Twórczość Jeana Starobinskiego jest w nieustannym ruchu.

Podobnie jak anatomia, która rozkłada na elementy po to, by pokazywać, ta książka nie zaciera warstw wielorakich stylów. Wędrujemy tedy przez „powieść encyklopedyczną”, od lektur do stylów, od silnych akcentów do oddźwięków, przemieszanych ze sobą, pośród których czytelników zdumiewa wciąż wypracowywana wiedza.

Pisane w ciągu przeszło półwiecza, składające się na niniejszy tom teksty przypominają dawne warianty w powiązaniu z nowszymi dociekaniami na ten sam temat, który przewijał się przez całą twórczość Jeana Starobinskiego: Atrament melancholii.

Maurice Olender

Spis treści

Słowo wstępne

Historia leczenia melancholii

Wprowadzenie

Mistrzowie starożytni

Homer

Pisma hipokratejskie

Celsus

Soranus z Efezu

Areteusz z Kapadocji

Galen

Interwencja filozofa

Ciężar tradycji

Grzech acedii

Hildegarda z Bingen

Konstantyn Afrykańczyk

Renesans

Wapory

Pokłosie

Sydenham

Friedrich Hoffmann

Anne-Charles Lorry

Epoka nowoczesna

Nowe pojęcia

Pinel i Esquirol

Metody „leczenia moralnego”

Kręcenie się w kółko

Podróż

Zakład wodoleczniczy

Muzyka

Leczenie rodzinne

Czy można się przeciwstawić dziedziczności?

Innowacje i rozczarowania

1900: tymczasowe ograniczenia opieki medycznej

Bibliografia pracy doktorskiej z 1960 roku

Opracowania ogólne

Prace wykorzystane

Prace przejrzane

Anatomia melancholii

Śmiech Demokryta

„Gorące tchnienia”

Marzenie o nieistnieniu i rozdwojeniu

Snuć refleksje to porównywać

Wybór obiektu i fałszywe zwierciadło

Utopia Roberta Burtona

Uczta Sardanapala

Śmiać się czy płakać

Absolutna spójność

Diabelski spektakl

Nauki psychologiczne w renesansie

Między teologami a lekarzami

Van Gogha portret doktora Gacheta

Dyskusyjna diagnoza

Utożsamianie się z lekarzem

Przeszkoda w myśleniu

Melancholia w czystej postaci

Lekcja nostalgii

Wynalezienie choroby

Historia uczuć – wykaz odległości

Dobre szwajcarskie powietrze

Melodie i uczucia

Niebezpieczeństwo rozczłonkowania

Literatura utraconego dzieciństwa

Odmiana żałoby

Stereotypy słodyczy

Odgłosy przyrody

Teatr zapomnienia

Noc trojańska

Krzyk Hekuby

Słowo skrępowane

Fala u wezgłowia Mandelsztama

„Czarna plama w obrazie” (Yves Bonnefoy)

Wybawienie w ironii?

Transcendentalna bufoneria

Inscenizowanie nieprawdopodobieństwa

Melancholiczni królowie

Księżniczka Brambilla

Powieść inicjacyjna

„Jarmarczny szarlatan”

Ironia romantyczna

Kierkegaard, pseudonimy człowieka wierzącego

Skrucha i wewnętrzność

Marzenie senne i melancholiczna nieśmiertelność

Baudelaire jako inscenizator

Kształt nieśmiertelności

„Marzenie petryfikujące”

„Wielki grat z szufladami”

Brak ciekawości

Rymy pustki

Livide

Avide

Ovide

Spojrzenie posągów

Kary i nagrody

Tworzywo Pigmaliona

Mury, które widzą, puste niebiosa

„Jakie spojrzenie mają te oczy bez źrenic!”

