Fragment

Historie dotyku

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

1. Ta sama ręka dotyka owoców na targu, sznuruje buty, ściska drugą dłoń w geście powitania, przeczesuje włosy, gładzi cudze twarze i brzuchy, przegląda książkę, grzebie w zębie, liczy pieniądze, trzyma kromkę chleba, wsuwa się w otwory ciała innych ludzi, posługuje się sztućcami, myje resztę ciała, ściska klucze, przeciera spocone czoło, wyciąga zgniłe resztki jedzenia z odpływu, przeczesuje grzywę lwa, iska meszek z liści ściętych roślin, skręca jointa, odkręca butelkę, szpera po kieszeniach, daje się tatuować, wyciska wągry, poprawia majtki wrzynające się między pośladki, chwyta gładkie uchwyty w eleganckich tramwajach, gładzi okładki: matowe i błyszczące, wkłada wydruki do foliówek, strzepuje okruchy z blatów, wyciska na drugą dłoń trochę pachnącego mydła, drapie się po karku,

2. Świętą częścią mojego ciała są koniuszki palców, tam skupiam osiemdziesiąt procent mojej uwagi, to one czynią i wykonują. To nimi głaszczę ekrany i panele. Co zmieniło się, gdy przestaliśmy naciskać, a zaczęliśmy ledwie dotykać powierzchnie? Przecież nie staliśmy się bardziej delikatni. Nasza choreografia zyskała, być może, na płynności, ale czułość gestu to pozór. W rzeczywistości możemy sobie pozwolić na coraz okrutniejsze ruchy. Choreografia dokonuje się tam, gdzie wcześniej był tylko zalążek gestu. Dotykam – to początek i koniec, cisza. Ostateczność udająca grację. Naciskanie było jak bufor chroniący zewnętrze przed naszą surowością. Teraz: przerażająca nagłość, nic bardziej widocznego od tego terroru w nas.

3. Sposób, w jaki powieka dotyka oka: nawet szczególnie natężona świadomość nie jest w stanie uchwycić milisekundowego zetknięcia (w tym czasie mucha uderzy skrzydełkami sto razy). Ta cienka fałdka skóry (tak cienka, że czasem widzę przez nią słońce) jest silniejsza ode mnie: ślizga się po gałce oka poza moją kontrolą i odczuwaniem.

4. Otoczone dłonią jabłko, nektarynka, pośladki, pierś. Skąd się bierze ta przyjemność w dotykaniu różnorakich krągłości? Czy odczuwa się niemałą satysfakcję dlatego, że kryje się w niej zapowiedź dalszej, intensywniejszej przyjemności?

5. Gest szybki, jakby wyrwany z jakiegoś niezbornego rytuału: dłoń uderzająca o skórę bębna – eksponatu w muzeum. Wiem, że nie wolno, a jednak chcę coś sprawdzić. Palce na starej membranie. Karcą mnie ojciec i siostra. Dobrze wiem, że nie wolno. Nie pamiętam reakcji muzealniczki, ale w mojej głowie pozostaje jasną, niemą panterą strzegącą czegoś cennego, na co można tylko patrzeć. Wiem, że nie wolno, ale chcę być tą niesforną, ruchliwą postacią. Pragnę karcącego spojrzenia. Nie ukradkiem, niezauważenie, ale jawnie, stanowczo; gest ostry, bezwzględny, jak wystrzelony nabój.  P a t r z c i e   n a   m n i e,  niosę groźbę. To była chyba pierwsza świadoma próba sprawdzenia woli, pierwsza, jaką pamiętam. Moi przyjaciele dziś liżą dzieła sztuki, najpiękniejsze rzeźby w najwytworniejszych europejskich muzeach. Dotykają ciał i kształtów, ich badanie ma w sobie coś z uwodzenia, jest radosną grą z łagodnym ryzykiem.

6. Mało kto celowo dotyka pajęczyny:  w  p a j ę c z y n ę   s i ę   w p a d a  i potem szybko próbuje się jej pozbyć z włosów i twarzy.

7. Niespodziewane dotyki: pąki mieczyków na szyi. Zwiewne myśli każą mi odczuwać je, jakby były odległymi owadami. Grubymi, ale nie tłustymi; o zwartej, jędrnej budowie.

