Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

Korpus Piechoty Morskiej wobec przyszłego konfliktu, 1919-1941

Wprowadzenie

U.S. Marines jako siły desantowe

Wobec zbliżającego się konfliktu

Making Marines

Znaczenie Pearl Harbor

Rekrutacja

Boot Camp

Organizacja, uzbrojenie i umundurowanie 1. Dywizji Piechoty Morskiej

Struktury, uzbrojenie i wyposażenie zespołowe

Uzbrojenie indywidualne i zespołowe piechoty

Umundurowanie i wyposażenie

Personel, dalsze szkolenie i oddziały specjalne

Personel

Szkolenie w ramach dywizji

Paramarines

Raiders

Plan ofensywy i stan przygotowania

Guadalcanal

Warunki naturalne wyspy

Mieszkańcy i administracja wyspy

Wojna

Ordre de Bataille 1. Dywizji Piechoty Morskiej

Walki o Tulagi i Gavutu-Tanambogo

Tulagi

Gavutu-Tanambogo

Guadalcanal 7-20 VIII

Bitwa nad rzeką Tenaru (Alligator Creek) 21 VII 1942

Przed bitwą

Bitwa nad Alligator Creek

Kampania nienawiści

Różnice w mentalności

Japoński sposób prowadzenia działań

Marines wobec nieprzyjaciela

Koniec sierpnia i pierwsza połowa września, 22 VII – 12 IX 1942

Bitwa na Krwawej Grani, 12 – 14 IX 1942

Przed Bitwą

Pierwsza noc, 12/13 IX 1942

Druga noc, 13/14 IX 1942

Walki na innych odcinkach pozycji marines

Wzmocnienia i zmiany, 15 IX – 6 X 1942

Zmiany

Druga akcja na Matanikau

Przełom września i października

Trzecia akcja na Matanikau

Plan i siły

Dzień pierwszy, 7 X 1942

Dzień drugi, 8 IX 1942

Dzień trzeci, 9 IX 1942

Ofensywa z lądu, morza i powietrza, 10-25 X 1942

Patrol na wschodzie

Siły

Ofensywa z morza i powietrza

Ofensywa z lądu

Listopadowy kryzys

Wznowienie działań ofensywnych na zachodzie

Aktywna obrona na wschodzie

Wznowienie akcji ku Kokumbonie

Bitwa o Guadalcanal

Długi Patrol

Zluzowanie

Zakończenie

Załącznik nr 1. Wykaz stopni

Bibliografia

Ilustracje

Przypisy

Redakcja i korekta
Andrzej Ryba

Projekt okładki
Piotr M. Rogalski

Skład oraz przygotowanie do druku
Piotr M. Rogalski

Źródło map
Domena publiczna

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

All rights reserved / Wszelkie prawa zastrzeżone
Copyright © 2022 by Fundacja historia.pl
Copyright © Kacper Jan Gęsior

Wydanie I
Warszawa 2023

ISBN 978-83-68008-25-8

Wydawca:
FINNAS sp. z o. o.
02-656 Warszawa
ul. Ksawerów 3

Wstęp

II WOJNA światowa rozsławiła miejsca, które przed jej wybuchem były znane niewielu osobom. Można wymieniać bez końca nazwy takie jak np. Prochorowka, Carantan, czy budzące kontrowersje po dziś dzień Lenino. Do miejsc tego typu zdecydowanie należy Guadalcanal, tropikalna wyspa położona w Archipelagu Salomona. W czasie pierwszej alianckiej zwycięskiej ofensywy wymierzonej w Cesarstwo Japonii i trwającej od sierpnia 1942 r. do lutego 1943 r., Amerykanie służący w marynarce wojennej, armii oraz Korpusie Piechoty Morskiej na stałe zapisali na kartach wojennej historii nazwę tej wyspy.

Do dziś badacze zastanawiają się, które z wydarzeń z początku wojny na Pacyfiku miało największe znaczenie dla dalszego przebiegu konfliktu. Zwykle rozpatrywane są dwa zdarzenia: bitwa o Midway oraz kampania na Guadalcanal.

Niniejsza praca, poświęcona udziałowi 1. Dywizji Piechoty Morskiej (1. DPM) w drugiej z wymienionych operacji, nie ma na celu ukazania jej strategicznego znaczenia, o czym napisano już wiele. W zamierzeniach autora nie leży także analiza przebiegu starć na wodach okalających wyspę, czy wyliczanie kolejnych zwycięstw powietrznych odniesionych przez lotników obu walczących stron. Walki te stanowią bowiem jedynie tło dla działań naziemnych rozgrywających się w lasach tropikalnych, na koralowych graniach, czy nad brzegami rzek.

