Tytuł oryginału: The Doctor Who Fooled the World: Science, Deception, and the War on Vaccines

Copyright © 2020 Brian Deer

All rights reserved. Published 2020

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2020

Copyright © for the Polish translation by Katarzyna Bażyńska-Chojnacka and Piotr Chojnacki, 2020

Published by agreement with Aevitas Creative Management,

USA & Book/lab Literary Agency, Poland.

Redaktor inicjujący: Adrian Stachowski

Redaktor prowadzący: Szymon Langowski

Marketing i promocja: Agata Gać

Redakcja: Karolina Borowiec-Pieniak

Redakcja merytoryczna: Paulina Łopatniuk

Korekta: Marta Akuszewska, Karolina Borowiec-Pieniak

Projekt layoutu: Maciej Majchrzak

Skład i łamanie: Stanisław Tuchołka | panbook.pl

Projekt okładki i stron tytułowych: Magda Bloch

Fotografia na okładce: Lindsey Wasson/Reuters/Forum

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej: Dariusz Nowacki

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

eISBN 978-83-66570-34-4

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl

www.wydawnictwopoznanskie.pl

Jakąż misterną wyplatasz sieć,

Gdy chcesz oszustwem mamić!

Walter Scott, Marmion

Prolog

Zmartwychwstanie

Pierwszej nocy prezydentury Donalda Trumpa do sieci trafiło wideo, które wstrząsnęło światem medycyny i nauki. Przedstawia 60-latka w smokingu i czarnej muszce, który szeroko uśmiecha się do telefonu pod niebieskimi i białymi światłami sali balowej w Waszyngtonie.

– Przykro mi, ludzie – mówi z miękkim brytyjskim akcentem, który pasowałby do Jamesa Bonda albo Harry’ego Pottera. – Nie wiem, czy już wrócili. Tak?

Potem powtarza:

– Przykro mi.

Pod jasnobrązową grzywką jego twarz lśni od potu. Białe światło odbija się w szarych oczach. Chodzi, wciąż mówiąc; najpierw w blasku, potem w cieniu, zaciska wargi, jakby szukał słów. Potem odchrząkuje w pięść.

– Patrzę, czy jest tu ktoś ważny. – Rozciąga usta w uśmiechu. – Czy uda mi się ich przekonać.

Obraz drga i jest krótki: dwie i pół minuty filmu wrzuconego na żywo do Periscope, aplikacji do transmisji wideo, z najelegantszego wydarzenia tamtego wieczoru. Dudni stłumiona rytmiczna muzyka. Błyskają światła. Tajni agenci zajmują stanowiska.

Według części widzów – ja oglądałem to w Londynie – mężczyzna wyglądał jak idealny gość na przyjęciu. Ludzie niegdyś mówili, że był „przystojny”, nawet „seksowny”, o posturze sportowca, charyzmatycznym uroku i pewności siebie, która budziła zaufanie. Tamtego wieczoru, w wysokim kołnierzyku i w muszce, mógłby uchodzić za dyplomatę, uszlachconego aktora albo emerytowaną gwiazdę baseballa.

Jednak u wielu osób na całym świecie jego widok wywołał stłumione okrzyki. Wydawało się, że na parkiet wstąpił sam Książę Ciemności. Był to bowiem Andrew Wakefield, niesławny ekslekarz, który został pozbawiony prawa wykonywania zawodu pod zarzutem oszustwa, nieuczciwości i „bezdusznego lekceważenia” cierpień dzieci.

„Niepojęte” – sarkał tamtej nocy na Twitterze gastroenterolog z Teksasu. „Dajcie mi coś na mdłości” – lamentował chemik z Los Angeles. Holenderski badacz autyzmu komentował: „Naprawdę przerażające czasy”, brazylijski biolog: „Rząd dla szarlatanów”, a pewien doktorant z Wyspy Północnej Nowej Zelandii napisał: „Miałem nadzieję, że schował się pod jakimś kamieniem”.

Nic z tego. Ten człowiek upajał się niesławą. Zmuszały go do tego własna natura i trudna sytuacja. Od lat 90. i aresztowania niejakiego Harolda Shipmana – który zabił 200 swoich pacjentów – żaden brytyjski praktykujący lekarz nie spotkał się z taką wzgardą. „New York Times” opisywał Wakefielda jako „jednego z najbardziej napiętnowanych lekarzy swego pokolenia”. Magazyn „Time” wciągnął go na listę „największych naukowych oszustów” w historii. A „Daily News” określił go „hańbą dla świata” pod nagłówkiem:

Hipokrates by zwymiotował

Jego upadek nie był sprawą niedawną, z pewnością trudno go było przeoczyć ludziom Trumpa, którzy sporządzali listę gości na tamten wieczór. Wtedy jego zła sława była już utrwalona, wchłonięta przez kulturę popularną. Rysowano go jako złoczyńcę w komiksie (Fakty w sprawie dr. Andrew Wakefielda), studenci z jego powodu oblewali się potem na egzaminach („Czy raport dr. Wakefielda opierał się na wiarygodnych dowodach naukowych?”), a jego nazwisko stało się w mediach symbolem osobnika niegodnego zaufania.