8. Albo taki dotyk: kiedy nagle czujesz na sobie czyjąś rękę (i pewnie to pierwszy raz, gdy ta osoba cię dotyka; kobieta stojąca za tobą w kolejce, instruktor, sąsiadka). Jest w tym coś nowego, nowe dopasowanie. I taki dotyk wymaga uzupełnienia, dopracowania. Musisz spojrzeć na miejsce, które wybrała czyjaś ręka. Musisz skierować tam wzrok: utwierdzić się innym zmysłem, że ów dotyk się właśnie dzieje. Przyglądasz się z niedowierzaniem. Co czuje właściciel tej ręki, kiedy widzi, że patrzysz się na to zetknięcie z zaskoczoną miną?

9. (Albo taki dotyk: kiedy gdzieś siedzisz lub stoisz i czekasz. Musisz więc zająć czymś ręce i nogi. Jedną opierasz na biodrze, drugą podpierasz policzek, jedną stopą dotykasz ziemi, a drugą kładziesz na jej wierzchniej stronie. Albo obie ręce wsuwasz między uda. Albo zakładasz nogę na nogę, łokciami napierasz na oparcie lub stojąc i opierając się o ścianę, przenosisz ciężar ciała na jedną nogę. Słuchasz ciała i jego wygody: chcę teraz przyciskać policzek dłonią, więc to robię).

10. Od kilku dni nikt mnie nie przytulił, jedynie jakieś przypadkowe muśnięcia. Dłoń dorosłego mężczyzny na moich plecach, dotknięcie ramienia przez dorosłą kobietę. Nie bójcie się: paruję, bo jestem po walce – nie dlatego, że rozgrzałam się przed następną.

11. Chłodne ciało gotowe do odbycia stosunku płciowego. Zaraz będzie spało, jutro będzie jadło. Ten akt potrwa tylko chwilę i świat go nie zauważy. Kiedy smutek nie zostaje złagodzony, wstaje i ubiera się, mówi, że musi wyjść. Do nikogo nie należy, nikomu o tym nie powie. Puste, wydrążone, niedotknięte miejsce.

12. Jeśli stwierdzam: to mnie dotyka (bo tak czuję; nagle, wstydliwie), oznacza to, że pozwoliłam się zbliżyć (temu) za bardzo. O tworzeniu definicji: to, czym jest, mogę poznać tylko poprzez pokochanie tego.

13. To, czym to jest, mogę poznać tylko poprzez pokochanie tego. Rozpisane to może być jako metoda – choć to, co w tym najbardziej pociągające, to właśnie pozbawiona refleksji intuicyjność. Myślę o dziecku: o sobie jako kilkulatku i o dzieciach, które obserwuję.  R z e c z y w i s t o ś ć   j e s t   w t e d y   n o w a;  jest jeszcze czysta, nienazwana. Żeby wiedzieć, czy coś zrobi mi krzywdę – skaleczy, podrapie, ugryzie, ubrudzi – zbliżam się do tego instynktownie, dotykam bez zastanowienia. Poznaję rzeczywistość przez zbliżenia. Rzeczy smaczne, ufne, radosne, miękkie, użyteczne zabieram ze sobą: przechowuję pamięć o nich i kiedy mogę, ponawiam zbliżenie. Rzeczy mogę pokochać. Jeśli czegoś nie odtrącam, to uczę się tego: chcę poznać jego strukturę i właściwości. To właśnie mogę nazwać miłością. Wnikliwe badanie, przebywanie razem, obserwacja. Najprostszą egzemplifikacją są relacje z innymi ludźmi: to ich się zapamiętale uczę i dotykam. Następnie poznaję ich ulubione rzeczy i zwyczaje. W ten sposób kreślę swoją mapę Świata. Ale i to, co zawsze było i będzie martwe, również można pokochać. Kiedy moja wyobraźnia rozkochuje się w – powiedzmy – książkach lub tkaninach, to zbiór wiedzy o ich powierzchownych i skrytych własnościach się rozrasta. To, co chcę poznać dogłębnie, muszę oswoić, objąć uczuciem. A kiedy coś kocham, to staję się tego sprzymierzeńcem.

