Seria Żydzi. Polska. Autobiografia

Redakcja naukowa serii: Joanna Lisek

Redakcja wydawnicza serii: Anna Broczkowska-Nguyen

Tom 5

Estera Rachela Kamińska, Boso przez ciernie i kwiaty. Memuary „matki teatru żydowskiego”

Oryginalnie opublikowane w języku jidysz na łamach dziennika „Der Moment” w latach 1926–1927 pt. Derner un blumen. Der weg fun majn leben

Recenzent: Janusz Degler

Wstęp, tłumaczenie z języka jidysz i opracowanie krytyczne: Mirosława M. Bułat

Redakcja naukowa tomu: Joanna Lisek

Redakcja wydawnicza tomu: Anna Broczkowska-Nguyen

Korekta: Małgorzata Grochocka

Indeksy: Mirosława M. Bułat i Zofia Smyk

Konsultacja rosyjskojęzyczna: Wioleta Urbańska

Projekt okładki: AnoMalia art studio

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN Michał Latusek

Główny realizator projektu „Kanon literatury wspomnieniowej Żydów polskich”:

Katedra Judaistyki im. Tadeusza Taubego

Uniwersytet Wrocławski

50-266 Wrocław, ul. Św. Jadwigi 3/4

Kierownik projektu: Marcin Wodziński

Koordynacja ze strony Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN: Marta Markowska

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA and Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN and Katedra Judaistyki im. Tadeusza Taubego, Uniwersytet Wrocławski, Warszawa 2020

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2020r. (wyd. I)

ISBN 978-83-01-21354-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

Tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 031

Infolinia 801 33 33 88; e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Wydawca: Katarzyna Rosińska

Produkcja: Mariola Grzywacka

http://zydzi.autobiografia.uni.wroc.pl

Projekt finansowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki

BEZPŁATNY FRAGMENT

Wstęp

Pod władzą cara

Żydzi w Cesarstwie Rosyjskim (1772–1881)

Żydzi w Cesarstwie Rosyjskim (1881–1917)

Życie i twórczość Estery Racheli Kamińskiej

Estera Rachela Kamińska przed 1905 rokiem

Estera Rachela Kamińska po 1905 roku

„Matka teatru żydowskiego”, „królowa-matka”, mama.

Upamiętnienie. Druk wspomnień i listów

Boso przez ciernie i kwiaty w kontekście XIX-wiecznych wspomnień aktorów i aktorek europejskich

Nota edytorska

Wybrana bibliografia

Boso przez ciernie i kwiaty. Memuary „matki teatru żydowskiego”

Dom

Dzieciństwo

Koledzy i koleżanki, chrześcijanie i chrześcijanki

Do Warszawy!

W drodze

Warszawa!

Aromat teatru

Goldfaden

Rodzice się trwożą

U żydowskich aktorów na Grzybowie

W fabryce Polakiewicza

W firmie obuwniczej

Śmierć rodziców

Cuda w podróży

Dobrzy ludzie i złe duchy

U brata chazana w Thorn

Przechrzta tworzy w Warszawie teatr żydowski

Aktorskie kawały

Ode mnie zależy los żydowskiego teatru – mówi gojka

Próba „generalna” (Generał na próbie)

Pierwszy występ na scenie

Nowe przeszkody

Zdrożne podejścia

Moje pierwsze występy gościnne na prowincji

Goście z Rosji (Fiszzon

Zaczyna się moja długa droga przez ciernie

Pod władzą Fiszzona

Naczalnik wywołuje skandal

Szulamis w piwnicy browaru

Ślub z Abrahamem Izaakiem Kamińskim

Pod własną dyrekcją

Gramy teatr w… stajni

Małomiasteczkowi „miłośnicy teatru”

„Teatromani”

Klęska z powodu bosej dziewicy z Przasnysza

Zbyt „rewolucyjni” dla Ciechanowa, zbyt „biblijni” dla Mławy

Pułtusk

Strajk radomskich muzykantów

Gramy w koszarach

Kosze ratują mnie od pewnej śmierci

Gubernator zaprasza mnie na użyn

Policmajster i gubernator się czubią

Chcą mnie odkupić od męża

Dziwny klient

Jestem matką!

Nieszczęście z tym „niemieckim”

Pierwsze dziecko odchodzi – drugie się rodzi

Sceny tragikomiczne

Łódź

Strefa osiadłości

„Doktor” Dawid Fryszman

Summary

Spis ilustracji

W serii

Przypisy

Książkę pokazującą siłę sióstr

mojej siostrze Barbarze

dedykuję.

Tłumaczka

Wstęp

Memuary Estery Racheli Kamińskiej Derner un blumen. Der weg fun majn leben (Boso przez ciernie i kwiaty. Droga mojego życia) zaliczają się do piśmiennictwa nazywanego literaturą dokumentu osobistego (termin Romana Zimanda). Zawiera ona świadectwa utrwalające elementy życia politycznego, społecznego, kulturalnego – włączone celowo, intencjonalnie lub obecne mimochodem, niejako w tle. Przy tym rzeczywistość ta pokazywana jest przez pryzmat doświadczeń życiowych określonej osoby, zwykle publicznie znanej, co powiększa w ten sposób wiedzę i zaspokaja ciekawość zarówno co do czasów, jak i jednostki będącej autorem i protagonistą – stojącym w centrum relacji ego. Ten możliwie bezpośredni, sporządzony przez samego bohatera lub z czyjąś pomocą zapis zostaje ogłoszony drukiem i udostępniony odbiorcom – współczesnym i/lub potomnym. Choć tego rodzaju świadectwa obecnie ceni się czasem wyżej niż twórczość fikcjonalną, należy pamiętać o ich powinowactwie z literaturą oraz ich kreacyjnym wymiarze formalnym.

Biorąc pod uwagę wspomniane wyżej aspekty, warto przed lekturą pamiętników żydowskiej artystki pokrótce zapoznać się z niezbędnym tłem historycznym i biograficznym, hipotetyczną genezą i okolicznościami publikacji memuarów, a także z cechami charakterystycznymi autobiografii aktorskich jako specyficznego gatunku.

1. Mały herb Rosji z 1883 r.

Pod władzą cara

Fürs Wohl der schönen Russin (Za zdrowie pięknej Rosjanki) – taki toast usłyszała Estera Rachela Halpern w czasie pobytu u brata, który był chazanem[1] w Toruniu. Rzeczywiście przez trzydzieści osiem lat, większą część życia, była poddaną cara Rosji.

Sama aktorka w Derner un blumen poświęca bardzo niewiele uwagi kontekstowi politycznemu i społecznemu. Dobrze jednak zająć się kilku wybranymi kwestiami, których przybliżenie może przyczynić się do lepszego zrozumienia wspomnień.

Żydzi w Cesarstwie Rosyjskim (1772–1881)

Imperium Rosyjskie już w roku urodzenia Kamińskiej (1870) mogło się pochwalić największą populacją żydowską na świecie[2]. A jeszcze do lat dwudziestych XVIII wieku w związku z zakazem stałego osadnictwa Żydów kraj pozbawiony był tej grupy osiadłych mieszkańców. Zasadniczo dopiero w wyniku rozbiorów Polski (1772, 1793, 1795) w państwie rosyjskim znalazła się ogromna grupa poddanych żydowskich. Nie zamieszkiwali oni jednak Rosji etnicznej, lecz tereny Ukrainy, Litwy, Białorusi. (Pochodząca z Grodzieńszczyzny Kamińska, z urodzenia litwaczka, należy więc pod tym względem do typowych przypadków).

