2

04/2024 wojewódzki magazyn kulturalny

50 lat

Fot. Maciej Zakrzewski

„Mała Piętnastka” – jeden z dwóch spektakli inaugurujących XXX Międzynarodowy Festiwal Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych w Teatrze Powszechnym w Łodzi, 10 III 2024 r.

3

Kalejdoskop 04/24

Erwin Sówka „Dusza Ziemi”, 2017, olej na płótnie – wystawa „Z Nikiszowca na Bałuty. Malarstwo Erwina Sówki z kolekcji Macieja Balceraka” w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym, czynna do 30 IX

Adres redakcji

Łódzki Dom Kultury

ul. Dowborczyków 18, 90-019 Łódź

tel. 797 326 217

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Informacje o imprezach prosimy przesyłać na adresy

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

kalendarium@ldk.lodz.pl

Redakcja

Bogdan Sobieszek – redaktor naczelny

Aleksandra Talaga-Nowacka

Projekt graficzny

Marta Krzemień-Ojak, Leniva° Studio

Skład

Aleksandra Gruszczyńska

Justyna Purczyńska-Zieleniewska

Druk

SilverPrint

ul. Gliniana 13

91-336 Łódź

Nakład 1350 egz.

Prenumerata

Nie mogą Państwo znaleźć „Kalejdoskopu”

w sklepie lub w kiosku?

Można zaprenumerować go w redakcji.

Wystarczy wpłacić na konto

Łódzkiego Domu Kultury

(44 1020 3352 0000 1002 0014 2562)

kwotę 88 zł, a poczta dostarczy

co miesiąc egzemplarz „Kalejdoskopu”

(jedenaście kolejnych numerów).

Na kalejdoskop@ldk.lodz.pl należy przesłać swoje dane do wysyłki wraz z informacją, od którego numeru ma się zacząć prenumerata.

Na okładce: Obraz wygenerowany przez sztuczną inteligencję w projekcie „Bezdroża AI”– czytaj na str. 20.

4

Redakcja

Człowiek

z epoki AI

Bogdan Sobieszek, redaktor naczelny

Sztuczna inteligencja? Nudy… Mam wrażenie, że to typowa reakcja. Przywykliśmy. Tak straszyli, a tu z dużej chmury mały deszcz. Sprawdziliśmy – wcale nie jest taka inteligentna. Te postawy to objaw społecznej ignorancji, przekonania o doskonałości ludzkiego umysłu, któremu nic nie dorówna. Chodzi jednak o to, że AI jest obcym rodzajem inteligencji, tworzy wewnętrzny model świata zupełnie inny niż ludzki. Tego nie da się porównać. Tworzy nowe treści, choć oczywiście sceptycy twierdzą, że jest tylko narzędziem działającym na zasadzie kopiuj – wklej. Jacek Dukaj w wywiadach przekonuje za to, że teraz algorytmy zajmą się twórczością. Nie rozstrzygając tego sporu, musimy przyznać, że systemy sztucznej inteligencji są wykorzystywane w coraz większym zakresie, zwłaszcza w obszarach opartych na przetwarzaniu wielkich ilości danych cyfrowych. A to znaczy, że AI coraz bardziej zmienia nasze życie. Jesteśmy świadkami przełomu. Powinniśmy zrobić wszystko, żeby się do niego przygotować. Jako społeczeństwo musimy być świadomi, z czym mamy do czynienia. Nie oddawajmy tej wiedzy w ręce „wtajemniczonych” elit, by w jeszcze doskonalszy sposób mogły nami manipulować. Wpływajmy na decyzje rządzących, ograniczając wszechwładzę firm technologicznych – jakkolwiek idealistycznie to brzmi. Żeby rozumieć, co się dzieje, musimy toczyć publiczną dyskusję na temat sztucznej inteligencji. Debata to archetypiczna forma budowania spójności społecznej, jak przekonują autorzy książki „Narodziny wszystkiego. Nowa historia ludzkości”. David Graeber i David Wengrow wskazują, że to społeczności rdzennych Amerykanów, których wspólnym życiem kierowała debata właśnie, a nie hierarchia, posiadanie czy religia, w pierwszej połowie XVIII wieku zainspirowały myślicieli europejskiego oświecenia. Bądźmy więc świadomymi aktorami politycznymi jak nasi pradawni przodkowie. Zaplanujmy naszą przyszłość ze sztuczną inteligencją. ¶