14. Po moim powrocie z dalekiej podróży on pyta mnie: czy dotykałaś tam jakichś zwierząt?

15. Spacerując codziennie blisko krzewów, drzew i żywopłotów, nie potrafię się powstrzymać, by nie muskać liści otwartą dłonią. Kiedyś miałem zwyczaj zrywania małych listków i niesienia ich kilka metrów dalej. Teraz już tylko się wzajemnie łaskoczemy – bez zbędnych podszczypywań. (Chyba że po chodniku w kierunku ruchliwej drogi zmierza nagi ślimak: wtedy zrywam listek, żeby przenieść spacerowicza w bezpieczne miejsce).

16. Lepkie uściski dłoni. Na samą myśl, że zaraz będę musiał podać komuś swoją spoconą rękę, zaczynam się pocić jeszcze bardziej (rumieniec na twarzy działa identycznie, ale to już inna historia).

17. Rzęsy Aleksandra: kiedy kładziemy się spać i przytulasz mnie, a ja czuję na policzkach twoje rzęsy, które mnie lekko łaskoczą. Nie ma nic ciekawszego i cenniejszego niż twoje rzęsy. Czuję każdy ruch, kiedy otwierasz oczy lub kiedy drży ci powieka. Nawet teraz na samą myśl nie mogę przestać się uśmiechać.

18. Niektóre osoby ze spektrum autyzmu, kiedy nie mogą rozpoznać przedmiotu choćby ze względu na nadmiar bodźców, przykładają rzecz do ust, bo to najbardziej unerwione miejsce w ciele. Usta pozwalają lepiej poznać przedmiot.

19. Wzorem rytmu, linią języka, wstydliwym wspomnieniem zachłyśnięcia się tekstem (upalne lato nastoletniego życia) na zawsze zostanie:  d o t y k a m   t w o i c h   u s t,   p a l c e m   d o t y k a m   b r z e g u   t w o i c h   u s t.  Potem na wpół świadomie moje zdania przepoczwarzały się w takie, zbliżały się do takich. Jest tam okrutna precyzja w rozmydlonej czułości, której obawiam się jak owadów (klasyczny strach z obrzydzeniem, najczęstszy, gdy coś może mnie dotyczyć, okazać się mi bliskie. Jedno z największych dziecięcych przerażeń: pająk wpada mi pod koszulkę albo wchodzi do majtek. Nigdy nie bałam się owadów w oddali, bałam się ich wkroczenia. Mój strach był militarny).

20. Tak samo niezręczne są ciała, które jeszcze nigdy nie przylegały do drugiego człowieka, jak i te, co po każdym euforycznym przylgnięciu o wszystkim zapominają.

21. Obserwuję, jak mrówka spaceruje po moim brzuchu, wchodzi do pępka i po chwili wychodzi. Widzę ją na sobie, ale nie czuję nic, nawet lekkiego łaskotania.

22. Kiedy obezwładnia mnie rozpacz, nie jestem w stanie przypomnieć sobie żadnej skóry, żadnego palca, żadnej powieki. Tylko suche fale lękliwego powietrza.

23. Meszek na twoim karku i ramionach, podobny do skórki brzoskwini lub dobrej jakości zamszu. Lubię cię głaskać tak, by dotykać tylko tych włosków; by moja skóra nie dotknęła bezpośrednio twojej. (Masz wtedy gęsią skórkę).

24. Kiedy staliśmy na świeżo pomalowanym balkonie, paląc papierosy i rozmawiając o tym, dlaczego ten Lewita z Księgi Sędziów ćwiartuje żonę na dwanaście, a nie na dziesięć lub cztery części, wszyscy widzieli, że na ich oczach odgrywa się spektakl uwodzenia. Twoje oczy pozwalały sobie na wiele; odważnie wodziłeś wzrokiem po łydkach, udach, kroczu, brzuchu, ramionach, palcach, karku, policzkach – wszystkich tych newralgicznych punktach, które tęsknią za tym, by być dotykane, a ja czułem w tych miejscach dziwne ciepło. Bo twoje patrzenie nabierało bardzo cielesnego charakteru. Czułem ciepło w miejscach, które śledziłeś oczami, jakbyś ocierał się o mnie ręką lub innym fragmentem swojego ciała. Bezwstydnie dotykałeś mnie wzrokiem. W tle zapętlone Sweet Surrender Tima Buckleya. Dzieliła nas szerokość balkonu, a mi się wydawało, że napierasz na mnie całym sobą i inni to widzą, i z typową dla podglądaczy satysfakcją obserwują to uwodzenie, dobrze wiedząc, jaki będzie finał.