Przez pierwszych pięć dekad po wcieleniu dawnych terenów Polski do Cesarstwa Rosyjskiego władze ogólnie starały się nie zmieniać statusu Żydów, dostosowując go jedynie do wymagań państwa. Niemniej jednak sytuacja ekonomiczna Żydów stale się pogarszała. Wiązało się to z ograniczaniem terenów, na których mogli się legalnie osiedlać, i szybkim wzrostem liczby ludności. Co się tyczy wyznaczonego Żydom terenu dozwolonego do zamieszkania (tzw. czerta postojannogo żytielstwa jewriejew), aktorka pośrednio odnosi się do niego w rozdziale zatytułowanym Strefa osiadłości[3].

Prowincje, w których Żydzi mogli się osiedlać, określały statuty z 1804 oraz 1835 roku. Były to gubernie: wileńska, kowieńska i grodzieńska; mińska, witebska i mohylewska; wołyńska, podolska, kijowska, czernihowska, połtawska, chersońska i jekaterynosławska; taurydzka (na Krymie) i besarabska (w Mołdawii). Tolerowano istnienie żydowskich skupisk w Kurlandii (dziś zachodnia część Łotwy), a także na Łotwie (Ryga i Sloka[4]), jednak bez możliwości tworzenia na tych terenach nowych osiedli. W obrębie strefy wprowadzono dalsze ograniczenia. Żydom nie wolno było zamieszkiwać w Nikołajewie, Sewastopolu i Kijowie. (Estera Rachela Kamińska wspomina jednak o sposobach obchodzenia tego ograniczenia w tym ostatnim mieście). Zakazano im też mieszkania w wioskach guberni mohylewskiej i witebskiej, a także we wsiach zamieszkanych przez Kozaków i chłopów w guberni czernihowskiej i połtawskiej. Ponadto ze strefy wyłączono pięćdziesięciowiorstowy (tj. liczący ok. 53 km) pas wzdłuż zachodniej granicy Cesarstwa. Natomiast Królestwo Polskie (Kongresówka), choć kontrolowane przez Rosję, nie zostało formalnie wcielone do Imperium i restrykcje strefy osiedlenia nie obejmowały tego obszaru, na którym panowały odrębne przepisy. W obrębie czerty Żydzi z różnych warstw społecznych cieszyli się prawem swobodnego poruszania. Jak zauważa John Klier[5], brytyjsko-amerykański historyk Żydów rosyjskich, znający dogłębnie radzieckie archiwa, akurat pod tym względem byli bardziej uprzywilejowani niż rosyjskie mieszczaństwo. Chociaż Żydom z Kongresówki nie wolno było się osiedlać w centralnej Rosji, mogli się przemieszczać między strefą osiedlenia a Królestwem. Estera Rachela Kamińska opisuje na przykład swoje przenosiny z Porozowa do sióstr do Warszawy po śmierci rodziców.

Regulacje dotyczące strefy osiedlenia zmieniały się w czasie; bywały też odmiennie interpretowane przez różnych urzędników. Dodatkowe utrudnienia stanowiły skomplikowane procedury biurokratyczne. Poza tym znajdowano rozmaite sposoby, aby je obejść. Za panowania Aleksandra II (1855–1881) z ograniczeń zostały wyłączone kategorie Żydów produktywnych i/lub akulturujących się: kupcy Pierwszej Gildii (1859), posiadacze tytułów akademickich (1861), niektórzy weterani wojskowi (1862). Istniała możliwość fikcyjnego zarejestrowania się w charakterze służącego/służącej lub rzemieślnika. Część osób ryzykowała nielegalny pobyt w mieście, choć aby ich do tego zniechęcić, władze okresowo organizowały obławy, a zatrzymanych odsyłały w kajdanach i pod eskortą na teren dozwolonego zamieszkania. Estera Rachela Kamińska opisuje, jak w latach dziewięćdziesiątych, nie mogąc mieszkać i występować w Kijowie, trupa zatrzymała się w podmiejskim osiedlu (słobodce) po drugiej stronie Dniepru, urzędowo należącym do guberni czernihowskiej, a więc znajdującym się w obrębie strefy osiedlenia. Aktorzy całe dnie spędzali w mieście, gdzie wolno im było przebywać, choć nie mogli tam nocować ani pracować. Widzowie z Kijowa przypływali do nich na stateczkach po Dnieprze. Nie trzeba dodawać, że te gościnne występy na pograniczu prawa cieszyły się nadzwyczajnym powodzeniem.

Czerta postojannogo żytielstwa jewriejew uważana była za największe ograniczenie prawne nałożone na Żydów w Cesarstwie Rosyjskim. Jej obszar wynosił 1 224 008 km2 (dwukrotnie więcej niż współczesna Francja)[6]. W jej skład wchodziły tereny dynamicznie rozwijające się pod względem gospodarczym, gdzie otwierały się nowe możliwości działalności ekonomicznej. Jednak podkreślano znaczący wpływ zamknięcia w wyznaczonej strefie na zubożenie Żydów w Cesarstwie Rosyjskim w końcu XIX wieku. Dołączył się do tego duży wzrost demograficzny oraz tendencja do wybierania tradycyjnych zajęć, które wraz z uprzemysłowieniem stopniowo traciły na znaczeniu, prowadząc do pauperyzacji ludności. Przykładem jest sytuacja Kamińskiej, która pochodziła z licznej rodziny, złożonej z rodziców i siedmiorga dzieci: czterech sióstr i trzech braci. Gdyby nie zgony dzieci, sama miałaby ich kilkoro. Jej ojciec był typowym uzależnionym od pomocy innych (dorosłych dzieci i gminy) luftmenczem, tj. człowiekiem bez zajęcia, żyjącym „powietrzem”, o czym zresztą Kamińska wspomina z dezaprobatą. Po przyjeździe do Warszawy panna Halpern wprawdzie okresowo pracowała poza domem – m.in. w fabryce i w małych pracowniach rzemieślniczych, ale tygodniówki, jeśli w ogóle je wypłacano uczennicy i stażystce, ledwo starczały na życie. W fabryce tytoniowej Polakiewicza zarabiała dziennie dziesięć groszy, za co mogła kupić na południowy posiłek kawałek chleba, najtańsze piwo – owsiane – i śledzia. (Dla porównania: tani obiad kosztował trzydzieści kopiejek, czyli sześćdziesiąt groszy). Nawet po okresie próbnym i po podwyżce jej tygodniówka wynosiła maksymalnie dwa ruble. (W 1890 roku w Warszawie robotnikowi płacono w przybliżeniu pięćdziesiąt pięć kopiejek. Jeśli przeliczyć tę płacę na sześć dniówek, da to w wyniku trzy ruble trzydzieści kopiejek). Generalnie nierównomierny i chwiejny rozwój gospodarczy Cesarstwa Rosyjskiego wywierał piętno na życiu poddanych cara z różnych warstw społecznych. Zła sytuacja materialna widzów wpływała na funkcjonowanie żydowskich trup teatralnych, które musiały obniżać ceny biletów oraz koszty przedstawień, wybierając skromniejsze miejsce występów, gorsze wyposażenie sceny i mniejszą liczbę muzyków.

Obostrzenia związane ze strefą osiedlenia praktycznie przestały obowiązywać w czasie pierwszej wojny światowej. Oficjalnie czerta postojannogo żytielstwa jewriejew została zniesiona przez Rząd Tymczasowy po rewolucji lutowej (1917).

Gdyby chcieć ogólnie scharakteryzować politykę carów w stosunku do Żydów, wypada się zgodzić z czołowym przedstawicielem amerykańskiej historiografii żydowskiej Michaelem Stanislawskim, który wskazuje na brak spójności i na wahania między dążeniem do integracji a działaniami zmierzającymi do separacji[7].