5

Kalejdoskop 04/24

Wstępniak

Spis treści

7 Krew, wojna, tożsamość – sztuka młodych.

Aleksandra Talaga-Nowacka

8 OFF-Północna – siła jednostki

11 Tęsknota za dzieciństwem i odlatujące ptaki.

Magdalena Sasin

16 Wyraz niezgody.

Rozmowa z Ewą Puszczyńską

19 Sukcesy.

Łukasz Barys

Temat numeru

22 Modelowanie przyszłości.

Bogdan Sobieszek

33 Syndrom latarnika.

Mieczysław Kuźmicki

34 Ileż przy tym roboty.

Andrzej Poniedzielski

35 Galeria Kalejdoskopu – VOLT IN HOLT

42 Z tygla eksperymentu.

Aleksandra Talaga-Nowacka

46 Twist in My Sobriety.

Łukasz Maciejewski

48 Teatr istotnych tematów.

Rozmowa z Ewą Pilawską

52 Nie wyjeżdżajcie z tego miasta.

Paulina Ilska

20

6

56 Zmierzch rebelii.

Dariusz Bilski

58 Rzecz o robotnikach.

Bogumił Makowski

60 Łódzkie wędrówki Stefana Sztromajera.

Gustaw Romanowski

62 Kokosz a sprawa łódzka.

Piotr Kasiński

64 Śpiewam od zawsze.

Rozmowa z Lucyną Owsińską

67 Dzień nornika.

Pienisty

68 Kalendarium

35

52

7

Kalejdoskop 04/24

Wyraz niezgody

Dwa Oscary – dla najlepszego filmu międzynarodowego i za dźwięk – pięć nominacji, trzy Brytyjskie Nagrody Filmowe, Grand Prix Festiwalu w Cannes... – to tylko początek długiej listy nagród i wyróżnień dla „Strefy interesów” w reżyserii Jonathana Glazera. Brytyjsko-polsko-amerykańskiego filmu, który wyznacza nową jakość w sposobie opowiadania o Zagładzie. To także kolejny światowy tytuł, którego współtwórczynią jest łodzianka – Ewa Puszczyńska, producentka oscarowej „Idy” i „Zimnej wojny”.

Agata Gwizdała: Pani Ewo, znów to pani zrobiła! Kolejne Oscary dla polskiej ki-nematografii. Zaskoczenie czy konse-kwencja trudnej i twórczej pracy?

Ewa Puszczyńska: Nie ja to zrobiłam, ja pomogłam. To dzieło Jonathana Glazera i całej ekipy biorącej udział w produkcji filmu. Nagrody są konsekwencją trudnej i twórczej pracy. Ale też zaskoczeniem, bo to zawsze jest zaskoczenie, nawet jeśli wszystkie algorytmy wskazują na sukces.

W jakich okolicznościach rozpoczęła się pani filmowa współpraca z Jonathanem Glazerem?

To był maj 2018 roku i festiwal w Cannes. Byliśmy tam wtedy z „Zimną wojną”. Zosta-liśmy sobie przedstawieni. Tam poznałam też Jima Wilsona, który jest brytyjskim producentem „Strefy interesów”. On był w tym projekcie od samego początku, od kiełka pomysłu. Wcześniej z Jonathanem zrobili też głośne „Pod skórą”. Tworzą świetny duet, ich relacja jest bardzo bliska, a ja weszłam do tego projektu jako zupełnie nowa osoba. Ale finalnie w tym trójkącie nam się dobrze pracowało.

Na ile motywacją do tego, by zaanga-żować się w tę produkcję, była też pani osobista historia rodzinna związana z obozami koncentracyjnymi?

To miało znaczenie. U mnie w domu dużo się o tym mówiło. Chodzi o mojego pra-dziadka ze strony ojca, który był w obozie Stutthof. Mieliśmy bardzo bliskie związki z rodziną z Wybrzeża. Mamy dokumenty, na przykład świadectwo, które przyszło właśnie ze Stutthofu, że dziadek zmarł. Po-tem były tam też jego siostry i kuzynki. Gdy wchodzili Rosjanie, cały obóz został ewa-kuowany. Część więźniów wywieziono na barkach na Bałtyk i tak zostawiono. Wielu uratowali szwedzcy rybacy. Dlatego dwie

8

Rozmowy

Fot. Piotr Kamionka

moje ciotki spędziły dwa lata w Szwecji, dochodząc do siebie, a dopiero potem wró-ciły do Polski. Myślę, że rodzinna historia na pewno miała wpływ na to, że chciałam współtworzyć „Strefę Interesów”.

