Opracowanie graficzne: Andrzej Barecki

Korekta: Jolanta Spodar

Ilustracje pochodzą z archiwum Iskier

Copyright © by Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2010 Copyright

©byMarekKarpiński

ISBN 978-83-244-0253-3

Wydawnictwo Iskry

ul. Smolna 11, 00-375 Warszawa

e-mail: iskry@iskry.com.pl

www.iskry.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

MOTTO

– Iwanie Nikołajewiczu, czy wiecie, kiedy u nas dobrze będzie?

– A kiedy? – ja na to.

– Kiedy kurwy z zagranicy do nas zaczną przyjeżdżać. To w ekonomii znak nieomylny. Nie żadne tam Marksy ani Friedmany, to wszystko plewy. Ale kiedy kurwy zagraniczne do Rosji zaczną się zlatywać, to będzie znaczyło, że ekonomia na nogi stanęła. One wiedzą najlepiej…

Sławomir Mrożek, Miłość na Krymie

WSTĘP,

CZYLI O PARZE MĘSKICH TRZEWIKÓW

Kiedyś byłem przewodnikiem pewnego japońskiego profesora. Ten skośnooki gentleman z wyjątkową pilnością badał witryny sklepów obuwniczych. W owych, siedemdziesiątych latach nie byliśmy aż taką kaletniczą potęgą, aby zaimponować Nipponowi. Zapytałem więc, ciekawy, co też jest na owych wystawach aż tak interesującego. Ceny – odpowiedział. Wyjaśnił, że wykrył pewną prawidłowość i weryfikuje ją we wszystkich odwiedzanych przez siebie miejscach na kuli ziemskiej. Prawidłowość ta głosi, że niezależnie od rynku cena pary męskich trzewików równa się cenie usługi erotycznej świadczonej przez zawodową pracownicę. Nie wiem, czy w Polsce, po uwolnieniu cen, tę tezę można by jeszcze utrzymać. Wiem natomiast, że problem świadczenia usług seksualnych jest ze wszech miar ciekawy.

Potrzeby seksualne człowieka należą bowiem do najbardziej podstawowych, takich jak zaspokajanie głodu, pragnienia, poczucia bezpieczeństwa czy ciepła. Muszą być realizowane przez wszystkich i zawsze. Jest jednak pewna cecha, która wyróżnia ten blok potrzeb od wszystkich innych. Mieszkać i grzać się, zbierać, polować czy nawet uprawiać rolę można, od biedy, samotnie. Do realizacji potrzeb seksualnych (jeżeli pominąć nieszczęsnych naśladowców biblijnego Onana) konieczna jest druga osoba. Rolnik może obywać się ziemią, wodą i słońcem. Będzie mu wzrastać i plonować ziarno – usługi erotyczne zaś zawsze nam świadczy ktoś. Nie jest to stosunek człowieka z naturą. To są stosunki międzyludzkie w najbardziej podstawowym znaczeniu tego słowa. Z czasem owo świadczenie przybrało rutynowe formy, sprofesjonalizowało się. I tak  p o w s t a ł   n a j s t a r s z y   z a w ó d   ś w i a t a:   p r o s t y t u c j a.

Stosunki erotyczne miały miejsce niemal od zarania świata. I to świata w darwinowskim rozumieniu początku. Słabszym z biologii przypominam, że nawet pierwotniaki potrafią rozmnażać się inaczej niż przez podział. Nie więc płciowa natura jest wyznacznikiem tej wiekowej profesji (choć nikt nie neguje znaczenia seksu). Wydaje się, że znamienne są tu dwie cechy. Po pierwsze, stosunek erotyczny następuje bez wyboru, z każdym. Po drugie zaś, następuje on w zamian za świadczenia, jest honorowany. Świadczenia takie mogą być wypłacane tak w pieniądzu, jak i w innych dobrach. Fakt, że panna młoda wychodzi za mąż (i świadczy małżeńskie powinności) za byle kogo, ale w zamian za apanaże – jest tematem dla moralistów. Nie czyni to jednak profesji – einmal ist kein Mal – jak powiadają Teutonowie. Konieczna jest powtarzalność. I to jest trzecia znamienna cecha.

Jeżeli istnieje najstarszy zawód świata – akurat w kwestii jego istnienia niedowiarków brakuje – to jego historia będzie również historią ludzkości. Prawda, że jednostronną; prawda, że niewyczerpującą. Ale ciekawą.

ROZDZIAŁ I
Już starożytni…

Nie wiadomo skąd się wzięła ta nieznośna maniera wykładu, aby zaczynać słowami: „już starożytni Rzymianie” czy też: „już starożytni Grecy”. Widocznie chcemy wtedy skulić się i przytulić do kolebki naszej kultury. Pójdźmy zatem i my drogą, którą dreptało już wielu przed nami.

Starożytni urządzili swój świat z mnóstwem bogów i bogiń oraz z poważnym stopniem ingerencji mieszkańców Olimpu w życie śmiertelników. Interesującym nas zawodem opiekowała się oczywiście Afrodyta, bogini miłości – nic to, że płatnej. Początkowo mieliśmy do czynienia z prostytucją świątynną, sakralną. Kapłanki w zamian za datki dla bogini obdarzały darczyńców swymi względami. W Babilonii, prócz specjalnej kasty kapłanek – prostytutek sakralnych, istniała jednorazowa prostytucja sakralna obejmująca ogół kobiet. Tak świadczy o tym Herodot: „Każda niewiasta musi w tym kraju raz w życiu usiąść w świątyni Mylitty i oddać się jakiemuś cudzoziemcowi. […] Jeżeli niewiasta raz tam usiądzie, nie może wrócić do domu, aż jakiś cudzoziemiec rzuci jej na łono srebrną monetę i poza świątynią cieleśnie się z nią połączy. […] Po oddaniu się i spełnieniu świętego obowiązku wobec bogini wraca do domu i od tej chwili, choćbyś jej nie wiem ile dawał, nie posiądziesz jej”¹.

W Grecji jednak, zbiegiem postępów cywilizacji, świadczenia te się zeświecczyły. W Atenach tego typu punkty użyteczności wprowadził Solon w 594 roku p.n.e. pensjonariuszki lupanarów rekrutowały się z niewolnic, kupowanych i utrzymywanych kosztem rządowym. Obowiązkiem tak skoszarowanej niewolnicy było obdarzanie rozkoszą każdego, kto posiadał zdolność płatniczą jednego obola. Niezorientowanym w ówczesnych kursach walut przypominamy, że tyle brał niejaki Charon za przewiezienie przez rzekę Styks (zniżek i tańszych biletów aller et retour nie przewidywano). Na czele takiej instytucji usługowej stała gospodyni, która otrzymywała od władz municypalnych koncesję. Dotyczyła ona warunków zezwolenia, a w tym, przede wszystkim, podatków. I tu dochodzimy do kwestii pieniędzy. Nie w tym znaczeniu, że udzielające świadczenia amoryczne panienki pobierały za to opłatę, ale że same (lub instytucje, które je zrzeszały) były cenionymi płatnikami. Wkład ich w ogólny system ekonomiczny musiał być znaczny. Gdyby starożytni posługiwali się językiem angielskim, to zamiast: pecunia non olet, mówiliby zapewne: there is no bussines like a sex business².

Mieszkanki tych zakładów usługowych były właściwie izolowane od reszty społeczeństwa i zabraniano im opuszczania warsztatu pracy. W wyjątkowych wypadkach wolno im było wyjść na ulicę, lecz wówczas musiały nosić odpowiedni kostium odróżniający od zwykłych odzień. Ubiór miał bowiem wtedy charakter znaczący i informował o pozycji nosicielki: inaczej ubierała się mężatka, inaczej panna, jeszcze inaczej panienka, od której – uiściwszy zapłatę – można się było spodziewać świadczeń erotycznych. Pozwalało to unikać nieprzyjemnych pomyłek i szkodliwych niespodzianek. To z jednej strony. Z drugiej zaś w mocy pozostaje prawda, że towaru jakoś niezareklamowanego sprzedać nie sposób. W sprawie tej należy przytoczyć jeszcze jeden trik, do którego uciekały się profesjonalistki. Otóż na podeszwach swych sandałów chytre te panienki ryły negatyw napisu: „pójdź za mną”. W pyle greckich dróg pozostawał więc odciśnięty ów zachęcający anons. Łączyły zatem przemyślne Greczynki spacer dla zdrowia ze swoistą akcją promocyjną.

Zarysował się też w Grecji dylemat, przed którym stawać będzie ten najstarszy fach jeszcze po wielokroć i który do tej pory nie został rozwiązany. Czy usługi seksualne świadczyć indywidualnie, na ulicy? Czy też w wyspecjalizowanych i specjalnie do tego celu przeznaczonych miejscach? Oba rozwiązania mają swoje dobre strony, obu nie brakuje też ciemnych (przyjdzie nam jeszcze nieraz zdawać z tego sprawę). Grekom nie udało się utrzymać przemysłu erotycznego tylko w domach, tym bardziej że usługi miłosne świadczyły też flecistki i śpiewaczki. Miasta leżące na przecięciu szlaków komunikacyjnych znane były z wysokiego poziomu i różnorodności podaży służek Afrodyty. Przykładem Korynt, którego mieszkanki stały się synonimem prostytutki. Oferta usługowa tego polis musiała być niesłychanie zróżnicowana: znalazło się tam bowiem i coś dla ubogiego acz spragnionego żeglarza, i coś dla prawdziwego i prawdziwie nadzianego konesera. Demostenes utrzymuje, że cena nocy spędzonej z Lais (młodszą – bo były dwie sławne korynckie miłośnice o tym imieniu) wynosiła 10 000 drachm attyckich. Demostenes zapewne przesadził, gdyż od jej starszej imienniczki pobierał świadczenia darmo (w ramach specjalnego rodzaju mecenatu artystycznego). Zainteresowany był zatem w windowaniu w górę cennika – nic go to nie kosztowało, a podnosiło jego wartość. Jemu też przypisywane jest zdanie: „Mamy utrzymanki dla rozkoszy, nałożnice jako stałe nasze otoczenie, a żony, by rodziły nam prawe dzieci i były nam wiernymi gospodyniami”. Doskonałość w zawodzie nie zawsze popłaca. Lais młodsza po wyjeździe do Tesalii została zakłuta szpilkami do włosów. I to gdzie! W świątyni Afrodyty. Zdolnych niszczą, zawsze i wszędzie, a jej śmierć nosi wszelkie cechy oddania życia na ołtarzu zawodu.

Do obu pań Lais należy dołączyć ich rywalkę Fryne. Dziwne to zresztą imię dla kobiety uważanej za najpiękniejszą: fryne znaczy tyle co „żaba”³. ta przyjaźniła się z rzeźbiarzem praksytelesem. Spośród ludzi najbardziej zawistne bywają żony. One musiały się zajmować domowym ogniskiem. Nie należy zapominać, że słowa:  d o m o w e   o g n i s k o dalekie były od metafory. Bliższe zaś kopcącemu i okopconemu miejscu między kamieniami. Nie lubiły one, owe czarne od sadzy żony, gdy kto umyty przechadzał się po agorze, spotykał się z ciekawymi ludźmi, był adorowany przez wspaniałych mężczyzn. Oskarżyły więc Fryne o obrazę boską. Nie było to lekkie oskarżenie. Dzięki takiemu właśnie – przypomnijmy – Sokrates był zmuszony wypić cykutę. Sprawa – jak to przed trybunałem – toczyła się ze zmiennym szczęściem. Obrońca – mecenas Hyperejdes – czując, że pozycja Fryne słabnie, wziął się na sposób. Potargał na niej szaty i demonstrując nagość, zawołał: „Czy takie piękno mogło obrazić w czymś bogów?” Skład sędziowski – a w on czas orzekali tylko mężczyźni – długo kontemplowali wdzięki Fryne. Po wnikliwym rozważeniu okazanego materiału dowodowego oskarżenie zostało oddalone⁴. Fryne uchodziła za najpiękniejszą kobietę swoich czasów. Służyła też swemu przyjacielowi jako modelka, a rzeźby Praksytelesa uchodziły za wzór, za ideał greckiej kobiecej urody. Wszystko jednak, nim stanie się ideałem, bywa oryginałem. Przykładem Fryne.

Dochodzimy tu do zjawiska, któremu na imię:  h e t e r a. W polszczyźnie to słowo oznacza szczególnie brzydkie, złośliwe i nieznośne babsko. W świecie antycznym hetera była tego zaprzeczeniem. Musiała być piękna i sprawna nie tylko niżej pasa, ale i wyżej szyi. Nie chodzi tu o usta, lecz o zwoje mózgowe. Takie połączenie talentów intelektualnych i uzdolnień łóżkowych bywa niezmiernie rzadkie. Nic dziwnego, że było warte majątek. I nic też dziwnego, że tylko wielcy mogli sobie na nie pozwolić. Tais była towarzyszką i przyjaciółką Aleksandra Wielkiego, a po jego śmierci Ptolomeusza I Sotera. Wspominamy tu Tais ateńską, a nie jej aleksandryjską imienniczkę i koleżankę. Tę ostatnią miał nawrócić pustelnik Pafnucy. Nawrócić w podwójnym znaczeniu tego słowa. Po pierwsze, zmieniła religię. Po drugie zaś, zmieniła zawód, zniszczyła klejnoty i zamknęła się w klasztorze. Zmienianie zawodu zbyt późno i zbyt radykalnie nie jest zdrowe. Tais umiera po trzech latach. Pewnie po to, aby po piętnastu stuleciach Anatol France zarobił, pisząc o niej książkę, a Jules Massenet operę.

Aspazja natomiast była przyjaciółką Peryklesa. Gdy ten umarł, wygłosiła tak znakomitą mowę pogrzebową, że stała się dzięki temu sławna. Sokrates często przyprowadzał uczniów, aby posłuchali Aspazji – tak wysoko cenił jej intelekt. Epoka peryklejska to najświetniejszy okres historii Grecji. Jeżeli Perykles był głową Aten, to Aspazja była szyją, która tą głową kręciła.