Okres panowania cara Mikołaja I (1825–1855) zapisał się ponuro w dziejach Żydów rosyjskich, przede wszystkim za sprawą „włączenia” ich do reszty społeczeństwa poprzez objęcie poborem do wojska[8].

Początkowo Żydzi cieszyli się przywilejem pozwalającym na zamianę służby w armii na wykup pieniężny. Było to tzw. rekrutowe – podatek ryczałtowy na rzecz skarbu państwa o wysokości ustalanej co roku „w stosunku do majątku, zarobku i procederu”. Jednak późniejsza Ustawa o obowiązku poboru (Ustaw riekrutskoj powinnosti) z 26 sierpnia 1827 roku nałożyła na ludność wyznania mojżeszowego obowiązek służby wojskowej. Liczbę rekrutów określano na podstawie list spisu ludności opodatkowanej – zwykle czterech rekrutów na tysiąc zapisanych. Okres służby wynosił początkowo dwadzieścia pięć lat (dla wszystkich wyznań i narodowości). Jeśli chodzi o Żydów, poborowi podlegali mężczyźni w wieku od dwunastu do dwudziestu pięciu lat (w przypadku innych grup od osiemnastu do trzydziestu pięciu)[9]. Niepełnoletnich kierowano do oddziałów tzw. kantonistów, w których w ramach przygotowania do służby poddawano ich różnym formom nacisku i indoktrynacji. Wydany jeszcze za panowania Piotra I (1682–1725) ukaz (dekret) carski dopuszczał wysyłanie przez reprezentantów różnych warstw społecznych osób w swoim zastępstwie (zwykle w zamian za gratyfikację finansową). Największą popularność zyskało wynajmowanie ochotników. Od 1840 roku z tej możliwości zaczęło korzystać samo państwo. O takim „dobrowolnym” (zmanipulowanym) kandydacie, o sytuacji życiowej Żydów po wprowadzeniu ukazu o powinności zaciągowej, a także o stosowaniu wobec gmin odpowiedzialności zbiorowej za dostarczanie rekrutów opowiada sztuka Der erszter jidiszer rekrut [Pierwszy żydowski rekrut] (1862) Izraela Aksenfelda z Niemirowa (1797–1866).

Do sporządzania list poborowych (riekrutskije skazki) i wyboru rekrutów uprawnieni byli włodarze gmin. Często dochodziło przy tym do niesprawiedliwości i nadużyć. Władze kahalne zamiast synów z majętnych rodzin wciągały do spisów kawalerów, osoby niewygodne dla siebie, uważane za odszczepieńców i „heretyków” (np. oświeconych, zbyt nowoczesnych), żebraków, sieroty. Nierzadko nie spełniali oni nawet warunków w zakresie odpowiedniego zdrowia fizycznego i psychicznego, ale w zamian za odpowiednią gratyfikację finansową lekarze wojskowi i oficerowie z komisji patrzyli na to przez palce (przed 1861 rokiem „taryfa” za uznanie za zdolnego do służby wojskowej mogła wynosić od trzech do pięciu rubli od głowy[10]). Po latach podobne machinacje włodarzy gminy w Berdyczowie poddał ostrej krytyce Mendele Mojcher Sforim (właśc. Szalom Jaakow Abramowicz, 1835 [1836]–1917), jeden z trzech klasyków literatury jidysz, w dramacie Der pryzyw [Pobór] (1884).

W 1843 roku system poboru rozszerzono na Królestwo Polskie. W związku z wojną krymską (1853–1856) wzrosło zapotrzebowanie na rekrutów. Aby mu sprostać, w latach 1852–1855 musiano odwołać się do pomocy tzw. łapaczy – Żydów, którzy chwytali współwyznawców bez względu na wiek i status i odstawiali do centrów poborowych. Epizod przedstawiający ten proceder wspomniany już Mendele Mojcher Sforim wprowadził do swojej książki Podróże Beniamina Trzeciego (Masoes Benjomen Haszliszi) (1879). Przez pewien czas jako taki „łowca” pracował Elijahu Cunzer (Zunser) (1836 [1840?]–1913) – trefniś weselny i poeta ludowy, którego pieśni miała w swoim repertuarze E.R. Kamińska. Swoistą pamiątką po tym okresie na kartach memuarów aktorki są wzmianki o „nikołajewskim” szynelu jako elemencie stroju.

W latach czterdziestych XIX wieku w ramach działań integracyjnych władze zainteresowały się edukacją żydowską. Już od 1804 roku Żydzi mogli posyłać dzieci do szkół rosyjskich szczebla podstawowego, średniego i wyższego oraz zakładać własne szkoły z językiem wykładowym rosyjskim, polskim lub niemieckim. Nie korzystali jednak z tej możliwości. Rząd zdecydował więc o utworzeniu dla nich specjalnych placówek oświatowych. Ustanowiono sieć instytucji edukacyjnych, w których nauczali wtedy jeszcze nieliczni maskile – zwolennicy żydowskiego oświecenia. Należały do niej m.in. seminaria rabiniczne w Wilnie i Żytomierzu. Absolwentem tego ostatniego był Abraham Goldfaden (1840–1908), uważany za twórcę profesjonalnego teatru jidysz.

2. Abraham Goldfaden (1840–1908)

Życie Estery Racheli Kamińskiej przypadało na panowanie trzech carów: Aleksandra II (1855–1881), Aleksandra III (1881–1892) i Mikołaja II (1892–1917). Co ciekawe, pamiętnikarka nie napomyka o żadnym z nich. (Różni się tym od aktora jidysz Jakuba P. Adlera, który wspominał swój dwukrotny kontakt z Aleksandrem II. Raz widział go na mszy w katedrze w Odessie. Drugi raz, w Jałcie, pełen patriotycznej dumy w rozentuzjazmowanym tłumie witał władcę uważanego za przyjaciela Żydów. Stał wtedy ponoć tak blisko, że widział pomarszczoną skórę dłoni cara ozdobionych żelaznymi pierścieniami[11]).

Aleksander II, podobnie jak jego poprzednik, dążył do asymilacji ludności żydowskiej, ale cel ten próbował osiągnąć za pomocą łagodniejszych środków. Dzięki przyznaniu praw osiedlenia poza strefą osiadłości różnym kategoriom „użytecznych” Żydów przyczynił się do szybkiego rozwoju społeczności żydowskich poza czertą, zwłaszcza Petersburga i Moskwy. Te z kolei wywierały duży wpływ na styl życia rosyjskich Żydów, w tym na ich stosunek do teatru.

W 1874 roku zlikwidowano instytucję kantonistów i wprowadzono w Rosji pobór powszechny do służby wojskowej na okres czterech lat. Według nowych przepisów Ustawy o obowiązku służby wojskowej (Zakon o wsiesosłownoj woinskoj powinnosti) z 1 stycznia 1874 wszyscy młodzi mężczyźni, którzy osiągnęli stosowny wiek, stawali przed komisjami wojskowymi. Około 20–25% z nich przyjmowano do czynnej służby wojskowej metodą losowania. Stąd pochodzi jidyszowe wyrażenie sztejn cum ljos (stawać do „losu”, stawać do losowania, w znaczeniu ‘stawać do poboru’), użyte m.in. przez Kamińską w pamiętnikach w odniesieniu do jej starszego brata, Jekiela. Nie posiadał on metryki urodzenia (podobnie zresztą jak jego siostra), warto zatem przytoczyć przepisy dotyczące tej grupy mężczyzn dla lepszego wyjaśnienia kwestii, która powraca potem i dotyczy samej Estery Racheli. Rozdział IX ustawy O zapisywaniu się do rewirów powołania i o układaniu list powołania mówił w artykule 112:

Wiek oznacza się według zewnętrznej powierzchności:

1) we wszystkich wypadkach, kiedy nie ma żadnego prawnego dokumentu o latach;

2) osobom wyznań chrześcijańskich – w wypadku jeżeli wiek jest wskazany tylko w liście spisu ludności opodatkowanej i podjęta została wątpliwość co do prawdziwości tego wskazania;

3) osobom wyznań niechrześcijańskich – we wszystkich wypadkach, kiedy zajdzie wątpliwość o prawdziwości posiadanych o wieku dokumentów, nie wyłączając i metryk; ale jeżeli w wskazaniach o wieku według metryki i według listy spisu ludności opodatkowanej, nie ma niezgodności, to chociaż byłaby wątpliwość co do prawdziwości tych wskazań, wiek oznacza się według pomienionych dokumentów, a nie według zewnętrznej powierzchowności[12].

Natomiast punkt IV rozdziału X O powołaniu do odbywania obowiązku służby wojskowej stanowił:

137. Powiatowy, Okręgowy lub Miejski Komplet, po przybyciu do rewiru, rozpoczyna swe czynności oznaczeniem wieku według zewnętrznej powierzchowności tych osób, których lata nie mogły być oznaczone według ustanowionych w tym celu dokumentów (art. 109, 111 i 112).

138. Wiek według zewnętrznej powierzchowności oznacza się przez Powiatowy, Okręgowy albo Miejski Komplet w całym jego składzie większością głosów. Przy niezgodności decyzje przechodzą do roztrząśnienia i zatwierdzenia Gubernialnego lub Obwodowego Kompletu, który może odbyć powtórną rewizję właściwej osoby, jeżeli uzna to za konieczne.

139. Te z niewniesionych do listy powołania osób, które przez właściwy komplet (art. 138) uznane zostaną za mające wiek powołania, włączają się do właściwych oddziałów pomienionej listy[13].

Osoby dobrze sytuowane mogły się uwolnić od służby wojskowej, płacąc łapówkę, której wysokość zależała od liczebności komisji i jej siedziby. Z perspektywy maleńkiego Porozowa były to jednak kwoty ogromne. Niemająca odpowiednich koneksji i środków finansowych rodzina Halpernów zdać się więc musiała na własną pomysłowość tudzież modły Estery Racheli i jej matki. Brat Kamińskiej został rzeczywiście zwolniony z obowiązku służby wojskowej – zdaniem aktorki dzięki sztuczce polegającej na przyciemnieniu włosów i zarostu dla optycznego „postarzenia” kandydata. Około 1882 roku przed podróżą do Warszawy „oszacowaniu”, czyli procedurze „oznaczenia wieku według zewnętrznej powierzchowności”, poddana została sama kilkunastoletnia przyszła artystka w związku z wyrabianiem paszportu.

Nowe przepisy dotyczące m.in. złagodzenia zasad poboru, prawa do osiedlenia, ulg i przywilejów dla absolwentów szkół rosyjskich, wprowadzone przez Aleksandra II, budziły nadzieje wśród Żydów, stwarzając wrażenie, iż car powoli, acz konsekwentnie zmierza do ich emancypacji i zrównania w prawach.

Dzięki dużemu przyrostowi naturalnemu liczba Żydów w Rosji wzrosła od 2,350 mln w 1850 roku do 5 mln w końcu XIX wieku (pomimo emigracji). W wyniku nasilenia konkurencji w tradycyjnie żydowskich zajęciach zwiększyło się zainteresowanie rzemiosłem. Zaczął się rodzić proletariat żydowski, na który składały się osoby zatrudnione w warsztatach i fabrykach, robotnicy niewykwalifikowani, służba domowa i tragarze. Jednocześnie pojawiła się mała, ale wpływowa grupa zamożnych Żydów utrzymujących kontakty ze sferami rządowymi. Zamieszkiwali oni Petersburg, Moskwę, Odessę, Kijów, Warszawę. Odgrywali znaczącą rolę przy budowie kolei, kopalń, w przemyśle (zwłaszcza spożywczym, tekstylnym) i handlu zagranicznym oraz w sektorze bankowym.

3. Car Aleksander II (1855–1881); zdjęcie z 1878 lub 1881 r.

Od połowy XIX wieku wśród rosyjskich Żydów dały się zauważyć wpływy haskali[14]. Jej pierwsze zwiastuny zaczęły się pojawiać w dużych ośrodkach handlowych (Warszawa, Odessa, Ryga). Jednak u maskili rosyjskich dążeniu do europeizacji towarzyszyła tendencja do zachowania związku z wartościami żydowskimi. Jednym z najwybitniejszych pionierów haskali w Rosji był Abraham Mapu (1808–1867), uważany za ojca powieści hebrajskiej. Jego bestsellerowym utworem Ahawat Cijon [Miłość Syjonu] (1852) była inspirowana operetka Szulamis A. Goldfadena, będąca stałym punktem repertuaru trup z udziałem E.R. Kamińskiej. Choć przedstawiciele haskali formalnie nie zaliczali się do zwolenników jidysz, wzbogacili literaturę świecką w tym języku. Z ich inicjatywy zaczęła się ukazywać prasa w języku hebrajskim, jidysz i rosyjskim. W nadziei na równouprawnienie maskile głosili lojalność wobec władzy państwowej, mogli więc liczyć na jej poparcie, zwłaszcza w zakresie projektów edukacyjnych i produktywizacyjnych. Młodzież żydowska, zachęcona przywilejami, coraz liczniej zapisywała się do szkół rosyjsko-żydowskich i rosyjskich. Sytuacja ta miała się jednak zmienić na początku lat osiemdziesiątych.

Żydzi w Cesarstwie Rosyjskim (1881–1917)

Żyjąca na prowincji jedenastoletnia Estera Rachela Halpern nie była świadoma faktu, iż rok 1881 stał się punktem zwrotnym w historii Żydów w Rosji. W marcu Aleksander II zginął w zamachu, o który oskarżono Żydów. Doprowadziło to do wystąpień antysemickich, traktowanych przez intelektualistów rosyjskich z obojętnością, a czasami nawet z sympatią. Ten brak solidarności stanowił wstrząs zwłaszcza dla maskilów.

Jak wszyscy Żydzi, tak samo aktorzy cierpieli z powodu pogromów. Wspomniany już aktor, Jakub P. Adler, przeżył ich w swoim życiu trzy[15]. Trzeci z nich miał miejsce właśnie w 1881 roku w Niżynie. Natomiast Estera Rachela napomyka tylko o jednym, i to niejako w tle:

W latach osiemdziesiątych, kiedy w Warszawie był pogrom, splądrowano sklep moich sióstr przy ulicy Pawiej i długo po pogromie panował strach, że wszyscy Żydzi zostaną wymordowani, więc dwie moje siostry postanowiły schronić się w Porozowie. Jedna przybyła z małym, półrocznym dzieckiem. Ich mężowie zostali w Warszawie. (s. 19)[16]

Chodzi o tzw. pogrom warszawski – wystąpienia antyżydowskie, które rozpoczęły się w Warszawie w Boże Narodzenie 1881 roku i trwały do 27 grudnia[17]. W trakcie zamieszek wybijano okna, plądrowano sklepy i napadano na przechodniów na ulicy. Najgwałtowniejszy przebieg miały rozruchy na Pradze. Na Nalewkach i w Grzybowie żydowskie oddziały samoobrony zdołały odeprzeć ataki. W rezultacie pogromu zmarły dwie osoby, a dwadzieścia cztery zostały ranne. W przybliżeniu 10 tys. Żydów poniosło poważne straty materialne, z czego 948 rodzin straciło dorobek całego życia. Za udział w pogromie aresztowano 2,6 tys. osób (w tym 825 robotników i 46 rzemieślników, kobiety i starców). Nastroje antysemickie utrzymywały się jeszcze po zakończeniu pogromu.

Nowy car Aleksander III w 1886 roku wprowadził ograniczenie procentowe (numerus clausus) dla uczniów żydowskich w szkołach średnich i wyższych. Wcześniej ograniczył osadnictwo Żydów w miastach i miasteczkach, a zakazał go na wsi (1882). W tej sytuacji prawo ludności żydowskiej do pozostania w miejscu, w którym żyła od pokoleń, zależało często od tego, czy zostało ono uznane za miasto, miasteczko, czy wieś.

4. Car Aleksander III (1881–1892) z żoną Marią

Przy tej okazji warto zatrzymać się na fenomenie historycznym, społecznym i kulturowym, jakim był sztetl, ponieważ to właśnie z żydowskiego miasteczka pochodziła Kamińska, w nim spędziła kilkanaście lat życia i jemu poświęciła duży fragment swoich wspomnień[18]. Sztetle rozwinęły się w Polsce przedrozbiorowej i wywodziły się z prywatnych miast targowych zakładanych przez magnatów. Same w sobie nie stanowiły odrębnej kategorii prawnej. Żydzi rozróżniali: a sztetl – miasteczko, a sztetele – małe miasteczko, a sztot – miasto, a dorf – wieś, oraz a jiszew – małą osadę wiejską. Praktycznie miasteczko w przeciwieństwie do wsi ze względu na dużą i zwartą grupę ludności żydowskiej utrzymywało żydowskie instytucje: synagogę, łaźnię rytualną, cmentarz żydowski, szkoły (np. cheder), stowarzyszenia społeczne i religijne (np. bractwo pogrzebowe). W odróżnieniu od miasta wszyscy mieszkańcy się tu znali i utrzymywali ze sobą kontakty. Wyrazem tego były choćby przydomki. W autobiografii Kamińskiej znajdziemy takie określenia wskazujące na zajęcie, cechę fizyczną lub powiązania rodzinne: Motl der Kojmenkerer (Motl Kominiarz), Motl der Wasertreger (Motl Nosiwoda), Motl der Kalcher (Motl Pobielacz), Motl der Hekdesz-man (Motl od Przytułku), Ester di Zogerin (Estera Zogerka, tj. przewodząca modłom kobiet), Herszel der Szrajber (Herszel Pisarz), Rachela od Chaima-Jochencie, Michla od Nachmana, Gruba Bejla.

W sztetlu dawało się zauważyć różnice społeczne. Na szczycie drabiny znajdowali się szejne Jidn – dobrze sytuowana elita, następnie balebatim – klasa średnia właścicieli sklepów i geszefcików, niżej wykwalifikowani rzemieślnicy, jeszcze niżej krawcy, nosiwody, szwaczki. Sam dół hierarchii społecznej zajmowali luftmenczn i żebracy. Porozowski hekdesz – przytułek dla tych, którym się w życiu nie powiodło – już samym wyglądem nie zachęcał do korzystania z miasteczkowej dobroczynności. Słabo sytuowanym i mało wykształconym na każdym kroku przypominano o ich niskim statusie. Najbardziej upośledzone pod tym względem były kobiety z ubogich rodzin. Raczącą się pszennym obwarzankiem Esterę Rachelę koleżanki przezywały „kahalną kiszką” („pijawką”), sugerując, że jako córka emerytowanego funkcjonariusza gminnego żyła na koszt społeczności. Jej matka odczekiwała, aż sąsiadki wyjdą ze sklepu, jeśli chciała kupić coś, co mogło zostać zakwalifikowane jako frykas. Córka starego, niezamożnego Halperna miała świadomość braku perspektyw w miasteczku. Jej szwagier zaś, blacharz artysta, bardzo dobrze prosperował w Porozowie.

Cechę charakterystyczną sztetli stanowił duży udział ludności żydowskiej w populacji miasta. Dawało to poczucie przynależności do kultury większościowej na poziomie lokalnym przez liczebność, wspólny język (jidysz), charakterystyczne zajęcia. Opis dzieciństwa Estery Racheli w Porozowie sprawia wrażenie, jakby spędziła je wyłącznie wśród „swoich”. Poza tym miasto targowe położone w cieniu górującego kościoła dawało okazję do różnego rodzaju kontaktów z nie-Żydami, ich kulturą i zwyczajami. Mieszkający na peryferiach Porozowa Halpernowie spotykali się i współpracowali z chłopami przy pracach domowych. Dzielili z nimi niektóre wierzenia i zabobony. Na przykład w miasteczku Żydzi i prawosławni wieśniacy stosowali podobne sposoby ratowania porażonych prądem – przez zakopanie do ziemi.

5. Car Mikołaj II (1892–1917); zdjęcie z 1913 r.

Sztetl stanowił nie tylko rzeczywistą formę życia i osadnictwa żydowskiego, lecz także pewien fenomen kulturalny i literacki. Niektórzy pisarze, zwłaszcza ci z nurtu haskali, przedstawiali miasteczko satyrycznie i parodystycznie (Ajzyk Meir Dik, Izrael Aksenfeld, Izaak Joel Linecki, Sz. Abramowicz). Inni kreślili jego obraz z nutą nostalgii (Szalom Asz). Jeszcze inni wskazywali na konflikty klasowe w obrębie społeczności żydowskiej (Izaak Meir Weissenberg). Na tym tle ujęcie Kamińskiej sytuuje się blisko bieguna sentymentu i tęsknoty.

Zakończmy jednak wątek monarchów, pod których władzą przyszło żyć aktorce.

Ostatni car Rosji – Mikołaj II, który wstąpił na tron, gdy Kamińska (a właściwie jeszcze panna Halpern) miała dwadzieścia dwa lata, kontynuował politykę separowania Żydów. Ukazująca się bez przeszkód antysemicka prasa publikowała antyżydowską propagandę. Prowadziło to znowu do przypadków przemocy zbiorowej skierowanej przeciwko Żydom (1903 r. – Kiszyniów, 1904 r. – Żytomierz; apogeum – październik 1905 r.; 1906 r. – Białystok, Siedlce), w trakcie których wojsko i policja okazywały jeśli nie zamierzoną, to w każdym razie widoczną bierność.

W 1913 roku doszło do słynnego procesu Bejlisa (Kijów, 25 września – 28 października). Pracownik fabryki kostki brukowej Menachem Mendel Bejlis (1874–1934), ojciec pięciorga dzieci, w lipcu 1911 roku został aresztowany i oskarżony o porwanie kilkunastoletniego chłopca i dokonanie na nim mordu rytualnego. Rozpętało to nagonkę antysemicką. Oskarżonego w końcu oczyszczono z zarzutów, ale proces w napięciu obserwowali Żydzi w Rosji i Królestwie Polskim. Należała do nich także Kamińska. Właśnie wtedy trwały prace budowlane związane z przeróbką na teatr Kamińskiego rotundy na Dynasach (tj. w Śródmieściu, na pograniczu Powiśla przy skarpie wiślanej). Zakończenie ostatniego w Cesarstwie Rosyjskim procesu o mord rytualny, choć szczęśliwe, w pamięci aktorki zapisało się boleśnie, gdyż zbiegło się w czasie z przedwczesną śmiercią jej córki Reginy[19].

6. Mendel Bejlis (1874–1934) przed sądem (1913 r.)

Pogromy, restrykcje i biurokratyczne szykany przyczyniały się do masowej emigracji Żydów, jednak wysoki współczynnik urodzin rekompensował ten ubytek ludności. Odbiorcy teatru jidysz, a z czasem jego twórcy i dostawcy repertuaru znajdowali się w Europie, lecz coraz liczniejsi byli w USA. Niepublikowane nowości zza oceanu przywoził do Polski m.in. ciepło wspominany w memuarach Julius Adler. Wzbogacały one także zasób sztuk będących do dyspozycji trup Kamińskich.

Jak powstawały i funkcjonowały te zespoły? Jakie drogi życia przez „ciernie i kwiaty” doprowadziły Esterę Rachelę Halpern na scenę?

Życie i twórczość Estery Racheli Kamińskiej

Wciąż brakuje autorytatywnego, rzetelnego opisu drogi życiowej i artystycznej „matki teatru żydowskiego”. Istniejące wspomnienia aktorów, aktorek i krytyków rzadko zawierają daty. Źródła prasowe mają charakter rozproszony i wyrywkowy. Powstawały w różnych okresach, w różnych językach. Ich autorzy często nie znali kontekstu występów w jidysz i porównywali je z działalnością opierającą się na znacznie bogatszej tradycji i stabilnym zapleczu instytucjonalnym. Ponadto nie wszystkich publicystów i recenzentów cechowała sympatia czy choćby obiektywne podejście do Żydów i ich kultury. Zaproponowany przeze mnie opis życia i twórczości artystki ma na celu uporządkowanie tego, co obecnie wiadomo z materiałów przede wszystkim jidyszowych i polskich. Opracowanie to należy zatem traktować jako wstępne, tymczasowe, otwarte i zachęcające do uzupełnień.

Na podstawie dostępnych dzisiaj źródeł w biografii artystycznej Kamińskiej można wyróżnić kilka okresów. Jako kryteria przyjęto: okoliczności życiowe (dzieciństwo w miasteczku, młodość pod kontrolą rodziców, sióstr i szwagrów; początek choroby, operacja, nawrót choroby), czynniki polityczne (pierwsza wojna światowa) i artystyczne (początkowe braki repertuarowe, wykonawcy i współpracownicy o ograniczonej edukacji i ambicjach twórczych, „przypływ” repertuaru głównie z USA, pojawienie się bardziej wartościowych aktorów organizujących się w zespoły na bazie wspólnych ideałów, zetknięcie z publicznością o odmiennych wymaganiach i z innymi stylami aktorskimi dzięki prestiżowym występom gościnnym w stolicy carskiego Imperium i za oceanem).

7. Estera Rachela Kamińska w Łodzi

Początkowy okres (1879–1893) wyznaczają: dzieciństwo i rozpoczęcie regularnych występów po ślubie z Abrahamem Izaakiem Kamińskim. Obejmuje on pierwsze kontakty z teatrem w ogóle i sceną żydowską w szczególności, spotkanie z „ojcem profesjonalnego teatru jidysz” i debiut aktorski. Na lata te przypada (niewspomniany w Derner un blumen) zakaz występów teatralnych w jidysz w Cesarstwie Rosyjskim. W drugim okresie (po 1893 roku) Kamińska (już pod tym nazwiskiem) występowała głównie na prowincji w operetkach i melodramatach oficjalnie w języku niemieckim (w istocie w dajczmerisz, tj. w silnie zniemczonym jidysz). W latach 1904–1905 pojawiły się pierwsze zwiastuny zmiany. Od 1905 roku mogły powstawać sceny oficjalnie wystawiające sztuki w jidysz. Dzięki nowemu repertuarowi, już dramatycznemu, a nie komediowo-muzyczno-melodramatycznemu, przed aktorką otwierał się nowy etap w karierze. Za dojrzały okres twórczości należy uznać lata 1908–1910. Mieści się w nim współpraca z Literarisze Trupe (Trupa Literacka; od 1908), dwa nobilitujące gościnne występy w Petersburgu (1908, 1909) oraz pierwsza wizyta w USA (od sierpnia 1909 do wiosny 1910). Między wyjazdami za ocean artystka objeżdżała prowincję, co uznaję za etap przejściowy. Za kolejny okres proponuję uznać lata od drugiego wyjazdu do USA (od jesieni 1911 do wiosny 1912) do pierwszej wojny światowej. Po wojnie i tułaczce trwającej do 1920 roku zaczyna się, w moim ujęciu, ostatni rozdział w życiu i działalności Kamińskiej.

Estera Rachela Kamińska przed 1905 rokiem

Estera Rachela Halpern urodziła się w 1870 roku w Porozowie, miasteczku w guberni grodzieńskiej. Dokładna data jej urodzin nie jest znana. Wieloletni niestrudzony kronikarz i historyk teatru jidysz Zalmen Zylbercwajg (1894–1972) podaje datę 15 lutego[20]. Jej córka, Ida Kamińska, zaznacza: „Nigdy nie zdradziła nikomu daty swych urodzin, mawiała tylko, że przyszła na świat w dniu poprzedzającym święto Purim, w dniu postu Estery”[21]. Przyjmując jednak, że publicznie odsłoniła tę tajemnicę w Derner un blumen, uznajmy, iż przyszła na świat w sam Purim w 1870 roku, a więc 17 marca.

Jak usytuować ten moment w czasie? W 1870 roku obchodzono dwudziestopięciolecie rządów cara Aleksandra II. Po polsku ukazała się powieść Dama kameliowa (La Dame aux Camélias) Alexandre’a Dumasa (syna) (1824–1895) – w jidyszowej dramatyzacji wystąpi kiedyś w roli głównej. Trzy lata później została opublikowana powieść Teresa Raquin (Thérèse Raquin) Émile’a Zoli (1840–1902), a dwa lata później zadebiutowała (w wieku czternastu lat) aktorka włoska Eleonora Duse (1858–1924), do której Kamińską potem porównywano. W kontekście występów jidysz należy wspomnieć, że od połowy lat pięćdziesiątych XIX wieku w karczmach Galicji, na Bukowinie i na Zakarpaciu, a potem i na dalszych terenach występowały wędrowne trupy śpiewaków ludowych, nazywanych broder-zinger[22]. Dziś uważa się ich za prekursorów sceny jidysz. W roku urodzin panny Halpern mijały dwadzieścia dwa lata od debiutu „bezecnego śpiewaka brodzkiego” Beniamina Zeewa (Wolfa) Erenkranca (zwanego Welwl Zbarażer, 1819?–1883), Berl Broder (właśc. Dow Ber Margulies, 1815–1868 [1880]) mógł obchodzić dwunastolecie swej działalności, Eljakum Cunzer (1836 [1840]–1913), którego pieśni będzie kiedyś śpiewała, liczył sobie trzydzieści cztery lata, a Abraham Goldfaden – trzydzieści. Profesjonalny świecki teatr jidysz jeszcze nie istniał.

Rodzime miasteczko Porozów (jid. Porozowe) położone było nad rzeką Roś, 28 wiorst (niecałe 30 km) od powiatowego Wołkowyska, a 90 wiorst (122 km) od stolicy guberni – Grodna. W 1878 roku liczyło niespełna 300 domów, zamieszkanych przez 1454 osoby (699 mężczyzn i 755 kobiet), w tym 556 Żydów (38%), trudniących się przeważnie drobnym handlem. Obok wspomnianej w Boso przez ciernie i kwiaty murowanej synagogi i besmedreszu w sztetlu znajdowała się parafialna cerkiew prawosławna oraz farny kościół katolicki pod wezwaniem św. Michała – prosty, bez ozdób, bez wieży, ale z fasadą zwieńczoną żelaznym krzyżem, przywołanym we wspomnieniach żydowskiej aktorki jako widoczny z daleka punkt orientacyjny.