Dużo mówi się o skrupulatnych, dro-biazgowych przygotowaniach do filmu.

Dyrektor Muzeum Auschwitz-Birkenau Piotr Cywiński określił ten proces nawet jako obsesyjny. Film powstawał oczywi-ście w ścisłej współpracy z historykami z muzeum. Jonathan pytał dosłownie o wszystko. Przez rok szukaliśmy domu, który zagra willę Rudolfa i Hedwigi. W końcu zaadaptowaliśmy pustostan, któ-ry stał bardzo blisko prawdziwego domu Hössów. Scenografowie zadbali o każdy szczegół, tak by odpowiadał tamtej rze-czywistości. Łącznie z tym, że wszystko było kręcone przy naturalnym oświetleniu i to z żarówkami o mocy 40 W, bo takie były używane w latach 40.

Chodziło o wręcz dokumentalne odtwo-rzenie realiów?

Tak, ale nie używaliśmy słowa „dokument”. Mówiliśmy o odtworzeniu „tamtej teraź-niejszości”. Ta zbitka słów była dla nas bardzo ważna, bo tamtą teraźniejszość chcieliśmy zestawić z tą teraźniejszością. Wszystko, co zostało przez nas zdokumen-towane, odtwarzaliśmy jeden do jednego. Na przykład ogród. Tak jak w naszym fil-mie – tam był basen, była zjeżdżalnia dla dzieci, były huśtawki, grządki warzywne, ale były też kwiaty, bo Hedwiga je hodo-wała. Uwielbiała róże. Zresztą w jednym z dialogów w filmie pojawia się wzmianka, że ona co roku wysyłała róże Hitlerowi na urodziny. I to prawda. Ona kochała ten ogród i absolutnie nie chciała wyjeżdżać z mężem, mówiąc że tu jest raj, że nigdy w życiu nie miała tak dobrze, że tutaj ich dzieci są szczęśliwe, zadbane, że są – o paradoksie – na świeżym powietrzu, i że to jest ich miejsce na ziemi.

A wszystko tuż przy murze obozu w Au-schwitz, nad którym unosi się czarny dym z krematoriów.

I staraliśmy się to odtworzyć. Do tego stopnia, że wszyscy główni aktorzy mieli ubrania szyte na podstawie dostępnych fotografii. Jedyne, czego nie mogliśmy zo-baczyć, to kolory, ale musieliśmy je sobie wyobrazić, zastanowić się, jakie były wtedy najbardziej popularne, modne.

To wręcz koronkowa praca jeszcze na etapie przygotowań do zdjęć. A na taką pracę we współczesnej produkcji filmowej chyba rzadko kiedy jest czas i są pieniądze?

Tak, szczególnie pieniądze, choć oczy-wiście czas to też pieniądz. Ale film na szczęście był dobrze sfinansowany. Sprzy-jało nam również to, że budżet zebraliśmy jeszcze przed pandemią, bo potem, choć nie lubię tego określenia – rynek filmowy bardzo się zmienił. Ludzie nie chcą kina artystycznego, więc po pandemii mieli-byśmy dużo mniej pieniędzy. Z drugiej strony dzisiejsza recepcja tego filmu nie potwierdza tezy o braku zainteresowania kinem artystycznym.

Film powstał w całości w Polsce, przede wszystkim w Oświęcimiu, ale część zdjęć była także realizowana w Łodzi. Które?

W Łodzi realizowaliśmy tak zwane dokręt-ki, czyli sceny, których jak się okazało podczas montażu, brakuje do dopełnienia historii czy postaci bohatera. To scena pożegnania Hössa z ukochanym koniem, scena wizyty rudowłosej kobiety w biu-rze komendanta i scena rozmowy telefo-nicznej z Hedwigą po wyjściu z gabinetu lekarskiego.

W „Strefie interesów” obserwujemy dokładnie odwzorowane życie rodziny komendanta obozu koncentracyj-nego. W rozmowach o filmie pada

9

Kalejdoskop 04/24

w

Obraz wygenerowany w projekcie „Bezdroża AI”

Temat numeru

10

w

Nie taka inteligentna?