Kręciła nie tylko głową Aten. Kręciła też założonym przez siebie Gynaceum – dziś powiedzielibyśmy – zasadniczą szkołą zawodową dla heter. Nie przechowały się programy nauczania i nie jesteśmy w stanie odpowiedzieć na (interesujące skądinąd) pytania: ile czasu poświęcano na naukę materiałoznawstwa i przedmiotów technicznych, ile zaś na przedmioty ogólnokształcące. Stulecie wcześniej podobną instytucję edukacyjną prowadziła na wyspie Lesbos niejaka Safona. Jak twierdzi Paul Friedrich, wykładano tam następujące przedmioty: różnorodne pozycje i zachowania miłosne, style śpiewu i tańca, wiedzę na temat afrodyzjaków (tak napojów, jak i potraw), sztukę recytowania i układania poezji (szczególnie gatunków biesiadnych)⁵. Do doskonałości zawodowej prowadzą zawsze dwie drogi: po pierwsze talent, a po drugie solidne wykształcenie. Gynacea dawały to drugie, nie eliminując pierwszego.

Panie te rozumiały doskonale, że w drodze do zawodowej doskonałości ważna jest konkurencja. Urządzały sobie zawody będące odpowiednikami dzisiejszych konkursów piękności. Z jednego takiego turnieju, na najpiękniejsze pośladki, zdaje sprawę Alkifron w Listach heter: „I pierwsza Myrrina, rozwiązawszy pasek – bieliznę miała jedwabną – zakołysała przeświecającymi przez nią biodrami, które drżały jak zsiadłe mleko, a patrzyła przy tym w tył na ruchy swej pupki. Lekko jak w grze miłosnej westchnęła tak, że, na Afrodytę, zmieszałam się. Tryallis też nie zawiodła, pobiła ją w bezwstydzie: «Nie podejmę współzawodnictwa w szatkach nawet tak przezroczystych, bez mizdrzenia się, niech będzie tak jak na zawodach. Zapasy nie lubią osłonek». Zrzuciła chitonik i przegiąwszy się nieco w biodrach, powiada: «Patrz, obejrzyj sobie tę barwę, Myrrino, jak nieskazitelna, jak bez plamki, patrz na różowości bioder tutaj, na przejście ku udom, ani za tłuste, ani za chude, na dołeczki na wzgórkach. Na Zeusa, nie trzęsą się jak u Myrriny» – uśmiechnęła się figlarnie i zakręciła pupką tak, że ruch drganiami przebiegł powyżej bioder.”⁶

Wydaje się, że w Grecji nastąpiła desakralizacja zawodu. Nastąpiła też specjalizacja. Zarysowały się także problemy, które odcisną się piętnem na całym tym okresie, który dzieli owe czasy od współczesności.

ROZDZIAŁ II
Konduita ab urbe condita

Starożytny Rzym przejął greckie wzory zachowań, bogów i ich obyczaje. Bogowie byli tak samo kłótliwi i chutliwi jak ludzie. Co za świństwa wyrabiał Dzeus (po łacinie Jupiter) z Danae, Ledą i wieloma innymi boginiami i śmiertelnymi, wstyd nawet wspominać. Roma – wielka, dwuipółmilionowa metropolia – musiała wyjść z podażą i kreować popyt na usługi miłosnej natury. Popyt z podażą (tak uczy nas ekonomia) spotykają się na rynku. W tym wypadku było to Forum Romanum.

Rzymianie zasłynęli w świecie z wielu powodów. Z rzymskich cyfr i siły legionów. Ze znakomitego systemu dróg i równie dobrego akweduktów. z zamiłowania do rozrywek cyrkowych i kary ukrzyżowania (która, chcąc nie chcąc, stała się symbolem męki i odkupienia). Nade wszystko zasłynęli ze stanowienia i stosowania prawa. Zmorą studentów, młodych adeptów Temidy jest – i długo jeszcze pozostanie – prawo rzymskie. To jeden z filarów naszej cywilizacji. Dało ono podwaliny pod nowoczesne systemy prawne. Prawo jest wtedy użyteczne, gdy reguluje wszystkie stosunki międzyludzkie. W tym i te seksualne. Rzymianinowi obce było pojęcie duszy. Dla niego ludzie byli tylko podmiotami i przedmiotami stosunków prawnych. Zobaczmy zatem, jak, z prawnego punktu widzenia, wygląda ta interesująca profesja.

Początkowo potomkowie Romulusa i Remusa zachowywali surowe obyczaje. Przejęli po Etruskach pojęcie monogamicznej rodziny i cześć dla kobiety. Występki przeciw tej czci karane były niejednokrotnie śmiercią. Kult bogini czystości i opiekunki domowego ogniska, Westy, był wyrazem zasad wczesnorzymskich. Numa Pompiliusz pragnął, aby wszystkie Rzymianki, nim wejdą w związek małżeński, były jej kapłankami.

Rozwój cywilizacji, otwarcie się na świat łagodzi nawet surowe obyczaje. Wielka aglomeracja ma swoje prawa. Tym prawem zajęli się specjaliści. Pojęcie prostytucji określa dopiero Lex Julia za panowania cesarza Augusta. Już późniejsza jurysprudencja rzymska zajmuje się tym problemem równoprawnie z innymi zagadnieniami państwowymi i społecznymi. Godzi się w tym miejscu wspomnieć, że słowo prostytucja jest właśnie łacińskiego pochodzenia. Pochodzi od czasownika: prostituo, -ere, co znaczy mniej więcej tyle co: „wystawiać się na sprzedaż”. Zawdzięczamy prawnikom z Latium nie tylko definicję, ale i nazwę tego, co definiowane. I tak w Digestach czytamy: Palam autem, sic accipinis, passim, hoc est sine delectu, non si qua adulteris vel stupratoribus se committit, sed quae vicem prostitutae sustinet⁷. Zdaniem jednego ze znakomitszych prawników II wieku p.n.e – Ulpiana „nierządnicą jest nie tylko ta kobieta, która uprawia swój zawód w lupanarze, lecz i ta, która w kramie handlowym lub gdziekolwiek godności swej by nie szanowała”. Uczony ten prawnik podniósł kwestię oddawania się pierwszemu lepszemu mężczyźnie i to za zapłatą (sine delectu, pecunia accepta). Inne szkoły prawnicze rozciągały to pojęcie na bezinteresownie, choć rozrzutnie darzące względami damy. Przypomina się stara anegdotka, że różnica między dziwką i kurwą jest taka, że pierwsze to zawód, drugie to charakter. Za rozstrzygnięciem na korzyść szkoły Ulpiana przemawiały nie tylko względy moralne. Przemówił – a do praktycznych Rzymian mówił mocnym głosem – wzgląd finansowy. Od prostytutek ściągano bezpośredni podatek osobisto-dochodowy. Sprawy bezinteresownej szczodrości w sprawach seksu nie miały żadnego fiskalnego znaczenia.

Prostytutki były nie tyle wyjęte spod prawa, ile poddane specjalnym prawom. Oddane zostały bowiem pod pieczę edyli. Ci ustanowieni w roku 260 p.n.e. urzędnicy municypalni mieli za zadanie wyznaczać miejsca dla procederu, czuwać nad spokojem w lupanarach. Edyl dbał o to, by każda pracownica sektora usług seksualnych płaciła stosowne podatki. Taki urząd skarbowy służył też celom ewidencji ludności. Panie pracujące w amorycznych usługach posługiwały się w życiu codziennym pseudonimami, prawdziwe ich imię i rodowód zaś znał tylko edyl. Był to pierwowzór, o dwa milenia późniejszych, „czarnych książeczek”. Prostytucję tajną karano surowymi karami bądź wypędzano za miasto. Nie uważano tego za wykroczenie przeciw moralnym kodeksom, lecz za naruszenie ustawy skarbowej. Licencjonowany proceder natomiast kwitł w najlepsze.

Za czasów Republiki zapisanie do rejestru uważano za hańbiące. Prostytucja zresztą nie była uważana za wstydliwą, ot, praca dla dziewczyny jak każda inna. Później, za cesarstwa, o licentiam sturpi ubiegały się obywatelki Rzymu. Wiele rozrywkowych i niekultywujących nadmiernie cnoty wierności mężatek zaciągało się „na ochotnika” do rejestru, co pozwalało uniknąć kar za wiarołomstwo bez rezygnowania z wesołego stylu życia. Podniosło to zdecydowanie prestiż zawodu. Przedtem przepisy edylskie nakazywały nosić specjalny rzucający się w oczy ubiór: czerwone buciki, peruki blond oraz czepek. Teraz już można się było pokazać w najpiękniejszym ubraniu i najlepszym towarzystwie.

Najlepsze znaczyło tyle, co cesarskie. Nie tylko chodzi o to, że cesarze otaczali się specjalistkami. Kaligula czy Tyberiusz, Domicjan czy Neron, czy choćby Heliogabal otaczali się całymi wieńcami wykwalifikowanych ekspertek. Taki Kommodus trzymał stadko 300 panienek (nie był to bynajmniej męski szowinista, bo chłopców trzymał tyle samo)⁸. Chodziło bardziej o cesarzowe. Waleria Messalina, trzecia żona Klaudiusza, była rozrzutna, jeśli chodzi o wdzięki na dworze, ale nie gardziła też zarobkiem w lupanarach Subury. Od jej imienia pochodzi synonim rozpusty i wyuzdania. Oddajmy głos w tej sprawie Decimusowi Junisowi Juvenalisowi:

Gdy wyczuła żona, że beztroski

Mąż usnął, opuszczała łoże w Palatynie,

Szła pod strzechę, łeb kryjąc chusteczką jedynie.

Zacna metresa, przy niej zaś jedna służąca.

Lecz czarny włos peruka kryła rudziejąca,

Weszła do lupanaru, w kieckę przyodziana,

Do pustej swej kabiny: stała rozebrana,

Pierś w złocie, i pod nazwą Likirki zmyśloną

Obnażała swe, zacny Brytaniku, łono.

Przyjęła tych, co weszli, i wzięła zapłatę.

Kiedy rajfur rozpuszczał dziewki, swą komnatę

Opuszcza, smutna; klucz choć ostatnia obróci,

Jeszcze płonąc pragnieniem nierozgrzanej chuci.

I odchodzi bezsilna, lecz nienasycona,

Ze szpetnym licem, dymem lampy okopcona,

Przenosząc lupanaru smród w domowe łoże”⁹.

Julia, córka cesarza Augusta, miała zwyczaj wychodzić na ulice, by tam polować na kochanków. Teodora, żona Justyniana I Wielkiego, lubiła pono zabawiać się w ciągu jednej nocy (jako świadczy mocno jej niechętny Prokopiusz z Cezarei – w swej Historii sekretnej)¹⁰ z trzydziestoma młodzieńcami. Taka już prawidłowość, że znaczenie zawodu rośnie, gdy grzeje się on w blasku władzy.

Ale nie piszemy tu historii politycznej. Piszemy historię adeptek Wenery, która to właśnie obejmowała opieką interesujący nas zawód. Jak twierdzi Barbara Walker, świątynie Wenus były „szkołami nauczającymi technik seksualnych pod kierunkiem venerii, nierządnic-kapłanek, które wykładały erotyczno-duchową metodę zbliżoną do hinduskiego tantryzmu”. I choć takie autorytety jak Henriques twierdzą, iż nie było rozwoju form prostytucji religijnej, istnieją dowody, że prostytutki odgrywały znaczną rolę w różnych obrzędach religijnych. Venus Volgivava (Wenus Ulicznica) było jednym z imion nadanych bogini w aspekcie seksualno-za-wodowym; prostytutki płci obojga obchodziły corocznie jej święto 23 kwietnia. Bogini znana jako Fortuna Virilis czczona była przez rzymskie plebejuszki, a jej adoracja miała miejsce w męskich łaźniach znanych jako miejsca rozpusty. 28 kwietnia rozpoczynało się też inne święto prostytutek, przy żywiołowym współudziale publiczności, na które składał się ciąg zabaw. Urządzano je w hołdzie dla bogini Flory, legendarnej nierządnicy, która profity ze swego procederu przekazała ukochanemu Rzymowi. Zwieńczenie ceremonii następowało 3 maja w Cyrku, gdzie licznie zebrane prostytutki rozbierały się i tańczyły, doprowadzając do ekstazy młodych mężczyzn, którzy gremialnie wpadali na arenę i tam wspólnie oddawali się uciechom gorąco oklaskiwani przez zgromadzony tłum”¹¹.Takie były zabawy, święta w one lata. I takie też początki live show.

Przyjrzyjmy się, jak zbudowane i jak zróżnicowane było środowisko wyrobnic amorycznych. Podstawowy podział to ten na objęte rejestracją edyla: metrices, i te, które rejestracji umknęły: postibulae. Podział ten nie nakładał się na społeczne hierarchie. Niektóre siły zawodowe z klas wyższych były wyższe też nad wymóg rejestracji. W rejestry nie były ujęte również artystki – adeptki Melpomeny, Polihymnii czy Terpsychory, które okazywały się też służkami Wenus – dorabiały sobie bowiem „na boku”. Nie pierwszy to (i nie ostatni) związek świątyń sztuki ze świątyniami miłości. Z takimi zjawiskami spotykaliśmy się już w Grecji, aiw przyszłości nieraz przyjdzie nam się spotykać. Te z klas najniższych (ulicznice i kobiety z zakładów) natomiast też nie zawracały sobie tym głowy. Rzym to było duże miasto, a system policyjny był słaby i mało efektywny. Był też (co też nieraz w przyszłości odnotujemy) przekupny. Pieniądze, zamiast wpływać do kas municypalnych, tonęły w sakwach sług miejskich.

Tak więc po ulicach Wiecznego Miasta przechadzały się, mrowiły formicae (mróweczki). Angielskie słówko fornication ma tutaj ponoć swój źródłosłów. Jedne z nich kryły udzielanie świadczeń w cieniu ogrodów, innym wystarczały cienie posągów i świątyń, jeszcze innym byle załomek muru.

Jeszcze inne zaś prowadziły działalność usługową w budynkach zwanych stabulae, rodzaju hal niepodzielonych na mniejsze pomieszczenia. Tak więc zaspokajanie potrzeb klientów odbywało się „na widoku”. Jeszcze inne wykorzystywały nadwieszone nad ulicami balkony – pergulae. Było to dość niebezpieczne, gdyż balkony owe lubiły się urywać. (Rzym wprawdzie słynął z budowli, które przetrwały tysiąclecia, ale też i z takich, które nie mogły przetrwać miesięcy). Najbardziej przedsiębiorcze czarterowały rzemieślnicze warsztaty pracy: piekarzy, rzeźników czy cyrulików, by po wykonaniu pracy przez właściciela prowadzić tam swój własny proceder i interes. Oto starożytna wersja akcji, witaj druga zmiano.

