Hormony płciowe

13. Dietetyka trychologiczna

13.1. Dieta i suplementacja

13.1.1. Witaminy

13.1.2. Białka, tłuszcze i węglowodany

13.1.3. Mikro- i makroelementy – pierwiastki główne, pierwiastki śladowe

13.2. Mikrobiom jelitowy a owłosiona skóra głowy

13.2.1. Związek łysienia telogenowego z mikrobiomem jelitowym

13.2.2. Związek łysienia androgenowego z mikrobiomem jelitowym

13.2.3. Związek łysienia plackowatego z mikrobiomem jelitowym

13.2.4. Związek łysienia plackowatego z niedoczynnością tarczycy oraz mikrobiomem jelitowym

13.2.5. Przywrócenie przywileju immunologicznego

13.2.6. Dieta przeciwzapalna

13.2.7. Łysienie z powodu niedożywienia

14. Organizacja pracy w gabinecie trychologicznym

14.1. Procedury w gabinecie trychologicznym

14.1.1. Organizacja gabinetu trychologicznego

14.1.2. Diagnostyka pacjenta

14.2. Zagrożenia w gabinecie trychologicznym

14.3. Wywiad z pacjentem trychologicznym

Piśmiennictwo

1

Anatomia i fizjologia skóry i włosa

We wszystkich pozornych niepowodzeniach jest coś dobrego.

Nie możesz tego teraz widzieć. Czas to ujawni. Bądź cierpliwy.

Swami Sivananda

1.1. Budowa i funkcje skóry

Skóra pokrywa zewnętrzną powierzchnię ciała i jest jednym z największych organów człowieka. W skład skóry wchodzą naczynia limfatyczne, naczynia krwionośne, zakończenia nerwowe oraz przydatki, takie jak gruczoły łojowe i potowe, paznokcie i włosy. Naczynia skórne zaliczają się do układu żylnego, tętniczego i limfatycznego, odpowiedzialnego za usuwanie płynu zewnątrzkomórkowego. Ponadto skóra składa się kolejno z trzech warstw: naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Wyróżnia się dwa sploty naczyniowe, do których zalicza się głęboki splot tętniczy (zlokalizowany na granicy tkanki podskórnej oraz skóry właściwej), a także powierzchowny splot tętniczy – podbrodawkowaty. Skóra jest bogata w liczne naczynia limfatyczne, dzięki czemu jest ważną częścią układu odpornościowego. W rozdziale 1 omówiono poszczególne struktury warstw naskórka, embriologię i histologię skóry człowieka.

Skórę i wszelkie struktury powiązane można podzielić według:

•
poziomu cząsteczkowego – synteza prekursora witaminy D, melanina (produkowana przez komórki – melanocyty), synteza kolagenu (kolagen fibrylarny) i elastyny oraz keratyna, czyli grupa białek włóknistych;

•
poziomu komórkowego – komórki naskórka (keratynocyty), komórki tkanki łącznej zlokalizowane w skórze właściwej (fibroblasty, biorące udział w procesie elastogenezy), komórki układu odpornościowego (w których skład wchodzą mastocyty, limfocyty i histiocyty), komórki Langerhansa, komórki macierzyste skóry, korneocyty (zrogowaciałe komórki naskórka zlokalizowane w warstwie rogowej naskórka) oraz komórki Merkla;

•
poziomu tkankowego – tkanka nabłonkowa (z której złożony jest naskórek), a także tkanka łączna (z której składa się skóra właściwa) oraz tkanka podskórna;

•
poziomu narządowego – skóra i jej przydatki – włosy, paznokcie oraz gruczoły.

Rycina 1.1.

Schemat budowy skóry z podziałem na naskórek, skórę właściwą oraz tkankę podskórną

Źródło: Nowicka D.: Dermatologia. Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2001, 1–7 oraz w oparciu o publikację: Wolski T., Kędzia B.: Farmakoterapia skóry. Cz. 1, Budowa i fizjologia skóry. Postępy Fitoterapii, 2019, 1

1.1.1. Naskórek (epidermis)

Naskórek jest wielowarstwową, stale się odnawiającą dzięki cyklom proliferacji komórek, płaską warstwą nabłonka składającego się z komórek dendrytycznych i keratynocytów – komórek nabłonkowych stanowiących znaczną część komórek naskórka.

Keratynocyty powstają w wyniku mitozy komórek macierzystych, wytwarzają cytokiny immunosupresyjne (nasilające syntezę prostaglandyn – TNF-α) i immunostymulujące (interleukina 1 – IL-1, interleukina 6 – IL-6, interleukina 8 – IL-8), a także keratynę i defensyny. Ponadto naskórek składa się również z wielu innych populacji komórek, takich jak komórki Langerhansa – czyli komórek dendrytycznych układu immunologicznego o pochodzeniu mezynchematycznym, komórki Merkla – endokrynne swoiste receptory czucia czy melanocytów, czyli komórek barwnikowych z wypustkami cytoplazmatycznymi (pęcherzykami). W naskórku wyróżnia się również w niewielkim odsetku limfocyty zlokalizowane w warstwie podstawnej, co potwierdzono w licznych badaniach przeprowadzonych z użyciem cytometrii przepływowej, a także komórki Tokera.

Komórki naskórka są ułożone w nakładające się na siebie warstwy. Naskórek składa się kolejno (idąc od dołu ku górze) z warstwy podstawnej, warstwy kolczystej, warstwy ziarnistej, warstwy jasnej i warstwy rogowej. Ze względu na brak unaczynienia naskórka jego odżywianie zachodzi dzięki mechanizmowi dyfuzji ze skóry właściwej.

