© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2022

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i metodyka zabiegów fizjoterapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań fizjoterapii, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych metod fizjoterapii.

Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Maria Mazurkiewicz-Bełdzińska,
prof. dr hab. n. med. Ilona Kopyta

Wydawca: Joanna Szejba
Redaktor prowadzący: Agata Kołacz
Redaktor merytoryczny: Arkadiusz Gudowski
Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Beata Danowska Studio

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Katarzyna Ossowska/Woblink

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022 r., (wyd. I)

Warszawa 2022

ISBN 978-83-01-22557-5

DOI: https://doi.org/10.53271/2022.061

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

AUTORKI

prof. dr hab. med. Krystyna Mitosek-Szewczyk

neurolog, neurolog dziecięcy

Klinika Neurologii Dziecięcej Uniwersytet Medyczny w Lublinie

prof. dr hab. med. Ewa Pilarska

pediatra, neurolog dziecięcy

Klinika Neurologii Rozwojowej Gdański Uniwersytet Medyczny

PRZEDMOWA

Bóle głowy są jednym z najbardziej powszechnych objawów chorobowych występujących u dzieci i dorosłych. Stanowią bardzo poważny problem diagnostyczny i leczniczy. Mogą występować w każdym wieku, mieć różne przyczyny i różny obraz kliniczny, zawsze jednak rzutują na zachowanie się dziecka, jego apetyt, sen, a przede wszystkim wyniki w nauce i prawidłowe funkcjonowanie, zwłaszcza w grupie rówieśników.

Diagnostyka bólów głowy powinna być bardzo wnikliwa i często prowadzona wielokierunkowo, u ich podłoża mogą bowiem leżeć różne, często poważne przyczyny, np. guz mózgu.

Badania wskazują, że około 60% populacji dziecięcej doświadcza bólów głowy, a znaczna ich część jest z tego powodu hospitalizowana. Wskaźnik hospitalizacji dzieci z bólem głowy z różnych powodów w porównaniu z dziećmi bez bólów głowy, według badań prowadzonych przez Raucci i wsp., wynosi odpowiednio 5,1% i 1,7% całej populacji nieletnich rocznie.

Najwcześniejsze dowody zainteresowania bólami głowy to ślady trepanacji pochodzące z epoki neolitu (7000–3000 r. p.n.e.), opisy bólów głowy na papirusach staroegipskich, a także opisy podane przez Hipokratesa (żył w latach 470–410 p.n.e.). Za odkrywcę bólu migrenowego uważa się Aretaeusa z Kapadocji (II w. n.e.), termin „migrena” (hemicrania) został wprowadzony zaś przez Galena około 200 r. n.e.

Od wielu lat również w Polsce prowadzone są badania nad bólami głowy zarówno u dorosłych, jak i u dzieci.

W publikacji tej zostały omówione, zgodnie z obowiązującą międzynarodową klasyfikacją ICHD-3 (The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition), różne rodzaje bólów głowy, m.in.: migrena, bóle głowy typu napięciowego, bóle głowy objawowe (w guzach mózgu, pourazowe, w chorobach naczyniowych mózgu, narządu wzroku, laryngologicznych, ogólnoustrojowych, psychicznych, a także w padaczce).

Książka ta skierowana jest zwłaszcza do pediatrów, lekarzy rodzinnych, którzy na co dzień spotykają się z problemem bólów głowy u dzieci, ale również neurologów dziecięcych, pracujących zarówno w lecznictwie otwartym, jak i zamkniętym.

Mamy nadzieję, że podręcznik ten, oparty na najnowszym piśmiennictwie, a także doświadczeniu Autorów, pomoże Czytelnikowi w diagnostyce i leczeniu bólów głowy u dzieci i młodzieży.