25. Małe dziecko, chcąc wspiąć się na przeciwległy fotel w autobusie, opiera się o moje udo. Starszy człowiek w tramwaju, chcąc przejść przez ruszający wagon, łapie po drodze uchwyty i ramiona ludzi. Grymas na twarzy jednej kobiety. Znowu wstydzę się myśli: mi to nie przeszkadza. Ujmuje mnie, nie bez zażenowania, jak starość i młodość rozmywają granice ciał. Tam, skąd się przychodzi i dokąd się idzie, spotyka się jedną, rozproszoną materię. Wszystko jedno, omdlała różnica. Jakby jedynie w drodze wyostrzały się linie podziału wyznaczające konstrukcję gry.

26. Ocierające się o siebie bez skrępowania ciała w ciemnych, klubowych wnętrzach.

27. „Proszę nałożyć sobie zapach na szyję, nadgarstki i w zgięciach łokci. Trzeba go ponosić chociaż jeden dzień. Zobaczymy, jak pracuje na pana skórze”.

28. Po intensywnym dotykaniu, kiedy już całe pragnienie ze mnie wyciekło, twoje ruchy zaczynają mnie uwierać. Jesteś natrętem, który chce ode mnie więcej, niż mogę teraz dać. Nic już we mnie nie znajdziesz, a mimo to nie przestajesz szukać. Coś mi jednak podpowiada, że nie mogę wyrazić swojej niechęci głośno, więc poddaję się twoim pragnieniom, licząc, że nie potrwa to zbyt długo. Odczuwam niepokój: wydaje mi się, że wystarczy jeszcze kilka sekund i zacznę cię nienawidzić.

29. Posługiwanie się rzeczami w świecie jako narzędziami polega na ich nieograniczonym eksploatowaniu. Ten sposób obchodzenia się może być też przekładany na stosunek do ludzi. Podejście do nich jak do rzeczy – branie ich do ręki, wykorzystywanie i porzucanie – zazwyczaj nie wymaga emocjonalnego zaangażowania. Idąc ulicą, rozglądam się za kimś, kto paliłby papierosa. Zapomniałem zapalniczki. Wreszcie widzę palącą starszą kobietę opartą o drzwi sklepu z sukniami ślubnymi. Pytam, czy ma może zapalniczkę. „Zostawiłam w środku, musi pan ode mnie odpalić”. Wyciąga do mnie rękę z tlącym się papierosem, ja dokładam do niego swojego papierosa. Jest zimno, nasze dłonie drżą, więc żeby to działanie przyniosło pożądany skutek, łapię jej rękę, lekko wyginam pod odpowiednim kątem i stabilizuję. Zaciągam się szybko i mocno, aż mój papieros zacznie się żarzyć. Po kilku sekundach zaczynam czuć dym w płucach. Dziękuję jej i odchodzę. Zapominam o tym zdarzeniu i dopiero po jakimś czasie z uśmiechem go przywołuję. Mimowolnie złapałem dłoń obcej kobiety, która niedługo zniknie z mojej pamięci na zawsze. Nie dotykałem ludzi, z którymi nieraz rozmawiałem wiele godzin lub takich, których musiałem przekonywać do swoich racji. Moja skóra nie stykała się z tymi, których słowa lub zachowania kształtowały moje życie, a stykała się ze skórą nieznanej kobiety, która 2 listopada 2019 roku paliła papierosa na ulicy Długiej w Krakowie. Dotykanie jest jednak naruszeniem, wtargnięciem. Czy w tym przypadku zostanie zapamiętane? Nie dowiem się, co czuła ta kobieta. Czy była zaskoczona lub zirytowana moim nieprzemyślanym gestem? Nie patrzyłem na jej twarz. Nie byłem tym zainteresowany. Byłem całkowicie pochłonięty zadaniem. Jej ręka wraz z palącym się papierosem była dla mnie narzędziem, którego potrzebowałem do zrealizowania celu.

30. Pamiętam dziewczynę, która panicznie bała się dotykania żył, a nawet reagowała krzykiem, gdy ktoś to robił na jej oczach. Inne dzieci bały się truchła wróbla lub myszy i przed tym uciekały albo reagowały nerwowo na grzmoty oraz błyski w czasie burzy, a ona nie mogła znieść wyraźnych linii krwiobiegu na własnym lub cudzym ciele. Wystarczyło naprężyć rękę i odpowiednio ją wygiąć, a następnie palcem drugiej ręki nacisnąć na wystające żyły, żeby zobaczyć, jak na jej twarzy pojawiają się ból i przerażenie. (Jak ten lęk się w niej zadomowił i skąd przyszedł?)