Praca na ulicy była, mimo tych niedogodności, bardziej opłacalna niż praktykowanie w zarejestrowanym domu publicznym, lupanarze. Były dwa rodzaje takich przybytków. W pierwszych właściciel leno (lena – jeżeli to była kobieta) posiadał stadko niewolnic lub wynajętych wolnych kobiet, które pracowały na niego. Drugi typ, rzadszy, zasadzał się na tym, że leno był właścicielem tylko budynku, pomieszczenia zaś wynajmował indywidualnym wyrobnicom. W takim domu był oczywiście kasjer, villucus, który dbał o to, żeby klient nie poszedł do panienki nie uiściwszy wprzódy należności. Byli tam również aquari, młodzi chłopcy, których zadaniem było dostarczanie wina i napojów, a także wody do mycia (skąd też wzięli swoją nazwę). Były także i ancillae ornatrices – specjalne służki, których zadaniem było doprowadzać do porządku dziewczyny w przerwach między kolejnymi klientami.

Tych zaś wabił zewnętrzny wystrój przybytku. Erotyczne rzeźby, mozaiki i malowidła wskazywały wyraźnie na charakter usługi. W nocy wszystko to było rzęsiście oświetlone. Reklama już wtedy była dźwignią handlu, nawet kiedy kupczono ciałem. Mało zresztą pozostawiono wyobraźni klientów. Można to obejrzeć na pompejańskich freskach. Nawet oświetlające lampy były wykonane w kształtach fallicznych i waginalnych. Wnętrze było zazwyczaj mniej atrakcyjne. Mroczny korytarz prowadził do cel miłosnych. Właśnie cel, gdyż były to małe, źle wentylowane i marnie oświetlone komóreczki. Za całe umeblowanie miały lampę i posłanie na podłodze. Na drzwiach wisiała tabliczka, na której z jednej strony wypisano cenę, z drugiej zaś napis: occupata. Tak jak to bywa dziś w publicznych toaletach.

A poza murami tych wesołych, a jakże smutnych domków wymieńmy parę wyspecjalizowanych grup z niższych rejonów społecznych, które stanowiły podaż erotyczną Wiecznego Miasta. Więc były to dorides, oferujące swoje wdzięki, stojąc nago w otwartych drzwiach. Były też lupae (wilczyce) wabiące klientelę wilczym wyciem z ciemności (nie zapominajmy, że bliźniaków założycieli miasta wykarmiła właśnie wilczyca). Były też aelicariae – ciastkareczki łączące zaspokajanie potrzeb erotycznych ze sprzedażą ciasteczek w kształcie narządów moczowo-rozrywkowych: żeńskich na chwałę Wenus i męskich czczących bożka Priapa. Jedną z dziwniejszych kategorii były bustuariae mieszkające na cmentarzach i łączące swój zawód z fachem pogrzebowej płaczki. Po ulicach Romy przechadzały się scorta erraticae, gotowe wyjść naprzeciw potrzebom przechodniów. Natomiast w tawernach można było spotkać bilitidae, które nazwę swoją wzięły od taniego wina bilitum i pozwalały łączyć grzech pijaństwa z grzechem nieczystości. Słowem copae nazywano po prostu dorabiające sobie kelnerki. Gallinae (kury) natomiast to takie, które łączyły swoją profesję z rabunkiem. To także nie ostatni przypadek koegzystencji prostytucji i przestępstwa. Forariae to były wieśniaczki, które wychodziły ze swoją ofertą na wiejskie drogi na obrzeżach Rzymu. Na samym dole tej zawodowej hierarchii znajdowały się diabolares, które brały tylko dwa obole, a jeszcze niżej quadrantariae. To już było samo dno, bo ich usługi były tak tanie, że w ogóle niewymierne w walucie¹². Jeżeli tak rozbudowana, złożona i zróżnicowana jest oferta dolnej części tej grupy zawodowej, to jakże skomplikowana musiała być jej część górna. Rzymianie znani byli wszak z wyrafinowania.

Wspomnijmy tu tylko o łaźniach i teatrach. Łaźnie rzymskie były ośrodkami życia towarzyskiego, więc i uczuciowego. Można się było tam na wiele sposobów zrelaksować. Specjalne kabiny budowano dla tych, którzy pragnęli być wymasowani, namaszczani wonnymi olejkami oraz dostąpić usług specjalnych. Szczególnie wyrafinowane fellatrices oraz młodzi chłopcy, wyszkoleni w ustnej stymulacji i zaspokajaniu, byli w szczególnej modzie. Salony masażu dzisiejszej doby mają długą tradycję. Do łaźni przybywały też matrony rzymskie, więc dbano tam i o zapewnienie usług dla damskiej klienteli.

Teatr interesuje nas nie tylko dlatego, że w cieniu jego arkad kwitł nierząd. Wyżej próbowaliśmy pokazać, że nie było takiego cienia, w którym by nie kwitł. Nie interesuje nas też ze względu na swój bachiczny, dionizyjski, pełen seksualności i orgiastycznych zachowań, rodowód. Nie interesuje nas również fakt (choć może powinien), że ladacznice są jednymi z ulubionych postaci w rzymskich komediach Plauta czy Juwenala. Interesuje nas dlatego, że prostytutki były zawodowymi aktorkami i vice versa. Aktorzy (płci męskiej) byli za czasów rzymskich otoczeni takim samym uwielbieniem jak dziś gwiazdy filmowe. Uwielbienie to przybierało nierzadko bardziej fizyczne formy marzeń erotycznych, które można było kupić. I kupowano je. Kaligula miał przygody z aktorem Mnesterem, Neron z Parisern. Stosunki homoseksualne nie były w owym czasie niczym szczególnym, nie uważano ich ani za dewiację, ani za apodyktyczne opowiedzenie się po jakieś stronie erotyczności. Były jeszcze jednym sposobem realizacji cielesnych potrzeb. A skoro istniały potrzeby, to rynek musiał wyjść naprzeciw w ich zaspakajaniu. Słudzy Melpomeny kierowali swą ofertę nie tylko do panów. Panie też mogły znaleźć coś dla siebie. I tak, dla przykładu, cesarz Domicjan musiał się rozwieść z żoną nie dlatego, że miała sponsorowany romans z aktorem, lecz dlatego, że realizowała go zbyt publicznie. Cóż, blask sławy – czy związanej z władzą, czy związanej ze sztuką – nie znosi cienia. Wszyscy ci sprzedajni aktorzy zaczynali na ulicy, ale na niej nie pozostawali. Droga przez scenę i przez łóżko była dla nich pożądaną drogą kariery.

Podobną grupę sprzedajnych artystów stanowiły tancerki. Te albo kształcono na miejscu, albo też importowano z Syrii lub Hiszpanii (szczególnie z Gades – dzisiejszy Kadyks). Taniec był u Rzymian w wielkiej estymie – pasjonowały się nim senatorskie rody, pasjonowali niewolnicy. Częste były przypadki posyłania dzieci z klas wyższych do szkół tańca. Zazwyczaj tancerki (te lepsze i zdolniejsze) były dobrze opłacane i nie musiały sobie dorabiać „na boku”. Gdy jednak decydowały się połączyć służbę Terpsychorze ze służbą

Wenerze, to windowały się na sam szczyt zawodowej amorycznej hierarchii. Zdarzało się, że pochodziły z szanowanych, dobrych rodzin, były gruntownie wykształcone, miały tylko kilku, ale za to starannie wybranych, sponsorów. Odgrywały, jak ich greckie siostrzyce w zawodzie – hetery, znaczącą rolę w życiu umysłowym i politycznym Rzymu. Zwano je delicatae lub formosae (piękne), które to słowa są synonimami. Jedną z tych czułych i delikatnych panienek była Cytera – eksaktorka – która przyjaźniła się z Brutusem, Markiem Antoniuszem i poetą Gallusem. Poeci mieli szczególne predylekcje do szukania natchnienia (bądź wypoczynku po procesie twórczym) w ramionach formosae¹³. Tyczy to Owidiusza i Horacego, Katullusa i Tybullusa czy Propercjusza. Potrafili się im wywdzięczyć nie tylko w kruszcu. Horacy wzniósł Leukonoe posąg trwalszy od spiżu. Podobny wzniósł Propercjusz dla Cyntii. Tak pisał Katullus:

„O Celiu! Lesbia, Lesbia moja miła,

Ta Lesbia, która Katullowi była

Najdroższą z ludzi, cenniejsza nad życie –

Na rogach ulic, po zaułkach teraz

Wnuków wielkiego Remusa obdziera!”¹⁴

Owidiusz w Ars amandi potraktował je ryczałtem. Owe, dające natchnienie i relaks, czułe i delikatne panie nie cieszyły się zbyt czułymi i zbyt delikatnymi uczuciami u żon tych, którzy czerpali w ich łóżkach inspirację i relaks. Podobnie atakowane były ich greckie koleżanki. Dobrze to wpływało na wewnętrzną solidarność tej grupy. Atak z zewnątrz (wspomnijmy los Lais, by przekonać się, że zagrożenie było śmiertelnie realne) zawsze bywa cementujący i niweluje, naturalną przecież, konkurencję. Szacowne rzymskie matrony odwoływały się do tradycyjnych wartości. Czułe panienki – do wykształcenia, dowcipu, urody czy też do pojęcia wolności. Antagonizm między tymi dwoma grupami – między strażniczkami domowego ogniska i kobietami wyzwolonymi – będzie się ciągnął przez całą historię. Do dziś nie został rozstrzygnięty.

Tak było w Rzymie. Tak było też i na prowincji. Miasta imperium były przecież Rzymami w miniaturze. Różniły się tylko skalą. W tej samej skali zmniejszane były problemy, o których wyżej. Obraz sprzedajnej miłości w imperium byłby jednak niepełny bez uwzględnienia markietanek. Od Brytanii po Syrię, od Pontu po Galię, od Egiptu po Windobonę wybijały równy, żołnierski rytm twarde podeszwy sandałów legionistów. Legiony to była duma cesarstwa i mocny fundament jego władania. Były to także tysiące mężczyzn w sile wieku, którzy przez dziesiątki lat żyli z dala od domu (jeżeli żołnierz w ogóle, poza swoją kohortą czy centurią, miał jakiś dom). Prócz sprzętu i żywności, logistyki dowodzenia i ciągłych ćwiczeń potrzebowali kobiet. Bez nich nie wytrwaliby na wysuniętych strażnicach imperium czy też podczas trwających wiele lat kampanii. Rekrutowały się one najczęściej spośród wojennych branek. Można było zdobyte niewolnice odsprzedać (i zyskać wymierne w pieniądzu dochody) lub zostawić na własne potrzeby (i zyskać zaspokojenie potrzeb niematerialnych, choć nieduchowych). Obok garnizonów budowano więc domki przypominające najtańsze i najbiedniejsze przybytki rzymskie. Zamieszkujące je biedactwa musiały dzień i noc starać się o erotyczne zapewnienie wojownikom odpoczynku. (Rzymianie uważali, że to nie absencja seksualna zwiększa agresję, lecz wręcz przeciwnie. Właściwy stopień agresji – a to w wojsku rzecz niezbędna – zapewnia regularne, acz niezbyt częste, życie płciowe. Podobną racjonalność stosowano wobec gladiatorów. Ciekawe, co na ten temat mówi współczesna medycyna i czy nie wiąże tego z poziomem testosteronu we krwi). Musiały jednak pełnić też inne, nieznane ich cywilnym siostrzycom, funkcje. Były także sanitariuszkami, kucharkami, sprzątaczkami i wykonywały inne prace domowe. Jedyną nadzieją wyrwania się z tego kręgu poniżenia, chorób, wyczerpania tudzież prawdziwie wojskowego okrucieństwa i bezwzględności było zakupienie takiej zmilitaryzowanej pracownicy seksu na własność przez jakiegoś wzbogaconego centuriona, który był na tyle kapryśny, że chciał mieć kobietę tylko dla siebie. Mars miał z Wenus – jak świadczy mitologia – romansik. Romans burdelu i koszar trwa do tej pory.

Tak jak do tej pory trwają problemy, które wzięły swój początek w Rzymie. Przysłowie mówi, że wszystkie drogi prowadzą do Rzymu. Są jednak takie, które się tam właśnie zaczynają.

ROZDZIAŁ III
Od Adama i Ewy

To jeszcze jedna nieznośna maniera rozpoczynania wywodu. Ale i nic dziwnego. Karty Starego Testamentu są świętymi księgami dla izraelitów, chrześcijan, katolików, koptów, prawosławnych, protestantów i Bóg jeden wie (jest przecież wszechwiedzący) dla ilu jeszcze drobniejszych wyznań, sekt i odszczepień. Z zaczernionych tam stron setki milionów czerpały, czerpią i będą czerpały wiedzę o tym, co jest godne i właściwe, a co trzeba potępić. Ta księga daje odpowiedź na pytanie, jak żyć i czym się w życiu kierować. Jest to fundament naszej cywilizacji, naszego kręgu kulturowego, który to fundament wspierał ją i określał przez długie tysiąclecia. Należy więc zaczynać od Adama i Ewy.

Tym bardziej że – wedle tej kosmogonii – byli pierwszymi ludźmi, którzy odbyli ze sobą stosunek płciowy. Nim jakieś dobro stanie się towarem na rynku, musi zostać wymyślone, wynalezione. Musi zostać skonstruowany prototyp, próbka, egzemplarz sygnalny. Prawa autorskie w dziedzinie seksualności należą się naszym prarodzicom. Gdyby skorzystali z ochrony dóbr intelektualnych, to w Dolinie Jozefata (gdzie wedle Pisma nastąpi największe zgromadzenie ludzkości) czekałby na nich niezgorszy kapitalik. Niestety, o ile mi wiadomo, nie opatentowali tego wynalazku, który może się starać o miano najtrwalszego wynalazku człowieka. Najtrwalszego w podwójnym znaczeniu tego słowa, bo po pierwsze: trwa, a po wtóre: zapewnia trwałość.