Krystyna Mitosek- Szewczyk, Ewa Pilarska

Spis treści

CZĘŚĆ WPROWADZAJĄCA

1. Klasyfikacja bólów głowy Ewa Pilarska, Krystyna Mitosek-Szewczyk

Piśmiennictwo

2. Kryteria rozpoznania bólu głowy Ewa Pilarska, Krystyna Mitosek-Szewczyk

Piśmiennictwo

CZĘŚĆ I. PIERWOTNE ZESPOŁY BÓLÓW GŁOWY

3. Migrena Krystyna Mitosek-Szewczyk

3.1. Migrena bez aury

3.2. Migrena z aurą

3.3. Cechy migrenowego bólu głowy

3.4. Ocena i diagnoza migreny

3.5. Leczenie i rokowane w migrenie

Piśmiennictwo

4. Typy migreny Krystyna Mitosek-Szewczyk

4.1. Stan migrenowy

Piśmiennictwo

4.2. Migrena hemiplegiczna

Piśmiennictwo

4.3. Migrena z aurą z pnia mózgu

Piśmiennictwo

4.4. Ostra migrena dezorientacyjna

Piśmiennictwo

5. Zespoły epizodyczne Krystyna Mitosek-Szewczyk

5.1. Zespół cyklicznych wymiotów

Piśmiennictwo

5.2. Migrena brzuszna

Piśmiennictwo

5.3. Łagodne napadowe zawroty głowy

Piśmiennictwo

5.4. Napadowy kręcz szyi niemowląt

Piśmiennictwo

5.5. Kolka niemowlęca

Piśmiennictwo

5.6. Naprzemienna hemiplegia dziecięca

Piśmiennictwo

6. Przewlekły codzienny ból głowy Krystyna Mitosek-Szewczyk

6.1. Ocena przewlekłego codziennego bólu głowy

6.2. Leczenie i rokowanie w przewlekłym codziennym bólu głowy

6.3. Hemikrania ciągła

Piśmiennictwo

7. Trójdzielne autonomiczne bóle głowy Krystyna Mitosek-Szewczyk

7.1. Klasterowy ból głowy

7.2. Hemikrania napadowa

7.3. SUNCT/SUNA

Piśmiennictwo

8. Bóle głowy typu napięciowego Ewa Pilarska

8.1. Mechanizm powstawania

8.2. Kryteria rozpoznawania

8.3. Leczenie

Piśmiennictwo

CZĘŚĆ II. OBJAWOWE BÓLE GŁOWY

9. Pourazowe bóle głowy Ewa Pilarska

Piśmiennictwo

10. Bóle głowy w chorobach naczyniowych mózgu Ewa Pilarska

10.1. Bóle głowy w przebiegu udaru niedokrwiennego mózgu

Piśmiennictwo

11. Bóle głowy w chorobach narządu wzroku Ewa Pilarska

Piśmiennictwo

12. Bóle głowy w chorobach ogólnoustrojowych Ewa Pilarska

12.1. Bóle głowy w nadciśnieniu tętniczym

12.2. Ból głowy przypisywany działaniu substancji chemicznej lub reakcji po jej odstawieniu

Piśmiennictwo

12.3. Bóle głowy przypisywane zakażeniom

Piśmiennictwo

13. Bóle głowy w chorobach laryngologicznych Ewa Pilarska

Piśmiennictwo

14. Bóle głowy w guzach mózgu Ewa Pilarska

Piśmiennictwo

15. Bóle głowy w zaburzeniach psychicznych Ewa Pilarska

Piśmiennictwo

16. Bóle głowy w padaczce Ewa Pilarska

Piśmiennictwo

Część wprowadzająca

1.

KLASYFIKACJA BÓLÓW GŁOWY

Ewa Pilarska, Krystyna Mitosek-Szewczyk

Pierwsza Międzynarodowa Klasyfikacja Bólów Głowy (classification and diagnostic criteria for headache disorders, cranial neuralgias and facial pain) została opracowana w 1988 r., drugie wydanie (ICHD-2, The International Classification of Headache Disorders, 2nd edition) ukazało się w 2004 r.

Obecnie obowiązuje nowa wersja – ICHD-3 (The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition), opublikowana w Cephalalgii w 2018 r., zawierająca kryteria diagnostyczne chorób przebiegających z bólem głowy. Polska wersja klasyfikacji ICHD-3 beta została opublikowana w Medycynie Praktycznej – Neurologii.

Obecna klasyfikacja (ICHD-3) składa się, podobnie jak poprzednie, z 3 części:

I. Pierwotne bóle głowy (samoistne).

II. Wtórne bóle głowy (objawowe).

III. Nerwobóle czaszkowe, inne bóle twarzoczaszki i inne bóle.

Część pierwsza – pierwotne bóle głowy.

1. Migrena.

2. Ból głowy typu napięciowego.

3. Trójdzielno-autonomiczne bóle głowy.

4. Inne pierwotne bóle głowy.

Część druga – wtórne bóle głowy.

5. Ból głowy przypisywany urazowi głowy i/lub szyi.

6. Ból głowy przypisywany chorobie naczyń czaszkowych lub dogłowowych.

7. Ból głowy przypisywany nienaczyniowym zaburzeniom wewnątrzczaszkowym.

8. Ból głowy przypisywany działaniu substancji chemicznej lub reakcji po jej odstawieniu.

9. Ból głowy przypisywany zakażeniu.

10. Ból głowy przypisywany zaburzeniom homeostazy.

11. Ból głowy lub twarzy przypisywany chorobom czaszki, szyi, oczu, uszu, nosa, zatok przynosowych, zębów, jamy ustnej lub innych struktur twarzy albo szyi.

12. Ból głowy przypisywany chorobie psychicznej.

Część trzecia.

13. Bolesne neuropatie nerwów czaszkowych i inne bóle twarzy.

14. Inne bóle głowy.