31. Przecież dotykam nie tylko rękoma.

32. Wydaje mi się, że w dotyku, którym mnie obdarzasz, wreszcie odnajduję ubłagany spokój. Wcześniej metodą prób i błędów nauczyłem się chować w swoim niedotykanym ciele jak w jamie, w której mogłem przezimować, udając przed samym sobą, że jestem w stanie znaleźć inne źródła światła. Prawie zacząłem w to wierzyć. Przytulenie, wtulenie, pieszczota – tylko dzięki temu wydarza się  p r z e b u d z e n i e.  Dajesz mi coś, czym mogę się odżywiać; starcza na kilka następnych dni. Spontanicznie odkrywam, że jesteś tylko ty i nie-ty. Od ciebie pochodzi to, co maskuje niedoskonałości całej reszty.

33. Nic na to nie poradzę, że i oko, i ręka mimowolnie  t a m  są skierowane. Nieraz udaje się rozdzielić organ wzroku od organu dotyku: wtedy moje oczy wpatrują się w twoje i sprawdzają reakcję na to, co na dole robi ręka. I zerkają nieśmiało w kierunku ust: czy już się otworzyły? Cała energia mojego ciała chce odkrywać „środek, który płodność znaczy”, bo nie mogę oprzeć się wrażeniu, że znaczy on dużo więcej; ten śliski organ – męski czy kobiecy – to najczulszy punkt. Seks, mimo tego, że angażuje całe ciało, ostatecznie domaga się odsłonięcia właśnie tego konkretnego miejsca w ciele. Oto cała ludzka prawda i tajemnica: genitalia, ta najbardziej skrywana i wstydliwa część ludzkiego organizmu, to pansoficzne centrum, które służy za manifestację własnych namiętności w stopniu dużo większym, niż robią to oczy lub twarz. Obnażenie: ludzie ocierający się o siebie swoimi napęczniałymi i pulsującymi narządami płciowymi. Tam, w okolicach  t e g o,  nie bez powodu zakamarki są ciepłe i wilgotne. To wszystko jest tak bezbronne i niewinne, że nie potrafiłbym ci zrobić krzywdy.

34. Nic nie pamiętam. Wszystko zapomniane. Jeśli nie pamięta się dotyku, to co się pamięta? Zapachy. Poczucie, że coś się zbliża. Nadciąga. Nie pamiętam twojej ręki na moim karku („masz krzywy kręgosłup”). Pamiętam, jak ciało zaczyna się trząść i nie może przestać („ale jesteś piękna”). Na kawałku skóry między kciukiem a palcem wskazującym jest ślad po dotyku łyżki opalanej nad kuchenką gazową. To pamiętam.

35. Ciało uczy się na pamięć niektórych gestów. W codziennej krzątaninie oddzielam myśli od działania. Nie rejestruję, kiedy ręka przekręca palnik na kuchence, nie wiem, w którym momencie sięga po klucze. Mechanika tych działań wydarza się poza świadomością. Wyuczone ciało. Dobrze jest mieć tak wyszkoloną maszynę. Gasi lub zapala światło, zamyka drzwi, sięga po portfel. Jednak nie umiałbym z pamięci odtworzyć kształtu klamki, chociaż dotykam jej codziennie; nie pamiętam też faktury mojego portfela.

36. W wieku czternastu lat to nie jest historia o dotyku, ale o przestępstwie. Jak kradzież. Ten gest sięgania, wdzierania się – jest jak kradzież. Oszołomienie, odurzenie. Choć partner ma tyle lat, co ja – on też kradnie. Kradniemy razem, coś wyrywamy, stopniowo, dla siebie. Nie pamiętam, czy na siebie patrzymy.

37. (Ciepło, zimno, nacisk, uszkodzenie-ból – tylko to).