Najistotniejszym tematem niniejszej rozprawy są Amerykanie, walczący w okresie kampanii na Guadalcanal w ramach 1. Dywizji Piechoty Morskiej dowodzonej przez gen. Alexandra Archera Vandegrifta. Chciałbym przedstawić jak, mimo wielu przeciwności losu, marines udało się pokonać wroga, który do tej pory znaczył swój pochód przez Azję serią wiktorii. Na sukces ten złożyło się wiele czynników, spośród których należy wymienić odpowiednie przygotowanie uzbrojenia, przygotowanie fizyczne żołnierzy, ich mentalność, czy trafne decyzje podejmowane przez dowództwo. Wypada także podkreślić znaczenie warunków naturalnych Wysp Salomona. Dżungla jest bardzo specyficznym terenem prowadzenia działań wojennych, odbijającym się na kondycji oraz psychice osób w niej walczących.

Wszystkie wymienione aspekty wpływały na funkcjonowanie i sprawność bojową związku taktycznego znanego pod nazwą 1. Dywizji Piechoty Morskiej. Postawiłem sobie za zadanie przedstawić jak najbardziej wierny obraz walk z udziałem podwładnych Vandegrifta, bazując na dostępnych źródłach różnego typu, w tym przede wszystkim na relacjach żołnierzy biorących udział w walkach.

Kampanii na Guadalcanal poświęcono dotychczas kilkadziesiąt monografii oraz niezliczoną ilość artykułów. Na język polski przetłumaczono pracę oficjalnego historyka Marynarki Wojennej USA, Samuela E. Morisona pt. Guadalcanal, wydaną po raz pierwszy w 1949 r[1]. Książkę dotyczącą działań na wyspie i okalających ją wodach napisał także Michał A. Piegzik, najwybitniejszy ze współczesnych polskich badaczy wojny na Pacyfiku, specjalizujący się jednak w przedstawianiu działań japońskiej strony konfliktu[2]. Obaj autorzy skupili się w swych pracach głównie na szczegółowym przebiegu starć nawodnych, traktując działania marines dość powierzchownie. Należy dodać, że książka Piegzika była jego debiutem, a sam autor pisał ją w swych czasach licealnych, dlatego nie ustrzegł się kilku błędów.

Niniejsza rozprawa została podzielona na szesnaście rozdziałów. Pierwszy z nich ma na celu zaprezentowanie oddziaływania I wojny światowej na marines biorących w niej udział oraz na zmiany w Korpusie Piechoty Morskiej, wynikające z nabytych w tym czasie doświadczeń. Następny został poświęcony przyczynom wojny na Pacyfiku, roli do jakiej w tym czasie przygotowywano interesującą nas formację oraz oddziaływaniu na nią globalnych zdarzeń. Należy przy tym zaznaczyć, że uczestnikami wydarzeń opisywanych w dwóch pierwszych rozdziałach byli przyszli wyżsi rangą oficerowie 1. Dywizji Piechoty Morskiej, a zebrane przez nich doświadczenia miały niewątpliwy wpływ na późniejsze działania interesującego nas związku taktycznego, co zresztą udowodnią kolejne strony niniejszej pracy.

Rozdział trzeci opowiada o rozroście Korpusu po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do II wojny światowej. Przedstawiam w nim motywacje ochotników wstępujących do U.S. Marines, oraz wymogi jakie musieli spełnić wstępując do tej jednostki. Jego dalszą część stanowi opis okresu przygotowawczego, po którego ukończeniu rekruci trafiali do 1. Dywizji Piechoty Morskiej. Kolejny, czwarty rozdział, opisuje struktury, uzbrojenie, wyposażenie i umundurowanie polowe marines w czasie szkolenia i kampanii na Guadalcanal. Oba rozdziały wydają mi się dość ważne, ponieważ nie spotkałem się z analogicznymi informacjami w żadnej z monografii poświęconych działaniom piechoty morskiej w Archipelagu Salomona.