Komórki Langerhansa

Komórki Langerhansa (LC) to naskórkowe komórki odpornościowe pochodzenia szpikowego, zostały odkryte przez doktora Paula Langerhansa w 1868 roku. Jak wskazuje publikacja The role of Langerhans cells in pathologies of the skin wydana przez Journal of the Australian and New Zealand Society for Immunology, komórki te pełnią funkcję regulatorową, tłumiąc lub indukując stan chorobowy. Ponadto wykazują zdolność do produkcji cytokin – interleukin (np. IL-23) czy TNF‐α. Kolejno, cytując Encyklopedię Britannica, najbardziej charakterystycznym elementem komórek Langerhansa są ziarnistości (ziarna) Birbecka, które swoim kształtem zbliżone są do rakiety tenisowej.

Komórki Merkla

Komórki Merkla wykazują charakter neuroendokrynny (z uwagi na obecność ziarnistości neurosekrecyjnych w cytoplaźmie). Komórki te wywodzą się z ektodermy naskórka. Zaliczane są do grupy komórek APUD (Amine Precursor Uptake and Decarboxylation). Po raz pierwszy opisane zostały przez Friedricha Sigmunda Merkla w 1875 roku. Zlokalizowane są w warstwie podstawnej naskórka, w okolicy wybrzuszenia mieszków włosowych oraz w błonie śluzowej jamy ustnej. Jak wskazuje Encyklopedia Britannica, komórki Merkla są komórkami odbierającymi bodźce czuciowe, czyli pełnią funkcję receptorów dotyku.

Komórki barwnikowe

Barwnikowe komórki pochodzenia nerwowego, melanocyty, obecne są w obrębie keratynocytów podstawnej warstwy naskórka, a także w obrębie zewnętrznej osłonki nabłonkowej mieszków włosowych. Melanocyty można również wyróżnić w błonach surowiczych tkanek, czy w błonach śluzowych. Barwnik wytwarzany za pośrednictwem melanocytów, jakim jest melanina, transportowany jest poprzez wypustki cytoplazmatyczne do keratynocytów. Wyróżnia się dwa rodzaje melaniny, na które składają się kolejno eumelanina (ciemnobrązowa) oraz feomelanina (blado-czerwona/żółtawa). Podstawową funkcją melanocytów jest zdolność do produkcji melaniny. Cykl życiowy melanocytów jest złożony z różnicowania, proliferacji, dojrzewania oraz śmierci komórek melanocytowych (w przypadku melanocytów zawartych we włosach). Co istotne, za regulację proliferacji melanocytów, mechanizmu wytworzenia dendrytów melanocytowych czy melanogenezę odpowiadają hormony. Intensywność melanogenezy oraz ułożenie wypustek melanocytowych uwarunkowane jest różnicami rasowymi. Natomiast aktywność melanocytów jest określona dzięki cząsteczkom adhezyjnym komórek i systemu parakrynowych czynników wzrostu za pośrednictwem keratynocytów. Na intensywność pigmentacji i wzrost melanocytów mają wpływ między innymi czynniki wydzielane za pośrednictwem fibroblastów skóry, takie jak neuregulina 1 (białko z rodziny naskórkowych czynników wzrostu) czy czynnik komórek macierzystych wpływający na komórki macierzyste hemopoezy.

1.1.2. Warstwa komórek podstawnych (stratum basale)

Warstwa podstawna (rozrodcza), zwana także warstwą komórek walcowatych, jest najgłębiej położoną warstwą naskórka, zlokalizowaną w skórze właściwej. Okrągłe walcowate komórki znajdujące się w warstwie podstawnej noszą nazwę komórek warstwy podstawnej. Komórki warstwy podstawnej ciągle proliferują, wytwarzając tym samym nowe komórki, co powoduje zróżnicowanie biochemiczne i morfologiczne. Co istotne, komórki warstwy podstawnej połączone są z błoną podstawną za pomocą hemidesmosomów oraz z warstwą kolczystą za pośrednictwem desmosomów i ulegają keratynizacji, czyli rogowaceniu komórek. Ponadto w warstwie podstawnej występują dendrytyczne komórki barwnikowe pozbawione desmosomów – melanocyty. Pęcherzyki osłonięte błoną – melanosomy – syntetyzują, a następnie magazynują melaniny.

Wyróżnia się dwa rodzaje melanosomów: eumelanosomy, których mechanizm syntetyzuje eumelaninę czarno-brązową o działaniu fotoprotekcyjnym (głównie przeciw promieniowaniu UVB) i feomelanosomy syntetyzujące czerwono-żółtą feomelaninę oraz nie wykazują mechanizmu ochronnego.

1.1.3. Warstwa komórek kolczystych (stratum spinosum)

Warstwa kolczysta składa się z wielorzędowych, wielobocznych komórek, które łączą się ze sobą za pośrednictwem desmosomów. Ponadto przestrzenie komórek warstwy kolczystej wypełnia mukopolisacharydowo-białkowa desmoaleina. Warstwa kolczysta i podstawna nosi wspólną nazwę warstwy Malphiego.

Rycina 1.2.

Budowa błony podstawnej oraz naskórka

Źródło: Jabłońska S., Chorzelski T.: Choroby skóry. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, 15–28 oraz w oparciu o publikację: Wolski T., Kędzia B.: Farmakoterapia skóry. Cz. 1, Budowa i fizjologia skóry. Postępy Fitoterapii, 2019, 1