38. W poszukiwaniu gestów intymnych, lecz nie erotycznych natrafiam na sytuacje dwuznaczne: zaklejanie listu i przewracanie strony. W obu przypadkach korzysta się z języka: należy ślinić warstwę kleju na kopercie i znaczku albo ślinić palec, który za chwilę dotknie papieru (ile jest poślinionych książek w bibliotekach? ile razy moje palce dotykały tych poufnych miejsc?). Być może taki sposób lektury dowodzi intensywności tego aktu. A te koperty – te resztki śliny wysyłane komuś i po drodze dotykane przez wiele innych rąk – są jak pocałunek albo próbki zostawione do badania w laboratorium. List się nie czerwieni, ale jest nieźle pośliniony. Mechaniczne zaklejanie setek kopert z zaproszeniem na wernisaż; przekręcanie kolejnej strony instrukcji obsługi pralki. Nie każdy list jest wyznaniem miłosnym, nie każda lektura jest historią pani Bovary.

39. Niespodziewane dotyki: kropla potu wpada mi do ucha (kiedy jestem w odwróconej trikonasanie). Nigdy wcześniej tego nie czułam.

40. Przestaje mnie dotykać (obchodzić), kiedy (twoje) ciało staje się bardziej realne; kiedy ożywa jak zdolna do gnicia maszyna – a przecież nie ją pokochałam. Widmowe pała miłością do widmowego, nawet jeślibym chciała chełpić się uwielbieniem dla nieciągłości i załamań, to zawsze jest ono uwielbieniem dla fantomu i – tu miejsce na okrutną precyzję – obrazu. Prawdziwa nieciągłość, prawdziwa płynność, prawdziwe gnicie nie mogą dać się pokochać.

41. Serce naciskające na żebra, jedzenie, które wypycha policzki, a potem brzuch, pulsujący mięsień wykrzywiający gładką powierzchnię skóry, nieokreślony ból kości biodrowej, fantomowa kulka w gardle. W tym wszystkim to nie ja siebie dotykam; to moje wnętrzności dotykają mnie od środka. Nie ufam już tym znakom (ani sinym plamom, ani bezbarwnym uciskom). Uczeni lekarze mówią, że to ważne, by słuchać swojego ciała, bo ono przekazuje nam cenne informacje – tak zwane symptomy. Mnie się wydaje, że to nieprawda: ani siniaki, ani biodro nie chcą przede mną odkryć tajemnej wiedzy.

42. Miażdżenie między dwoma palcami lub przygniatanie do ściany komarów, muszek i moli. Jakie to proste. Czy pamiętam, żeby potem umyć ręce?

43. Nieposłuszne dziecko musi dotknąć świeżo pomalowanej ławki, wbiec w kałużę, ścisnąć ogon kota, rozsmarować na stole plamę atramentu, przyłożyć palec do rozgrzanej samochodowej zapalniczki – tak sprawdza swoje własne reakcje i reakcje rodziców.

44. Niby już do mnie dotarło, że nie jesteśmy razem, ale gdy myślę, że ktoś inny cię dotyka, to chce mi się wymiotować.

45. Ten, z którym rozmawiasz, jest także raną.

46. Pragnienie pozostawania pustym. Nic nie pcha się do środka, nie rozdyma, nie wypełnia; nic nie dotyka mnie od wewnątrz. Życzenie nieposiadania ciała nie jest odmową utrzymywania czegoś w ładzie, w znośnej, nieodrażającej kondycji. Czym jest? Marzeniem o niepozostawianiu śladów. Nic nie zapisuję i na mnie także nie można zapisać niczego.

47. Ślady po zetknięciu. Pozostawiam po sobie ślady obecności. Mieszanina potu, kurzu, psiej sierści i może jeszcze czegoś na bordowej macie do ćwiczeń. Niewidoczne na pierwszy rzut oka pozostałości wyjawiają się dopiero po dokładnym namydleniu maty i spłukaniu jej pod prysznicem. Moja obecność znajduje ujście w odpływie wody.