Następny, piąty z rozdziałów, przedstawia strukturę personalną 1. Dywizji Piechoty Morskiej oraz szkolenie, które przechodzili rekruci już w ramach marines. Opisuję także historię elitarnych jednostek, które wzięły udział w walkach o Guadalcanal. W kolejnym starałem się przedstawić sytuację strategiczną, która spowodowała konieczność lądowania na interesującej nas wyspie oraz przygotowanie do tej misji podwładnych gen. Vandegrifta w przededniu kampanii w Archipelagu Salomona.

Ważnym z aspektów opisywanych działań stał się teren, w którym się one toczyły. Dlatego rozdział siódmy został poświęcony warunkom naturalnym Guadalcanal, mieszkańcom wyspy oraz jej wojennej historii. Po uwzględnieniu tych informacji przeszedłem do ordre de bataille 1. Dywizji Piechoty Morskiej.

Pozostała część pracy to szczegółowy opis kolejnych etapów kampanii podkomendnych Vandegrifta. W każdym z rozdziałów oprócz przedstawienia poszczególnych działań, starałem się pokazać wpływ warunków życia codziennego na zdolność bojową marines. Na szczególną uwagę zasługuje rozdział dziesiąty, poświęcony stosunkowi Amerykanów do nieprzyjaciela. Został on umieszczony w tym miejscu pracy, ponieważ do tego momentu ludzie 1. Dywizji Piechoty Morskiej mieli już pierwsze doświadczenia walk za sobą i zdążyli wyrobić sobie zdanie na temat swoich oponentów, które pozostawało niezmienne praktycznie do końca konfliktu. Inną z części pracy, jaką należy wyróżnić, jest rozdział czternasty opowiadający o trzeciej ofensywie na Matanikau. Dzięki okazałej liczbie źródeł stworzonych przez uczestników tego wydarzenia, jesteśmy w stanie pokazać problemy natury technicznej, z którymi Amerykanie borykali się w czasie prowadzenia działań zaczepnych. Nie spotkałem się do tej pory z badaniami poświęconymi aspektom poruszanym w rozdziale dziesiątym oraz czternastym.

Podstawę źródłową niniejszej pracy stanowi pięć tomów końcowego raportu 1. Dywizji Piechoty Morskiej z kampanii na Guadalcanal. Każdy z tomów odpowiada jednej z faz, na które podzielono działania na wyspie[3]. Oprócz głównej części, gdzie wydarzenia zostały opisane z perspektywy całego związku taktycznego dowodzonego przez Vandegrifta, wymienione dokumenty zawierają szereg aneksów takich jak np. aneks 1. Pułku Piechoty Morskiej (1. Pułku Piechoty Morskiej), 5. Pułku Piechoty Morskiej, artylerii, aneks medyczny, traktujący o logistyce, wywiadzie oraz załączoną treść dywizyjnych przekazów radiowych i poszczególnych rozkazów operacyjnych. Należy przy tym zaznaczyć, że poszczególne części tego dokumentu są bardzo nierówne, np. działania 5. Pułku Piechoty Morskiej zostały opisane w miarę szczegółowo, podczas gdy dane na temat 1. Pułku Piechoty Morskiej są bardziej ubogie.

Niezwykle przydatne do badania działań ofensywnych okazały się załączniki prezentujące rozkazy operacyjne oraz treść przekazów radiowych. Pierwsze z nich umożliwiły przedstawienie w miarę szczegółowo planu lądowania na Guadalcanal i pobliskich wysepkach oraz kilku natarć skierowanych w Japończyków w drugiej połowie kampanii. Z kolei dzięki przekazom możemy poznać meldunki, prośby i zalecenia, dokładny czas ich nadania oraz adresata i odbiorcę. Niestety w czasie działań defensywnych marines stosowali inne środki przepływu informacji, dlatego nie posiadamy treści wysyłanych przez nich wiadomości.

Wszystkie tomy raportu zostały sporządzone i zaopatrzone w załączniki na początku 1943 r., już po zakończeniu kampanii w czasie, gdy ludzie 1. Dywizji Piechoty Morskiej przebywali w Australii. Niestety w wielu przypadkach nie dysponujemy datami zatwierdzenia danych aneksów, dlatego należy założyć, że ta ich część została sporządzona już po opuszczeniu Guadalcanal. W tym momencie nasuwa się kolejny problem, który przedstawił w swoich wspomnieniach weteran i emerytowany oficer Korpusu, Merill B. Twining – Napisanie raportu wydawało się problemem nie do pokonania, gdyż akta naszej sekcji operacyjnej zostały spalone na Guadalcanal w listopadzie na specjalne polecenie generała. W związku z tym raport musiał opierać się głównie na pamięci[4]. Z tego powodu w wielu przypadkach, a w szczególności w części głównej końcowego raportu, dysponujemy bardzo ogólnikowymi informacjami. Najmniej dokładnie opisano ostatnie dwa miesiące kampanii. Przy okazji, wśród załączników nie ma raportu 7. Pułku Piechoty Morskiej, odgrywającego od końca września wiodącą rolę w strukturach całej dywizji. Dlatego też nie byłem w stanie opisać części wydarzeń z tego okresu z taką samą szczegółowością jak pozostałych.