Zdolny i dobrze opłacony adwokat oddaliłby jednak te roszczenia. Pierwszą bowiem kobietą (wedle różnych zapisków) miała być Lilit. Oddajmy głos wielkiemu znawcy przedmiotu Robertowi Gravesowi: „Bóg nakazał wtedy Adamowi nazwać wszystkie zwierzęta, ptaki i inne stworzenia. Kiedy przechodziły przed nim parami, samiec z samicą, Adam – będąc wówczas niemal dwudziestoletnim mężczyzną – poczuł zazdrość na widok ich miłości i choć próbował spółkować po kolei z każdą samicą, nie znalazł w tym akcie zadowolenia. Dlatego zawołał: «Każde stworzenie prócz mnie ma własną towarzyszkę!» – i błagał, by Bóg wynagrodził mu tę krzywdę.

Wtenczas Bóg stworzył Lilith, pierwszą kobietę, dokładnie tak samo jak stworzył Adama, tyle że użył brudu i błota zamiast czystej gliny. Ze związku Adama z tym demonem i innym, zwanym Naamą, powstał Asmodeusz oraz niezliczone demony, które nadal dręczą ludzkość. Wiele pokoleń później Lilith i Naama przybyły na sąd Salomona przebrane za nierządnice z Jerozolimy.

Adam i Lilith nigdy nie żyli w zgodzie. Kiedy on się chciał z nią kochać, ona obrażała się, że wymaga od niej leżenia na plecach. «Dlaczego ja muszę leżeć pod tobą? – pytała. – Ja także jestem stworzona z pyłu i jestem ci równa». Kiedy Adam próbował przemocą skłonić ją do posłuszeństwa, rozwścieczona Lilith wymówiła magiczne Imię Boga, wzniosła się w powietrze i opuściła go”¹⁵.

Ile, zauważmy, w tej historii rzeczy, które zdarzyły się po raz pierwszy. Pierwsze międzyludzkie stosunki płciowe, pierwsza małżeńska kłótnia i pierwsze dramatyczne rozstanie. Pierwsza zdrada – Lilith bowiem, opuściwszy Adama, prowadziła burzliwe życie erotyczne z lubieżnymi demonami nad Morzem Czarnym. To pierwsze jaskółki ruchu wyzwolenia kobiet, a przynajmniej ich walki o równe prawa. Ciekawe, że (jak świadczy Bronisław Malinowski w Życiu seksualnym dzikich) ta pozycja seksualna – jako zmuszająca kobietę do bierności – jest wyśmiewana przez Melanezyjki, które zwą, ją „pozycją misjonarza”¹⁶.

Biblia, którą podaje nam do wierzenia Kościół, jest tekstem jednorodnym. Pochodzi bądź z łacińskiego tłumaczenia Wulgaty, bądź z wcześniejszych tekstów greckich. Są jednak jeszcze wcześniejsze teksty hebrajskie, aż do najwcześniejszych zapisków sekty eseńczyków. Jedne wątki w Starym Testamencie zanikały, inne się pojawiały, jeszcze inne ulegały modyfikacjom pod wpływem wierzeń ludów sąsiednich. Odnosimy się więc do tego tekstu nie jak teologowie – widzący w nim kanon wiary – lecz jak etnografowie. Ci zaś traktują teksty jako mity. Czyli takie opowieści, które służą wyjaśnianiu zwyczajów, wierzeń i instytucji.

Wróćmy więc do obyczaju i instytucji, która nas interesuje. Pierwsza z ważnych dla nas historii to losy Judy i Tamar. Ta ostatnia zwiodła Judę, zerwawszy z siebie wdowie szaty, i okrywszy się barwnymi zasłonami, udawała prostytutkę sakralną. Groziła im obojgu kara za cudzołóstwo. Cudzołożników karano bowiem oboje, tak samo jak sodomitę (w znaczeniu zoofilii) karano wraz ze zwierzęciem będącym przedmiotem jego amorów. Juda uszedł tym razem kary, jako że jego przewina była nieświadoma. Starożytni Judejczycy nie potępiali kontaktów mężczyzn z prostytutkami pod tym jednak warunkiem, że nie były one własnością ojca. Rozróżniano między prostytutką zwyczajną (zona) a prostytutką sakralną (qedesza), lecz podziały te nie były ostre¹⁷.

Inna historia, przez którą poucza nas Stary Testament, to los Moabitki Ruth. Ta, za namową swej świekry Noemi, oddała się niejakiemu Boazowi w zamian za jęczmień, z którego, w czas głodu, mogła sobie napiec podpłomyków. W sensie moralnym tak komentuje ten przypadek Leszek Kołakowski: „W historii tej nie ma niczego, co by zasługiwało na śmiech lub oburzenie, lub pogardę. Przeciwnie, jest ona dowodem tego, że śmiech nasz bywa często bezmyślny, oburzenie – fałszywe, a pogarda obłudna i głupia, jeśli ścigamy nią kogoś tylko dlatego, że jest gotów okazać komu innemu wdzięczność za chleb, którym nasycił głód, a wdzięczność okazuje miłością. Chwalmy raczej szczodrość tej, która oddaje swoją najlepszą cząstkę za kawałek chleba – albowiem, jak słusznie zauważyła Noemi, nawet w dolinie głodu – a może zwłaszcza w dolinie głodu – łatwiej o chleb niż o wdzięczność za chleb”¹⁸.

Przywołaliśmy tu tekst filozofa, sprawy łóżkowe bowiem po raz pierwszy zaczynają się ocierać o sprawy moralne. Choć niezbyt mocno. Spośród dziesięciorga przykazań, które lud Izraela za pośrednictwem Mojżesza otrzymał na górze Synaj, ani jedno nie potępia seksualności. Przykazanie: „Nie cudzołóż” (szóste w tradycji rzymskokatolickiej, siódme zaś w tradycji protestanckiej i Kościołów wschodnich) odnosi się do poszanowania własności. Społeczności patrylinearne, to jest takie, które dziedziczą po ojcu, muszą dbać, aby ta linia została zachowana. Mater est semper certa – matka jest zawsze pewna, powiadali Rzymianie. Natomiast co do ojca takiej oczywistej pewności nie ma. Trzeba więc obłożyć związek małżeński pewnymi nieprzekraczalnymi prawami, aż do groźby ukamienowania. Tak powiada o tym Salomon – sędzia przecież sprawiedliwy i podobający się Panu: „Wargi cudzej żony ociekają miodem i gładsze niż oliwa jest jej podniebienie, lecz w końcu jest gorzka jak piołun i ostra jak miecz obosieczny […]. Nie pożądaj w swym sercu jej piękności i niech cię nie złapie mruganiem swych powiek […]. Czy może kto zagarnąć ogień do swojego zanadrza, a jego odzienie się nie spali? Czy może kto chodzić po rozżarzonych węglach, a jego stopy się nie poparzą? Tak jest z tym, kto chodzi do żony swojego bliźniego: nie ujdzie bezkarnie ten, kto się jej dotyka”¹⁹.

Natomiast sama seksualność nie była reglamentowana – wręcz przeciwnie. Dla prawowiernego żyda stosunki seksualne (specjalnie w szabas) są szczególnie pożądane. Chwali on bowiem Stwórcę w dziełach jego.

Grzech nieczystości natomiast (jeden z siedmiu głównych) odnosił się do nieczystości rytualnej. Kobieta miesiączkująca była uznawana za istotę nieczystą i wszelkie cielesne kontakty z nią były zabronione. Menstruację uważano bowiem za wynik ukąszenia Ewy przez węża. Ten kusiciel był odpowiedzialny za wszystkie nieszczęścia ludzkości, Talmud zaś uznaje bóle towarzyszące okresowi za jedno z przekleństw, jakie Bóg rzucił na Ewę. Do tej pory, wedle wyznawców mozaizmu, przy wytwarzaniu produktów koszernych nie może być obecna kobieta miesiączkująca. Powiada Pismo: „Miesiączkująca niewiasta będzie przez siedem dni nieczysta, i każdy, kto się jej dotknie, będzie nieczysty aż do wieczora. I to, na czym by spała albo siedziała, będzie nieczyste […] A jeśli mężczyzna jednak z nią obcuje, to będzie nieczysty przez siedem dni i każde łoże, na którym legnie, będzie nieczyste” (Lev. 15,19-24). Gdyby kontakt z „nieczystą kobietą” nastąpił, to trzeba było poddać się skomplikowanej procedurze oczyszczenia. Przekonanie o nieczystości krwi menstruacyjnej dzielili Galilejczycy z Grekami. Oto co w Historii naturalnej pisze Pliniusz Starszy: „Krew miesięczna jest groźną trucizną, pozbawia nasiona płodności, niszczy kwiaty i trawy, powoduje spadanie owoców z drzew, stępia brzytwy, zabija pszczoły, zamienia wino w ocet, warzy mleko. Jeżeli menstruacja przypada w momencie zaćmienia Słońca lub Księżyca, zło, jakie sprowadza, jest nie do naprawienia. Współżycie płciowe z kobietą w tym okresie jest szkodliwe, zwłaszcza dla mężczyzny”²⁰.

Tak więc plemiona starożytnej Palestyny nie zwalczały seksualności. Nie zwalczały też prostytucji. Nie oznacza to jednak tolerancji dla wszystkich rodzajów aktywności erotycznej. Stosunek do rodzajów płciowości był, jak się wydaje, funkcją zachodzących zmian społecznych. Przejście od koczowniczego do osiadłego trybu życia (za przyzwoleniem iz nakazu Boga, któremu bardziej podobała się ofiara rolnika Abla niż koczownika Kaina) wyrugowało powszechne wśród obyczajów ludów wędrownych i pasterskich praktyki stosunków ze zwierzętami czy homoseksualnych.

W tym kontekście należy rozumieć historię Lota i sodomitów. Księga Powtórzonego Prawa poucza nas, że w świątyni jerozolimskiej istnieli poprzebierani w kobiece szaty kapłani-psy, którzy trudnili się homoseksualną prostytucją sakralną. Wyrugowały ich (tak jak niezamężne dziewczęta trudniące się nierządem świątynnym) reformy króla Jozajasza. Liczne plemiona dzisiejszego Bliskiego Wschodu nieustannie walczyły o supremację z sąsiadami i przeciw nim. Polityka prokreacyjna była więc polityką obronną. Praktyki sodomskie nie służą bowiem polityce populacyjnej. A od liczebności plemienia zależała jego pozycja wobec sąsiadów. Wedle tradycji starożydowskiej panna młoda musi pociągnąć oblubieńca w noc poślubną kolejno: za duży palec prawej nogi, prawy kciuk i prawe ucho. Ten zabieg wzbudza w mężczyźnie pragnienie uczciwej prokreacji, a jednocześnie przepędza przebywające tam trzy demony, które wzbudzają cielesne pożądanie. Nastawienie plemion judzkich na panowanie, a zarazem prokreację, normowało obyczaje seksualne.

Innym ważkim czynnikiem, mającym wpływ na obyczajowość płciową, było przejście z matrylokalnego na patrylokalny obyczaj zawierania małżeństw. Matrylokalny to znaczy w miejscu zamieszkania oblubienicy, patrylokalny w miejscu, gdzie mieszka pan młody. Panna młoda musiała więc odbyć podróż do osady teściów i musiała (aby była pewność, że potomek jest „krew z krwi i kość z kości” ojca) dotrzeć tam nietknięta. Obowiązek dochowania dziewictwa do zamęścia uniemożliwiał prowadzenie przedmałżeńskiego życia płciowego przez młode kobiety (jak to bywało w czasach matrylokalnego zamążpójścia). Wbrew pozorom sprzyjało to prostytucji. Ktoś musiał bowiem zapewnić ujście dla energii nagromadzonej w młodych, jeszcze niepożenionych ludziach.

Takimi młodymi ludźmi byli dwaj zwiadowcy (może słowo szpieg byłoby właściwsze) Jozuego, którzy dokonywali dla swego wodza rozpoznania w mieście Jerycho. Zyskali oni schronienie u ladacznicy imieniem Rachab, która ukryła ich, niepomna na surowe ustawy czasu wojny. Kiedy mury miasta runęły od dźwięku trąb, wojacy Jozuego dokonali rzezi „mężczyzn, kobiet, dzieci i starców, wołów, owiec i osłów”. Rachab została ocalona w uznaniu zasług i cieszyła się w on czas (a i historycznie) dużą estymą. Można ją uznać za swoistą „patronkę” zawodu. Była też pierwowzorem obecnego w literaturze typu patriotycznie nastawionych pracownic amorycznych (takich chociażby jak Baryłeczka Guy de Maupassanta). Stanowi także archetyp „dobrej dziwki”, postaci, która występowała – często, gęsto – w westernach, zaludniając naszą masową wyobraźnię. Jest także pierwszym przykładem współpracy wywiadu i sprzedajnej miłości, współpracy, która się będzie wspaniale rozwijać.

Osiadły tryb życia, patrylinearny tryb dziedziczenia, patrylokalny sposób zawierania małżeństw oraz ekspansjonistyczna polityka narodu wybranego spowodowały, że w judejskiej obyczajowości prokreacja stała się głównym celem erotyczności. Najbardziej pożądaną instytucją do jej zaspokajania stała się rodzina. Najwłaściwszą zaś instytucją do realizacji tych potrzeb poza rodziną była u Judejczyków prostytucja. Ktoś musiał bowiem zadbać o tych, co to jeszcze nieżonaci lub już wdowcy. Ktoś musiał dopomóc tym, co w podróży. Ktoś musiał wyciągnąć pomocną dłoń (albo i co insze) do tych, którzy musieli pojąć brzydkie małżonki, lub tych, których dawniej urodziwe już zbrzydły. Pewne jest też, że ten krąg cywilizacyjny charakteryzował się dominacją seksualną mężczyzn i wpłynął na kobiecy charakter najstarszego zawodu świata.