Mówi się, że to „tylko” generator tekstu na sterydach. Sztuczna inteligencja korzysta jednak z niemal całej wiedzy zgromadzonej przez ludzkość. Rozwija się w tempie wykładniczym (jej możliwości regularnie się podwajają), co człowiekowi nawet trudno sobie wyobrazić. Już zdążyliśmy jednak przyzwyczaić się do niej, zbagatelizować jej znaczenie. Nie zauważymy więc, jak bardzo AI będzie zmieniać nasze życie. A nie jesteśmy na to gotowi, dlatego tak ważne jest, żeby społeczeństwo i politycy zaczęli o tym rozmawiać i szukać rozwiązań. Decyzji w tej sprawie nie wolno pozostawiać firmom technologicznym.

11

Kalejdoskop 04/24

Modelowanie przyszłości

Od kiedy każdy z nas w przeglądarce internetowej mniej więcej przed rokiem uzyskał dostęp do tzw. wielkich modeli językowych – sztuczna inteligencja stała się czymś zwyczajnym. W najlepszym wypadku jest spektaklem, który obserwujemy niczym sceny z filmu sci-fi.

Bogdan Sobieszek

Nie ma dnia, by ten temat nie pojawiał się wśród medialnych doniesień. Jedne straszą, że AI zabierze nam pracę, że ma złą wolę i może unicestwić ludzkość. In-nym razem lekceważą „głupią” techno-logię, która jak stochastyczna papuga, działa na zasadzie kopiuj-wklej. W tle po-wierzchownych narracji kryje się jednak gra interesów potężnych grup wpływu i zapowiedź rewolucji w funkcjonowaniu społeczeństwa. By ludzie byli świadomi zachodzących zmian i zgodnie z własnym interesem mogli próbować wpływać na decyzje rządzących, konieczna jest rze-czowa publiczna debata. Czy sztuka może wesprzeć dialog na temat AI?

Skala i tempo rozwoju generatywnych modeli językowych, czyli systemów, któ-re potrafią rozumieć i generować tekst przypominający ludzki, szkolonych przy użyciu technik uczenia maszynowego na gigantycznych ilościach danych, są ogrom-ne. – Na pierwszy rzut oka widać, jak wielu dziedzin opartych na przetwarzaniu in-formacji dotyczą zmiany wywołane przez korzystanie z tych systemów – mówi Jacek Nagłowski, reżyser filmowy pracujący ze sztuczną inteligencją. – Dlatego niosą one poważne konsekwencje dla społecznego funkcjonowania. Chodzi o wpływ na dzia-łanie instytucji, dystrybucję, sytuację na rynkach pracy i zbytu.

12

Temat numeru

Sprawa jest poważna, dlatego przed Kongresem Stanów Zjednoczonych albo komisją senacką w Waszyngtonie regular-nie odbywają się publiczne wysłuchania w kwestii sztucznej inteligencji. W Unii Europejskiej niebawem wejdzie nowe prawo (w marcu zostało przegłosowane przez Parlament Europejski). Według AI Act na Starym Kontynencie nie moż-na będzie używać sztucznej inteligencji np. w systemach punktacji społecznej, czyli w social scoringu (stosowanym w Chinach), w rozpoznawaniu biometrycz-nym w czasie rzeczywistym w miejscach publicznych, w manipulacjach poprzez techniki podprogowe oraz profilowaniu potencjalnych przestępców.

W cieniu pozostaje olbrzymia ener-gochłonność tego segmentu gospodarki. Firmy rozwijające największe modele językowe nie dzielą się bowiem danymi o poziomie konsumpcji – ile energii potrze-ba do trenowania tych modeli i ile wyma-ga inferencja (wnioskowanie i przewidy-wanie) oraz użytkowanie. Szacuje się, że koszty energetyczne wytworzenia przez

AI jednego obrazu (na przykład w systemie Dalle 2) równe są kosztom naładowania telefonu. Żeby sprostać zapotrzebowaniu przewidywanemu w następnych pięciu latach, konieczny będzie przełom w wy-twarzaniu energii. Bill Gates przy centrach danych Microsoftu projektuje małe reak-tory jądrowe. Sam Altman, szef OpenAI, firmy, która stoi za ChatGPT, inwestuje w badania nad fuzją jądrową.