Następnymi z podstawowych źródeł, jakimi posłużyłem się do napisania niniejszej rozprawy, stały się narracje osobiste uczestników kampanii. Pierwsze z tych zawierających w sobie wiele subiektywizmu dokumentów, pisane przez korespondentów wojennych, ukazały się drukiem już w 1943 r. Książki Richarda Tregaskisa[5] oraz Johna Hersey’a[6] mimo tego, że wydane w czasie konfliktu, nie są relacjami, w których można dopatrywać się dużego oddziaływania wojennej propagandy na treści w nich zawarte. Zważając na krótki okres pomiędzy opisywanymi w nich wydarzeniami, a chwilą ich opublikowania, należy uznać je za jedne z najlepszych świadectw dotyczących kampanii na Guadalcanal.

Również w 1943 r. wydano oficjalną wojskową broszurkę pt. Fighting on Guadalcanal[7] będącą zbiorem wywiadów z uczestnikami walk na interesującej nas wyspie służącymi w 5. Pułku Piechoty Morskiej, 7. Pułku Piechoty Morskiej oraz w armijnym 164. Pułku Piechoty. Informacje tam zawarte służyły członkom innych amerykańskich oddziałów, którym przyszło brać udział w wojnie na Pacyfiku, stąd należy je uznać za rzetelne i prawdziwe.

Oddzielną kategorię narracji osobistych stanowią wspomnienia. W sumie skorzystałem z siedmiu takich relacji prezentujących doświadczenia członków 1. Dywizji Piechoty Morskiej. Dzięki różnym obowiązkom pełnionym przez autorów w czasie kampanii i różnym jednostkom, w których służyli, jesteśmy w stanie uzyskać jej dość przekrojowy obraz. I tak dysponujemy pracą gen. Alexandra Vandegrifta (wspólnie z R. B. Asprey’em)[8] i cytowanego już ppłk. Twininga, dwóch oficerów sztabowych. Wspomnienia napisali również szeregowi Robert Leckie i Sidney Phillips, odpowiednio asystent strzelca KM oraz moździerzysta, obaj z kompanii H. 2. Batalionu 1. Pułku Piechoty Morskiej. Kolejnym piszącym szeregowym z Guadalcanal był William R. White, autor książki pt. The Marine. A Guadalcanal Survivor’s Final Battle (wspólnie z Benem Woffordem), który służył w łączności kompani sztabowej 3. Batalionu 11. Pułku Piechoty Morskiej (artyleria), w sekcji zajmującej się przewodem telefonicznym. Natomiast członkiem elitarnego 1. Batalionu Raidersów był Marlin Groft, który opisał swoje doświadczenia z pomocą Larry’ego Alexandra[9]. Podobnie było w przypadku podoficera Jima McEnery’ego z Kompanii K 3. Batalionu 5. Pułku Piechoty Morskiej, najpierw kaprala i dowódcy drużyny, a później sierżanta ds. łączności. McEnery spisał swoje wspomnienia wraz z Billem Sloanem, historykiem zajmującym się przekazami ustnymi uczestników II wojny światowej[10].

Po piętnastu latach od opisywanych wydarzeń, ukazała się praca Leckiego pt. Helmet for My Pillow[11]. Jest ona najbardziej wiarygodna co do szczegółów. Pozostali autorzy dzielili się swoimi przeżyciami na krótko przed śmiercią, w większości korzystając z pomocy zawodowych historyków, bądź dziennikarzy. Mimo wszystko ich wspomnienia są cenne, a wiele z opisywanych przez nich emocji, jak np. nienawiść do nieprzyjaciela, czy zdarzeń, jak głód, czy choroby dotykające 1. Dywizję Piechoty Morskiej, były na tyle traumatyczne, iż wydaje się, że mogli je doskonale zapamiętać mimo upływu lat. Wyjątkową relację zostawił Martin Clemens, brytyjski Oficer Dystryktu Guadalcanal, który po przybyciu marines dołączył do ich szeregów, oddając w czasie kampanii nieocenione usługi. Spisał on swoje wspomnienia pt. Alone on Gudalcanal. A Coastwatcher’s Story[12], posługując się notatkami sporządzonymi przez siebie w czasie pobytu na wyspie. Relacja Clemensa, czyli co by nie było zawodowego urzędnika kolonialnego, daje dość szczegółowe świadectwo udziału w działaniach Melanezyjczyków zamieszkujących obszar walk.

W niniejszej pracy uwzględniono także oficjalne regulaminy Korpusu Piechoty Morskiej i Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych[13], które stały się nieocenionym źródłem wymogów wobec przyszłych rekrutów, technicznych danych uzbrojenia i innego wyposażenia. Niestety nie byłem w stanie zdobyć analogicznych broszurek prezentujących struktury dywizji U.S. Marines. Z tego powodu musiałem posłużyć się manuskryptem nieopublikowanej pracy emerytowanego oficera Korpusu, J. Savena, w której autor skupiał się na historii organizacji amerykańskich batalionów piechoty[14]. W skład 1. Dywizji Piechoty Morskiej wchodziły oprócz piechoty bataliony saperów, pionierów i amfibii, a ponadto pułk artylerii. Nie byłem jednak w stanie odnaleźć informacji obrazujących ich struktury.

Niezwykle przydatne okazały się fotografie, których w niniejszej pracy zamieszczono 53. Większość z nich pochodzi z kolekcji ppor. Thayera Soule’a (COLL/2266 Archives Branch, Marine Corps History Division) służącego w 1. Dywizji Piechoty Morskiej jako asystent ds. fotografii dywizyjnego oficera wywiadu. Zdjęcia z teczki Soule’a są publicznie dostępne na oficjalnym koncie Archiwów Korpusu Piechoty Morskiej w witrynie internetowej flickr.com[15]. Co ważne, przy każdej z tych fotografii zamieszczono transkrypcje podpisów znajdujących się na ich odwrocie. Pozostałe ikonografie w większości pochodzą z domeny publicznej. Zdecydowałem się również na zamieszczenie skanów dwóch zdjęć z własnej kolekcji.

W pracy uwzględniono także kilka tekstów literackich. Jako najważniejszy z nich jawi się powieść pt. Cienka Czerwona Linia autorstwa Jamesa Jonesa, weterana kampanii na Guadalcanal, służącego w armijnym 164. Pułku Piechoty. Doświadczenia wojenne tego żołnierza stały się kanwą do napisania przez niego trylogii, której drugą część stanowi wymienione dzieło z akcją rozgrywającą się na interesującej nas wyspie.

Wszelkie zagadnienia medyczne konsultowałem z osobami legitymującymi się dyplomem lekarza, Dominiką Rymaszewską oraz Sławomirem Gęsiorem. Kwestie związane z warunkami naturalnymi, a zwłaszcza z fauną Guadalcanal, starałem się omówić z lek. wet. Aleksandrą Malutą, ekspertką z dziedziny zwierząt tropikalnych.

Wszelkie stopnie wojskowe są tłumaczone na język polski. Ale niektóre z nich nie mają polskich odpowiedników. Dlatego np. Masetr Gunnery Sergeant został przełożony jako „sierżant szef ogniowy”, nie zaś „chorąży”. Pełna tabela ilustrująca oryginalne nazwy rang w Korpusu Piechoty Morskiej, ich tłumaczenie oraz odpowiedniki w Wojsku Polskim, została zamieszczona na końcu, w Załączniku nr. 1.

Chciałbym również zaznaczyć, że za każdym razem, gdy zastosowany został rzeczownik „żołnierz”, dotyczył on osób służących w Armii Stanów Zjednoczonych lub Cesarskiej Armii Japonii. Ludzie Korpusu Piechoty Morskiej nie uważają się za żołnierzy, a określenie ich tym mianem jest uznawane za obraźliwe, dlatego też w niniejszej pracy zastosowano dla nich tradycyjną nazwę, tj. marines.

Niniejsza rozprawa nie powstałaby bez pomocy wielu życzliwych osób. Przede wszystkim chciałbym podziękować za wsparcie i cierpliwość swoim rodzicom Edycie Malucie-Gęsior i Sławomirowi Gęsiorowi oraz siostrze Natalii Wandachowicz, jak i siostrzenicom Ince i Blance. Wyrazy wdzięczności za fachową pomoc kieruję do prof. Piotra M. Majewskiego, prof. Michała Leśniewskiego, prof. Piotra Szlanty oraz dr. Jana Błachnio. Oddzielne podziękowania należą się dr. Michałowi A. Piegzikowi. Jestem również wdzięczny moim przyjaciołom: Michałowi Rastaszańskiemu oraz Maciejowi Bączkowskiemu-Dowhania, z którymi konsultowałem poszczególne części niniejszej pracy. Podziękowania kieruję też do Piotra Raganowicza-Maciny, Mateusza Jędrzejca, Pawła Tomana oraz pozostałych członków Grupy Rekonstrukcji Historycznej „The Old Breed”. To samo tyczy się Jacka Roszkiewicza, Szymona Antosika, Konrada Rokickiego, Stanisława Witkowskiego, jak i reszty osób zrzeszonych w Studenckim Klubie Międzyepokowych Badań Historycznych, działającym przy Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Chciałbym także podziękować przyjaciołom, którzy trzymali kciuki i dopingowali autora w pracach nad jego dziełem. Kieruje je do Dominiki i Eryka Rymaszewskich, Michała Szczuckiego, Mai Lewandowskiej, Konrada Pardo, Anny Zarzyckiej oraz Angeliki Bytniewskiej. Niniejszą książkę chciałbym zadedykować mojemu mistrzowi i dziadkowi, Ryszardowi Malucie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] S. E. Morison, Guadalcanal, tłum. R. Jędrusik, Gdańsk 2004.

[2] M. A. Piegzik, Guadalcanal 1942-1943, Warszawa 2015.

[3] Final Report on Guadalcanal Operation. Phase I, DTIC ADA556676. [dostęp z dn. 30.06.2021, archive.org/details/DTIC_ADA556676]. ; Final Report on Guadalcanal Operation. Phase II, DTIC ADA587853, [dostęp z dn. 05.08.2021, archive.org/details/DTIC_ADA587853]. ; Final Report on Guadalcanal Operation. Phase III, DTIC ADA576205. [dostęp z dn. 11.08.2021, archive.org/details/DTIC_ADA576205]. ; Final Report on Guadalcanal Operation. Phase IV, DTIC ADA587854. [dostęp z dn. 20.08.2021: archive.org/details/DTIC_ADA587854]. ; Final Report on Guadalcanal Operation. Phase V, DTIC ADA587855. [dostęp z dn. 23.09.2021, archive.org/details/DTIC_ADA587855].

[4] M. B. Twining, No Bended Knee. The Battle for Guadalcanal. The Memoir of Gen. Merrill B. Twining, USMC, ed. N. Carey, Novato 1997.

[5] R. Tregaskis, Guadalcanal Diary, New York 1943.

[6] J. Hersey, Into the Valley, New York 1943.

[7] Fighting on Guadalcanal, red.

[8] A. A. Vandegrift, R. B. Asprey, Once a Marine. The Memoirs of General A. A. Vandegrift Commandant of the U.S. Marines in WW II, New York 1982.

[9] M. Groft, L. Alexander, Bloody Ridge and Beyond. A World War II Marine’s Memoir of Edson’s Raiders in the Pacific, New York 2014.

[10] J. McEnery, B. Sloan, Hell in the Pacific. A Marine Rifleman’s Journey from Guadalcanal to Peleliu, New York 2012.

[11] R. Leckie, Helmet for My Pillow, Reading 2011.

[12] M. Clemens, Alone on Gudalcanal. A Coastwatcher’s Story, Annapolis 1998.

[13] Manual of the Medical Department of the United States Navy, Washington 1942. ; Marine Corps Manual, Washington 1940.; The First Sergeant Handbook, Washington 1942.; The Pack U.S. Marine Corps M1941, Washington 1942.; Weapons (Marine Infantry Battalion), T.O. Approved 1 July, 1942, Washington 1943.

[14] J. Saven, Battalion: An Organizational Study of the United States Infantry (2000), [dostęp z dn. 19.10.2021, drive.google.com/drive/u/0/folders/1Eqo0CNFrxt3F3XIlDQkiDV9mapZsKuTz].

[15] www.flickr.com/photos/usmcarchives/albums/72157665217785417/, dostęp z dn. 07.12.2021.