ROZDZIAŁ IV
W objęciach ramion krzyża

Wczesne chrześcijaństwo było żydowską sektą zbuntowaną przeciw mozaistycznej ortodoksji. W naturalny sposób dziedziczyło wartości i przekonania, o których wspominaliśmy wyżej. Jednak Jezus i jego uczniowie to nie było towarzystwo z najwyższych sfer Galilei. Był to – jak dzisiaj byśmy powiedzieli – raczej margines społeczny. Był tam celnik, zawód w owym czasie nie tyle kojarzący się z prawem, ile z rozbojem. Trafiła tam też i Maria z Magdali (Maria Magdalena) – była prostytutka. Dane jej było odegrać znaczącą rolę w dramacie pasyjnym. Umyła Pańskie nogi na ostatnią z dróg, osuszyła je własnymi włosami. Ona pierwsza odkryła, że grób Chrystusowy jest pusty, ona też była świadkiem zmartwychwstania. Na jej to cześć zakłady dla „dziewcząt upadłych” służące ich reedukacji zwano magdalenkami. Stanowiła ona także prototyp nawróconej grzesznicy, który to wątek jest niesłychanie popularny w kulturze i literaturze Zachodu po dzień dzisiejszy.

Podobnie rzecz się miała ze świętą Marią Egipcjanką. Ta rozpoczęła pracę w aleksandryjskim burdelu w wieku lat dwunastu. Pracowała tam długich siedemnaście lat, dopóki jeden z klientów nie przyniósł jej dobrej nowiny. Spiritus flat ubi vult. Palec boży może nas dotknąć w różnych, najdziwniejszych nawet miejscach. Wyruszyła więc w pielgrzymkę do Jerozolimy, opłacając podróż świadczeniem wiadomych usług marynarzom. Po odwiedzeniu miejsc świętych wybrała życie eremitki na pustyni. Jej świętość i żarliwość pozwoliła jej przeżyć czterdzieści siedem lat, za jedyny pokarm mając tylko trzy kromki chleba. To się nazywa: dieta cud. Święta Pelagia, była aktorka i kurtyzana z Antiochii, została nawrócona przez biskupa Nonnusa, odbyła też pielgrzymkę do Jerozolimy i dożyła swoich dni w klasztorze jako świętobliwy „mnich eunuch” Pelagiusz. Święta Afra natomiast swoją drogę od nierządu zakończyła męczeńską śmiercią w czasie prześladowań chrześcijan za czasów cesarza Dioklecjana²¹.

Z czasem bowiem grono zwolenników Jezusa z Nazaretu straciło charakter sekty żydowskiej i poczęło nabierać bardziej uniwersalnego charakteru. Ten rodzaj religijności jął się szerzyć w imperium. W czasach „katakumbowego chrześcijaństwa” grono wyznawców musiało liczyć też wcale pokaźną liczbę pracownic seksu. Przeciwstawienie rozwiązłości pogańskich Rzymian cnocie i powściągliwości pierwszych chrześcijan ma późniejszy rodowód i dydaktyczny charakter (znamy go z Quo vadis). Ponieważ wyznanie to szerzyło się szczególnie pośród najuboższych warstw ludności, to odsetek profesjonalistek erotycznych musiał być co najmniej tak liczny jak ich udział w całości populacji. A więc znaczący.

Obyczaje ludzkie też nie zmieniają się natychmiast. Przyjęcie chrześcijaństwa jako oficjalnej religii nie mogło, w sposób niejako automatyczny, odmienić oblicza miasta. Po Rzymie, jak za Nerona czy Klaudiusza, mrowiły się formicae. Część ludności oddawała cześć Bogu chrześcijan, część tradycyjnym bogom rzymskim, jeszcze inna importowanym bóstwom Azji, Egiptu czy Galii. Z rozpusty korzystali wszyscy.

Nic więc dziwnego, że w myśli patrystycznej, w pismach ojców Kościoła, prostytucja początkowo traktowana jest pobłażliwie. Święty Augustyn pisał: „Usuń prostytucję ze społeczeństwa, a rozpusta rozszaleje się wśród kobiet uczciwych. Prostytucja w mieście jest jak ściek w pałacu. Zlikwidujesz ściek, to cały pałac zacznie śmierdzieć”²². Kanalizacyjne porównanie dobrze oddaje stosunek ojca Kościoła do zagadnienia. Ma ona (myślimy tu o najstarszym zawodzie świata) kanalizować erotyczną aktywność i stanowić wentyl bezpieczeństwa. Paradoksalnie ta pogardzana zdawałoby się profesja staje się filarem i gwarantką cnoty.

Święty Augustyn jednak, nim przeżył konwersję, był pod wpływem nauk proroka Maniego (Manesa). Manichejczycy zaś mieli predylekcję do dzielenia świata. To dychotomiczne spojrzenie zaowocowało stwierdzeniem, że sprawy płci znalazły się po stronie zła. Więcej, po stronie zła i grzechu znalazły się w ogóle kobiety. „Każda kobieta powinna być przepełniona wstydem na samą myśl, że jest kobietą” – pisał Klemens z Aleksandrii. Wtórował mu święty Jan Chryzostom: „Pośród dzikich bestii nie znajdzie się żadna tak szkodliwa jak kobieta” Trudno jest szanować zawód, jeżeli jego przedstawicielki są „naczyniami pełnymi grzechu”. Grzechu, którego ciemna zasłona przesłaniać zaczęła całą sferę seksualną. Grzech jest przewiną – domaga się więc kary: „Kodeks kanoniczny karał wykroczenia seksualne z całą surowością prawa. Wszetecznictwo między osobami stanu wolnego karane było według dekretu św. Grzegorza dziewięcioletnią pokutą, a przez trzy ostatnie lata pokuty leżeniem krzyżem podczas Mszy. Za czasów świętego Bazylego przestępstwa przeciwko naturze karano piętnastoletnią pokutą, w tym cztery lata leżenia krzyżem.

Mężczyzna, dopuszczający się cudzołóstwa lub bigamii, był karany czteroletnią pokutą. Nierządnicę karano trzyletnią pokutą. Na przestępnych diakonów nakładano karę degradacji z urzędu i kilkunastoletniego umartwiania ciała”²³. Wydaje się, że surowość kar pozostaje w stosunku wprost proporcjonalnym do frekwencji penalizowanych wykroczeń. W oczach mizoginicznych, pełnych bojaźni bożej, mężczyzn prostytutka była istotą grzeszną. Nie znaczy to wcale, że nie korzystano z jej usług.

Jedno jest pewne – procederowi świadczenia usług miłosnych wypowiedziano wojnę. Aby ją zilustrować, zacytujmy edykt cesarza Teodozjusza: „Dawne ustawy obrzucały pogardą stan i imię kupczących ciałem kobiet ulicznych, a wiele ustaw nakazuje surowe postępowanie z nimi; my sami od dawna obostrzyliśmy kary, uzupełniliśmy nowymi przepisami to, co mogło ujść uwagi naszych poprzedników i w ostatnim czasie, gdy doniesiono nam o nieporządkach, wywołanych haniebnym procederem, odbywającym się w naszej stolicy, postanowiliśmy położyć kres złemu. Wiemy, iż wielu przekracza prawa, używa gwałtu i podstępu dla wzbogacenia się bezecnym zyskiem, przejeżdża prowincje i kraje odległe, aby uwodzić nieszczęśliwe dziewczęta, obiecując im obuwie i suknie, a zwabiwszy je ponętą, uprowadza je i umieszcza w swych domach, licho żywi i licho odziewa, wydaje potem na rozpustę publiczną i zyski z tego nędznego występku ściąga dla siebie. Wiadomo nam nadto, iż zmuszają owe biedne ofiary do pewnych zobowiązań, mocą których te nieszczęśliwe mają pełnić praktyki bezbożne i występne; są tacy wśród nich, iż wymagają rękojmi od swych ofiar. Zbrodnie tego rodzaju tak się rozpowszechniły, iż znajdujemy je wszędzie, tak w tym grodzie cesarzów, jako i poza Bosforem, a co gorsza, że takie jaskinie rozpusty stoją otworem obok kościołów i mieszkań najuczciwszych obywateli. Są nawet tacy zbrodniarze, którzy wciągają do rozpusty 10-letnie dziewczęta, używają mnóstwa podstępów, a zło zadomowiło się do tego stopnia, że ukrywające się ongiś w najodleglejszych zakątkach Konstantynopola domy rozpusty roją się obecnie we wszystkich dzielnicach i na peryferiach miasta.

Z tego powodu zalecamy naszym wiernym żyć w czystości, gdyż czystość w połączeniu z wiarą w Boga może uszlachetnić duszę ludzką. A że wielu jest słabej woli i może ulec pokusie przez podejście, uwiedzenie lub z nędzy, przeto zabraniamy procederu handlu żywym towarem oraz utrzymywania kobiet u siebie i wydawania ich publicznie na rozpustę. Zakazane są umowy co do prowadzenia nierządu, wymagania rękojmi lub czynienia czegokolwiek takiego, co wciąga te nieszczęsne dziewczęta na drogę występku. Zabrania się również nęcenia kobiet ubiorem, strojami lub też utrzymaniem, celem sprowadzenia ich do nierządu. Nie pozwolimy nic podobnego na przyszłość i podkreślamy ze szczególnym naciskiem, że wszelka umowa, przeciwna tym przepisom, ma być uważana za nieważną i nieistniejącą. Nie pozwolimy, ażeby bezecni stręczyciele ograbiali dziewczęta ze wszystkiego, i rozkazujemy, aby ich samych wypędzono z błogosławionego grodu naszego, jako zapowietrzających go, jako podkopujących dobre obyczaje narodu, jako gorszycieli niewolnic i niewiast wolnych, jako doprowadzających je do konieczności sprzedawania się oraz jako faktorów i krzewicieli rozpusty publicznej. Postanawiamy zatem, że jeżeli ktoś poważy się wziąć do siebie kobietę, utrzymywać ją u siebie pod pozorem stołowania i przywłaszczać sobie zyski z jej rozpusty, ma być ujęty z rozkazu dostojnych pretorów ludu i skazany na najsroższe kary. Bo, jeżeli zaleciliśmy pretorom karać zbrodnie i kradzieże pieniężne, tym bardziej mieliśmy powód nakazać im dochodzenie zabójstwa i kradzieży niewinności niewieściej. Gdyby ktoś wynajął mieszkanie w swym domu stręczycielowi i pozwolił mu prowadzić tam haniebne przedsiębiorstwo i nie wypędził go, skoro się o tym dowie, ma być skazany na grzywnę 100 funtów w złocie i konfiskatę domu jego. Wrazie gdyby jaki gorszyciel przyjął dziewczynę do siebie, zawarł z nią umowę piśmienną i na pewność dotrzymania takowej owa dziewczyna dała mu poręczyciela, niech wie nikczemnik, że nie osiągnie zysków ani z głównego zobowiązania dziewczyny, ani z rękojmi poręczyciela, który ulegnie nadto karze cielesnej i zostanie wypędzony ze stolicy. Tak więc wymagamy, aby kobiety żyły w powściągliwości, nie ulegały pokusie rozpustnego żywota ani nie dawały się do tego zniewolić, gdyż zakazujemy i karać będziemy lenocinium nie tylko w tym mieście, ale również na prowincjach, które Bóg przyłączył do naszego cesarstwa, tym bardziej iż chcemy ustrzec od zgorszenia i zniewagi tych, których nam oddał w opiekę”²⁴.

Surowość zakazów wskazuje nam, jak rozpowszechnione było to zjawisko. Nie karze się tak surowo tego, co występuje rzadko. Surowa kara nie zawsze (lub nawet zawsze nie) jest karą skuteczną. Władcy i władze będą w stosunku do prostytucji miotać się od przymykania oka aż do srogiej penalizacji. Będzie ona przez długie lata zawodem bądź na granicy prawa, bądź przez prawo ściganym.

Będziemy zajmować się jeszcze stroną prawną i karną tej profesji. Teraz interesuje nas inny problem. Lata, które upłynęły od przyjęcia chrześcijaństwa za religię państwową cesarstwa aż do jego upadku, zmieniły całkowicie obraz, znaczenie i pozycję najstarszego zawodu świata i jego adeptek. Jednocześnie określiły go na dalsze długie stulecia. Przeszedł on bowiem trzy bardzo charakterystyczne drogi.

Droga pierwsza: od świętości do grzechu. Zawód mianowicie, który rozpoczęto uprawiać jako służbę bożą, stał się profesją, która wykracza przeciw boskim prawom. Prostytucja sakralna była zajęciem wzniosłym i poprzez moralnie obojętną profesję panien Grecji i Rzymu przesuwa się w kierunku moralnego upadku.

Droga druga: od glorii do hańby. Były czasy, że adeptki Afrodyty znajdowały się u szczytu drabiny społecznej, przyszedł czas, gdy znalazły się na samym dole. Kiedyś cesarzowe pukały do drzwi lupanarów, teraz przed nierządnicami wszystkie drzwi „porządnych domów” były zamknięte. Skończyła się epoka grzejących się w blasku władzy heter i formicae. Nadszedł czas biednych, kryjących się w cieniu przed miejskim pachołkiem, ladacznic.

Droga trzecia: do cenionych płatników podatków po ściganych i obłożonych karami. Wkład pracownic sfery erotycznej w gospodarkę miast musiał być znaczny. Tolerancja dla wypłacalnego podatnika była – jak świat światem, a fiskus fiskusem – zawsze duża. Cieszył się on przywilejami i prestiżem. Tolerancję dla ściganego prawem marginesu okazują tylko jednostki. O prestiżu i przywilejach nie ma co marzyć.

Te trzy drogi, krzyżując się i przeplatając, określiły obraz interesującej nas profesji. Bywa i tak, że przebyta droga kładzie się nie tylko kurzem na nogach, ale i bruzdami na twarzy.