48. Po moim miasteczku często krążył bezdomny mężczyzna bez rąk. Był typem zbieracza: chodził z foliowymi torbami zawieszonymi na sznurku na szyi. Była to bardzo skomplikowana konstrukcja: często zastanawiałem się, jak on sobie radzi, mając do dyspozycji jedynie palce u stóp. Inni ludzie się nim brzydzili. Był brudny, śmierdział. Kiedy stał na przystanku, wszyscy wstawali i odchodzili jak najdalej. Raz i ja stałem na tym przystanku. Zawołał mnie i nawet nie poprosił, tylko po prostu kazał mi związać te worki wypełnione cuchnącymi śmieciami (dzieciom się w końcu rozkazuje). Wiedziałem, że mu nie odmówię, chociaż inni bez zastanowienia odmawiali. I pamiętam, co sobie wtedy myślałem: „muszę zrobić to bez cienia zawahania, muszę wiązać te sznurki z zadowoleniem, tak, jakbym pomagał każdej innej osobie, nie mogę pokazać, że to dla mnie jakieś wyzwanie”. Nie spodziewałem się, jak bardzo będzie to trudne. Pamiętam moment, w którym wziąłem do ręki sznurek i poczułem jego kleistość. I ten zapach. Zobaczyłem, że moje ręce są brudne od sznurka, ale wiązałem, jak mogłem najlepiej. Czułem na sobie wzrok innych ludzi. Wszystko było lepkie. Z reklamówek wylewały się resztki piwa ze zgniecionych puszek; fragmenty sznurka były ubrudzone jakąś brązową mazią. Czułem mocz. Ale w ukrywaniu swojego obrzydzenia czułem dumę. Powiązałem misterną konstrukcję, założyłem mu na szyję i myślałem: „patrzcie, ja się nie bałem, ja go dotykałem, patrzcie na moją siłę, zdobyłem się na to, dotykałem człowieka, którego się boicie”.

49. Obcość skapującego, rzadkiego, rozwodnionego potu. Nigdy nie czułam niczego podobnego – schodząc po schodach, pomyślałam tylko, jakim obrazem wytłumaczyć komuś ten stan. Byłam w dalekich gorących krajach, tam zdarzało mi się uprawiać seks w pomieszczeniach bez klimatyzacji – ale to nie to, to za mało. Ciężkie krople. Cieknąca po ciele obca woda, odstająca od skóry; zdziwienie tym, co ciało właśnie wyprodukowało.

50. Rozkład mieszkania i funkcje poszczególnych pomieszczeń można poznać, chodząc po nim boso. Panele, kafelki lub linoleum: każda powierzchnia ma inną temperaturę i fakturę.

51. Tatuażysta opiera ramię na moim brzuchu, ugniata miejsce nakłuwania, wygładza powierzchnię, naciąga skórę, by lepiej rozplanować swoją pracę. Patrzę na te procedury z niedowierzaniem i lekkim uśmiechem: on traktuje to ciało jak przedmiot, który nie jest mną. Jestem i nie jestem jednocześnie (ulga).

52. W pewnym eseju teologicznym natrafiam na takie zdanie: „Ale obserwuj kiedy kogoś – albo siebie samego – jak to za pośrednictwem ręki ujawnia się wzruszenie umysłu: radość, zaskoczenie, oczekiwanie!”. I dalej: „Czy nie jest podjęciem cudzej duszy, gdy ktoś chwyta wyciągnięte ku sobie dłonie wraz z całym zaufaniem, radością, zgodą czy bólem, który się w nich wypowiada?”[1].

53. A co z dotykiem  b e z  ciała; co z dotykiem bez emocji. Odromantyzować dotyk, odczarować dotykanie. Dotykają się rzeczy  p o z a  nami, bez naszej wiedzy, nade wszystko bez naszej zgody. Mój telefon dotyka burej połaci łóżka. Co mnie to obchodzi? Zmęczenie lirycznym obrazem świata, w którym nie można zrobić kroku bez metafory, zamyśleć się bez tęsknoty, być głodnym bez melancholii. Myślę świat bez kłamliwych analogii, myślę język bez czułych homonimów. A czułość sytuuje się w miejscach zaskakujących, a ciało nie rodzi się pod okiem zakochanego, ale istnieje najpierw jako to, co sra, płacze i poci się. (Płacze z bólu,  p r a w d z i w e g o  bólu spowodowanego zwiększonym ciśnieniem wewnątrzczaszkowym. Poci się podczas biegu w gorący wieczór – nie „z nerwów”). To zmęczenie jest owocem zmęczenia sobą, prywatnym wyczerpaniem. Nie jest powiedziane, że ono też nie jest żenujące, jak każdy zachłanny przypływ, który chce coś czemuś odebrać, a czemuś innemu wyznać: teraz będę kochać ciebie.