Warto w tym miejscu nadmienić, że wśród aktorów żydowskich nie tylko Halpern była litwaczką z urodzenia. Spośród osób wspomnianych w pamiętniku Kamińskiej Izrael Grodner przyszedł na świat w Grodnie (w 1841 roku), a Julius Adler – w Białymstoku (w 1880 roku). Potem w Warszawie artystka będzie nadal (choć nie zawsze bardzo chętnie) podtrzymywać kontakty z „rodakami”.

Dzięki Derner un blumen znamy imiona jej rodziców: Leja Sora (tj. Lea Sara) i Chaim Jochanan. Halpernowie posiadali siedmioro dzieci, z których Estera Rachela była najmłodsza, mając trzy siostry i trzech braci. Ojciec był kiedyś chazanem i szojchetem[23], ale przyszła aktorka pamiętała go jako niezaradnego i niefrasobliwego luftmencza, czyli człowieka w istocie bez zajęcia, polegającego na zapobiegliwości żony. Rodzina żyła dzięki wsparciu syna, dobrze sytuowanego kantora i rzezaka w reformowanej synagodze w Toruniu (wówczas w Prusach noszącego nazwę Thorn) oraz ze świątecznych datków porozowskich Żydów.

Małomiasteczkowa dziewczęca edukacja Rachelki przedstawiała się typowo, czyli marnie. Posyłano ją do wajberiszer mełamed (dosł. ‘kobiecy nauczyciel’), a konkretnie do żony rabina, Estery, która przewodziła modłom w kobiecej części bożnicy jako zogerin, znając hebrajski (nie wszystkie kobiety znały język Tory i publicznych rytuałów) i umiejąc dobrze posługiwać się modlitewnikiem. Tę właśnie wiedzę i umiejętności przekazywała swoim uczennicom. Najmłodsza córka Halperna, której nauka przychodziła z łatwością, w ciągu jednego semestru opanowała podstawy loszn kojdesz („świętego języka”, czyli hebrajskiego). W drugim semestrze, pomimo chęci, nie dane jej było kontynuować edukacji, gdyż rodzice, zmuszeni do bardzo oszczędnego życia, postanowili wydać trzy ruble na zaspokojenie pilniejszych potrzeb.

Dziewczynka marzyła o wyjeździe do stolicy Kongresówki, gdzie mieszkały jej siostry, które wyszły za mąż za rodowitych warszawiaków. Ale pewnego razu to one zostały zmuszone do (czasowego) powrotu do rodzinnego miasteczka – w czasie wspomnianego pogromu w Warszawie (1881). Jeden ze szwagrów, Pulman, z zawodu nauczyciel, otworzył nawet w Porozowie szkołę typu gimnazjalnego. Przyszłą aktorkę zatrudniono wtedy przy opiece nad słabowitym siostrzeńcem, co uniemożliwiało jej uczęszczanie na zajęcia. Ponieważ sprawdziła się jednak jako opiekunka dzieci, postanowiono ściągnąć ją do Warszawy.

Rodzina Halpernów żyła w odległym od centrum sztetlu jakby poza czasem historycznym, poza polityką, z elementarną, wyłącznie praktyczną znajomością istnienia i funkcjonowania urzędów, obowiązujących przepisów itd. Na podstawie wzrostu oszacowano wiek Estery Racheli na trzynaście lat, choć, jak pisze, miała lat nie więcej niż jedenaście. Jednakże chyba się myli. Opuściła Porozów po pogromie, a więc najwcześniej w 1882 roku, jako dwunastolatka. Decyzję o porzuceniu miasteczka należy uznać za typową. Młodzi ludzie z prowincjonalnych sztetli wyjeżdżali do większych miast, mając tam lepsze widoki na znalezienie zatrudnienia.

W Warszawie pierwszy raz w życiu przekroczyła próg teatru. Jeszcze w Porozowie jej ojciec wspominał, jak kiedyś wybrał się do opery, gdzie zachwyciło go bogactwo wnętrz i piękno popisów wokalnych. To tylko podnieciło wyobraźnię dziewczynki. Teraz sama mogła zweryfikować opinię Chaima Halperna. W Teatrze Letnim w Ogrodzie Saskim z podziwem obejrzała i wysłuchała Fausta Charles’a Gounoda (1818–1893). Niestety, nie można tej wizyty datować, gdyż dzieło to grano wówczas na tej scenie co roku. Jej brat zawarł znajomość z trupą Abrahama Goldfadena. (Wiadomo, że Goldfaden przebywał w Warszawie od 1885 do 1887 roku). Dowiedział się o poszukiwaniach dziewczynki do ról dziecięcych i zaprowadził siostrę do Józefa Goldszmidta. Aktor ten należał do wczesnych trup „ojca zawodowego teatru jidysz”. Uważa się go za pierwszego odtwórcę roli Eleazara w operetce Bar Kochba. Zylbercwajg utrzymuje, że w 1882 roku wraz z jednym z zespołów Goldfadena występował w Warszawie w teatrze Buff i tam właśnie uczył młodą Halpern nut[24]. Rok ten – 1882 – wydaje się bardziej prawdopodobny niż lata 1885 czy 1887 ze względu na wiek dziewczyny, choć brakuje innych potwierdzeń wcześniejszego pobytu Goldfadena w Warszawie. Rzecz ta wymaga zbadania. Wiadomo jednak, że aktor, znowu szacując Rachelkę według powierzchowności, stwierdził, że wygląda zbyt dojrzale do wykonywania ról dzieci na scenie. Jednak zgodził się ją wprowadzać w tajniki muzyki i śpiewu. Kilka razy w tygodniu chodziła do niego na godzinną lekcję. Gdy nadarzyła się okazja, pedagog przedstawił ją samemu założycielowi profesjonalnego teatru jidysz, który pochwalił zdolności już wtedy piętnastolatki (1885) i pozwolił jej przychodzić na próby. Ze zgody tej skorzystała, odwiedzając teatr jako skromna panienka pod opieką nauczyciela. Obejrzała też gotowe przedstawienie operetki Bar Kochba.

Jednak los nie zawsze jej pomagał. Sąsiadka z Porozowa, która przybyła do stolicy Kongresówki na kurację, doniosła rodzicom, że ich córka planuje opuścić grono przyzwoitych ludzi i zostać aktorką. Halpernowie w długim liście do córek kategorycznie się sprzeciwili, a ich najmłodsza Rachelka podporządkowała się tej decyzji. Na krótki czas wróciła do rodzinnego miasteczka. Dawała tam kameralne popisy wokalne w prywatnych domach. Popisywała się też, paradując po ulicach miasteczka w wielkomiejskich strojach. To pragnienie publicznego manifestowania predylekcji aktorskich poza sceną, imponowania otoczeniu strojem i powierzchownością wzorowaną na (bardziej) uprzywilejowanych mieszkańcach Imperium Rosyjskiego (często ponad stan) cechowało również innych aktorów żydowskich oraz samego założyciela sceny jidysz, szczególnie przed 1883 rokiem[25].