ROZDZIAŁ V
Wieki ciemne: wieki średnie

Społeczeństwo średniowieczne było zbudowane na kształt drabiny. Każdy szczebel miał jakiś pod sobą i jakiś nad sobą. Może właściwiej jest stwierdzić, że na kształt dwu drabin świeckiej i duchownej. Na czele pierwszej stał cesarz, na czele drugiej zaś papież. Obaj uznawali władzę boską, ale swojej wzajemnie supremacji nie byli w stanie uznać. Charakterystyczna dla średniowiecza była więc hierarchia. Wasal mojego wasala był moim wasalem. Suwerenowi od poddanego należały się świadczenia. Ponieważ poddany należał do zwierzchności duszą i ciałem, to nierzadkie było korzystanie przez suwerenów z tego drugiego. Wspomnijmy tu choćby o iusprimae noctis. Nie były to dobre czasy dla kupczenia wdziękami. Po co wydawać pieniądze, gdy można skorzystać z bezgotówkowych przywilejów władzy, feudalnej renty erotycznej. Nie sprzyjały więc czasy interesującemu nas zawodowi. Nie sprzyjały, bo raz nieprzychylna jej była oficjalna ideologia (traktowaliśmy o tym wyżej), a dwa zabójcza była dla niej nadmierna i bezpłatna podaż usług seksualnych w ramach obowiązku poddanych. Czy zanikła tedy? Nie, sprzyjały jej bowiem trzy inne czynniki: wojna, pielgrzymki i miasto.

Wojna to przecież tysiące samotnych mężczyzn z dala od domu. Wspominaliśmy już o romansie burdelu i koszar. Tu można mówić raczej o wojennych obozach i taborach.

Za wojskiem Karola Śmiałego ciągnęło czterysta wolontariuszek z erotyczną specjalnością wojskową. Nie była to jedyna ich specjalność. Pracowały także jako kucharki, sprzątaczki i, przede wszystkim, jako pielęgniarki. W 1476 roku aż 2000 takich wolontariuszek wspierało armię Karola Łysego księcia Burgundii. Sprzedawały one żołnierzom żywność, napoje i seks. U schyłku tego okresu w większości europejskich armii istniała specjalna funkcja „oficera”, który regulował liczbę żeńskiego personelu oraz doglądał, czy wykonywane przezeń prace stoją na odpowiednim poziomie.

Prawdziwy boom przeżywały zmilitaryzowane pracownice pionu usług płciowych za czasów wypraw krzyżowych. Tysiące ich znalazły się po drugiej stronie Morza Śródziemnego o miesiące czy nawet lata od domu. Wojny z Saracenami trwały stulecia bez przerwy. Co za wdzięczny rynek dla zbycia seksualnych świadczeń. Toteż outremer, duma i chwała Franków, radził sobie jakoś. Królestwo Jerozolimy i hrabstwo Edessy pełne były służek Wenery. Zobaczmy, jak o tym pisał XII-wieczny arabski kronikarz Imad ad-Din przeciwnik giaurów: „Do Ziemi Świętej przybyło statkiem trzy setki pięknych, młodych i wdzięcznych Frankonek, sprowadzonych z Zachodu dla szerzenia grzechu. Ujechały z ojczyzny, by umilać los oddalonych, zawsze gotowe podtrzymywać strapionych i upadłych na duchu, nieustannie płonące żądzą stosunków cielesnych. Wszystkie były zawodowymi ladacznicami, hardymi i upartymi, które na równi dawały i brały, lubieżne i grzeszne, rozśpiewane i kokieteryjne, dumnie obnoszące się po mieście, rozognione i pełne wigoru, uróżowane i ublanszowane, pożądliwe i budzące żądze, niepokojące i pełne wdzięku, które dawały się rozdziewiczać i zszywać potem, dawały się uszkadzać i reperować, psuć i sycić pożądania, chutliwe i uwodzone, uwodzicielskie i afektowane, pragnące i chciane, cieszące i rozbawione, płoche i zwodnicze jak podochocone dziewczątka; darzące miłością i sprzedające się za złoto, bezczelne i nieustępliwe, kochające i namiętne, rozpalone i pobladłe, z ciemnymi oczyma miotającymi gromy, rozłożyste i wdzięczne, o zmysłowych głosach i bujnych biodrach, niebieskich i szarych oczach, upadłe, szalone piękności. Każda kazała nosić za sobą tren sukni, oślepiając mężczyzn swym blaskiem. Każda wyginała się jak młoda palma, broniła się jak twierdza, drżała jak delikatna gałązka, kroczyła, dumnie obnosząc krzyż na piersi, dając podziwiać się mężczyznom, ale tęskniąc do pozbycia się sukni i godności. Przybyły tu, aby poświęcić się nabożnemu dziełu i […] uznały, że ten sposób najbardziej będzie podobał się Bogu. Każda zatem sprzedawała się w pawilonie lub namiocie wzniesionym specjalnie dla niej i otwierała tam wrota rozkoszy. To, co miały między udami, oddawały jak świętość; były jednak do gruntu zepsute i żądne li tylko przyjemności. Kobiety bez czci i wiary uprawiały swą profesję, cerując wciąż na nowo swe dziewicze wianki, nurzając się w odmętach rozpusty, dając to, co mają dla zaspokojenia rozkoszy, bezwstydnie otwierając ramiona, wypinając piersi, świadcząc swymi wdziękami nieszczęśnikom, dzwoniąc srebrnymi bransoletami o złote kolczyki i chętnie rozciągały się na dywanie w miłosnych zapasach. Gdy już dobiły targu, opuszczały zasłony namiotu i rozluźniały gorset […] dawały odpocząć mięśniom znużonych wojowników, wkładały strzały do kołczanów, rozpinały rycerskie pasy nabijane monetami, witały ptaszki w gniazdkach swych łon, chwytając w te gniazdka poroże bodących tryków, łamiąc zakazy, zrywają zasłonę z tego, co powinno zostać w ukryciu. Splatały nogi, gasiły pragnienia swych kochanków, wpuszczając jaszczurkę za jaszczurką do swych rozpadlin, nie zważając na nikczemność swych towarzyszy, prowadziły pióra do kałamarzy tak, jak dążą potoki ku dolinom, strumienie ku rozlewiskom, miecze do pochew, roztopione złoto do tygla, tak jak okrążenie przez niewiernych prowadzi do lochu, bankier do dinara, szyja ku łonu, pismo do oczu. One […] uważały, że są to nabożne uczynki ponad wszelką wątpliwość, a już specjalnie wobec tych, którzy są daleko od swych domów i żon. Przygotowywały wino i grzesznym spojrzeniem napraszały się, by skorzystać z ich usług”²⁵.

Ta próbka dość dziwnego stylu (powiedzielibyśmy barokowego, gdyby nie był o pięćset lat wcześniejszy) stanowi mieszaninę fascynacji i pogardy. Ta ambiwalencja, która znalazła odbicie w przeciwstawnych przymiotnikach, dość dobrze charakteryzuje stosunek średniowiecznych wojowników do spraw seksu. To, jakże charakterystyczne dla tego okresu, miotanie się między postawami skrajnymi.

Armii należy przypisać też tę wątpliwą zasługę, że przyczyniła się do rozprzestrzeniania chorób. Oddziały wojskowe przebywały (szczególnie w okresie krucjat) tysiące kilometrów. Panie podążające za armią świadczyły także usługi dla ludności cywilnej. Nadto wojacy mieli obyczaj (i niemal obowiązek) gwałcenia mieszkanek ziem, które zdobywali. Nabywali więc schorzenia tam, gdzie panowały endemicznie, i nieśli je tam, gdzie prowadziły ich rozkazy. Podobnie było z towarzyszącymi im markietankami ich udział w rozprzestrzenianiu dolegliwości wenerycznych też był znaczy. Wojska Karola VIII potrafiły (jak to niżej będzie wspomniane) roznieść syfilis przywieziony z Ameryki przez Krzysztofa Kolumba w rekordowo krótkim czasie.

Ludzie średniowiecza mieli przysłowie: „Powietrze miejskie czyni wolnym”. Nie oznacza to oczywiście, że w miastach powietrze było inne, że miało walory zdrowotne lub specjalny, świeży zapach. Przeciwnie, smród w miastach był trudny do zniesienia. Ośrodki te tonęły w odchodach ludzkich i zwierzęcych. Właśnie miasta były doświadczane najboleśniej przez epidemie. Ale stanowiły wyłom w feudalnej drabinie, o której traktowaliśmy wyżej. Mieszkaniec miasta mógł się czuć wolnym, bo podlegał tylko prawu i demokratycznie wybranym władzom miejskim. I jeszcze podlegał władzy swego cechu. Społeczności miejskie wieków średnich miały bowiem wybitnie korporacyjny charakter. Człowiek przynależał do korporacji od kolebki do trumny, cech celebrował jego chrzciny i organizował pochówek. Mieli swoje organizacje szewcy, mieli piekarze, miały wszystkie zawody świadczące usługi dla ludności, to czemuż nie miałyby ich mieć usługi erotyczne. W Paryżu, na przykład, cechowy system w zaspokajaniu potrzeb miłosnych utrzymał się do 1560 roku (gildia liczyła około 4000 członkiń).

Podobnie jak wszystkie inne zawody, zorganizowana cechowo prostytucja miała odrębne tradycje i zwyczaje, nawet religijne. Rokrocznie obchodzono uroczyście dzień świętej Magdaleny (fakt, że dzień ten przypada 22 lipca i był kiedyś świętem PRL, należy przypisać raczej sprzedajności politycznej niż erotycznej), urządzając procesje i odpowiednie misteria. Panienki wzniosły nawet własnym kosztem – wzorem innych cechów kościół pod wezwaniem swej patronki. Świadczą źródła, że na jednym z witraży wyobrażona była Maria Egipcjanka, z wysoko zadartą suknią, zachwalająca się żeglarzom i namawiająca ich, by skorzystali z jej usług w zamian za przewiezienie do Ziemi Świętej. Odwoływano się tym samym do swej własnej, zawodowej tradycji²⁶. Panienkom z Awinionu (były takie na długo przed Picassem) statut cechowy nadała właścicielka miejskiego przedsiębiorstwa rozrywkowego, królowa Joanna Neapolitańska. Profesjonalistki te nosiły na ramieniu czerwone kokardy i nosiły je nie jak znak hańby, lecz z dumą jak swe cechowe sztandary w dzień świąteczny. Kupczenie ciałem traktowano jak każdą inną kupiecką profesję. Tomasz z Cobham w XIV-wiecznej instrukcji dla spowiedników tak pisał: „Prostytutki należy zaliczyć w poczet najemników. W końcu one odnajmują swoje ciała i wykonują pracę. […] Jeśli okażą skruchę, mogą przeznaczyć część dochodów z nierządu na cele dobroczynne. Jeśli jednak prostytuują się dla przyjemności i odnajmują swoje ciała, by czerpać zadowolenie, wtedy to nie jest praca, a pokuta winna być tak samo upokarzająca jak sam czyn”²⁷.

Rozdzielono więc pracę i przyjemność, zawód i charakter. Przed zawodem stawiane były twarde kupieckie wymagania. Dlatego też zwalczany był makijaż. Wszelkie malowanie, poprawianie urody nosiło cechy „oszukiwania na wadze”, sprzedawania towaru gorszego, niż wyglądał, handlowego szalbierstwa.

Ludwik Święty rozpoczął co prawda wojnę przeciw nierządowi i polecił wypędzić profesjonalistki z murów miasta, a ich majątek obłożyć konfiskatą. Jednak już dwa lata później, w roku 1256, doszedł do wniosku, że wojna jest przegrana. Nawet świętość nie przesłania zdrowego rozsądku. Poddał tylko przemysł cielesno-rozrywkowy kontroli sanitarnej. Epidemie lokalizowano, izolowano, a koszty leczenia pokrywano z dochodów, jakie przynosiły domy publiczne.

W Paryżu niekoncesjonowana rozpusta kwitła w Dzielnicy Łacińskiej, która jako uniwersytecka rządziła się innymi prawami. Jak świadczy Jacques de Vitry, nauka z praktyką erotyczną była mocno przemieszana. W roku 1230 tak pisał: „Budynki miały pomieszczenia kolegium na górze, na dole zaś zamtuzy: na parterze mieli swe wykłady profesorowie, pod nimi zaś prostytutki uprawiały swój sprośny proceder (…) oni twierdzili, że nie ma grzechu w spółkowaniu. Prostytutki zaciągały przechodzących kleryków do zamtuzów niemal siłą, otwarcie na ulicach, a jeśli który im odmawiał, rzucały nań obraźliwą obelgę sodomity”²⁸. Oddajmy głos świadkowi i piewcy tego świata, który kiedyś pełnił funkcje pasterza zbłąkanej owieczki, Villonowi:

BALLADA O WILONIE

Y GRUBEY MAŁGOŚCE

Jeśli ią kocham i służę z ochoty,

Zaliż kpem przez to y pluchą się zdawam?

Ma ona w sobie, wierę, piękne cnoty,

Głośno iey miłość y służby wyznawam;

Po wino pędzę, znoszę ser, owoce,

Podsuwam wodę, podpłomyki świeże,

Gdy dobrze płacą, żegnam rad i witam:

„Wróćcie, panowie, pędzić chutne noce,

W bordelu, kędy mamy zacne leże”.