„Z posągowymi nogami”

„Piękna jak sen z kamienia”

Książę i jego błazen

Bandello i Baudelaire

O „negatorach” i o „prześladowanych”

Nieśmiertelność „Żyda Wiecznego Tułacza”

„Ojciec i syn samego siebie”

Literacki porządek czasowy: umrzeć dla siebie samego

Atrament melancholii

„Z twojej nicości wszechświat się wywiedzie”

„Es linda cosa esperar”15

Szalone przeświadczenie Don Kichota

Odgłosy w nocy

Oczekiwanie narracyjne

Ranek w wieku żelaznym

Zmartwychwstanie

Fikcja panuje niepodzielnie

Pani de Staël: nie przeżyć śmierci miłości

Jouve – między prozą a poezją

Saturn w niebie kamieni

„W mym inkauście zalśni me kochanie”

Fernando Vidal. Doświadczenie melancholiczne z perspektywy krytyki

Przypisy

Źródła

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Słowo wstępne

Pod koniec okresu, w którym byłem rezydentem (1957–1958) w uniwersyteckim szpitalu psychiatrycznym w Cery koło Lozanny, wydało mi się rzeczą interesującą przyjrzeć się bardzo długiej historii melancholii i sposobów jej leczenia. Rozpoczęła się właśnie era nowych terapii medycznych. Celem tego opracowania, przeznaczonego dla lekarzy, było zachęcenie ich do wzięcia pod uwagę długiego trwania, w które wpisywała się ich działalność.

Po uzyskaniu licencjatu z filologii klasycznej na Uniwersytecie Genewskim podjąłem w 1942 roku studia prowadzące do dyplomu lekarskiego. Funkcje asystenta w zakresie literatury francuskiej na Wydziale Filologicznym w Genewie pozwalały mi jednak przez cały ten okres podtrzymywać związek z dziedziną literatury. Projekt pracy doktorskiej na temat wrogów masek (Montaigne’a, La Rochefoucauld, Rousseau i Stendhala) nabierał kształtów w czasie, gdy uczyłem się osłuchiwać, opukiwać, prześwietlać. Ukończywszy studia medyczne w roku 1948, byłem przez pięć lat rezydentem w Klinice Terapeutyki kantonalnego szpitala uniwersyteckiego w Genewie.

Tę dwojaką działalność medyczno-literacką kontynuowałem w latach 1953–1956 na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa w Baltimore. Głównym moim zajęciem było jednak tym razem nauczanie literatury francuskiej (Montaigne, Corneille, Racine), czemu jednak towarzyszył regularny udział w obchodach i konsyliach z zakresu patologii klinicznej w Johns Hopkins Hospital. Korzystałem z potencjału Instytutu Historii Medycyny, w którym wykładali Alexandre Koyré, Ludwig Edelstein, Owsei Temkin. Miałem okazję spotykać wielokrotnie neurologa Kurta Goldsteina, którego prace tyle znaczyły dla Maurice’a Merleau-Ponty’ego. Na wydziale Humanities zaś spotykałem na co dzień Georges’a Pouleta i Leo Spitzera.

Owocem tego pobytu w Baltimore stała się praca doktorska z literatury francuskiej, obroniona na Uniwersytecie Genewskim, pod tytułem Jean- -Jacques Rousseau: la transparence et l’obstacle (Plon, Paris 1957, a następnie Gallimard, Paris 1970)¹. Pierwszy zarys studium o Montaigne’u zyskał pełny kształt dopiero w późniejszej publikacji (Montaigne en mouvement, Gallimard, Paris 1982).

Omawiam te różne etapy swojej młodości, aby rozwiać pewne nieporozumienie. Często bywam uznawany za lekarza, który zdjął kitel, aby zająć się krytyką literacką i historią literatury. W rzeczywistości moje prace były przemieszane. Wykłady z historii idei, które powierzono mi w Genewie w 1958 roku, dotyczyły nieprzerwanie tematów związanych z historią literatury, filozofią i medycyną, a w szczególności psychopatologią.

Z mojego zainteresowania historią melancholii wynikł pierwszy narracyjny wykład, który zawiesiłem na wróżebnej dacie 1900.