W Warszawie gospodarz domu, w którym mieszkała siostra Estery Racheli, niejaki Sapczyński, dał przyszłej aktorce list polecający do Towarzystwa Muzycznego. Była to założona w 1871 roku organizacja muzyków i kompozytorów, która od 1884 roku prowadziła szkołę muzyczną. Tam profesor, który ją przesłuchiwał, zgodził się na wydanie jej legitymacji wolnej słuchaczki. Nie mogła jednak z niej korzystać, gdyż musiała podjąć pracę zarobkową. Początkowo znalazła zajęcie w należącej do żydowskich przedsiębiorców Fabryce Tabacznej Braci Polakiewicz przy ulicy Bonifraterskiej 11–13. Zatrudniała ona w większości (choć niewyłącznie) robotników i robotnice pochodzenia żydowskiego. Potem Rachela pomagała w warsztacie parasolniczki. Przez kilka lat wykonywała ciężką pracę fizyczną w obuwniczej fabryce hurtowej przy ulicy Nowolipki 7. W przerwach chałupniczo wyrabiała akcesoria do butów. Nadal jednak dbała o prezencję, więc nazywano ją na ulicy Pawiej „aktorką”. Wzmianki o pozateatralnej pracy, często robotniczej lub rzemieślniczej, powtarzają się nierzadko w życiorysach aktorów i aktorek żydowskich. Na przykład Adolf Szlifersztejn podjął pracę w fabryce rękawiczek Tancmana (ojca aktora Abrahama Izaaka). Baruch Mojżesz Abelman we wczesnej młodości był robotnikiem, a Dawid Szwarcbard – krawcem. Mordechaja Chaima Tytelmana oddano do firmy (warsztatu?) skórzanego, Jakuba Liberta zaś – na naukę fachu do drukarni żydowskiej. Z kolei Szajele Rotszejn znalazł zatrudnienie w sklepie, natomiast Mojżesz Wejsfeld był właścicielem szkoły handlowej, a Heszl Epelberg – właścicielem i kierownikiem drukarni. Wśród kobiet Chine Bragińska (późniejsza żona Abrahama Fiszzona) zarabiała na życie jako szwaczka, a Miriam Triling – jako kapeluszniczka (dziś powiedzielibyśmy – modystka). To tylko wybrane przykłady osób wspomnianych w pamiętniku Kamińskiej.

Od piętnastego roku życia Rachela zaczęła wzbudzać zainteresowanie mężczyzn – potencjalnych kandydatów na męża. Jak sama pisze, pięć razy się zaręczała, ale do ślubu z różnych powodów nie dochodziło. Śmierć ukochanej matki zmusiła ją do wyjazdu do Porozowa. W czasie jej pobytu na Grodzieńszczyźnie zmarł także ojciec. Po jego pogrzebie wróciła do sióstr do Warszawy, która odtąd stała się jej miastem domowym, poniekąd rodzinnym, jako że tu żyła w otoczeniu familii, stąd wyjeżdżała i tu powracała. W trosce o przyszłość dziewczyny krewni wysłali ją po wsparcie finansowe na poczet przyszłego zamążpójścia do dobrze sytuowanego brata w Toruniu. Wymagało to przekroczenia granicy rosyjsko-pruskiej. Nie dysponując odpowiednimi dokumentami i mając bardzo ograniczone środki finansowe, kilkunastoletnia panienka zaryzykowała nielegalne przejście na drugą stronę. U znacznie starszego, zniemczonego brata, szojcheta i chazana w reformowanej synagodze w Thorn, w towarzystwie pięciorga bratanków (z których najstarszy miał osiemnaście lat) czuła się jak w innym świecie. Kantor Halpern potwierdził jej zdolności wokalne, przepowiedział przyszłą karierę, ale nie poczynił żadnych kroków w celu umożliwienia jej studiów. Niezależnie od tego okazał jednak dużą hojność, ofiarując sto rubli (równowartość rocznej pracy w fabryce butów), które miały stanowić jej posag.

Przypisy

[1] *Chazan (od hebr. chaz(z)a ‘patrzeć, oglądać’) – kantor (często z wykształceniem muzycznym) prowadzący modły w synagodze. [Terminy i wyrażenia opatrzone asteryskiem są również objaśnione w słowniczku dostępnym on-line: www.zydzi.autobiografia.uni.wroc.pl – przyp. red. wyd.]

[2] O Żydach w Cesarstwie Rosyjskim zob. M. Stanislawski, Russia. Russian Empire, [w:] The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe, red. G.D. Hundert, t. 2, New Haven–London 2008, s. 1607–1615.

[3] O strefie osiedlenia zob. J.D. Klier, Pale of Settlement, [w:] The YIVO Encyclopedia…, t. 2, s. 1311–1314.

[4] Obecnie nie posiada statusu oddzielnego miasta.

[5] J.D. Klier, Pale of Settlement, s. 1313.

[6] Tamże, s. 1311, 1313.

[7] M. Stanislawski, Russia…, s. 1609.

[8]  O służbie wojskowej Żydów w Rosji zob. Y. Petrovsky-Shtern, Military Service in Russia, [w:] The YIVO Encyclopedia…, t. 2, s. 1170–1174.

[9]  Zob. tamże, s. 1171.

[10] Podaję za: A. Chwalba, Imperium korupcji, Kraków 1995, s. 98.

[11] Zob. J. Adler, A Life on the Stage. A Memoir, tłum. L. Rosenfeld, New York 1999, s. 115–116.

[12] Najwyżej zatwierdzona 1 stycznia 1874 roku Ustawa o obowiązku służby wojskowej, Warszawa 1874, s. 42–43; http://bc.wbp.lublin.pl/dlibra/docmetadata?id=3750&from=pubindex&dirids=28&lp=1534 [dostęp: 12 czerwca 2019].

[13] Tamże, s. 49.

[14] *Haskala (hebr. ‘oświecenie, oświata’) – powstały w latach siedemdziesiątych XVIII w. w Niemczech, a od początku XIX w. popularny w Europie Wschodniej ruch społeczny i ideologia wywodzące się z prądów europejskiego oświecenia, propagujące modernizację społeczności żydowskiej przy zachowaniu kulturowej odrębności opartej na Biblii i nowoczesnej literaturze hebrajskiej.

[15] Zob. J. Adler, A Life on the Stage…, s. 6–7, 33–35, 192–198.

[16] Strony podane w nawiasie okrągłym odsyłają do tekstu tłumaczenia.

[17] Zob. A. Cała, Pogrom warszawski w 1881 roku, [w:] taż, Asymilacja Żydów w Królestwie Polskim (1864–1897). Postawy, konflikty, stereotypy, Warszawa 1989, s. 268–278.

[18] Zob. S. Kassow, Shtetl, [w:] The YIVO Encyclopedia…, t. 2, s. 1732–1739.

[19] Zob. I. Kamińska, Moje życie, mój teatr, tłum. J. Krakowska-Narożniak, Warszawa 1995, s. 14, 18, 65.

[20] Zob. Z. Zylbercwajg, Di welt fun Ester Rochl Kamińska, Meksiko 1969, s. 7.

[21] I. Kamińska, Moje życie…, s. 10.

[22] Broder-zingerzy (jid. broder-zinger ‘śpiewacy brodzcy’) – określenie stosowane od połowy lat pięćdziesiątych XIX w. w stosunku do wędrownych grup śpiewaków ludowych (początkowo mężczyzn), występujących po karczmach najpierw w Galicji, na Bukowinie, na Zakarpaciu, a potem w wielu miejscowościach kraju. Czasem łączyli się w trupy wykonujące tańce, pieśni ludowe, chasydzkie, jednoaktówki jidysz. Cieszyli się dużą popularnością wśród prostych odbiorców. Współcześnie uważani są za prekursorów świeckiego teatru jidysz. Ze względu na brak wykształcenia, koczowniczy tryb życia i występy w karczmach nie cieszyli się szacunkiem „przyzwoitych” ludzi.

[23] *Szojchet (hebr. ‘rzezak’) – rzezak rytualny, osoba dokonująca rytualnego uboju zwierząt zgodnie z religijnymi przepisami koszerności.

[24] Zob. Z. Zylbercwajg, Leksikon fun jidiszn teater, t. 1, Nju Jork 1931, szp. 383.

[25] Zob. A. Quint, The Rise of the Modern Yiddish Theater, Bloomington 2019, s. 35, 37–39.