Ale, wnet potem, Panie Iezu Chryste,

Gdy w łoże Małgoś wróci bez szeląga,

Z wściekłości zbiera mnie szaleństwo czyste,

Chwytam za kiecki, sam chwytam się drąga,

Wołam, że przechlam jej szmaty do nitki;

A ona na to – ha, ścierwo sobacze! –

Krzyczy, przeklina, pod boki się bierze,

1  Herodot, Dzieje, za: Władysław Kopaliński, Encyklopedia „drugiej płci”, Warszawa 1995

2  Macko J., Nierząd jako choroba społeczna, Warszawa 1938, s. 2,3

3  Flacelière R., Życie codzienne w Grecji za czasów Peryklesa, Warszawa 1985

4  Roberts N., Whores in history. Prostitution in Western Society, London 1993

5  Friedrich P., The meaning of Aphrodite, Chicago 1978

6  Alkifron, Listy Heter, przekład H. Wiszniewska, Wrocław 1962

7  Macko J., op. cit., s. 30

8  sanger W, History of Prostitution, New York 1859

9  Trzej satyrycy rzymscy, przekład J. sękowski, Wrocław 1958

10  Prokopiusz z Cezarei, Historia sekretna, przekład A. Konarek, Warszawa 1969

11  Walker B.G., The Womens Encyclopedia of Myths and Secrets, San Francisco 1983

12  Roberts N., ibid., s. 40

13  Keifer O., Sexual Life in Ancient Rome, London 1934

14  Katullus, Poezje, przekład A. Świderkówna, Wrocław 1956

15  Graves R., Patai R., Mity hebrajskie. Księga Rodzaju. Przeł. R. Gromacka, Warszawa 1993, s. 67,68

16  Malinowski B., Życie seksualne dzikich, Warszawa 1957

17  Graves R., op. cit., s. 263

18  Kołakowski L., Klucz niebieski albo opowieści budujące z historii świętej zebrane ku pouczeniu i przestrodze, Warszawa 1965, s. 73

19  Biblia to jest Pismo Święte starego i Nowego Testamentu, Warszawa 1975

20  Roberts N., op. cit., s. 61

21  Za: Kopaliński W, op. cit.

22  Macko J., op. cit., s. 10

23  Ibid., s. 11-13

24  Bullough V.L., Bullough B., The History of Prostitution, New York 1968

25  Otis L.L., Prostitution in Medieval Society, Chicago 1985

26  Geremek B., The Margins of Society in Late Medieval Paris, Cambrige 1989

27  Bullough V.L., Bullough B, op. cit.

28  Villon Franciszek, Wielki Testament, przekład T. Boy-Żeleński, Warszawa 1950

29  Manikowska H., Nadzór i represja. Władza i społeczeństwo w późnośredniowiecznej Florencji, Warszawa 1993, s. 266

30  Milewski S., Ciemne sprawy dawnych warszawiaków, Warszawa 1982

31  Sanger W., op. cit.

32  Taylor R.G., Sex in History London 1953

33  MacCall A., The Medieval Underworld, London 1977

34  Geremek B., Świat „opery żebraczej”, Warszawa 1989

35  Quétel C., Niemoc z Neapolu, czyli historia syfilisu, przeł. Z. Podgórska-Klawe, Wrocław 1991, s. 15

36  Macko J., op. cit., s. 27

37  Quétel C., op. cit.

38  Mac Call A., op. cit., s. 197

39  Henriques F., Prostitution and Society London 1962-1968,t.1

40  Ibid., t. II, s. 37

41  Ibid., t. II, s. 89

42  Ibid., t. II. s. 77

43  Smith D., Gordon M., Sekssmaczki, czyli ilustrowana encyklopedia seksualnych ciekawostek, przekład R. Stiller, Warszawa 1994, s. 22

44  Marphy E., Great Bordellos of the World, London 1983, s. 101

45  Orme N., The Reformation and the Red Light, [w:] „History Today”, March 1987

46  Otis L., op. cit., s. 43

47  Orme N., op. cit., s. 41

48  Henriques F., op. cit., t. II, s. 60

49  Macko J., op. cit., s. 25

50  Roberts N., op. cit., s. 116

51  Carlton C., Królewskie faworyty w Anglii, tłum. H. Szłapka, Wrocław 1992, s. 95

52  Wilson J.H., Nell Gwyn, Royal Mistress, London 1952, s. 232

53  Roberts N., op. cit., s. 152

54  Serczyk W. A., Piotr I Wielki, Wrocław 1977, s. 149

55  Roberts N., op. cit., s. 125

56  Roberts N., op. cit., przekład M. Karpiński, s. 126

57  Łojek J., Wiek markiza de Sade. Szkice z historii obyczajów i literatury we Francji XVIII wieku, Lublin 1975, s. 147-148

58  Green F.C., La peinture des moeurs de la bonne sociétè dans le roman français de 1751 à 1761, Paris 1924, s. 102 i dal.

59  Łojek J., op. cit., s. 137-139

60  Ibid.

61  Ibid., s. 62

62  Piton C., Paris sous Louis XV. Rapports des inspecteurs de police au roi, Paris 1908, t. II, s. 120-121

63  Piton C., op. cit., za Łojek J., op. cit., s. 141

64  Roberts N., op.cit., s. 162

65  Réstif de la Bretonne N.E., Noce paryskie, wybór i przekład J. Sell, Kraków 1981, s. 14

66  Por. Rutkowski K., Męczennice z Saint-Denis, Warszawa 1992, s. 47 i dal.

67  Rabowicz E., Oświeceniowe „Przewodniki”po warszawskich domach rozkoszy, [w:] „zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego”, „Dodatek do prac historycznoliterackich”, Nr 8-9, rok 1985

68  Nagłowski A.F., Przewodnik warszawski [w:] Rabowicz E., op. cit.

69  Kossakowski A., Suplement „Przewodnikowi” przez innego Autora wydany w tymże 1779, [w:] Rabowicz E., op. cit.

70  Ibid., s. 6

71  Ibid.

72  Ibid.

73  Schultz F., Polska w 1793, [w:] Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, oprac. W. Zawadzki, Warszawa 1963, t. II, s. 204

74  Kossakowski J.N., Pamiętniki, „Biblioteka Warszawska”, 1855, t. II, s. 227

75  Poniatowski S., Pamiętniki synowca Stanisława Augusta, przekład J. Łojek, Warszawa 1979, s. 17

76  Zbyszewski K., Niemcewicz od przodu i tyłu, Warszawa 1991, s. 125

77  Por. Łojek J., Dzieje pięknej Bitynki. Opowieści o życiu Zofii Wittowej-Potockiej, Warszawa 1975

78  Sova D.B., The Encyclopedia of Mistresses, Stanford 1993, s. 17

79  Harrison F., The Dark Angel: Aspects of Victorian Sexuality, London 1977, s. 247

80  Neil P., Working girls, London 1991, s. 36

81  Bullough V.L., Bullough B, op. cit., s. 205

82  Smith D. and Gordon M., op. cit., s. 14

83  Roberts N., op. cit., s. 221

84  Ibid., s. 220

85  Roberts N., op. cit., s. 191

86  Quétel C., op. cit., s. 282

87  Harsim J., Policing Prostitution in 19th Centry, Paris, Princeton 1985, s. 43

88  Macko J., op. cit., s. 129-130

89  Kossak W., Listy do żony i przyjaciół (1883-1942), Kraków 1985, t. I, s. 206-207

90  Roberts N., op. cit., s. 205

91  Macko J., op. cit., s. 131

92  Parent-Duchâtelet A.J.B., De la prostitution dans la ville de Paris considérée sous le rapport de l’hygiène publique, de la morale et de l’administration, Paris 1836

93  Feulard H., Communications relatives à la prophylaxie de la syphilis et à surveillance de la prostitution, Paris 1890

94  Quétel C., op. cit., s. 291

95  Ibid., s. 291

96  Fiaux L., Les maisons de tolérance – leur fermeture, Paris 1892

97  Spencer H., The Study of Sociology London 1873

98  Guichet A., Les Etats-Unis – notes sur l’organisation scientifique, les facultés de médecine, les hôpitaux, la prostitution, la syphilis, l’hygiène, etc., Paris 1877

99  Antoniszyn M., Marek A., Prostytucja w świetle badań kryminologicznych, Warszawa 1985

100  Henriques F., Prostitution and Society London 1962, t. II, s. 254

101  Ibid., t. II, s. 276

102  Roberts N., op. cit., s. 216

103  Neil P., Working Girls, London 1991, s. 42

104  Zalewski W., Z dziejów prostytucji w Warszawie, Warszawa 1923, s. 18

105  Milewski S., op. cit., s. 78

106  Zalewski W., op. cit., s. 27

107  Ibid., s. 29

108  Ibid., s. 30

109  Kamiński J. M., O prostytucji, Warszawa 1872

110  Ibid., s. 50

111  Ibid., s. 46

112  Galewski J., Grzeniewski L., Warszawa zapamiętana, Warszawa 1961, s. 191

113  Ibid., s. 192

114  Zalewski W, op. cit., s. 55

115  Galewski J., op. cit., s. 192

116  Zalewski W, op. cit., s. 74

117  Tuszyńska A., Rosjanie w Warszawie, Paryż 1990

118  Milewski S., op. cit., s. 99

119  Ibid., s. 100

120  Mackiewicz S., Europa in flagranti, Warszawa 1965, s. 204, 205

121  „Trubadur Polski”, 1910, nr 11

122  Lech, Na marginesie, „Kurier Codzienny”, nr 131/1905, za: Lipski J.J., Warszawscy „Pustelnicy” i „Bywalscy”, Warszawa 1973, s. 114

123  Zalewski W., op. cit., s. 55

124  Ibid., s. 107

125  Za Quétel C., op. cit., s. 271

126  Kuśniewicz A., Król Obojga Sycylii, Warszawa 1980, s.169-171

127  Graves R., Goodbye to All That, Harmondsworth, Penguin 1960

128  Commision on Training Camp Activities w: Brandt A., No Magic Bullet. A Social History of Veneral Disease in the Unitet States since 1890, Oxford 1985

129  Carle M., Conseils d’un médicin. Comment se défendre des maladies vénériennes, Lyon 1916

130  Smith D., op. cit., s. 10

131  Pasek W., Prawdziwa historia prezerwatywy, „Playboy”, nr 1,1993

132  Miller A., Zakręty czasu. Jedno życie, przełożyła J. Mach, Warszawa 1994, s. 173-175

133  Miller H., Ciche dni w Clichy, przełożył B. Miracki, Warszawa 1996

134  Malinowski B., op. cit.

135  „Playboy” nr 1,1993

136  Neil P op.cit., s. 133

137  Roberts N., op.cit., s. 346

138  Delacoste F., Delacoste P., Delacoste A., Sex Work: Writings by Women in the Sex Industry, San Francisco 1987

139  Kuligowska F., Kongres ladacznic, „Polityka”, nr 36,1996

140  Ibid.

141  Graczyk M., Strzemiecki R., Sexeksport, „Wprost”, nr 30,1995

142  Drozdowski B., Urbankowski B., Od Staffa do Wojaczka. Poezja polska 1939-1985. Antologia, Łódź 1988

143  Zespół KC PZPR Archiwum Akt Nowych, sygnatura 1664, karty 377379, cyt. za „Polityka” nr 39,1996, s. 74

144  CA MSW sygn. 177Ix726B (Kolegia MSW), tom VII, s. 281-293. Korzystam, za wiedzą i zgodą autora, z notatek prof. Andrzeja Paczkowskiego, któremu niniejszym składam podziękowania.

145  Biczysko S., Próba analizy zjawiska prostytucji w Polsce, „Problemy Kryminalistyki”, nr 74-75,1969, s. 506

146  W przeprowadzonym w 1994 roku sondażu w Petersburgu aż 71% piętnastolatek na pytanie, kim chciałaby zostać w przyszłości, odpowiedziało: prostytutką. Maciej Łuczak, Dzieci na sekseksport, „Wprost” nr 31,1996

147  Antoniszyn M., Marek A., Prostytucja w świetle badań kryminologicznych, Warszawa 1985

148  Lombroso C., Geniusz i obłąkanie, przełożył J.L. Popławski, Warszawa 1987

149  Wilczak J., Damy do towarzystwa, „Polityka” nr 34,1996, s. 61

150  Jóźwiak J.S., Seks w białych skarpetkach, „Ekspres Wieczorny – Kulisy” nr 168,1995

151  Kaczmarski J., Metamorfozy sentymentalne. Rękopis w posiadaniu autora.

152  Graczyk M., Raj pedofilów, „Wprost”, nr 31,1996, s. 30

153  Lovatt G., Cockrill P., A Nice Girl Like Me, London 1989

154  Leśniewski B., Drogi rozkoszy, „Wprost”, nr 33,1996

155  Ibid., s. 30

156  Ibid.

157 Krasnowska V., Podwójne życie Moskwy, „Wprost”, 13.08.1995, s. 59

158  Graczyk M., op. cit., s. 28

159  Kuligowska F., Seksturystyka, „Polityka”, nr 1,6.01.1996

160  Ibid, s. 74

161  Ibid.

162  Wilczak J., Siatka cioci Tani. „Polityka”, nr 23/2004, s. 84

163  Markiewicz W, Kobiety przydrożne, „Polityka”, nr 37/2000

164  Jankowska K., Plaga tirówek na hiszpańskiej „drodze miłości”, www.wp.pl, 29.07.2009

165  Adamczak s., Firlej K., Czechy. Bielsko-Biała, 2000. s. 198

166  Bart, Berlin, Policja czeska w Chomuntowie, walcząc z nawałem prostytutek, publikuje ich zdjęcia razem z niemieckimi klientami, www.gazeta.pl,

31.10.2008

167  Markiewicz W., op. cit.

168  Konarska i…, Leman H., Prostytutki nastolatki, „Przegląd”, nr 18/2003

169  Podgórska J., Szlaufy blachary razówki, „Polityka”, nr 39/2009

170  Bogoryja-zakrzewski A., Nastolatki „do kupienia”są wszędzie, „Claudia”, nr 1,2010

171  Podgórska J., op. cit.

172  Nogal D., One najlepiej się nadają. Sto tysięcy prostytutek-studentek!, www.pardon.pl

173  Walka z prostytucją w Internecie, www.wprost.pl, 2009.11.15

174  Jedziura P., Dziewczyny sprzedają swoje pornograficzne zdjęcia za doładowanie komórki, „Gazeta Lubuska”, 07.05.2009

175  Turlej E., Odkryłam, że moja córka jest galerianką, „Świat Kobiet”, nr 1,2010

176  Zbroińska A., Brzózka P., Dziewczynki sprzedają cnotę w sieci, „Polska”, 16.12.2009

177 Skwirowski P., Skarbusie wśród prostytutek, „Gazeta Wyborcza”, 10.11.2009

178  De rosa G. sJ, Zglobalizowana prostytucja – nowa forma niewolnictwa, „Przegląd Powszechny”, nr 6/2008

179  Wilczak J., Siatka cioci Tani, „Polityka” nr 23/2004, s. 84

180  W. Markiewicz, Kobiety przydrożne, „Polityka”, nr 37/2000

1  Herodot, Dzieje, za: Władysław Kopaliński, Encyklopedia „drugiej płci”, Warszawa 1995

2  Macko J., Nierząd jako choroba społeczna, Warszawa 1938, s. 2,3

3  Flacelière R., Życie codzienne w Grecji za czasów Peryklesa, Warszawa 1985

4  Roberts N., Whores in history. Prostitution in Western Society, London 1993

5  Friedrich P., The meaning of Aphrodite, Chicago 1978

6  Alkifron, Listy Heter, przekład H. Wiszniewska, Wrocław 1962

7  Macko J., op. cit., s. 30

8  sanger W, History of Prostitution, New York 1859

9  Trzej satyrycy rzymscy, przekład J. sękowski, Wrocław 1958

10  Prokopiusz z Cezarei, Historia sekretna, przekład A. Konarek, Warszawa 1969

11  Walker B.G., The Womens Encyclopedia of Myths and Secrets, San Francisco 1983

12  Roberts N., ibid., s. 40

13  Keifer O., Sexual Life in Ancient Rome, London 1934

14  Katullus, Poezje, przekład A. Świderkówna, Wrocław 1956

15  Graves R., Patai R., Mity hebrajskie. Księga Rodzaju. Przeł. R. Gromacka, Warszawa 1993, s. 67,68

16  Malinowski B., Życie seksualne dzikich, Warszawa 1957

17  Graves R., op. cit., s. 263

18  Kołakowski L., Klucz niebieski albo opowieści budujące z historii świętej zebrane ku pouczeniu i przestrodze, Warszawa 1965, s. 73