Postanowiłem zacząć niniejszy tom od opublikowania tego pierwszego studium, które przez długi czas „było w obiegu nieoficjalnym”. Zostało ono wydrukowane w 1960 roku, w celach niekomercyjnych, w serii Acta Psychosomatica, wydawanej w Bazylei przez zakłady farmaceutyczne Geigy. Owa Histoire du traitement de la mélancolie była pracą doktorską złożoną w 1959 roku na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Lozańskiego.

Według pierwotnego zamysłu nie miała omawiać innowacji w leczeniu syndromów depresyjnych, jakie pojawiły się lub zostały sklasyfikowane po roku 1900. Szefowie zakładów Geigy życzyli sobie, aby dalszy ciąg, dotyczący XX wieku, napisał Roland Kuhn (1912–2005), naczelny lekarz kantonalnego szpitala psychiatrycznego w Münsterlingen (Turgowia). Jego doświadczenie klinicysty zdecydowanie przewyższało moje. Jako pierwszy prowadził badania nad farmakologicznymi właściwościami pewnej substancji trójpierścieniowej, imipraminy (tofranil), która była milowym krokiem w historii leczenia depresji melancholijnej. Nie wiem, z jakiego powodu zamysł ten nie został zrealizowany. Roland Kuhn, zwracający baczną uwagę na innowacje farmakologiczne, nie chciał zrezygnować z filozoficznego czy „egzystencjalnego” podejścia do choroby psychicznej. Związany z Ludwigiem Binswangerem i jego Daseinsanalyse, a później bliski Henri Maldineyowi, pragnął, by praktyka psychiatryczna nigdy nie traciła z oczu treści przeżyć. Jedna z moich prac świadczy o moim ówczesnym zainteresowaniu badaniami Rolanda Kuhna. Jest to artykuł, który ukazał się najpierw w piśmie „Critique” (1958, nr 135–136), a potem został przedrukowany, pod tytułem Imagination projective (Wyobraźnia projekcyjna), w książce La Relation critique. Dotyczy on przede wszystkim książki Kuhna zatytułowanej Phénoménologie du masque à travers le test de Rorschach (Fenomenologia maski w świetle testu Rorschacha), opublikowanej w 1957 roku z przedmową Gastona Bachelarda².

Zakończyłem wszelką pracę lekarską w roku 1958. Nie mogłem więc ocenić bezpośrednio wyników nowszych terapii antydepresyjnych. Część moich wykładów na Uniwersytecie Genewskim była jedna nadal poświęcona tematom związanym z historią medycyny.

Przez ponad pół wieku wiele tematów czy motywów związanych z melancholią nadawało kierunek moim tekstom. W pewnym sensie publikowana dziś książka narodziła się w roku 1960.

Jean Starobinski, Genewa, maj 2012 roku

Dziękuję Fernando Vidalowi, który tak bardzo przyczynił się do opracowania tego tomu.

W trosce o spójność, wynikającej z faktu, że książka niniejsza pisana była w różnych okresach, przypisy zostały ujednolicone w obrębie poszczególnych rozdziałów. Indeks nazwisk pozwala łatwo odszukać tytuły, daty oraz inne szczegóły dotyczące cytowanych dzieł i autorów.

Giorgio de Chirico Melanconia, 1912

Tytuł oryginału: L’encre de la mélancolie

Redakcja: Małgorzata Jaworska

Projekt graficzny i typograficzny: Stanisław Salij

Skład: Joanna Kwiatkowska

© Éditions du Seuil, 2012

Collecion La Librairie du XXIe siècle, sous la direction de Maurice Olender

© for the polish translation by Krystyna Belaid

© wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2016

wydawnictwo słowo/obraz terytoria

sp. z o.o. w upadłości układowej

80-246 Gdańsk, ul. Pniewskiego 4/1

tel.: (58) 345 47 07; fax: (58) 520 80 63

e-mail: slowo-obraz@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

Gdańsk 2017

ISBN 978-83-7453-472-7

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl