Bartosz Kaczorowski – Uniwersytet Łódzki,
Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii
Katedra Historii Powszechnej Najnowszej, 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a

RECENZENCI

Bogdan Koszel, Wojciech Materski

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Małgorzata Szymańska

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI

Igor Stanisławski

Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki
przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/05/N/HS3/01642
oraz dzięki stypendium START 2014
Fundacji na rzecz Nauki Polskiej

© Copyright by Bartosz Kaczorowski, Łódź–Kraków 2016

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź–Kraków 2016

© Copyright for this edition by Ośrodek Myśli Politycznej, Łódź–Kraków 2016

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.06888.15.0.M

Ark. wyd. 18,5; ark. druk. 19,875

ISBN 978-83-7969-859-2

e-ISBN 978-83-7969-860-8

ISBN 978-83-64753-44-2 (OMP)

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Wykaz skrótów

AAE – Archives des Affaires Étrangères, Paris

ADAP – Akten zur Deutschen Auswärtigen Politik

AGA – Archivo General de la Administración, Alcalá de Henares

AHDMNE – Arquivo Histórico-Diplomático do Ministério
dos Negócios Estrangeiros, Lisboa

AJMD – Archivo de José María Doussinague, Pamplona

AMAE – Archivo del Ministerio de Asuntos Exteriores, Madrid

ANTT – Arquivo Nacional Torre do Tombo, Lisboa

APG – Archivo de la Presidencia del Gobierno, Madrid

ASDMAE – Archivio Storico Diplomatico del Ministero degli Affari Esteri, Roma

CAB – Cabinet Papers

DAPE – Dez Anos de Politica Externa, 1936–1947. A Nação Portuguesa e a Segunda Guerra Mundial

DDF – Documents Diplomatiques Français

DDI – Documenti Diplomatici Italiani

DDS – Documents Diplomatiques Suisses

DGFP – Documents on German Foreign Policy

FDRPL – Franklin Delano Roosevelt Presidential Library, New York

FNFF – Archivo de la Fundación Nacional Francisco Franco, Madrid

FO – Foreign Office Papers

FRUS – Foreign Relations of the United States

HIA – Hoover Institution Archives

MOL – Magyar Országos Levéltár, Budapest

NA – The National Archives, London

NAI – The National Archives of Ireland, Dublin

PL – Archivo de Palacio de Liria, Madrid

PREM – Prime Minister’s Papers

SIR – Servicio de Información Rusa

Wstęp

Decyzję o napisaniu niniejszej książki podjąłem we wrześniu 2008 r., kiedy podczas badań, jakie prowadziłem w madryckim Archivo del Ministerio de Asuntos Exteriores na temat relacji brytyjsko-hiszpańskich w okresie drugiej wojny światowej, ze zdumieniem dostrzegłem, że w kontaktach między Madrytem a Londynem temat Związku Sowieckiego pojawiał się wyjątkowo często. Wówczas nie wiedziałem jeszcze, że badane przeze mnie dokumenty stanowiły część Planu D, hiszpańskiej inicjatywy podjętej na przełomie lat 1942 i 1943 r. celem powstrzymania ekspansji Moskwy w Europie, jednak fakt poruszania tego problemu przez kraj leżący na przeciwnym biegunie kontynentu wydawał się symptomatyczny. Dalsze kwerendy potwierdziły tezę, że sprawa Związku Sowieckiego zajmowała istotne miejsce w polityce frankistowskiej Hiszpanii, a w ostatnich latach wojny była zagadnieniem wręcz priorytetowym. Tym większe było moje zaskoczenie, że kwestia ta jedynie bardzo pobieżnie została zbadana przez historiografię hiszpańską, która do tej pory nie pokusiła się nawet o niewielki artykuł na ten temat, nie mówiąc już o osobnej monografii. Tam z kolei, gdzie została ona poruszona, autorom wyraźnie zabrakło znajomości realiów wschodniej części kontynentu. Jeszcze gorzej wygląda dziedzictwo historiografii anglosaskiej, skądinąd przeważnie bardzo zainteresowanej najróżniejszymi aspektami drugiej wojny światowej, oraz polskiej, dla której wspomniane zagadnienie to prawdziwa terra incognita. Kiedy więc tylko udało mi się dotrzeć do materiałów pozwalających potwierdzić tezę o istotności problemu Związku Sowieckiego dla dyplomacji Madrytu w latach 1939–1945, uznałem, że warto badania na ten temat kontynuować, zwłaszcza, iż ta niezwykle interesująca problematyka pozostaje jak dotąd w historiografii zarówno polskiej, jak i światowej niemal dziewicza.

Głównym moim celem jest przeanalizowanie postawy Hiszpanii wobec Związku Sowieckiego w drugiej wojnie światowej i określenie miejsca, jakie Moskwa zajmowała w polityce Madrytu. W niniejszej pracy zostały przedstawione założenia tej polityki, sposoby ich realizacji oraz skutki, jakie hiszpańskie działania na tym polu przyniosły dla samego państwa generała Francisco Franco i jak wpłynęły na jego postrzeganie na arenie międzynarodowej. Przeanalizowana została również ewolucja poglądów czołowych polityków hiszpańskich na kwestię sowiecką, gdyż np. stosunek Madrytu do państwa Józefa Stalina w latach 1939–1941, gdy Moskwa była w przymierzu z Berlinem, był inny niż po 22 czerwca 1941 r., gdy Niemcy rozpoczęli operację „Barbarossa”.

Znaczną trudnością w przedstawieniu roli, jaką odegrał w polityce Madrytu Związek Sowiecki, jest fakt, że oba kraje nie utrzymywały z sobą stosunków dyplomatycznych, przez co wzajemne relacje tak naprawdę nie istniały, a jedynym przykładem bezpośredniej konfrontacji obu podmiotów było wysłanie hiszpańskiego oddziału ochotników, tzw. Błękitnej Dywizji, na front wschodni. Dlatego też kolejnym moim celem stało się zbadanie, w jakim stopniu przeświadczenie o zagrożeniu ze strony Związku Sowieckiego wpływało na stosunki Madrytu z innymi krajami.

Sprawy wschodu, pomimo znacznego oddalenia geograficznego, w omawianym okresie miały bowiem fundamentalne znaczenie dla frankistowskiej Hiszpanii, co wynikało zarówno z ideowego antykomunizmu najważniejszych postaci hiszpańskiej sceny politycznej, jak i z silnego poczucia zagrożenia ze strony państwa Józefa Stalina oraz inspirowanego przez nie ruchu komunistycznego. Poglądy hiszpańskich polityków, a zwłaszcza samego Caudillo, na problem bolszewizmu miały silny wpływ na relacje Madrytu z pozostałymi krajami, a podobny stosunek do Związku Sowieckiego często stawał się fundamentem wzajemnej współpracy. W szczególny sposób odnosiło się to do państw Europy Środkowo-Wschodniej, które – z racji bliskości geograficznej – przejawiały silnie antykomunistyczne nastawienie i z tego tytułu między Hiszpanią a Polską (tj. rządem w Londynie i podziemiem w kraju), Słowacją, Węgrami, Rumunią, Finlandią czy krajami bałtyckimi zawiązywała się nić porozumienia.

Ważne jest również określenie stopnia wpływu, jaki stosunek Madrytu do Związku Sowieckiego wywarł na relacje z krajami Zachodu. Zbieżne poglądy w tej sprawie łączące Hiszpanię z Niemcami czy Włochami służyły umocnieniu i tak dość silnego sojuszu (pomimo odmowy przystąpienia do wojny) z Berlinem i Rzymem, a wsparcie tych krajów w wojnie z bolszewizmem dodatkowo stanowiło wygodną formę spłaty długów wdzięczności z lat 1936–1939. Z drugiej strony, hiszpański antykomunizm wyraźnie utrudniał relacje z zachodnimi sojusznikami ZSRR, doprowadzając do wielu sporów w kontaktach z Wielką Brytanią czy Stanami Zjednoczonymi i przyczyniając się w końcu do izolacji międzynarodowej kraju Caudillo.

Dlatego też niezbędne stało się udzielenie odpowiedzi na pytanie, jakie motywy kierowały generałem Franco, by problem sowiecki podnosić tak często w relacjach z członkami Wielkiej Koalicji i tym samym doprowadzać do pewnego ochłodzenia w stosunkach z Waszyngtonem i Londynem? Czy była to tylko obawa przed ponowną próbą rozszerzenia na Hiszpanię wpływów sowieckich? Czy też Franco w ekspansji komunizmu widział nie tyle zagrożenie dla własnego kraju, ile dla całej Europy i problem ten traktował nie tylko w kategoriach partykularnych, ale i powszechnych? Jak ważną rolę odgrywał profil ideowy Caudillo i innych twórców polityki zagranicznej Hiszpanii? Czy nieprzejednany stosunek do Związku Sowieckiego wynikał jedynie z chłodnej politycznej analizy, czy też zawierał w sobie pierwiastek irracjonalny, metafizyczny czy wręcz religijny? I wreszcie, czy radykalny hiszpański antykomunizm był natury ideowej, czy też służył za pewną zasłonę, dzięki której można było realizować własne cele polityczne, jak i umocnić swoją władzę, wywołując w narodzie poczucie zagrożenia? Odpowiedzi na wszystkie te pytania powinna udzielić lektura niniejszej książki.

Jako że moja praca ma głównie źródłowy charakter, gdyż do tej pory w historiografii światowej nie powstała żadna monografia na podobny temat, niezbędne było oparcie jej głównie na materiałach archiwalnych. Zostały one zgromadzone w wyniku kwerendy przeprowadzonej przeze mnie w archiwach w Madrycie: Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Archivo del Ministerio de Asuntos Exteriores), Archiwum Narodowej Fundacji Francisco Franco (Archivo de la Fundación Nacional Francisco Franco), Archiwum Prezydium Rządu (Archivo de la Presidencia del Gobierno) oraz w Generalnym Archiwum Administracji (Archivo General de la Administración), znajdującym się w podmadryckiej miejscowości Alcalá de Henares. Dzięki zgodzie otrzymanej od rodziny Alba możliwe było również przeprowadzenie badań w Palacio de Liria w Madrycie, prywatnym archiwum Jacobo Fitz-Jamesa Stuarta, XVII księcia Alby, ambasadora hiszpańskiego w Londynie w okresie drugiej wojny światowej. W jego korespondencji zostało zawartych wiele istotnych informacji na temat miejsca Związku Sowieckiego w polityce Hiszpanii, które do tej pory nie zostały włączone do naukowego obiegu. Podobnie owocna była również kwerenda przeprowadzona w Pampelunie w prywatnym archiwum José Maríi Doussinague, dyrektora generalnego polityki zagranicznej, twórcy dość szczegółowo przeanalizowanego w niniejszej pracy Planu D.

Pośród dokumentów zgromadzonych w hiszpańskich archiwach szczególne moje zainteresowanie skupiły następujące źródła:

raporty przedstawicieli hiszpańskiego korpusu dyplomatycznego w krajach, które były zainteresowane polityką wschodnią Madrytu ze względu na swoje położenie geograficzne (Finlandia, Polska, Słowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Grecja, Turcja) lub też ze względu na rolę, jaką pełnił Związek Sowiecki w ich imperialnej polityce (Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Niemcy, Włochy);

zapisy rozmów dyplomatycznych przedstawicieli wyżej wymienionych krajów, przebywających na placówce w Madrycie, z hiszpańskimi ministrami spraw zagranicznych lub samym szefem państwa;

korespondencja między politykami hiszpańskimi, w której był poruszany problem Związku Sowieckiego;

raporty i memoranda na temat wschodniej polityki Madrytu;

teksty wystąpień podczas posiedzeń hiszpańskiej Rady Ministrów;

raporty wojskowe z działalności Błękitnej Dywizji na froncie wschodnim.

Przebadany materiał potwierdził moją pierwotną tezę, że problem Związku Sowieckiego zajmował ważne miejsce w polityce zagranicznej Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej, a kwestia zagrożenia ekspansją komunizmu była traktowana przez jej polityków jako niezwykle istotna, a w ostatnim roku wojny wręcz priorytetowa. Dodatkową wartość tych dokumentów podnosi fakt, że nie zostały one nigdy przebadane przez polskich historyków, a wiele z nich nie zostało wykorzystanych także przez zachodnich naukowców, nawet hiszpańskich, dla których wschodnia polityka Madrytu wydawała się kwestią dość odległą i nie budziła dostatecznego zainteresowania.

Niestety, praca historyka badającego dzieje Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej nie jest wolna od poważnych przeszkód. Archiwa państwowe szokują swą niekompletnością, będącą owocem rabunkowej polityki władz frankistowskich, od samego początku dbających o ukrycie dokumentów mogących przedstawić reżim w złym świetle. To swoiste „milczenie źródeł” jest najbardziej charakterystyczne dla lat 1940–1942, kiedy dyplomacją Madrytu kierował Ramón Serrano Suñer, polityk o dość proniemieckim nastawieniu, a prywatnie szwagier generała Franco. Grabież dokonana przez niego pozbawiła historyków materiału, który umożliwiłby udzielenie odpowiedzi na wiele nurtujących pytań, a prywatne archiwum ministra, do którego zapewne zostały przeniesione owe dokumenty, pozostaje skutecznie zamknięte przed badaczami1. Materiał archiwalny pochodzący z czasów późniejszych jest już w wyraźnie lepszej kondycji, choć i tak uwagę przykuwa m.in. wyjątkowo skromna ilość zachowanych stenogramów z rozmów między hiszpańskimi ministrami spraw zagranicznych a niemieckimi ambasadorami w Madrycie. Te wszystkie trudności w sposób zasadniczy rzutują na pracę badacza zajmującego się dziejami Hiszpanii w latach 1939–1945, uniemożliwiając mu często postawienie odważnych hipotez i pozostawiając go w sferze domysłów i wątpliwości. W tym wypadku jego warsztat często ma więcej wspólnego z warsztatem mediewisty niż historyka drugiej wojny światowej.

Zdecydowanie lepiej wyglądała kwerenda dokonywana w innych krajach. Zasoby The National Archives w Londynie imponują bogactwem i łatwością dostępu. Dokumenty przebadane przeze mnie w stolicy Anglii pozwoliły zebrać dodatkowe argumenty na rzecz tezy, że problem sowiecki był w okresie drugiej wojny światowej traktowany przez Hiszpanię priorytetowo i że to zagadnienie wywarło bardzo silny wpływ na relacje między państwem generała Franco a Wielką Brytanią, która po 22 czerwca 1941 r. uznawała ZSRR za swojego sojusznika. Nie mniej istotne były rezultaty kwerend wykonanych przeze mnie w Archives des Affaires étrangères we Francji i we włoskim Archivio Storico del Ministero degli Affari Esteri, które pozwoliły spojrzeć na antykomunistyczną politykę Hiszpanii z perspektywy Paryża i Rzymu. Materiały znalezione w The National Archives of Ireland w Dublinie i Magyar Országos Levéltár (Archiwum Państwowym) w Budapeszcie były już znacznie skromniejsze, jednak udowodniły, że nawet między tymi krajami istniały kontakty o charakterze antysowieckim. Nie mniej istotne informacje udało mi się uzyskać poprzez badania przeprowadzone nad dostępnymi w Internecie zasobami archiwów amerykańskich: Franklin Delano Roosevelt Presidential Library and Museum oraz Hoover Institution Archives. Zbiory zgromadzone w Stanford University są o tyle istotne, że zawierają cenny materiał wytworzony przez polskie służby dyplomatyczne w Hiszpanii w omawianym okresie, których brakuje w zasobach warszawskiego Archiwum Akt Nowych.

Tezę o bardzo silnym wpływie problemu sowieckiego na relacje Madrytu z pozostałymi krajami potwierdziły również rezultaty kwerendy, jaką odbyłem w archiwach portugalskich – Arquivo Nacional Torre do Tombo i w Arquivo Histórico do Ministério dos Negócios Estrangeiros w Lizbonie. To właśnie wspólne przeświadczenie o sowieckim zagrożeniu doprowadzało do zacieśnienia relacji z Portugalią i podejmowania wspólnych inicjatyw mających się przeciwstawić niebezpieczeństwu rozszerzenia komunizmu w Europie. Zważywszy na fakt, że głównie ze względu na barierę językową materiał znajdujący się w wyżej wymienionych archiwach był rzadko dotychczas badany przez polskich historyków, znaczenie uzyskanych tam efektów kwerendy jest nie do przecenienia.

Cenne uzupełnienie badań archiwalnych stanowią wydane drukiem oficjalne zbiory dyplomatyczne poszczególnych państw, które również rzucają światło na antysowiecką politykę Madrytu. Pośród nich należy wyróżnić w pierwszej kolejności dokumenty obu analizowanych krajów: hiszpańskie Documentos Inéditos para la historia del Generalísimo Franco i sowieckie Dokumienty Wnieszniej Polityki SSSR, które w pewnym stopniu zrekompensowały brak możliwości wykorzystania archiwów rosyjskich. Istotne informacje zostały zawarte również w dokumentach polityki zagranicznej Włoch (I Documenti Diplomatici Italiani), Portugalii (Dez Anos de Politica Externa, Correspondência de Pedro Teotónio Pereira para Oliveira Salazar), Francji (Documents diplomatiques français), Szwajacarii (Documents diplomatiques suisses), Wielkiej Brytanii (The Churchill War Papers), Niemiec (Documents on German Foreign Policy i Akten zur Deutschen Auswärtigen Politik), Watykanu (Actes et Documents du Saint Siège relatifs à la Seconde Guerre Mondiale) i Stanów Zjednoczonych (Foreign Relations of the United States).

Wątek sowiecki pojawia się dość często w wielu wspomnieniach i pamiętnikach pozostawionych przez świadków wydarzeń z okresu drugiej wojny światowej. Szczególną rolę pełnią tutaj dzieła autorstwa osób mających kluczowy wpływ na politykę zagraniczną Madrytu, czyli szefów hiszpańskiej dyplomacji: Ramóna Serrano Suñera2 oraz hrabiego Francisco Gómeza Jordany3, jak również dyrektora generalnego polityki zagranicznej José Maríi Doussinague4. Dużo informacji na interesujący mnie temat dostarczyły również pamiętniki brytyjskiego ambasadora w Madrycie Samuela Hoare’a pt. Ambassador on Special Mission, w których poświęcił on wiele miejsca problemowi Związku Sowieckiego, a zamieszczenie w nich listów kierowanych do Winstona Churchilla, lorda Halifaxa czy Anthony’ego Edena podniosło jeszcze rangę tej pozycji5. Do polityki Madrytu na kierunku sowieckim – choć już w znacznie mniejszym stopniu – odnoszą się również inne wspomnienia świadków wydarzeń z drugiej wojny światowej: Willarda Beaulaca6, Carltona Hayesa7, Winstona Churchilla8 czy Alfredo Kindelána9.

Cennym materiałem porównawczym są wreszcie artykuły, które ukazały się w hiszpańskiej prasie tamtej epoki – dziennikach „Arriba”, „La Vanguardia Española” i „ABC”. Gazety te – choć często rażące swym brakiem obiektywizmu – są ważnym źródłem informacji, a bardzo liczne w nich teksty przemówień głównych hiszpańskich polityków, wywiady z nimi, czy nawet oficjalne komunikaty szefa państwa, sprawiają, że ich znaczenie jest nie do przecenienia.

W literaturze hiszpańskiej problem polityki wschodniej frankistowskiego państwa jest zdecydowanie marginalizowany. Luis Suárez Fernández napisał co prawda książkę Franco y la URSS: la diplomacia secreta (1946–1970), jednak dotyczy ona tylko relacji w okresie powojennym. Wątek sowiecki był za to częścią dość przełomowej, bo pionierskiej właściwie pracy Matilde Eiroi Las relaciones de Franco con Europa Centro-Oriental, 1939–1955, jednak jakość tej pozycji pozostawia wiele do życzenia. Podstawowe błędy autorki i nieznajomość realiów krajów Europy Środkowo-Wschodniej (za faszystowskiego dyktatora został uznany m.in. Ignacy Mosciki – pisownia oryginalna) znacznie obniżyły bowiem wartość tego dzieła.

Choć miejsce Związku Sowieckiego w hiszpańskiej dyplomacji nie zostało szerzej omówione, to wojenne losy Błękitnej Dywizji zostały opisane dość szczegółowo. W ostatnim czasie na rynku polskim pojawiła się nawet doskonała monografia tej jednostki autorstwa Xaviera Moreno Julii (Błękitna Dywizja. Krew Hiszpanów przelana w Rosji), która uzupełniła wcześniejszą popularnonaukowa książkę Wojciecha Muszyńskiego pt. Błękitna Dywizja. Hiszpańscy ochotnicy na froncie wschodnim. Spośród prac obcojęzycznych warto tu wymienić dzieła G. Kleinfelda i L. Tambsa (Hitler’s Spanish Legion: The Blue Division in Russia), czy F. Torresa (La División Azul: 50 años después). Należy jednak zwrócić uwagę, że mimo znacznej popularności, jaką cieszą się losy jednostki w historiografii, dyplomatyczne aspekty jej obecności na froncie wschodnim pozostają słabo zbadane.

Pewne elementy wpływu Związku Sowieckiego na politykę Madrytu przedstawiali w swoich dziełach również historycy badający relacje Hiszpanii z innymi państwami: Niemcami10, Włochami11, Wielką Brytanią12, Stanami Zjednoczonymi13, Węgrami14, Chorwacją15, Watykanem16 i Finlandią17, jednak wątek ten zajmuje w tych pozycjach zdecydowanie drugorzędne miejsce. Podobnie jest w przypadku większości książek traktujących ogólnie o polityce zagranicznej Hiszpanii podczas II wojny światowej. Wyjątek stanowią jednak dzieła Luisa Suáreza Fernándeza18 i Swietłany Pożarskiej19, w których problem stosunku Madrytu do Związku Sowieckiego pojawia się znacznie częściej, choć w tym drugim przypadku jest on zdecydowanie zniekształcony ze względów ideologicznych.

Wśród autorów, którzy przynajmniej w niewielkim stopniu umieścili w swoich pracach kwestię hiszpańskiej polityki wschodniej, jej oceny znacznie się różnią. O ile historiografia hiszpańska czasów Franco (do 1975 r.) z oczywistych względów popierała jego antysowiecką politykę, także tę z okresu drugiej wojny światowej, to opinie historyków późniejszych są już nieco odmienne. Zdecydowanie antykomunistyczne nastawienie Madrytu zostało dość krytycznie odebrane m.in. przez Richarda Wigga, Enrique Moradiellosa, Paula Prestona czy Javiera Tusella. Uznawali oni bowiem, że taka postawa Franco skłóciła Hiszpanię z aliantami, doprowadziła do izolacji międzynarodowej i wynikała nie tyle z komunistycznego zagrożenia, co z sympatii hiszpańskiego reżimu wobec Trzeciej Rzeszy. Autorzy ci dość zgodnie podkreślali również, że wrogość wobec Związku Sowieckiego miała zapewnić Franco poparcie ludności dla nowego reżimu, a jemu samemu zręcznie wytłumaczyć proniemieckie nastawienie.

Spośród przeciwników powyższych ocen z pewnością najdonośniej brzmi głos Luisa Suáreza Fernándeza, który w swoich monumentalnych pracach Francisco Franco y su tiempo oraz España, Franco y la Segunda Guerra Mundial, desde 1939 hasta 1945 zdecydowanie bronił ostrego stanowiska Madrytu wobec Moskwy, podkreślając totalitaryzm sowieckiego państwa. Suárez Fernández postrzegał bowiem komunizm jako główne zagrożenie dla europejskiego porządku i uznawał ustępliwą postawę aliantów za błędną. Wykazywał się także zdecydowanie lepszym zrozumieniem realiów państw Europy Środkowo-Wschodniej i ich antysowieckiej polityki. Odwrotnie niż wymienieni wyżej autorzy był też zdania, że proniemieckie nastawienie Franco było wynikiem hiszpańskiego antykomunizmu i nie oznaczało poparcia dla hitlerowskich metod sprawowania władzy. Podobnie wschodnią politykę Madrytu ocenił Stanley Payne w książce Franco and Hitler. Spain, Germany and World War II, gdzie zdecydowanie poparł m.in. wysłanie Błękitnej Dywizji na front wschodni, jednak w kwestii proniemieckiej postawy Franco zajmował już stanowisko dużo bardziej krytyczne. Odwołując się do literatury hiszpańskiej nie należy zapominać również o monumentalnym, prawie tysiącstronicowym dziele Entre la Antorcha y la Esvástica. Franco en la Encrucijada de la Segunda Guerra Mundial autorstwa Emilio Sáenza-Francésa, w którym bardzo szczegółowo przeanalizowane zostały różne aspekty polityki zagranicznej Madrytu w latach 1942–1943.

Polska historiografia dotychczas tym zagadnieniem nie zajmowała się niemalże wcale. Wyjątek stanowi wspomniana już wyżej praca Lidii Mularskiej-Andziak Hiszpania w polityce Stanów Zjednoczonych w okresie Drugiej Wojny Światowej, w której można natrafić na pewne informacje dotyczące stosunku państwa generała Franco do Sowietów. Z pozostałych prac warto wymienić artykuły autorstwa Dariusza Roguta20 oraz Bogdana Koszela21. Znacznie dogłębniej nasza historiografia zbadała stosunek Związku Sowieckiego do Hiszpanii w okresie wojny domowej. Tu szczególnie wypada wyróżnić prace Jana Stanisława Ciechanowskiego22, Roberta Majznera23, ponownie Bogdana Koszela24, Antoniego Czubińskiego25 czy Marka Chodakiewicza26. Cennym uzupełnieniem mogą być również pozycje dotyczące historii myśli politycznej frankizmu, którą zbadali z kolei Adam Wielomski27, Paweł Skibiński28 oraz Jacek Bartyzel29.

Zakres chronologiczny książki wyznaczają lata 1939–1945 i tego wyboru uzasadniać chyba nie trzeba. Uznałem jednak za stosowne poruszenie pewnych kwestii sięgających wojny domowej w Hiszpanii, a w ostatniej części przedstawienie w kilku zdaniach losów państwa generała Franco w kolejnych miesiącach po zakończeniu światowego konfliktu. Nie licząc wstępu i zakończenia, praca została podzielona na sześć rozdziałów, następujących po sobie w porządku chronologicznym. Imiona i nazwiska zachowują w niej oryginalną pisownię, chyba że w powszechnej praktyce występują w spolonizowanej wersji (Józef Stalin, Wiaczesław Mołotow). Odwrotną zasadę zastosowałem w odniesieniu do nazw geograficznych: tutaj pierwszeństwo ma nazwa polska (Sewilla, Kartagena), a obcojęzyczne brzmienie jest stosowane, gdy polski odpowiednik jest nieznany.

Na sam koniec pragnę wyrazić moje serdecznie podziękowania wszystkim tym, którzy przyczynili się do powstania tej pracy. W pierwszym rzędzie chciałbym podziękować mojemu Promotorowi, prof. Radosławowi Żurawskiemu vel Grajewskiemu, za cenne uwagi, korektę błędów i pomoc w dotarciu do materiałów. Szczególnie wdzięczny jestem również prof. prof. Andrzejowi Maciejowi Brzezińskiemu, Bogdanowi Koszelowi oraz Wojciechowi Materskiemu za podjęcie się trudu recenzji mojej pracy, a Pani Małgorzacie Szymańskiej za przeprowadzenie korekty. Serdecznie dziękuję także moim hiszpańskim przyjaciołom za nieocenioną pomoc przy zbieraniu materiałów do książki podczas moich pobytów na Półwyspie Iberyjskim: prof. Xavierowi Moreno Julií, Juanowi Mendezowi Alamillo oraz José Mazarico. Nie mogę również zapomnieć o pracownikach hiszpańskich archiwów, bez których pomocy moja praca byłaby z pewnością dużo trudniejsza: w szczególności o Pilar Casado Liso z Archivo del Ministerio de Asuntos Exteriores i Emilio de Miguelu z Archivo de la Fundación Nacional Francisco Franco. Wreszcie, za wszelkie wsparcie pragnę podziękować mojej Rodzinie.

ROZDZIAŁ I

Od wojny domowej
do wybuchu drugiej wojny światowej

1.1. Związek Sowiecki i wojna domowa w Hiszpanii

Rozpoczęta 18 lipca 1936 r. wojna domowa na Półwyspie Iberyjskim od razu wzbudziła poważne zainteresowanie mocarstw europejskich. Już w pierwszych dniach konfliktu w Berlinie i Rzymie zapadła decyzja, by obóz powstańców generała Francisco Franco wesprzeć militarnie30. Pomoc ta okazała się dla niego zbawienna, jako że to właśnie dzięki niemieckim samolotom możliwe było przedostanie się wojsk narodowych z Maroka na terytorium Hiszpanii kontynentalnej, co uchroniło rebeliantów od katastrofy w pierwszej fazie wojny. Hiszpańskie Alzamiento stworzyło przed Hitlerem i Mussolinim dogodną okazję pozyskania sojusznika na Półwyspie Iberyjskim, który odsunąłby groźbę powstania bloku lewicowych frontów ludowych w krajach Europy Zachodniej31. Pomimo szybkiego wsparcia generała Franco przez Berlin i Rzym, Francja i Wielka Brytania nie podjęły poważniejszych działań, ograniczając się do prowadzenia polityki neutralności32.

Związek Sowiecki wojną domową w Hiszpanii zainteresował się stosunkowo późno, a na pewno znacznie później niż uczyniły to rządy w Berlinie i Rzymie. Decyzja o zaangażowaniu się na Półwyspie Iberyjskim została podjęta dopiero 14 września 1936 r., czyli po prawie dwóch miesiącach od lipcowego Alzamiento, w momencie gdy samoloty i czołgi z Niemiec i Włoch na dobre walczyły już w Hiszpanii. Tego dnia Stalin zaaprobował założenia operacji „X”, której celem było udzielenie pomocy będącej w opałach Republice33. Głównym motywem sowieckiego działania było przede wszystkim powstrzymanie wzrostu znaczenia Berlina i Rzymu poprzez niedopuszczenie do ich zwycięstwa w hiszpańskim konflikcie oraz przez zwrócenie uwagi Wielkiej Brytanii i Francji na ich agresywną politykę. Jakkolwiek późnym latem 1936 r. w Moskwie nie stawiano sobie zadania zaprowadzenia systemu komunistycznego na Półwyspie Iberyjskim i pełnego uzależnienia tego regionu od państwa Józefa Stalina, nie ulega najmniejszej wątpliwości, że taki cel zamierzano osiągnąć w dłuższej perspektywie34. Dlatego też równolegle z udzielaniem pomocy militarnej Republice, Związek Sowiecki podejmował szereg prób służących uzależnieniu jej od swoich decyzji.

Jednym z najbardziej spektakularnych instrumentów służących temu zadaniu była afera oro de Moscú, jak określono operację wyprowadzenia z Hiszpanii wszystkich rezerw złota celem zdeponowania ich w skarbcach sowieckich35. Działania te zostały podjęte już we wrześniu 1936 r., gdy istniało zagrożenie, że wobec szybkich postępów wojsk powstańczych w pierwszej fazie wojny, cenne kruszce mogą paść łupem zbliżających się do stolicy frankistów. Chodziło o majątek niebagatelny: jego wielkość określano na 510 ton złota, w tym 433 ton w najczystszej postaci, co plasowało hiszpańską rezerwę tego metalu na czwartym miejscu na świecie36. Według ówczesnych cen jego wartość szacowano na 805 mln dolarów, według kursu kruszcu z 1 stycznia 2015 r. byłoby to aż 18 mld euro37. Złoto to było zbierane w skarbcu Banco de España na przestrzeni całych dziejów, pewna jego część pochodziła nawet z Ameryki Łacińskiej z epoki wielkich odkryć geograficznych i konkwistadorskich podbojów. Ochrona tego skarbu była absolutnym obowiązkiem władz republikańskich, ale dziwić, jeśli nie szokować, musi fakt, że spośród wielu możliwości za najbardziej bezpieczną uznano przeniesienie rezerw do odległej o kilka tysięcy kilometrów Moskwy.

Decyzja ta zapadła w bardzo wąskim gronie, a głównym inicjatorem był nazywany „hiszpańskim Leninem” ówczesny premier Francisco Largo Caballero z ramienia Hiszpańskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej (Partido Socialista Obrero Español, PSOE) oraz należący do tej samej partii minister finansów, Juan Negrín, niekryjący swojej admiracji wobec Związku Sowieckiego, potwierdzonej zresztą przez przynależność do ruchu o wymownej nazwie Amigos de la URSS. Ten drugi polityk utrzymywał ponadto bardzo bliskie relacje z sowieckim attaché handlowym, Polakiem z pochodzenia, Arturem Staszewskim, który wkrótce stał się głową całej operacji. To jego zasługą, zdaniem słynnego Waltera Kriwickiego, było przekonanie Negrína38, choć jednocześnie szef NKWD w Hiszpanii, Aleksandr Orłow, wskazywał na ministra finansów jako na autora tego niecodziennego pomysłu39.

Oficjalną propozycję skierowaną do Moskwy przez Largo Caballero 15 października Stalin osobiście zaakceptował już pięć dni później, co świadczyło niezbicie, że cała operacja musiała być przygotowywana dużo wcześniej40. Zaraz po tym sowieckie transportowce przybiły do portu w Kartagenie i załadowawszy złoto odpłynęły do Odessy, docierając na terytorium Związku Sowieckiego już w początkach listopada41.

Choć początkowo złoto miało zostać wysłane do Moskwy celem zapewnienia mu bezpieczeństwa podczas wojennej zawieruchy, obie strony szybko pogodziły się z faktem, że do Hiszpanii ono już nigdy nie wróci. Stalin miał nawet powiedzieć Orłowowi, że Hiszpanie swoich rezerw już nie zobaczą, „podobnie jak nie zobaczą swoich uszu” 42. Trzeba jednak uczciwie przyznać, że strona hiszpańska zrobiła wszystko, by sowieckiemu dyktatorowi ułatwić grabież. Nie istnieje bowiem żaden dowód, by gabinet Largo Caballero podjął jakąkolwiek próbę uzyskania formalnego zapewnienia, że złoto zostanie zwrócone ani też nie negocjował z Sowietami zawarcia porozumienia w sprawie dostaw broni. W ten sposób wysłane do przechowania złoto stało się – wbrew początkowym intencjom – niczym innym jak środkiem płatniczym za cały sprzęt, który w późniejszym okresie został wysłany przez Sowietów na Półwysep. Była to bez dwóch zdań najgorsza metoda płatności: została ona dokonana z góry, za niewiadomy towar i w najlepszej z możliwych walut. Pozbawiła ona Republikę politycznej niezależności, uniemożliwiła pozyskanie pomocy z innych źródeł oraz skazała ją na łaskę i niełaskę Moskwy.

Choć później autorzy tej decyzji bądź ich ideowi spadkobiercy bronili się argumentami, że Republika nie miała innej alternatywy, a ani Wielka Brytania ani Francja nie chciały przyjąć tego zobowiązania na siebie, nie ma żadnego dowodu, by Largo Caballero i Negrín przynajmniej zwracali się do tych państw z prośbą o pomoc43. Co więcej, można zadać nawet pytanie, czy eksport złota z Hiszpanii był naprawdę konieczny, zwłaszcza że po przeprowadzce z Madrytu było ono składowane w głębokim tunelu, wydrążonym w górze La Algameca nieopodal Kartageny, gdzie bezpośredniego zagrożenia ze strony wojsk narodowych nie było, a już na pewno nie w najbliższych miesiącach44. Nie da się również – przynajmniej na razie – udowodnić tezy, że wysłanie złota do Moskwy było absolutnie koniecznym warunkiem udzielenia przez Sowietów wsparcia militarnego45. Zresztą jeśli nawet taki dowód zostałby znaleziony w sowieckich archiwach, to nie zmieniłoby to w niczym faktu, że dokonywanie płatności z góry było, po pierwsze, zdecydowanie przeciwne zdroworozsądkowym zasadom prowadzenia dyplomacji i handlu, a po drugie rażąco kontrastowało z postawą strony frankistowskiej, która była w stanie zapewnić sobie poparcie Włoch i Trzeciej Rzeszy, odkładając moment finansowego rozliczenia na bliżej nieokreśloną przyszłość. Z tej perspektywy patrząc i nie wdając się w podjęte przez innych próby wyliczenia wartości pieniężnej poszczególnych czołgów, samolotów i haubic46, należy jasno stwierdzić, że wysyłka złota miała wszelkie cechy kardynalnego błędu politycznego, jeśli nie zdrady stanu.

Tak też oceniała podjętą decyzję strona narodowa. Generał Franco wiedzę na temat transportu złota posiadał niemalże od samego początku, gdyż został o nim poinformowany przez pracowników Banco de España, którzy przedarli się z Madrytu do wojsk powstańczych. Od razu jego dyplomacja podjęła próbę wpłynięcia na Komitet Nieinterwencji, by zakazał on wywożenia hiszpańskich rezerw oraz na Bank of England i Banque de France, by nie udzielali żadnej pomocy Republice, wszystko jednak bezskutecznie47. W połowie października Caudillo wydał oświadczenie, w którym stwierdzał, że

[…] rząd hiszpański nie ma prawa do dysponowania złotem zdeponowanym w Banco de España w celach, w których zostało ono właśnie użyte przez madryckich rojos. Wyłącznym przeznaczeniem tego złota jest zagwarantowanie pokrycia banknotów zgodnie z zasadami konstytucyjnymi, ponadto stanowi ono część dziedzictwa narodowego w tym samym stopniu, co narodowe terytorium48.

Co w takim razie zostało zapewnione Republice za tak wysoką cenę? Uczciwie trzeba przyznać, że sprzęt wysłany na Półwysep Iberyjski był dość dobrej jakości, a z pewnością górował nad zapewnionym frankistom przez Niemcy i Włochy. Na hiszpańskim niebie Polikarpovy I-15 i I-16 w pierwszym etapie wojny zapewniły hegemonię republikańskiemu lotnictwu, przynajmniej do pojawienia się niemieckich ME-109 w 1937 r.49 Na ziemi przybyłe w 1936 r. czołgi T-26 nie miały sobie równych w starciu z niemieckimi i włoskimi tankietkami, a BT-5 wysyłany od 1937 r. był bez wątpienia jedną z najbardziej udanych sowieckich produkcji50. Łącznie przez cały czas trwania wojny Związek Sowiecki wysłał na Półwysep 331 czołgów oraz 634 samoloty51. Ta ostatnia liczba powinna zostać dodatkowo powiększona o około 300 maszyn produkowanych w Katalonii i Alicante przez sowieckie warsztaty i przy asyście sowieckiego personelu52. Z jakością pozostałego sprzętu było już różnie, zwłaszcza że Sowieci skrupulatnie wykorzystali okazję, by pozbyć się zalegających w magazynach egzemplarzy artylerii, karabinów maszynowych i strzelb pamiętających pierwszą wojnę światową i tym samym dość ograniczonej przydatności53. Summa summarum dostawy z ZSRR nie odbiegały jednak jakością od tych, jakie strona frankistowska uzyskała od Niemiec czy Włoch.

Znaczna różnica była natomiast w koszcie. Republika nie dość, że za pomoc militarną zapłaciła z góry, to jeszcze otrzymywała sprzęt po zawyżonych cenach i przy zastosowaniu wyraźnie niekorzystnego (wyższego o 30–40% od wartości rynkowej) kursu walutowego54. Dodatkowo Moskwa wystawiała rachunki na niemalże wszystko, co się dało, każąc sobie osobno płacić za pensje dla sowieckiego personelu, za szkolenie hiszpańskich żołnierzy na swoim terytorium, a nawet za wybudowanie dla nich bazy treningowej, służącej później Armii Czerwonej55. Tym samym łączny koszt sowieckiej pomocy militarnej wyniósł 800 mln dolarów, czyli nieco więcej niż za analogiczne wsparcie generał Franco musiał łącznie zapłacić Włochom (410 mln dolarów) i Niemcom (225 mln). W odróżnieniu od Republiki strona frankistowska mogła tę kwotę uiszczać ratami (dług wobec Włoch został spłacony dopiero w 1961 r.), a znaczna część należności (33%) została nawet przez państwa Osi anulowana56. Ta zasadnicza różnica w sposobie uzyskania pomocy z zewnątrz wyraźnie pokazuje, że strona nacjonalistyczna miała na swoim koncie więcej dyplomatycznych sukcesów, a Trzecia Rzesza i Włochy były bardziej skłonne zainwestować w wojnę na Półwyspie. Stalin z kolei posłużył się Republiką do osiągnięcia swych własnych celów, korzystając przy tym z serwilizmu jej przywódców, którzy sami uzależnili się od Moskwy, nie podejmując większych prób wyboru innego scenariusza.

Wymiernym znakiem sojuszu Republiki z Moskwą, oprócz czołgów, samolotów i karabinów maszynowych, byli sowieccy ludzie, którzy pojawili się na Półwyspie Iberyjskim w liczbie przekraczającej dwa tysiące57. Pośród nich prym wiedli piloci (770), załoga czołgów (351) oraz doradcy i instruktorzy (204). Znaczna ich część trudniła się działalnością agenturalną na rzecz NKWD58. Pośród nich szczególną sławą w latach drugiej wojny światowej okryli się: Rodion Malinowski, Kirył Miereckow, Karol Świerczewski, Dmitrij Pawłow59.

Do tych wszystkich środków pomocy, jaka została udzielona przez Sowietów Republice, należy dodać działalność Brygad Międzynarodowych, podległych Kominternowi i Komunistycznej Partii Hiszpanii. Choć nie ulega wątpliwości, że wielu ochotników zgłaszało się do ich szeregów w dobrej wierze z zamiarem walki „z faszyzmem”, to jednostki te nie pozostawały niczym innym jak zbrojnym ramieniem Moskwy60.

Pomoc udzielona przez ZSRR miała przełomowe znaczenie dla losów wojny. Otrzymywane począwszy od października 1936 r. dostawy sowieckiego sprzętu wydatnie pomogły Republice zniwelować początkową przewagę wojsk frankistowskich wspomaganych przez Niemcy i Włochy i tym samym obronić stolicę przed decydującym atakiem oraz przyczyniły się do wydłużenia konfliktu, zgodnie ze strategią Stalina, by skłócić z sobą mocarstwa zachodnie. Uratowanie się Republiki na jesieni 1936 r. zostało jednak okupione niezwykle wysoką ceną utraty niezależności politycznej i zdaniem się na łaskę i niełaskę Stalina. Konsekwencje tego kroku były nad wyraz widoczne: pojawienie się sowieckich agentów na Półwyspie dodatkowo wzmocniło ten trend, który wkrótce znalazł swoje odbicie również w znacznym wpływie Moskwy na obsadę najważniejszych stanowisk personalnych. Klasycznym przykładem wyraźnie wzrastającej roli Sowietów było zmuszenie do ustąpienia z funkcji premiera Largo Caballero, który choć był wyraźnie prosowiecki, czego dowód dał podczas sprawy oro de Moscú, to jednak dość niechętnie patrzył na oddanie całej władzy w ręce Kraju Rad. Jego następca, Juan Negrín, żonaty z Rosjanką, Marią Fidelman, tego typu zahamowań już nie posiadał61.

Ścisła kooperacja na linii Moskwa–Madryt odstraszyła potencjalnych sojuszników Republiki od wchodzenia z nią w alianse i jednocześnie pozwoliła frankistom na przedstawienie wojny domowej jako krucjaty przeciwko komunizmowi. Pierwszym, który publicznie dał wyraz swemu postrzeganiu konfliktu w tych właśnie kategoriach był biskup Salamanki, Enrique Plá y Deniel, który uczynił to jeszcze wówczas, gdy bezpośredni sowiecki udział w wojnie był dopiero w fazie projektów. 30 września 1936 r. w liście pasterskim odwołującym się do nauczania św. Augustyna i wymownie zatytułowanym Dwa Miasta (Dos Ciudades) kreślił on różnice między obiema walczącymi stronami:

Komunizm i anarchizm są przykładami idolatrii własnej, posuniętej często do pogardy i nienawiści wobec Boga Naszego Pana. To przeciw nim rozkwitły, w stopniu niespodziewanym, heroizm i męczeństwo, które w miłości wyrażanej wobec Hiszpanii i Boga oddają – w poświęceniu i ofierze – swoje własne życie62.

Sowiecki system bezlitośnie oceniał również prymas Hiszpanii, kardynał Isidro Gomá y Tomás, który po osiągniętym zwycięstwie podkreślał: „Już nie jesteśmy pariasami ani niewolnikami, jak w dawnych społeczeństwach pogańskich, ani marnymi jednostkami, które łączą się w liczby, jak w Rosji” 63.

To wyjątkowe potraktowanie wojny domowej jako krucjaty przeciwko „bezbożnemu komunizmowi” znacznie podniosło morale wojsk frankistowskich i jednocześnie doprowadziło do narodzin legendy, która stała się kamieniem węgielnym przyszłego systemu. Bezpośredni udział sowieckich żołnierzy w konflikcie dopomógł jeszcze w utrwaleniu się przekonania, że za tym antyklerykalnym ruchem stali nie tylko lokalni rojos, ale i również potężna siła z zagranicy, która otwarcie została potępiona przez Piusa XI w encyklice Divini Redemptoris w 1937 r. Walka – w opinii przyszłych zwycięzców – toczyła się więc zarówno o ludzkie dusze i podtrzymanie katolickiego charakteru Hiszpanii, jak i o jej niezależność od moskiewskiego imperium64. W ten sposób sowiecki komunizm i rzymski katolicyzm stały się najzacieklejszymi wrogami, a zwycięstwo osiągnięte przez nacjonalistów zostało określone przez papieża Piusa XII „upragnioną wiktorią katolickiej Hiszpanii”65. W tym kontekście nie może dziwić fakt, że to właśnie politycy związani z hiszpańskim Kościołem najdonośniej manifestowali swój sprzeciw wobec polityki Moskwy. Sztandarowym przykładem połączenia tych dwóch elementów była postać mającego zasadniczy wpływ na hiszpańską dyplomację w okresie drugiej wojny światowej Luisa Carrero Blanco, od 1942 r. podsekretarza w Prezydium Rządu, a prywatnie gorliwego katolika, który zawsze był zwolennikiem jak najtwardszej linii wobec Związku Sowieckiego66.

Doświadczenia wojny domowej wywarły również przemożny wpływ na ukształtowanie się ideologii pozostałych postaci kształtujących politykę zagraniczną Hiszpanii, włącznie z samym Francisco Franco. Jeszcze w przededniu wybuchu Alzamiento był on dość niechętnie nastawiony do ingerencji w politykę, wybierając lojalność wobec coraz bardziej wadliwej Drugiej Republiki. Przeciwko niej opowiedział się dopiero po zabójstwie José Calvo Sotelo, jednego z liderów opozycji, które stało się dla niego swoistą drogą do Damaszku67. Odtąd skrywany wcześniej, choć głęboko zakorzeniony w jego duszy, antykomunizm zaczął być manifestowany znacznie częściej i urósł do rangi jednej z naczelnych ideologii Caudillo. Wynikał on w pierwszym rzędzie z konserwatywnego wychowania i gorliwości religijnej, choć jego wiara przed 18 lipca 1936 r. więcej miała wzlotów i upadków niż cech ciągłości68. Jeszcze na początku wojny domowej nie traktował swojego w niej udziału jako swoistego posłannictwa duchowego, nawet w oficjalnych komunikatach wydawanych z Maroka ograniczał się do nawiązywania jedynie do wartości patriotycznych i narodowych, szerokim łukiem omijając kwestię religijną. Dopiero legendarna odsiecz toledańskiego Alcázaru i jednoznaczne opowiedzenie się biskupów po stronie powstańców zaczęły powoli budzić we Franco przekonanie, że tocząca się wojna posiada swój eschatologiczny charakter, jemu samemu zaś przypadła do odegrania misja obrony Kościoła przed jego wrogami69. Ich grono – w opinii Caudillo – było dość szerokie i składało się zarówno z głoszących rozdział religii od państwa umiarkowanych liberałów, spiskujących przeciw Kościołowi masonów70, jak i otwarcie dążących do jego unicestwienia komunistów. Ta ostatnia, najbardziej radykalna, grupa z racji przynależności do Kominternu była silnie związana z Moskwą, co w sposób naturalny nastawiało wrogo hiszpańskiego szefa państwa do „ojczyzny robotników i chłopów”. On sam swojej wrogości wobec Związku Sowieckiego nie ukrywał nigdy, jasno podkreślając, że celem wojny domowej było „uwolnienie ojczyzny od hord moskiewskich”71. W tych samych kategoriach wydarzenia z lat 1936–1939 postrzegał niemalże cały obóz narodowy, a frankistowski historyk, Agustín del Río Cisneros, dodawał od siebie: „jeśli coś w pełni definiuje hiszpańską krucjatę, to właśnie walka – cierpienie, męczeństwo i bohaterstwo – narodu hiszpańskiego przeciw sowieckiej penetracji i ujarzmieniu”72.

Traumatyczne doświadczenia wojny domowej sprawiły, że obóz zwycięski był przekonany, że wrogowi nie wolno okazywać litości i należy wykorzystać jego słabość do zupełnego jego unicestwienia. Dlatego też natychmiast po zakończeniu konfliktu na szeroką skalę zaprowadzono politykę represji, która dotykała również ludzi bardzo luźno związanych ze stroną republikańską. Cena ludzka owego „białego terroru” pozostaje w dalszym ciągu trudna do oszacowania, jednak jest dostatecznie wysoka, by stwierdzić, że reżim pomimo odniesionego zwycięstwa odczuwał zagrożenie ze strony niedawnych przegranych. Dychotomiczny punkt widzenia, każący widzieć w każdym ideowym przeciwniku wroga Hiszpanii i sympatyka komunizmu, uczynił frankistów całkowicie niezdolnymi do pojednania. Z tego powodu władza odtrąciła wyciągniętą w jej kierunku dłoń ze strony Juliána Besteiro, socjalisty, który zdecydował się porzucić swych dawnych współpracowników73. Decyzja ta była poważnym błędem nowego reżimu, który tym samym stracił dogodną okazję do stworzenia szerokiego frontu ludzi gotowych do podjęcia się dzieła odbudowy kraju po wojennej tragedii. Potępienie Besteiro stało się symbolem tego, że państwo frankistowskie nie widziało innej drogi współistnienia ze swoimi przeciwnikami, jak tylko konfrontacja.

Dodać jednak należy, że woli współpracy nie wykazywała również i druga strona, a przypadek Besteiro zdecydowanie należał do wyjątków. Republikańscy politycy jeszcze przed zakończeniem wojny domowej wybrali uchodźstwo, głównie we Francji, Wielkiej Brytanii, Meksyku i Związku Sowieckim, skąd kontynuowali działalność wymierzoną w nowe madryckie władze. Działacze PCE schronienie znaleźli bezpośrednio w Moskwie, co dodatkowo umocniło frankistów w przekonaniu, że utrzymując swoją władzę jednocześnie chronią Hiszpanię przed popadnięciem w zależność od ZSRR74. Stalin swej wrogości wobec państwa generała Franco również nie ukrywał i nowych rządów na Półwyspie Iberyjskim nie uznał. Hiszpania zaś scementowała swój sojusz z państwami Osi, przystępując 27 marca 1939 r., tuż przed ogłoszeniem końca wojny domowej, do Paktu Antykominternowskiego75.

1 Niektórzy szczęśliwcy zdołali jednak uzyskać do niego dostęp. Takim wyjątkiem jest m.in. Xavier Moreno Juliá, który przeprowadził kwerendę w archiwum Serrano Suñera, pisząc książkę Hitler y Franco. Diplomacia en tiempos de guerra (1936–1945), Barcelona 2007. Autorowi niniejszej pracy, pomimo kilku prób, odmówiono prawa wstępu.

2 Serrano Suñer R., Entre Hendaya y Gibraltar, Barcelona 1973; idem, Entre el silencio y la propaganda. La historia como fue, Barcelona 1977.

3 F. Gómez Jordana, Milicia y diplomacia. Diarios del Conde del Jordana, Burgos 2002.

4 J. M. Doussinague, España tenía razón, Madrid 1949.

5 S. Hoare, Ambassador on the Special Mission, London 1946.

6 W. Beaulac, Franco: Silent Ally in the World War II, Illinois 1986.

7 C. Hayes, Wartime Mission in Spain, New York 1945.

8 W. Churchill, Druga wojna światowa, t. I–VI, Gdańsk 1994.

9 A. Kindelán, La verdad de mis relaciones con Franco, Barcelona 1981.

10 W. Bowen, Spaniards and Nazi Germany: Collaboration in the New Order, Columbia 2000; S. Payne, Franco and Hitler. Spain, Germany and World War II, Yale 2008.

11 J.Tusell, G. Queipo de Llano, Franco y Mussolini: la política española durante la segunda guerra mundial, Barcelona 1985.

12 E. Moradiellos, Franco frente a Churchill, Madrid 2006; R. Wigg, Churchill and Spain, The Survival of the Franco Regime 1940–1945, London 2005.

13 L. Mularska-Andziak, Hiszpania w polityce Stanów Zjednoczonych w okresie Drugiej Wojny Światowej, Warszawa 1990.

14 I. Harsányi, La España de 1943–1944 en la documentación diplomática húngara. Una visión de conjunto de las relaciones, [w:] J. Tusell, La política exterior en la España del siglo XX, Madrid 1997, s. 271–286.

15 K. Budor., España y Croacia entre diplomacia y política: el diplomático español D. Fernando Alcalá Galiano y Smith, Conde de Torrijos (1883–1958), Madrid 2004.

16 A. Marquina Barrio, La diplomacia vaticana y la España de Franco 1936–1945, Madrid 1983.

17 T. Ronni, Sota on katsojan silmässä. Espanjan suhtautuminen venäläis-suomalaiseen sotaan talvella 1939–1940 [nieopublikowana praca magisterska].

18 L. Suárez Fernández, España, Franco y la Segunda Guerra Mundial, desde 1939 hasta 1945, Madrid 1997.

19 S. Pożarska, Tajna dyplomacja Madrytu, Warszawa 1985.

20 D. Rogut, Sowieckie obozy NKWD-MWD dla jeńców hiszpańskich po II wojnie światowej, [w:] Polska a Hiszpania. Z dziejów koegzystencji dwóch narodów w XX wieku, red. M. Białokur, P. Jakóbczyk-Adamczyk, Toruń – Opole – Piotrków Trybunalski 2012, s. 101–137.

21 B. Koszel, Neutralność z wyboru czy przymus? Hiszpania w okresie II wojny światowej, [w:] Niemcy w polityce międzynarodowej podczas II wojny światowej, red. S. Sierpowski, Poznań 2007, s. 217–231; idem, Niemcy w polityce Hiszpanii, wrzesień 1938 – wrzesień 1939, [w:] Niemcy w polityce międzynarodowej, red. S. Sierpowski, Poznań 1992, s. 222–242.

22 J. S. Ciechanowski, Podwójna gra. Rzeczpospolita Polska wobec hiszpańskiej wojny domowej 1936–1939, Warszawa 2014.

23 R. Majzner, Wojna domowa w Hiszpanii 1936–1939 w obserwacjach i analizach Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, Radomsko 2012.

24 B. Koszel, Hiszpański dramat 1936–1939. Wojna domowa w polityce mocarstw europejskich, Poznań 1991.

25 Wojna domowa w Hiszpanii, 1936–1939, w polityce międzynarodowej, red. A. Czubiński, Poznań 1989.

26 M. Chodakiewicz, Zagrabiona pamięć. Wojna w Hiszpanii 1936–1939, Warszawa 1997.

27 A. Wielomski, Hiszpania Franco. Źródła i istota doktryny politycznej, Biała Podlaska 2006.

28 P. Skibiński, Państwo Generała Franco. Ustrój Hiszpanii w latach 1936–1967, Kraków 2004.

29 J. Bartyzel, „Umierać, ale powoli!” O monarchistycznej i katolickiej kontrrewolucji w krajach romańskich 1815–2000, Kraków 2006.

30 Na temat polityki Trzeciej Rzeszy wobec wojny domowej w Hiszpanii zob. m.in. B. Koszel, Hiszpański dramat. Wojna domowa w polityce mocarstw europejskich, Poznań 1991; X. Moreno Juliá, Hitler y Franco. Diplomacia en tiempos de guerra (1936–1945), Barcelona 2007; S. Payne, Franco and Hitler. Spain, Germany, and World War II, New Haven 2008.

31 B. Koszel, op. cit., s. 42.

32 M. Baumgart, Wielka Brytania wobec wojny domowej w Hiszpanii (1936–1939), [w:] Wojna domowa w Hiszpanii 1936–1939 w polityce międzynarodowej, red. A. Czubiński, Poznań 1989, s. 127–145.

33 Na temat operacji „X” zob. m.in. Y. Rybalkin, Stalin y España: la ayuda militar soviética a la República, Madrid 2007, s. 133.

34 S. Payne, The Spanish Civil War, the Soviet Union and Communism, New Haven 2004, s. 298–299.

35 Szerzej na ten temat zob. Á. Maestro, El oro de Moscú, sí existió, „Razón Española”, Junio–Julio 2002, n. 113; P. Martín Aceña, El oro de Moscú y el oro de Berlín, Madrid 2001; P. Moa, Mity wojny domowej, Warszawa 2007, s. 315–330; Á. Viñas, El oro de Moscú: Alfa y Omega de un mito franquista, Barcelona 1979.

36 S. Payne, The Spanish Civil War..., s. 148.

37 Na początku roku 2016 cena 1 uncji złota wynosiła 1000 euro. http://www.goldprice.org/spot–gold.html

38 W. Krivitsky, In Stalin’s secret service: An Expose of Russia’s Secret Policies by the Former Chief of the Soviet Intelligence in Western Europe, New York 1949, s. 99–100.

39 A. Orłow, How Stalin Relieved Spain of $600.000.000, „Reader’s Digest” 1966, vol. 89, s. 31–43

40 S. Payne, The Spanish Civil War..., s. 150.

41 Y. Rybalkin, op. cit., s. 133.

42 H. Thomas, The Spanish Civil War, New York 1986, s. 450.

43 P. Martín Aceña, op. cit., s. 160–161.

44 Tezę taką stawia, swoją drogą dość krytyczny wobec frankizmu, historyk P. Martín Aceña. Idem, op. cit., s. 158.

45 S. Payne, The Spanish Civil War..., s. 151.

46 Y. Rybalkin, op. cit., s. 140–142.

47 P. Martín Aceña, op. cit., s. 33.

48 „ABC Sevilla”, 15.10.1936, s. 15.

49 G. Howson, Arms For Spain: The Untold Story of the Spanish Civil War, London 1998, s. 136–138.

50 S. Payne, The Spanish Civil War..., s. 156.

51 G. Howson, op. cit., s. 302–303.

52 J. Salas Larrazábal, Intervención extranjera en la guerra de España, Madrid 1973, s. 424.

53 S. Payne, The Spanish Civil War..., s. 157.

54 Ibidem.

55 G. Howson, op. cit., s. 151–152.

56 S. Payne, The Spanish Civil War..., s. 158.

57 Daniel Kowalsky w swoim dziele La Unión Soviética y la Guerra Civil Española na podstawie dokumentów RGVA (Rossijskij Gosudarstwiennyj Wojennyj Archiw) określił liczbę sowieckiego personelu na 2082, jednak zdaniem innych badaczy – w tym Stanleya Payne’a – powinna ona być wyższa i sięgać 3 tys. D. Kowalsky, op. cit., s. 258; S. Payne, The Spanish Civil War..., s. 160.

58 S. Courtois, J. K. Panné, Cień NKWD nad Hiszpanią, [w:] Czarna księga komunizmu, ed. S. Courtois i in., Warszawa 1999, s. 317–318.

59 B. Koszel, op. cit., s. 73.

60 Na temat Brygad Międzynarodowych zob. m.in. D. Kowalsky, The Soviet Union and the International Brigades, 1936–1939, „The Journal of Slavic Military Studies” 2006, no 19, s. 681–704. Spain Betrayed. The Soviet Union in the Spanish Civil War, ed. R. Radosh, M. Habeck, G. Sevostianov, New Haven 2001.

61 S. Payne, The Spanish Civil War..., s. 221–224.

62 G. Redondo, Historia de la Iglesia en España, 1931–1939. La Guerra Civil: 1936–1939, Madrid 1993, s. 96.

63 I. Gomá, Pastorales de la guerra de España, Madrid 1955, s. 191.

64 M. Ramírez Jiménez et al, Las fuentes ideológicas de un régimen, Zaragoza, s. 16–19.

65 R. de la Cierva, Historia del franquismo. Origenes y configuración, Barcelona 1976, s. 101.

66 Na temat postaci Luisa Carrero Blanco zob. m.in. J. Tusell, Carrero. La eminencia gris del régimen de Franco, Madrid 1993.

67 P. Preston, Franco. A Biography, New York 1994, s. 177–178.

68 Na temat formacji religijnej Caudillo zob. m.in. A. Wielomski, Hiszpania Franco. Źródła i istota doktryny politycznej, Biała Podlaska 2006, s. 324–325.

69 Jak słusznie zauważył nawet profrankistowski historyk, Ricardo de la Cierva, „to biskupi, a nie on [Franco – przyp. B.K.], użyli pierwszy raz w sierpniu i październiku 1936 r. idei i terminu «krucjata» jako interpretacji ideologicznej wojny domowej”. R. de la Cierva, op. cit., s. 100.

70 Na temat antymasońskiej polityki Franco zob. m.in. J. Ruiz, Fighting the International Conspiracy: The Francoist Persecution of Freemasonry, 1936–1945, „Politics, Religion & Ideology” 2011, no 12, s. 179–196.

71 A. Wielomski, op. cit., s. 188.

72 A. del Rio Cisneros, España, rumbo a la post-guerra, Madrid 1947, s. 33.

73 L. Suárez Fernández, España, Franco y la Segunda Guerra Mundial, Madrid 1997, s. 49–51.

74 Na temat emigracji hiszpańskiego uchodźstwa do Związku Sowieckiego w ostatniej fazie wojny domowej zob. m.in. D. Arasa, Los españoles de Stalin, Barcelona 2005, s. 29–36.

75 Szerzej na temat relacji niemiecko-hiszpańskich zob. m.in. B. Koszel, Neutralność z wyboru czy przymusu? Hiszpania w okresie II wojny światowej, [w:] Niemcy w polityce międzynarodowej podczas II wojny światowej, red. S. Sierpowski, Poznań 2007, s. 217–230.