Jak donosi portal Theverge, w Londynie sieć przesyłowa jest tak przeciążona, że nie można dołączyć do niej kolejnych powsta-jących budynków. Tyle energii pochłaniają centra danych (w tym sektor kryptowa-lut i trenowanie AI). Według tego samego źródła w Irlandii centra danych za chwilę będą konsumowały 1/3 zużywanej w kraju energii. W Virginii w USA, gdzie mieści się najwięcej centrów danych, rozważane jest uruchomienie dieslowskich generato-rów, bo brakuje energii, a w Kansas City

Obrazy wygenerowane w projekcie „Bezdroża AI”

13

Kalejdoskop 04/24

z tych samych powodów zrezygnowano z zamknięcia elektrowni węglowej (podaje portal Moneycontrol).

Dość sceptycznie podchodzimy do prze-widywań, że sztuczna inteligencja pozbawi nas pracy – to dotyczy innych, nie nas. Jednak to już się dzieje. Pracownicy kor-poracji IT doświadczają tego na własnej skórze. Firmy redukują zatrudnienie, bo do pisania programów wykorzystują AI. Jednocześnie oszczędzają w ten sposób środki na trenowanie lokalnych systemów generatywnych. – W Google programiści sami się wyprogramowali z firmy, stwa-rzając model, wyuczony na danych, które oni wyprodukowali przez 25 lat – mówi Nagłowski. – W ostatnim czasie zwolniono tam 13 tysięcy osób (także z powodu post-pandemicznego spadku popytu w sektorze IT).

Wciąż udoskonalane systemy generu-jące wideo będą w coraz większym stop-niu wykorzystywane jako narzędzia do tworzenia produktów audiowizualnych – tanio i szybko, bez scenarzystów, akto-rów, scenografów, ekipy zdjęciowej itd. W połowie lutego firma OpenAI zaprezen-towała przełomowy system Sora, oparty na zupełnie innym myśleniu niż wszystkie dotychczasowe modele. Ten system ma już

znacznie mniejsze problemy z niestabil-nością i niespójnością materiałów wideo. Klipy tworzone przez Sorę niewiele różnią się od wideo kręconego kamerą (trudno zauważyć różnice). – Zarządzający branżą rozrywkową w Hollywood, którzy nadzoru-ją produkcję, nie mogą się doczekać, żeby skonsolidować zawody filmowe i pozwal-niać ludzi – mówi Michał Pabiś-Orzeszyna, filmoznawca z Uniwersytetu Łódzkiego. – Paramount wyrzucił wczoraj 800 osób, prawdopodobnie dlatego, że firma (po-dobnie jak wiele innych) uwalnia zasoby finansowe potrzebne do inwestowania w systemy AI.

– Najśmieszniejsze, że ci szefowie z Hol-lywood za chwilę też nie będą potrzebni – stwierdza Nagłowski.

Sztuczna inteligencja rodzi protesty wobec naruszania przez jej systemy prawa autorskiego i własności intelektualnej. Duże modele językowe trenowane są na już istniejącej twórczości, czasem zapamię-tują te teksty (memoryzują) i wypluwają rezultaty, które są dosłownymi cytatami. „The New York Times” złożył niedawno po-zew przeciwko OpenAI i Microsoft, twier-dząc, że ich systemy ChatGPT i Microsoft Copilot (wcześniej Bing) wytrenowano przy wykorzystaniu treści pisanych przez

14

Temat numeru

Przed rokiem – zaraz po udostępnieniu ChatGPT w przeglądarkach internetowych – ludzie oszaleli na punkcie nowej zabawki technologicznej. Każdy chciał sprawdzić, co to potrafi. W mediach pojawiły się wy-wiady ze sztuczną inteligencją i pytania o sens życia, w szkołach i na uczelniach wy-pracowania i egzaminy pisane przez GPT3. Szybko jednak wystąpiło uczucie rozcza-rowania i AI nam spowszedniała. – Tak łatwo przeszliśmy do porządku nad tym, że to coś może, że napisało wiersz, esej, orzekliśmy: ale słaby jest ten wiersz, a co to za esej – mówi Jacek Nagłowski. – Z jed-nej strony pompowanie oczekiwań oraz porównywanie do możliwości i sposobu

myślenia człowieka, z drugiej – mówienie, że to technologia jak każda inna. Wokół konkretnych narracji tworzą się grupy interesu związane z twórcami systemów, grupy „pokrzywdzonych” przez AI, gru-py, które mówią: „nic wam się nie stanie, używajcie AI”.

Podobną optykę zdaje się prezentować Kate Crawford, autorka książki „Atlas sztucznej inteligencji. Władza, pieniądze i środowisko naturalne”. We wstępie pod-kreśla, że rozmaite definicje AI odzwier-ciedlają interesy, którym akurat służy. Sztuczna inteligencja nie jest autono-miczna, bo daje się sterować (programo-wać, projektować) i zależy od szerszych

Bezdroża AI

autorów „NYT” bez ich zgody oraz że do-puszczają się plagiatów.

Istnieje realne niebezpieczeństwo zmonopolizowania tej sfery przez kilka globalnych korporacji, które proponują swoje systemy AI do wszystkiego. Imple-mentowanie przez instytucje publiczne (np. urząd skarbowy chce mieć fajnego asystenta call center) gigantycznych modeli językowych, działających przez przeglądarkę internetową, oznacza często wysyłanie wrażliwych danych obywateli w niewiadome miejsca poza jakąkolwiek kontrolą. Urzędnicy nie wiedzą, co się dzieje z tymi danymi. Dostają odpowie-dzi od systemu, który jest nieprzejrzysty i nie wiadomo, na czym był trenowany. Nie zawsze te modele się sprawdzają. Wyko-rzystywanie ich do podejmowania decyzji w administracji publicznej niekiedy koń-czy się katastrofą – przed kilku laty głośno było o wadliwie działających algorytmach (czyli wcześniejszych systemach anali-tycznych) stosowanych przez holender-skie organy podatkowe czy australijskie instytucje odpowiedzialne za wypłatę

m.in. emerytur i zasiłków. Efektem były tysiące bezpodstawnych postępowań o wyłudzenia, błędnych wezwań do zapła-ty i nieuzasadnionych blokad rachunków bankowych.

Policja w Wielkiej Brytanii prowa-dzi śledztwo w głośnej sprawie oszustw w państwowej poczcie. Ponad 700 osób na stanowiskach kierowniczych zostało nie-słusznie skazanych za rzekome kradzieże. Fałszywe zarzuty sprowokował system analityczny Horizon, dostarczony przez Fujitsu, który przez 16 lat pokazywał błęd-ne dane. Humorystycznym przykładem braku nadzoru nad wielkimi modelami językowymi jest przypadek linii Air Cana-da, które zostały zobowiązane do zapłaty odszkodowania po tym, jak ich chatbot podał klientowi niedokładne dane doty-czące zniżkowych przelotów na pogrzeb bliskiej osoby, co ostatecznie uniemożli-wiło mu skorzystanie z tej zniżki. Próbując wykręcić się od odpowiedzialności, firma argumentowała, że chatbot stanowił „od-rębny podmiot prawny” i to on, a nie Air Canada odpowiada za zaistniały problem.

15

Kalejdoskop 04/24

16

Wystawa / recenzja

Z tygla eksperymentu

Wystawa „OdłożONE na potem” jest ciekawie zaaranżowana, dzięki czemu dobrze się ją ogląda – podziały przestrzeni i elementy architektury ekspozycji prowadzą widza, ukierunkowują jego spojrzenie, ale dają też wytchnienie od mnogości prezentowanych prac. Wzrok się nie męczy, bo dostaje miejsce na odpoczynek, a same dzieła mogą odpowiednio wybrzmieć.

Aleksandra Talaga-Nowacka

Sztukę podano tu zatem w nowoczesny, przyjemny w odbio-rze sposób, ale… – dlaczego są to wyłącznie prace kobiet? Nic nie tłumaczy takiego wyboru. Tłumaczy się natomiast fakt, że zdecydowanie dominuje tu malarstwo. Tematem jest bowiem malarski eksperyment.

Wystawa inauguruje cykl „Skontrum”, którego założeniem było wyciągnięcie na światło dzienne dzieł przetrzymywanych w magazynach Muzeum Sztuki i zaprezentowanie ich publiczno-ści w ms2 w zastępstwie dotychczasowej (organizowanej przez poprzedniego dyrektora Jarosława Suchana i zdjętej pod koniec 2023 roku) wystawy stałej „Atlas nowoczesności”.

Na wystawę „OdłożONE na potem” z niebytu wydobyto prace około 50 twórczyń – każdej po kilka, jest to więc naprawdę obszerna prezentacja. Tylko czy rzeczywiście z niebytu? W tekście kura-torskim Andrzeja Biernackiego czytamy: „Wystawa podejmuje dyskusję ze zmieniającą się ontologią dzieła sztuki, a także jej wpływem na ekspozycję danego obiektu lub rezygnację z niej. Pokazuje, że zmiany zachodzące w sztuce odwróciły uwagę od twórczości, w której istotną rolę odgrywa praca z kompozycją i tworzywem, jego materialnością, w wyniku której w procesie transmutacji formy powstaje nowe dzieło. Unaocznia także, że często sztuka, dla której ma znaczenie recepcja estetyczna i kontemplatywna, została odsunięta na rzecz tej, w której zna-czenie ma odbiór interaktywny, a nawet wyłącznie konceptual-ny. Wreszcie też wystawa pozwala zastanowić się, jak muzeum XXI wieku, realizując utopię postępu, odsunęło na dalszy plan eksperyment malarski, coraz częściej traktowany jedynie jako

Maria Jarema „Penetracje I”, 1957

17

Kalejdoskop 04/24

gadżet pozbawiony aktualnych odniesień lub istotny tylko, jeśli dotyczy progresyw-nych idei. Z tych powodów wystawa prac malarek z zasobów muzeum, w tym dzieł chronicznie zalegających w magazynach muzeum, nazwana została odłożONE NA PO-TEM. Istnieje wszak obawa, że brak skutecz-nych systemów samoregulacji sztuki może pogłębić ten regres, a dzieła i ich autorki mogą zostać ODŁOŻONE... NA ZAWSZE!”.

Tymczasem w całkiem niedawnej prze-szłości w samym Muzeum Sztuki prezen-towano prace kilku artystek „wydobytych”

teraz z magazynów – i to na wystawach indywidualnych lub w duetach: Wandy Cho-dasiewicz-Grabowskiej (czyli Nadii Léger), Magdaleny Moskwy, R.H. Quaytman, Erny Rosenstein (wystawa z Aubreyem William-sem), Franciszki Themerson (wystawa ze Stefanem Themersonem) czy Teresy Tyszkiewicz. I oczywiście Katarzyny Kobro – której, tak jak i wspomnianym twórczy-niom, z całą pewnością nie grozi odłożenie na zawsze. W przypadku paru innych pre-zentowanych artystek (nie chcę podawać nazwisk, tym bardziej że i tak pozostają

zapomniane) „odłożenie” ich twórczości na półkę raczej nie przyczyni się do upadku cywilizacji…Wszak nie trzeba pokazywać wszystkiego, co kryje się w muzealnych zbiorach.

Wspomniany eksperyment malarski jest rozumiany na różne sposoby, pokazywa-ne prace reprezentują zatem całą paletę stylów – od abstrakcji po realizm – i spo-sobów malowania. To malarstwo czyste i uwzględniające inne niż farba elementy, płaskie i w formie reliefu, podkreślające swą malarskość albo udające fotografię

czy też odwrotnie: niemalarskie obiekty udające obraz.

Rzeczywiście przypomniano tu wiele mało znanych nazwisk, w tym artystek, które miały coś ciekawego do powiedzenia – można więc dokonać paru odkryć. Dla mnie były nimi choćby prace Eugenii Różańskiej (abstrakcyjne obrazy z lat 60. i 70. XX wie-ku), Barbary Pniewskiej (metalowy relief z 1963 r. z formą przypominającą drobno-ustrój), Elżbiety Kalinowskiej-Motkowicz (czarno-białe prace z lat 80. z konturami figur geometrycznych na tle wypełnionym

Jubileuszowe spotkanie w kinie NCKF

Nie wyjeżdżajcie z tego miasta

Paulina Ilska

Czy da się opowiedzieć świat jedną kreską? Pewnie nie, ale umiejętnie pro-wadzona kreska buduje klimat opowieści i zachwyca plastycznością obrazów. Tak skonstruowane animacje obejrzeliśmy podczas jubileuszu łódzkiego studia ani-macji 2D Yellow Tapir Films, obchodzonego pod hasłem „7 filmów na 7 urodziny”.

Yellow Tapir Films powstało w 2017 roku. Założył je Marcin Podolec, absolwent Szkoły Filmowej w Łodzi, specjalizacja film animowany. – Realizując swój debiut „Ol-brzym”, wraz z producentem (Fumi Stu-dio z Warszawy) przeszedłem cały proces realizacji filmu i zdecydowałem się zająć animacją „całościowo”, nie tylko od strony

artystycznej. Zaprosiłem do współpracy producenta i drugi film, „Colaholic”, zre-alizowaliśmy już w ramach Yellow Tapir – mówi Marcin Podolec.

Co jest znakiem rozpoznawczym stu-dia? Prócz realizowania autorskich projek-tów artystycznych świadczy też usługi dla innych firm – tworzy animowane teledyski, wstawki do filmów dokumentalnych, peł-nometrażowych (m.in.: „Silent Tries”, reż. Agnieszka Zwiefka, „Ucieczka na Srebrny Glob”, reż. Kuba Mikurda, „We Have One Heart”, reż. Katarzyna Warzecha).

Jak wyjaśnił Marcin Podolec w czasie jubileuszowego spotkania, czas pandemii okazał się łaskawy dla sektora animacji, bo jego specyfika jest taka, że twórcy dużo pracują przy komputerach, nie trzeba być na żywym planie. Można więc było reali-zować długofalowe projekty.

Wśród najważniejszych osiągnięć, oprócz dokumentalnego „Colaholic”, który zdobył wiele nagród i był pokazywany na zagranicznych festiwalach, Marcin Po-dolec wymienia film „Insekt” – adaptację komiksu Saschy Hommera, „Siostrę” Ka-tarzyny Pieróg i „Zimę” Tomasza Popaku-la i Kasumi Ozeki. „Zima” świetnie sobie

18

Film

Fot. Mikołaj Zacharow

poradziła m.in. na Krakowskim Festiwalu Filmowym w 2023 r., wygrała konkursy polski i międzynarodowy, dostała też jedną z głównych nagród na Międzynarodowym Festiwalu Animacji w Ottawie (OIAF). – To nasz „koń pociągowy”, nagrodzony na po-nad dziesięciu festiwalach, a dopiero się rozkręca, bo jest w obiegu festiwalowym od kilku miesięcy – mówi Podolec. Studio jest też dumne z animowanych teledysków, współpracuje m.in. z Pablopavo, Voo Voo czy zespołem Król.

Ważnym osiągnięciem jest wypraco-wanie własnego stylu i charakteru dzia-łań. Specyfiką pracy w Yellow Tapir jest

wielozadaniowość, jedna osoba potrafi się zająć np. animacją i dźwiękiem, inna pro-dukcją i umowami, jednocześnie pozostając twórcą. – Okazało się, że umiemy to łączyć, a czasem nawet jest to konieczne, bo nadal jesteśmy małą firmą – wyjaśnia Podolec. – Jak widać, da się prowadzić studio bez realizowania dużej liczby komercyjnych zleceń i to nam odpowiada. Świadomie pozostajemy małym studiem, „butikowym”, stosunkowo tanim w utrzymaniu. Możemy dobierać zlecenia, które pasują do profilu Yellow Tapir Films – dodaje.

Jak tłumaczy Monika Głowacka, sze-fowa Łódź Film Commission, zajmowanie się produkcją animacji to nie jest łatwa droga, w przypadku kina artystycznego trudno zarobić na własnych produkcjach, zwłaszcza że to zazwyczaj krótki metraż. Studia wybierają różne ścieżki. Stawiają np. tylko na rozwój, korzystając ze środków publicznych, takich jak dofinansowania z Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Cza-sem zajmują się też serwisem dla innych firm, wchodzą w koprodukcje. – Yellow Ta-pir to studio bardzo konsekwentne w tym, co robi – podkreśla Głowacka. – Z jednej strony stawia na rozwój i swoje projekty,

z drugiej angażuje się w produkcje „usłu-gowe”. Każdy projekt traktuje wyjątkowo. Dzięki temu buduje jakość i swoją pozycję na rynku. To dobry kierunek, o czym świad-czy poziom tych filmów. Z mojego punktu widzenia, także jako koproducenta części tytułów, warto zwrócić uwagę zwłaszcza na filmy „Zima” i „Insekt”.

Podczas jubileuszowego pokazu zoba-czyliśmy w EC1 Łódź – w kinie Narodowe-go Centrum Kultury Filmowej – siedem animacji, z czego dwie zaprezentowano w Łodzi po raz pierwszy: wspomnianą „Zimę” w reżyserii Tomka Popakula i Ka-sumi Ozeki oraz „Ziemniaki” w reżyserii Marcina Podolca.

Kadr z „Siostry”

19

Kalejdoskop 04/24