Andrew Wakefield biologii

Andrew Wakefield polityki

Andrew Wakefield transportu i planowania

A mimo to znalazł się na Balu Wolności w piątek 20 stycznia 2017 roku, trochę po siódmej wieczorem. Za nim, na pierwszym piętrze Centrum Kongresowego Waltera E. Washingtona, pierwsi z gości, szeleszcząc jedwabiami, przechodzili obok ochroniarzy w stronę jaskrawo oświetlonych barów. Trump miał tam później krążyć z pierwszą damą, Melanią, do wtóru My Way, klasyka Franka Sinatry z lat 60.

– Więc, eee, tak, to ekscytujący moment – wyrzuca z siebie Wakefield na nagraniu. – Żałuję, że was tu nie ma.

Ja też żałuję.

Cztery dni później odebrałem telefon. Czy mógłbym napisać 800 słów o tym wydarzeniu? Przez 13 lat, z przerwami, śledziłem Wakefielda dla londyńskiego „Sunday Timesa”. Dzięki ogólnokrajowym nagrodom dziennikarskim, a nawet doktoratowi honoris causa stałem się Abrahamem Van Helsingiem dla naszego hrabiego Draculi, który teraz najwyraźniej wstawał z grobu.

Najwcześniej zainteresowano się nim po mojej stronie Atlantyku, w Zjednoczonym Królestwie Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Wtedy był nikim: lekarzem bez pacjentów w trzeciorzędnym londyńskim szpitalu i szkole medycznej. Gastroenterologiem z laboratorium, niegdyś na praktyce z chirurgii jamy brzusznej, najlepiej definiowanym przez to, kim nie był. Nie był wirusologiem, immunologiem ani epidemiologiem. Nie był neurologiem, psychologiem ani psychiatrą. Nie był pediatrą ani w ogóle klinicystą.

W miarę upływu czasu jednak stał się graczem na skalę światową – człowiekiem, który odcisnął piętno na całych narodach. Nie oferował jednak leczenia ani wiedzy naukowej. Przyniósł epidemię strachu, poczucia winy i choroby. Te zostały przeniesione do Stanów Zjednoczonych, a stamtąd wszędzie, gdzie tylko rodzą się ludzie. Jak ujął to zjadliwy wstępniak z „New Indian Express”:

Czy jeden człowiek może zmienić świat? Spytajcie Andrew Wakefielda.

Po raz pierwszy usłyszałem jego nazwisko w lutym 1998 roku przy okazji raportu czy „artykułu”, który opublikował w jednym z najważniejszych czasopism medycznych, „The Lancet”. W pięciostronicowym tekście na cztery tysiące słów twierdził, że odkrył straszliwy nowy „syndrom” uszkodzenia mózgu i jelit u dzieci. „Oczywistym czynnikiem wyzwalającym”, jak nazwał go na stronie drugiej, było szczepienie rutynowo obejmujące setki milionów. Później mówił o „epidemii” krzywd.

W miarę upływu czasu odniósł się w zasadzie do każdej szczepionki, od tej przeciwko zapaleniu wątroby typu B po tę przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego. Na początku jednak skupił się na jednej – szczepionce skojarzonej: przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR). Uważał ją za przyczynę narastającej fali „regresywnego” autyzmu, w przypadku którego dzieci tracą zdolność mówienia i nabywania umiejętności. „Dotknięte nim muszą żyć we własnym, cichym świecie, niezdolne do komunikowania się” – ostrzegał.

Nic dziwnego, że w całej Wielkiej Brytanii młodzi rodzice wpadli w przerażenie. Ze szpitala, w którym Wakefield pracował – a konkretniej z macierzystej szkoły medycznej – wszczął krucjatę, wywołując w publicznej ochronie zdrowia kryzys, jakiego nie widziano od początku epidemii AIDS. Liczba zaszczepionych spadała. Śmiertelne choroby wróciły. A niezliczeni rodzice dzieci z problemami rozwojowymi, którzy zgodnie z zaleceniami lekarzy szczepili swoje potomstwo, przeżywali męki samooskarżeń.

Jestem taka rozgoryczona i zdezorientowana. Czuję się winna.

Osiem lat temu jako rodzic popełniłem tragiczny błąd.

Przekonywaliśmy samych siebie, że to nie nasza wina. Teraz wiemy, że jednak nasza.

W tamtym czasie go ignorowałem. Zajmowałem się szczepionkami i uznałem, że jego artykuł cuchnie. Odkrycia były zbyt gładkie, zbyt prosto wszystko objaśniały. Ale uznałem, że nie da się ich sprawdzić. Śledztwa medyczne (szczególnie w sprawach łapówek i przekrętów przemysłu farmaceutycznego) należały do moich największych dokonań i uważałem, że odkopanie dowodów na to, czego dopuścił się Wakefield, zajmie więcej niż pokolenie. Są zagrzebane w skarbcach tajemnicy lekarskiej, równie dostępne jak zwroty podatkowe Trumpa.

Ale potem, pięć lat później, wszystko się zmieniło wskutek zamówienia na artykuł. Wówczas „doktor MMR” był tak sławny w Wielkiej Brytanii, że jakakolwiek nowa informacja dałaby „niezły spektakl”, jak mawiali dziennikarze w złotym wieku prasy drukowanej. Przeprowadziłem więc wywiad z matką chłopca dotkniętego zaburzeniami rozwojowymi, którego dane zostały ukryte w artykule w „Lancecie”. I taki był początek końca Wakefielda.

Nie poszło łatwo. Odmówił udzielenia wywiadu i uciekał, kiedy próbowałem zadawać mu pytania. Bronił go „Lancet”. Chronił go medyczny establishment. Inni dziennikarze zaczęli ze mną wojnę. Ale ja drążyłem, zadawałem pytania, zbierałem dokumenty i odpierałem pozwy, którymi próbował zamknąć mi usta, i wreszcie artykuł Wakefielda został wycofany jako „całkowicie fałszywy”, a kariera lekarska autora dobiegła końca.

„Wielu ludzi wprowadziło artykuły do »Lancetu«” – żartowałem z nieskromną bezwstydnością. „Ale ja jeden wyprowadziłem”.

Reporterzy tacy jak ja lubią to nazywać „rezultatem”. Planowałem wówczas zająć się innymi pomysłami. Od dawna przymierzałem się, żeby zaatakować statyny – megahit, grupę leków antycholesterolowych – włącznie z najpowszechniej przepisywanymi wówczas lekarstwami. Nie dlatego, że wiedziałem coś, na co nie wpadł nikt inny, ale dlatego, że w przypadku Big Pharmy zawsze jest coś na rzeczy – i tak jak Mount Everest, temat po prostu tam był.

Ale w przeciwieństwie do Shipmana, zabójcy, który zmarł w celi, Wakefield nie zszedł ze sceny. Od początku starał się, by zauważono go w Ameryce: pojawił się w programie publicystycznym 60 Minutes, zwracał się do komisji kongresowych i snuł się po konferencjach antyszczepionkowców.

A teraz został zauważony przez „Donalda”.

„Kiedy dorastałem, autyzm nie był realnym problemem, a teraz znienacka mamy epidemię” – stwierdził przyszły 45 prezydent Stanów Zjednoczonych, gdy był jeszcze miliarderem od nieruchomości i producentem reality show. „Każdy ma teorię” – powiedział lokalnej gazecie, zanim przypuścił jednoosobową ofensywę na Twitterze. „Moja teoria – a zbadałem ją, ponieważ mam małe dzieci – moja teoria to szczepienia”.

To nie była jego teoria. Podebrał ją Wakefieldowi, bez względu na to, czy znał jej pochodzenie, czy nie. I zaledwie trzy miesiące przed wyborami, które wprawiły świat w osłupienie, pewien republikański chiropraktyk i hojny darczyńca, zapewniający usługi medyczne i prawne ofiarom wypadków samochodowych, doprowadził do ich spotkania twarzą w twarz. Naradzali się przez prawie godzinę w Kissimmee na Florydzie, potem pozowali do zdjęcia obok flagi stanowej: Trump z otwartymi ustami, jakby nie umiał przestać mówić, Wakefield uśmiechnięty, z rękami złożonymi w okolicach krocza, w czarnej marynarce, niebieskich dżinsach i jasnobrązowych butach o zdartych czubkach.

Mieli ze sobą tyle wspólnego. I jestem pewny, że Wakefield to wyczuł. Pod wieloma względami należeli do tego samego gatunku. Wówczas obaj gorączkowo przemierzali kraj (jeden w robionym na zamówienie boeingu 757, drugi zaś czarnym autokarem), goniąc zadziwiająco podobne cele. Priorytetem kandydata była biała klasa pracująca. Skrzywdzona. Gniewna. Opuszczona. Ekslekarz tymczasem szukał konkretnych rodziców – rodziców dzieci z autyzmem i podobnymi zaburzeniami – którzy też czuli się skrzywdzeni, rozgniewani i opuszczeni.

Ludzie niekiedy mówią o byciu „w spektrum” tak, jakby to było coś modnego: błąd oprogramowania. I może faktycznie to błąd oprogramowania. Jednak dla rodziców dzieci z głębokim autyzmem jego pierwsze symptomy zawsze zapowiadały rozpaczliwe przedzieranie się przez labirynt nadziei i strachu.

Kto tego nie przeżył, musi spróbować to sobie wyobrazić. Wasz największy skarb, który urodził się tak doskonały, teraz zaczyna mówić i chodzić. I wtem, czasami niezauważalnie, a czasami bardzo nagle, pojawia się zmiana. Coś jest nie tak. Dziecko nie mówi, nie chce być przytulane albo obsesyjnie ogląda swoje palce. Być może ma głębokie upośledzenie.

Potem zjawia się bohater i głosi coś, co brzmi jak rozwiązanie zagadek, których inni nie umieją rozwikłać. Jak powiedział „New York Timesowi” jeden ze współpracowników Wakefielda: „Dla naszej społeczności Andrew Wakefield jest Nelsonem Mandelą i Jezusem Chrystusem w jednej osobie”.

Inni porównywali go do włoskiego astronoma Galileusza, który walczył z Kościołem rzymskokatolickim. „Jeden z ostatnich uczciwych lekarzy w świecie zachodnim […], geniusz […], promień naukowej uczciwości […], błyskotliwy badacz kliniczny o najwyższych standardach moralnych […], niewiarygodna odwaga, prawość i pokora”.

W takiej wersji wydarzeń ten człowiek jest wizjonerem zniszczonym przez cyniczny spisek. Jak sam twierdził, nie zrobił nic złego. Każdy wysunięty przeciwko niemu zarzut był kłamstwem. Wolał uważać się za ofiarę odrażającej zmowy – spisku zawiązanego przez rządy, firmy farmaceutyczne i przede wszystkim przeze mnie – ukrywającej straszliwe krzywdy wyrządzane dzieciom.

„To była strategia” – mówił o rewelacjach, które go zniszczyły. „Rozmyślna strategia. Strategia public relations, żeby powiedzieć: »dyskredytujemy tego człowieka, izolujemy go od kolegów, niszczymy jego karierę i mówimy innym lekarzom, którzy ośmieliliby się w to wmieszać: tak stanie się również z wami«”.

Ale podczas gdy w tamtym roku Trump mówił o nadziei – w kampanii pod hasłem „Uczyńmy Amerykę znów wielką” – Wakefield, jeżdżąc po Stanach Zjednoczonych, niósł ze sobą jedynie cień cierpienia. Zaledwie kilka tygodni przed balem sondaż YouGov wskazywał, że niemal jedna trzecia Amerykanów boi się, iż szczepionki „zdecydowanie” lub „prawdopodobnie” wywołują autyzm. Poziom zaszczepienia spadał, ponieważ rodzice pędzili do pediatrów, by uzyskać dla swych maluchów zwolnienie od zastrzyków. Niecałe trzy miesiące po wieczorze inauguracyjnym na całym globie ponownie wybuchła odra, którą uważano za opanowaną.

Doniesienia nadeszły najpierw z Minnesoty, gdzie Wakefield prowadził swoją kampanię. Potem napłynęły kolejne – z Europy, Ameryki Południowej, Azji i Australazji, gdy choroba niegdyś uznana powszechnie za wyplenioną wróciła, by siać niemoc i zabijać. A w czasie, kiedy nowy prezydent zaczął starania o reelekcję, Stany Zjednoczone doświadczyły jej najgorszego wybuchu od trzech dziesięcioleci, organizacje międzynarodowe wskazywały zaś „postawę antyszczepionkową” jako jedno z dziesięciu największych zagrożeń dla zdrowia ludzkiego.

Nie chodziło tylko o jednego człowieka. Byli inni guru – szczególnie aktorka Jenny McCarthy i prawnik Robert Kennedy – którzy krytykowali szczepienia. Kontrowersje sięgają tysiąca lat wstecz, kiedy to Chińczycy nauczyli się chronić przed ospą prawdziwą. Ale to Wakefield sięgnął po tytuł współczesnego „ojca ruchu antyszczepionkowego”. I tak jak w przypadku L. Rona Hubbarda, który wymyślił scjentologię, albo Josepha Smitha, który otrzymał złote płyty mormonów, nie potrzeba wykładów o -izmach i -ologiach, by ocenić wartość głoszonych przez nich wierzeń. Wystarczy znać człowieka.

Według mnie jego historia przypomina Czarnoksiężnika z Krainy Oz: to opowieść złożona. Oto bohater na krętej drodze, z prawdziwymi ludźmi i szczególnymi danymi, które mają zadziwić albo rozgniewać każdego rozsądnie myślącego czytelnika. Ale wyłania się z niej inna opowieść, gdy po wypowiedzeniu zaklęcia: „Ujawnij się” bez osłonek widzimy, jakie zastosowano sztuczki. Kurtyna się podnosi i ukazuje maszynerię. Czarnoksiężnik zostaje obnażony.

Wiedział, co robi. Czuł, że ma rację. Reguły obowiązywały frajerów. On był wyjątkowy. Ale droga na bal Trumpa była jego własnym rozpaczliwym poszukiwaniem: przez złowrogą stronę nauki, która zagraża nam wszystkim. Jeśli on mógł zrobić to, co zrobił – a pokażę, jak to dokładnie wyglądało – to co inni robią w szpitalach i laboratoriach, w których pewnego dnia możemy szukać ratunku? I kto jeszcze oszukuje świat, kryjąc się za charyzmą i mówieniem o spiskach?

Śmiejąc się do telefonu na Balu Wolności, Wakefield kończy radośnie obietnicą: „Wrzucę parę zdjęć Donalda”.

Ekslekarz bez pacjentów powrócił.

Wielkie idee

Rozdział pierwszy

Olśnienie nad piwem

W jakimś wyimaginowanym wszechświecie mógłby być czczony jako profesor sir Andrew Wakefield. Dwa dziesięciolecia przed zaproszeniem na bal Trumpa celem, który go przyzywał jak kiwający nań wielki kościsty palec, nie był Waszyngton ani żadne miejsce w Ameryce, ale sala koncertowa w centrum Sztokholmu. Marzył, jak mówili ludzie, by ubrany w biały frak niczym Fred Astaire odebrać złoty medal z rąk króla Szwecji.

„Trzeba ich było słyszeć w stołówce” – opowiadał mi jego dawny kolega. „Rozmawiali o Nagrodzie Nobla”.

Ale do tego – czy jakiegokolwiek innego – wszechświata prowadziła ta sama brama: portal do wszystkich możliwości, jakie się przed nim otwierały. Stała wtedy – jak stoi dzisiaj – na Beacon Hill: wysoko nad Bath w hrabstwie Somerset, półtorej godziny pociągiem na zachód od Londynu. Tu znajdziemy wejście do jego domu rodzinnego oraz wyjście na wszystkie drogi, którymi wędrował.

To nie jest furtka ze sztachet, bo to nie Przygody Tomka Sawyera. Sądzę, że rama waży ponad tonę. Składa się z dwóch ponad trzymetrowych doryckich kolumn i pasujących do nich pilastrów, z ozdobnie rzeźbionym fryzem wzdłuż schodkowego architrawu, i przypomina wejście do wiktoriańskiego mauzoleum albo boczne drzwi do Koloseum. Mówi o bogactwie, klasie, autorytecie i prawie. Nadproże zdobi napis:

HEATHFIELD

„Heath” pochodzi od Jamesa Heatha, przedsiębiorcy, który opatentował własny „wózek z Bath”. Był to zgrabny, pchany ręcznie albo ciągnięty przez kucyka mały wózek ze składanym daszkiem albo budką. Zyski z wynalazku poszły na dom (chociaż ponoć sam James nigdy tu nie mieszkał) na urwistej skarpie moreny obfitującej w skamieniałości, ze zboczami niczym w San Francisco. Budynek spoglądał, i nadal spogląda, przez dolinę rzeki Avon na bladożółte miasto wzniesione z wapienia oolitycznego, dziś wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Kamienna rezydencja o sześciu sypialniach – „willa w stylu włoskim” – została ukończona w 1848 roku. Poniżej jej szaroniebieskiego dachu i wysokich, wysokich iglic kominów znajdują się dwa piętra o wysokich sufitach i wielkich oknach, pokoje rodzinne, a pod nimi, w przyziemiu wkopanym w morenę, niegdyś kwaterowały pokojówki i kucharki. Te dwie społeczności łączyła ukryta sieć drutów, połączonych na jednym końcu z metalowymi dźwigienkami przy kominkach, a na drugim z brzęczącymi dzwonkami. Do połowy XX wieku te urządzenia zdążyły zardzewieć. Nie można jednak zapomnieć, że istniały.

W latach 60. i 70. XX wieku mieszkała tutaj, według wszelkich relacji szczęśliwie, rodzina Wakefieldów – dwoje dorosłych i pięcioro dzieci. Dom, z huśtawką zawieszoną w futrynie i stukaniem psich pazurów na parkiecie, tonął w chaosie. Ale wśród przepychanek, jak pamięta matka, Bridget Matthews, jej drugi syn – przyszły krzyżowiec – był oazą spokoju i posłuszeństwa.

„Był najmniej sprawiającym kłopoty dzieckiem, prawdziwy konformista” – opowiadała mi tonem, który zdradzał, że wkłada dużo wysiłku w wyjaśnienie tego. „Kiedy był mały, to jeśli się na niego nakrzyczało i powiedziało: »Masz bałagan w pokoju«, patrzył na ciebie i mówił: »Przepraszam, mamusiu«”. Nigdy nie powiedziałby: »Rany, nie mam czasu na sprzątanie« albo to czy tamto, jak inni. I to ci odbierało cały impet”.

Oboje rodzice byli lekarzami – podobnie jak ojciec i dziadek Bridget – co czyni z Andrew medyka w czwartym pokoleniu. Jeśli tak znakomity rodowód nie gwarantował wielkości, to przynajmniej uzasadniał ambicję. W uparcie klasowej kulturze Anglii Andrew rezydował nad schodami: obdarzony przywilejem pociągania za dźwignie życia i zwolniony z odpowiadania na jego dzwonki.

Największym wzorem był dla niego ojciec, Graham Wakefield, patrycjusz i neurolog o imponujących warunkach fizycznych, który osiągnął najwyższą możliwą pozycję w National Health Service, Narodowej Służbie Zdrowia – konsultanta – w Royal United Hospitals po drugiej stronie doliny. Specjalizował się w leczeniu mózgu w czasach przed urządzeniami skanującymi, niektórzy więc sądzą, że wskutek tego nabrał skłonności do wyrażania kategorycznych opinii, zanim poznał wszystkie fakty. Bez obrazu ze skomputeryzowanej tomografii czy rezonansu magnetycznego jego diagnozy opierały się nie tyle na wiedzy medycznej, ile na obserwacji, wywiadzie i zgadywaniu.

Konsultanci neurolodzy byli bogami wśród bogów. Obchody wyglądały jak majestatyczne procesje. „Potrafił wypytać cię bardzo szczegółowo” – wspominał jeden z lekarzy stażystów. „Ale nie służyło to upokorzeniu czy wprawieniu w zakłopotanie. Miał czas na wyjaśnienia. Każdy pacjent stawał się kolejną okazją do wykładu. »Co to znaczy?«, »Jak głęboka jest rana?«, »Co według pana jest przyczyną?«”.

Graham był zapracowanym klinicystą, ale przez krótki czas zajmował się badaniami, opublikował też artykuł w „Lancecie”. W październiku 1969 roku był drugim z trzech autorów trzystronicowego tekstu o witaminie B12 i neurologicznych powikłaniach w cukrzycy. Publikacja zawierała tabele z danymi ośmiorga pacjentów z Royal United oraz dodatek z ostatniej chwili z czterema późniejszymi przypadkami. Wysłane pocztą czasopismo wylądowało na wycieraczce w Heathfield w czasie, gdy Andy miał 13 lat.

Bridget d’Estouteville Matthew (tytułowana też „panią Wakefield”) stanowiła yin dla yang swojego męża. Była solidną lekarką rodzinną czy też „lekarką ogólną”, pełną zdrowego rozsądku i empatii. Poznała Grahama podczas studiów w St. Mary’s Medical School w dzielnicy Paddington w zachodnim Londynie. Miała nerwy ze stali i twardy charakter, który ukształtował się podczas drugiej wojny światowej, kiedy ewakuowano ją do Nowego Meksyku. Popłynęła tam z trzema siostrami, mając dziesięć lat, a cztery lata później wróciła na okręcie wojennym.

„Nie boi się niczego, ma stanowczy podbródek, silną wolę i piracki temperament” – ostrzegał jej wojennych opiekunów ojciec, Edward Matthews, zanim jego dzieci przepłynęły ocean. „Ma w sobie rys okrucieństwa, pod którym ukrywa wrażliwość, i może rzucać najzłośliwsze uwagi, by zmiażdżyć przeciwników”.

Ale Wakefield dorastał wpatrzony nie tylko w rodziców. Nad Heathfield górowało jeszcze wyższe drzewo. Jego dziadek Edward („mów mi Ted”) był psychiatrą w Royal United i zachował w domu gabinet do konsultacji. Wykładał także w St. Mary’s (jak wcześniej jego ojciec), a gdy zięć czynił postępy jako lekarz zajmujący się mózgiem, Edward doskonalił się jako specjalista od umysłu.

Jego wielkim osiągnięciem była książka dla chłopców Sex, Love and Society (Seks, miłość i społeczeństwo). Wydana w 1959 roku, kiedy skończył 60 lat, miała być „próbą odkrycia podstawowych modeli umysłu”. Jednak ten umysł w większej części był jego własnym. Gdy nastały swingujące lata 60., wykorzystywał swoje pióro do prowadzenia kampanii przeciwko pozamałżeńskim stosunkom seksualnym, prostytucji, homoseksualizmowi i „rosnącej agresywności” kobiet.

„To twarz Heleny trojańskiej tysiąc okrętów wyprawiła w morze” – odnosił się do tej kwestii, nawiązując do greckiego mitu – a nie gwałtowność jej języka czy siła jej mięśni”. Jego książka, zadedykowana wnukom, Andrew, Charlesowi i Richardowi, stanowiła antidotum na jałowe przyjemności. „Chłopiec, który się masturbuje, jest zawsze rozdrażniony i zmęczony” – ostrzegał. „Jeśli czujesz, że musisz się masturbować wbrew swoim dobrym intencjom, zrób to i skończ jak najszybciej”.

Młody Andy miał prawie trzy lata, gdy w świat szły takie złote rady. Nie jest jasne, czy później się do nich stosował. Andrew Jeremy Wakefield urodził się w poniedziałek 3 września 1956 roku w Canadian Red Cross Memorial Hospital koło Taplow w Berkshire, 65 kilometrów na zachód od Londynu. Wybudowana na ziemi podarowanej przez rodzinę Astorów z Nowego Jorku i opłacona przez rząd z Ottawy placówka była północnoamerykańskim wkładem w tytaniczne boje Wielkiej Brytanii w pierwszej i drugiej wojnie światowej.

Gdy Andrew się urodził, jego rodzice byli lekarzami stażystami i niedawno założyli rodzinę, co przypieczętowały narodziny pierwszego syna. Mieszkali w domu w Gloucestershire, a potem przenieśli się do Bath, by ostatecznie przekroczyć potężną bramę Heathfield, kiedy zaczął się okres stabilizacji.

Edukację Andrew odebrał na miejscu, w prywatnej szkole Króla Edwarda w Bath, założonej w 1552 roku, gdzie szczególnie nie błyszczał. Jego matka zwierzyła się, że musiał dwa razy pisać egzaminy końcowe, żeby dostać się do St. Mary’s. „Nie powiedziałabym, że zdał celująco” – powiedziała mi. „Właściwie musiał poprawiać”.

Jednak już w szkole Króla Edwarda pojawiła się u chłopca jedna cecha wyróżniająca: naturalna „charyzma”, o której mówili ludzie i która przydała mu się w przyszłości. Wyjątkowa zdolność podbijania ludzkich serc po raz pierwszy i nader dobitnie objawiła się w sporcie. „W szkole średniej był kapitanem drużyny rugby” – wspominała Bridget. „A potem – dodała – prefektem”.

Tak samo wyglądało to po przyjęciu do St. Mary’s: akademicko nijaki, ale błyskotliwy towarzysko, znów lansował się jako kapitan drużyny rugby. Prowadził ją i zajmował kluczową pozycję jako wiązacz młyna w koszulce z ósemką. Innych graczy identyfikowano z nazwami pozycji – powiedzmy „filar” albo „łącznik ataku” – ale „Wakers”, jak o nim mówiono, odgrywał rolę określaną po prostu numerem. W trakcie rajdów, w centrum walki, ósemka potrzebuje ogromnej siły, sprawności, giętkości i odwagi, żeby szarżować na przeciwnika.

– To typowy facet z Mary’s – poinformował mnie burkliwie stary, zrzędliwy autor historii klubu rugby, kiedy zadzwoniłem do niego po opinię o graczach. – Czytał książkę lorda Morana.

– O. Jak się nazywała?

– Anatomia odwagi.

– Rozumiem.

Wakefield miał odwagę. I potrzebował jej, żeby przetrwać dwa weekendy na pozycji „ósemki”, nie mówiąc o dwóch dziesięcioleciach mieszania szczepionek z błotem. Jednak odwaga podsycana paliwem ambicji może pchnąć człowieka na drogę, na której szaleją światowe wiatry. Sukcesu lub porażki. Chwały lub winy. Sławy lub hańby. Przyjemności lub bólu. Życie może pójść w tę stronę lub w tamtą.

Jego plan A na karierę przewidywał profesurę z chirurgii. „W razie wątpliwości – wytnij to”, i tyle. Chirurdzy to nadal najbardziej zadufani w sobie lekarze; w Anglii są przywiązani do osobliwego średniowiecznego zwyczaju rozróżniania chirurgów od zwykłych „doktorów” przez dodawanie „pan” lub „pani”. Pielęgnują ten snobizm od czasów krwawych jatek, kiedy w razie potrzeby usunięcia jakiejkolwiek części ciała bliscy zabraliby pacjenta do cyrulika.

„Andrew zawsze chciał być chirurgiem” – powiedziała mi jego matka. „Już jako dziecko naszywał łaty na swoje spodnie, i to zawsze bardzo pięknie. I zawsze chciał być chirurgiem. Nigdy nie wspominał, że chciałby być kimś innym”.

Pragnął tej profesury. I gdyby został przy chirurgii, moim zdaniem na pewno spełniłby to marzenie. Jednak kiedy bliżej przyjrzał się tej dziedzinie, najpierw jako student, potem jako lekarz stażysta, odkrył, że nawet najbardziej bohaterskie cięcie i szycie nie dawało mu tego, czego potrzebował w życiu. Resekcja jelit robiłaby różnicę pacjentom. Ale jego marzenia wyrastały ponad to.

Rozwód z życiowym planem obejmującym skalpele i kleszcze nastąpił dopiero w 30. roku życia. Po skończeniu St. Mary’s w 1981 roku Wakefield odbył wiele stażów, głównie w okolicach Londynu, a potem wyjechał do Kanady na dwuletnie stypendium w Toronto General Hospital.

W owym czasie środowisko czołowych chirurgów tej placówki wrzało. Tamtejsze grube ryby rywalizowały o palmę pierwszeństwa. Zamierzały pokonać rywali, dokonując przeszczepu jelita, a był to najbardziej heroiczny wyczyn, jaki został na ich liście celów. Wakefield jednak zajął się pracą w laboratorium – jego matka mówiła o tej zmianie: „tak się sprawy ułożyły” – która zapewniała widoki na osiągnięcia większe niż wymiana narządów, ważne nie tylko dla pacjenta, ale i świata.

Był siódmym z ośmiu autorów pierwszego artykułu o zatruciach wywołanych przez baterie rtęciowe. Przy następnej publikacji jako czwarty z siedmiu zbierał laury za studium o kwestiach odporności u szczurów. „Robił dużo bardzo dobrych badań” – powiedział wiele lat później „Toronto Star” profesor chirurgii Zane Cohen. „Na pewno nie jest zepsuty”.

Ale wtedy – w 1987 roku – dało o sobie znać dziedzictwo Heathfield. W skrócie nazwę to potem „olśnieniem nad piwem”, kiedy wiatr ze świata po raz pierwszy uderzył w jego drzwi. O ile wiem, publicznie wspomniał o tym tylko raz: w wywiadzie dla londyńskiego dziennikarza Jeremy’ego Laurance’a, z którym niegdyś krótko dzieliłem gabinet.

Zdarzyło się to w barze w centrum Toronto w mroźny zimowy wieczór. Wakefield siedział, jak to opisuje artykuł, z pintą swojego ulubionego irlandzkiego ciemnego piwa, samotny, stęskniony za żoną, Carmel, kiedy po raz pierwszy objawił mu się łańcuszek idei, które zdefiniowały jego życie. W nich miał początek dalszy ciąg jego historii.

W tamtym czasie świętym Graalem gastroenterologii były nieswoiste zapalenia jelit, zwane też nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit. W ujęciu klasycznym istnieją dwa takie schorzenia: wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna[1] – z których Wakefield weźmie na celownik tę drugą. Nazwana na cześć dociekliwego Burrilla B. Crohna i po raz pierwszy kompleksowo opisana w latach 30. XX wieku, niekiedy tak się nasila, że niszczy układ pokarmowy. Mimo to naukowcy nie mogli uzgodnić poglądów na jej przyczyny. Większość uważała ją za reakcję autoimmunologiczną, być może uruchamianą przez bakterie lub sposób odżywiania.

Jednak za oceanem, patrząc w kremową pianę guinnessa, Wakefield doznał objawienia. „A co, jeśli nieswoiste zapalenie jelit wcale nie jest chorobą jelit – Laurance zapisał jego myśl z tamtego kluczowego momentu – ale chorobą naczyniową wywołaną przez utrudnienia w dopływie krwi?”

To ważniejsze, niż się nam wydaje. Właściwie to epokowe. A w Kanadzie Wakefield posunął się dalej. Postawił hipotezę, że ostatecznym winowajcą jest wirus wywołujący zapalenie i śmierć komórek w naczyniach krwionośnych. Była to odważna spekulacja, która wpłynęła na jego życie. Gdyby miał rację i szczególnie jeśli potrafiłby wskazać tego wirusa, spłynęłyby na niego wszelkie zaszczyty.

Wirus? Czemu nie? To były lata 80. XX wieku. Epoka AIDS. Chociaż próby połączenia tajemniczych chorób z czynnikami zakaźnymi pobudzały wyobraźnię lekarzy wizjonerów i naukowców od stuleci, ktokolwiek wkroczyłby na arenę i odkrył przyczynę choroby Crohna, zasłużyłby na złote medale.

Nie chodziło nawet o to, że na chorobę Crohna cierpiało wielu ludzi; szacunki mówią, że co roku zapadało na nią mniej niż 6 na 100 tysięcy osób. Fascynacja wynikała raczej z tajemniczości wroga, który pokonał najodważniejszych i najbłyskotliwszych. Geograficznie przeważał raczej na północy niż na południu; powszechniejszy był w miastach niż na obszarach wiejskich; częstszy wśród palaczy; występował u osób spokrewnionych, a – co najbardziej przykuwało uwagę – prawdopodobieństwo jego znalezienia było większe u tych, których domy wcześnie wyposażono w kurki z ciepłą wodą.

Wtedy Andrew znalazł w sobie odwagę. Pod koniec stypendium porzucił skalpel na zawsze. Zamiast niego przywdział laboratoryjny fartuch w jednej z pośledniejszych szkół medycznych w Londynie. Utknął w szpitalu Royal Free, gdzie spędzi następne 30 trudnych lat i będzie starał się zrealizować obietnicę, którą złożył sobie w tamtą mroźną noc w Toronto.

Z perspektywy czasu należy uznać, że miał wiele atutów. Pewność siebie i charyzma pomagały mu tworzyć zespoły i nimi kierować. Medycyna to mieszanka inspiracji i współpracy, najbardziej efektywna, kiedy przywódcy wykazują się odwagą. Wakefield miał to wszystko – plus spokojną determinację, niezbędną, żeby wykazać słuszność jego idei.

Jednak odwaga w nauce nie polega na udowadnianiu własnej słuszności. Równie dobrze możesz wykazać, że się myliłeś. A z tym syn Bridget miał problem, który wpłynął na więcej istnień niż tylko jego własne.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] Znana także jako choroba Leśniewskiego-Crohna (przyp. red.).