19  Biblia to jest Pismo Święte starego i Nowego Testamentu, Warszawa 1975

20  Roberts N., op. cit., s. 61

21  Za: Kopaliński W, op. cit.

22  Macko J., op. cit., s. 10

23  Ibid., s. 11-13

24  Bullough V.L., Bullough B., The History of Prostitution, New York 1968

25  Otis L.L., Prostitution in Medieval Society, Chicago 1985

26  Geremek B., The Margins of Society in Late Medieval Paris, Cambrige 1989

27  Bullough V.L., Bullough B, op. cit.

28  Villon Franciszek, Wielki Testament, przekład T. Boy-Żeleński, Warszawa 1950

29  Manikowska H., Nadzór i represja. Władza i społeczeństwo w późnośredniowiecznej Florencji, Warszawa 1993, s. 266

30  Milewski S., Ciemne sprawy dawnych warszawiaków, Warszawa 1982

31  Sanger W., op. cit.

32  Taylor R.G., Sex in History London 1953

33  MacCall A., The Medieval Underworld, London 1977

34  Geremek B., Świat „opery żebraczej”, Warszawa 1989

35  Quétel C., Niemoc z Neapolu, czyli historia syfilisu, przeł. Z. Podgórska-Klawe, Wrocław 1991, s. 15

36  Macko J., op. cit., s. 27

37  Quétel C., op. cit.

38  Mac Call A., op. cit., s. 197

39  Henriques F., Prostitution and Society London 1962-1968,t.1

40  Ibid., t. II, s. 37

41  Ibid., t. II, s. 89

42  Ibid., t. II. s. 77

43  Smith D., Gordon M., Sekssmaczki, czyli ilustrowana encyklopedia seksualnych ciekawostek, przekład R. Stiller, Warszawa 1994, s. 22

44  Marphy E., Great Bordellos of the World, London 1983, s. 101

45  Orme N., The Reformation and the Red Light, [w:] „History Today”, March 1987

46  Otis L., op. cit., s. 43

47  Orme N., op. cit., s. 41

48  Henriques F., op. cit., t. II, s. 60

49  Macko J., op. cit., s. 25

50  Roberts N., op. cit., s. 116

51  Carlton C., Królewskie faworyty w Anglii, tłum. H. Szłapka, Wrocław 1992, s. 95

52  Wilson J.H., Nell Gwyn, Royal Mistress, London 1952, s. 232

53  Roberts N., op. cit., s. 152

54  Serczyk W. A., Piotr I Wielki, Wrocław 1977, s. 149

55  Roberts N., op. cit., s. 125

56  Roberts N., op. cit., przekład M. Karpiński, s. 126

57  Łojek J., Wiek markiza de Sade. Szkice z historii obyczajów i literatury we Francji XVIII wieku, Lublin 1975, s. 147-148

58  Green F.C., La peinture des moeurs de la bonne sociétè dans le roman français de 1751 à 1761, Paris 1924, s. 102 i dal.

59  Łojek J., op. cit., s. 137-139

60  Ibid.

61  Ibid., s. 62

62  Piton C., Paris sous Louis XV. Rapports des inspecteurs de police au roi, Paris 1908, t. II, s. 120-121

63  Piton C., op. cit., za Łojek J., op. cit., s. 141

64  Roberts N., op.cit., s. 162

65  Réstif de la Bretonne N.E., Noce paryskie, wybór i przekład J. Sell, Kraków 1981, s. 14

66  Por. Rutkowski K., Męczennice z Saint-Denis, Warszawa 1992, s. 47 i dal.

67  Rabowicz E., Oświeceniowe „Przewodniki”po warszawskich domach rozkoszy, [w:] „zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego”, „Dodatek do prac historycznoliterackich”, Nr 8-9, rok 1985

68  Nagłowski A.F., Przewodnik warszawski [w:] Rabowicz E., op. cit.

69  Kossakowski A., Suplement „Przewodnikowi” przez innego Autora wydany w tymże 1779, [w:] Rabowicz E., op. cit.

70  Ibid., s. 6

71  Ibid.

72  Ibid.

73  Schultz F., Polska w 1793, [w:] Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, oprac. W. Zawadzki, Warszawa 1963, t. II, s. 204

74  Kossakowski J.N., Pamiętniki, „Biblioteka Warszawska”, 1855, t. II, s. 227

75  Poniatowski S., Pamiętniki synowca Stanisława Augusta, przekład J. Łojek, Warszawa 1979, s. 17

76  Zbyszewski K., Niemcewicz od przodu i tyłu, Warszawa 1991, s. 125

77  Por. Łojek J., Dzieje pięknej Bitynki. Opowieści o życiu Zofii Wittowej-Potockiej, Warszawa 1975

78  Sova D.B., The Encyclopedia of Mistresses, Stanford 1993, s. 17

79  Harrison F., The Dark Angel: Aspects of Victorian Sexuality, London 1977, s. 247

80  Neil P., Working girls, London 1991, s. 36

81  Bullough V.L., Bullough B, op. cit., s. 205

82  Smith D. and Gordon M., op. cit., s. 14

83  Roberts N., op. cit., s. 221

84  Ibid., s. 220

85  Roberts N., op. cit., s. 191

86  Quétel C., op. cit., s. 282

87  Harsim J., Policing Prostitution in 19th Centry, Paris, Princeton 1985, s. 43

88  Macko J., op. cit., s. 129-130

89  Kossak W., Listy do żony i przyjaciół (1883-1942), Kraków 1985, t. I, s. 206-207

90  Roberts N., op. cit., s. 205

91  Macko J., op. cit., s. 131

92  Parent-Duchâtelet A.J.B., De la prostitution dans la ville de Paris considérée sous le rapport de l’hygiène publique, de la morale et de l’administration, Paris 1836

93  Feulard H., Communications relatives à la prophylaxie de la syphilis et à surveillance de la prostitution, Paris 1890

94  Quétel C., op. cit., s. 291

95  Ibid., s. 291

96  Fiaux L., Les maisons de tolérance – leur fermeture, Paris 1892

97  Spencer H., The Study of Sociology London 1873

98  Guichet A., Les Etats-Unis – notes sur l’organisation scientifique, les facultés de médecine, les hôpitaux, la prostitution, la syphilis, l’hygiène, etc., Paris 1877

99  Antoniszyn M., Marek A., Prostytucja w świetle badań kryminologicznych, Warszawa 1985

100  Henriques F., Prostitution and Society London 1962, t. II, s. 254

101  Ibid., t. II, s. 276

102  Roberts N., op. cit., s. 216

103  Neil P., Working Girls, London 1991, s. 42

104  Zalewski W., Z dziejów prostytucji w Warszawie, Warszawa 1923, s. 18

105  Milewski S., op. cit., s. 78

106  Zalewski W., op. cit., s. 27

107  Ibid., s. 29

108  Ibid., s. 30

109  Kamiński J. M., O prostytucji, Warszawa 1872

110  Ibid., s. 50

111  Ibid., s. 46

112  Galewski J., Grzeniewski L., Warszawa zapamiętana, Warszawa 1961, s. 191

113  Ibid., s. 192

114  Zalewski W, op. cit., s. 55

115  Galewski J., op. cit., s. 192

116  Zalewski W, op. cit., s. 74

117  Tuszyńska A., Rosjanie w Warszawie, Paryż 1990

118  Milewski S., op. cit., s. 99

119  Ibid., s. 100

120  Mackiewicz S., Europa in flagranti, Warszawa 1965, s. 204, 205

121  „Trubadur Polski”, 1910, nr 11

122  Lech, Na marginesie, „Kurier Codzienny”, nr 131/1905, za: Lipski J.J., Warszawscy „Pustelnicy” i „Bywalscy”, Warszawa 1973, s. 114

123  Zalewski W., op. cit., s. 55

124  Ibid., s. 107

125  Za Quétel C., op. cit., s. 271

126  Kuśniewicz A., Król Obojga Sycylii, Warszawa 1980, s.169-171

127  Graves R., Goodbye to All That, Harmondsworth, Penguin 1960

128  Commision on Training Camp Activities w: Brandt A., No Magic Bullet. A Social History of Veneral Disease in the Unitet States since 1890, Oxford 1985

129  Carle M., Conseils d’un médicin. Comment se défendre des maladies vénériennes, Lyon 1916

130  Smith D., op. cit., s. 10

131  Pasek W., Prawdziwa historia prezerwatywy, „Playboy”, nr 1,1993

132  Miller A., Zakręty czasu. Jedno życie, przełożyła J. Mach, Warszawa 1994, s. 173-175

133  Miller H., Ciche dni w Clichy, przełożył B. Miracki, Warszawa 1996

134  Malinowski B., op. cit.

135  „Playboy” nr 1,1993

136  Neil P op.cit., s. 133

137  Roberts N., op.cit., s. 346

138  Delacoste F., Delacoste P., Delacoste A., Sex Work: Writings by Women in the Sex Industry, San Francisco 1987

139  Kuligowska F., Kongres ladacznic, „Polityka”, nr 36,1996

140  Ibid.

141  Graczyk M., Strzemiecki R., Sexeksport, „Wprost”, nr 30,1995

142  Drozdowski B., Urbankowski B., Od Staffa do Wojaczka. Poezja polska 1939-1985. Antologia, Łódź 1988

143  Zespół KC PZPR Archiwum Akt Nowych, sygnatura 1664, karty 377379, cyt. za „Polityka” nr 39,1996, s. 74

144  CA MSW sygn. 177Ix726B (Kolegia MSW), tom VII, s. 281-293. Korzystam, za wiedzą i zgodą autora, z notatek prof. Andrzeja Paczkowskiego, któremu niniejszym składam podziękowania.

145  Biczysko S., Próba analizy zjawiska prostytucji w Polsce, „Problemy Kryminalistyki”, nr 74-75,1969, s. 506

146  W przeprowadzonym w 1994 roku sondażu w Petersburgu aż 71% piętnastolatek na pytanie, kim chciałaby zostać w przyszłości, odpowiedziało: prostytutką. Maciej Łuczak, Dzieci na sekseksport, „Wprost” nr 31,1996

147  Antoniszyn M., Marek A., Prostytucja w świetle badań kryminologicznych, Warszawa 1985

148  Lombroso C., Geniusz i obłąkanie, przełożył J.L. Popławski, Warszawa 1987

149  Wilczak J., Damy do towarzystwa, „Polityka” nr 34,1996, s. 61

150  Jóźwiak J.S., Seks w białych skarpetkach, „Ekspres Wieczorny – Kulisy” nr 168,1995

151  Kaczmarski J., Metamorfozy sentymentalne. Rękopis w posiadaniu autora.

152  Graczyk M., Raj pedofilów, „Wprost”, nr 31,1996, s. 30

153  Lovatt G., Cockrill P., A Nice Girl Like Me, London 1989

154  Leśniewski B., Drogi rozkoszy, „Wprost”, nr 33,1996

155  Ibid., s. 30

156  Ibid.

157 Krasnowska V., Podwójne życie Moskwy, „Wprost”, 13.08.1995, s. 59

158  Graczyk M., op. cit., s. 28

159  Kuligowska F., Seksturystyka, „Polityka”, nr 1,6.01.1996

160  Ibid, s. 74

161  Ibid.

162  Wilczak J., Siatka cioci Tani. „Polityka”, nr 23/2004, s. 84

163  Markiewicz W, Kobiety przydrożne, „Polityka”, nr 37/2000

164  Jankowska K., Plaga tirówek na hiszpańskiej „drodze miłości”, www.wp.pl, 29.07.2009

165  Adamczak s., Firlej K., Czechy. Bielsko-Biała, 2000. s. 198

166  Bart, Berlin, Policja czeska w Chomuntowie, walcząc z nawałem prostytutek, publikuje ich zdjęcia razem z niemieckimi klientami, www.gazeta.pl,

31.10.2008

167  Markiewicz W., op. cit.

168  Konarska i…, Leman H., Prostytutki nastolatki, „Przegląd”, nr 18/2003

169  Podgórska J., Szlaufy blachary razówki, „Polityka”, nr 39/2009

170  Bogoryja-zakrzewski A., Nastolatki „do kupienia”są wszędzie, „Claudia”, nr 1,2010

171  Podgórska J., op. cit.

172  Nogal D., One najlepiej się nadają. Sto tysięcy prostytutek-studentek!, www.pardon.pl

173  Walka z prostytucją w Internecie, www.wprost.pl, 2009.11.15

174  Jedziura P., Dziewczyny sprzedają swoje pornograficzne zdjęcia za doładowanie komórki, „Gazeta Lubuska”, 07.05.2009

175  Turlej E., Odkryłam, że moja córka jest galerianką, „Świat Kobiet”, nr 1,2010

176  Zbroińska A., Brzózka P., Dziewczynki sprzedają cnotę w sieci, „Polska”, 16.12.2009

177 Skwirowski P., Skarbusie wśród prostytutek, „Gazeta Wyborcza”, 10.11.2009

178  De rosa G. sJ, Zglobalizowana prostytucja – nowa forma niewolnictwa, „Przegląd Powszechny”, nr 6/2008

179  Wilczak J., Siatka cioci Tani, „Polityka” nr 23/2004, s. 84

180  W. Markiewicz, Kobiety przydrożne, „Polityka”, nr 37/2000