54. Na kursach samoobrony powtarzane jest, że należy szybko atakować czułe punkty napastnika: kopać krocze, uderzać w brzuch, podcinać kolana – te ruchy wydają się w miarę proste. Ale wciskanie palców w oczodoły jest takim rodzajem obrony, który nie mieści mi się w głowie, bo za bardzo przypomina sam atak. Głupio się przyznać, ale rodzi to we mnie jakąś niechęć wobec naruszenia ciała napastnika. Nie włożę palców w jego oczodoły, choćby to miało mnie przed czymś uchronić.

55. Na nagraniu widać, jak jasna, młoda postać metodycznie wskazuje palcem kolejne punkty na swoim ciele. Patrzy w obiektyw, w jej wzroku nie ma zbyt wielu emocji. Miejsca, których dotyka, to te, w które należy uderzyć człowieka, by go obezwładnić lub zabić. Odtwarzam to wideo w pamięci. Widzę bardzo jasną postać na błękitnym tle, ale nie pamiętam, czy tak wyglądała[2].

56. Sposób, w jaki maltretuję swoje ciało, jest tym samym sposobem, w jaki spełniam jego zachcianki. Z czułością odrywam strup, czekam, aż zrobi się następny, by go też oderwać. I dziwię się, że rana nie chce się zagoić. Dobrać się do mięsa, niech krwawi, niech boli i szczypie; niech nigdy nie zaśnie.

57. Tak właśnie powstaje perła. Ciało obce – drobny pasożyt, piasek, odłamek muszli – dostaje się do środka małży i drażni jej wnętrze. Małża, by się chronić, wytwarza substancję wapienną identyczną z tą, która jest budulcem jej muszli, i stopniowo otacza intruza.

58. Jestem wdzięczny Karolowi, bo to była z pewnością ważna lekcja o tym, jak w dotyku skrywa się uczucie. Już wiem, co to znaczy adorować drugiego człowieka. Wiem, jak cielesny kontakt w moim przypadku wymusza zakochiwanie. Wzrusza mnie ta zależność, jakbyśmy stawali się tym samym, jednym, tym nierozłącznym. Bycie dla kogoś oparciem, otoczenie tego drugiego ciała ramieniem[3] to też przyzwyczajanie się do czyjejś obecności (a jego całego, jego kruche ciało, można było zamknąć w objęciu, unieść i zabrać). To obejmowanie, przyciąganie cię bliżej mojego ciała, to też gest obronny, chronienie siebie przed atakiem. O ile trudniej skrzywdzić kogoś, kto daje ci tyle uwagi i czułości, kto całuje twoj kark, trzymając rękę na twoim bijącym sercu. Robię to umyślnie, dopuszczę cię do siebie, lecz najpierw wygładzę twoje ostre krawędzie, otoczę cię swoją troską, owinę swoją substancją; jesteś moją perłą. Z każdym kolejnym uściskiem i muśnięciem odczuwałem taki rodzaj intymności, której intensywność cały czas ściska mnie za gardło.  M o j e   u c z u c i e   r o s ł o.  Pamiętam pocieranie nosem jego brzucha tak, jak tarło się kiedyś perfumowane strony w magazynach wysyłkowych z kosmetykami. Dałem mu nawet moją koszulkę, żeby ją ponosił i jego naturalny zapach utrwalił się w tkaninie; ostatecznie koszulka została u niego. Nie zapomnę też, kiedy po wszystkim całował z wdzięcznością moją dłoń leżącą przed jego twarzą na podłodze. A wcześniej widok tej rozjaśnionej twarzy po części skrytej w poduszce, zamkniętych oczu i otwartych ust. Jego uległość, otwartość, oddanie, niewinność, ufność, lgnięcie do drugiego ciała – wszystko to wyrażone cielesnym językiem, bo przecież „Eros gestykuluje, nie mówi”[4] – to były niezwykłe podarunki; takie, które można dać tylko raz w życiu, wszyscy przecież z kolejnymi romansami uczymy się trzymać na wodzy swoje rozczulenie. I też nie zapomnę, jak leżąc obok jego rozpalonego ciała, powiedziałem szczerze: „Dawno się tak nie czułem”, a on odpowiedział: „A ja nigdy”. Nie myślałem, że tak łatwo można z tego zrezygnować.

59. Jestem wdzięczny Karolowi, bo sprowokował on iście filmową scenę: gniewną masturbację ze łzami w oczach. Do tamtego momentu nie wiedziałem, że tak można.

60. Nie ma w tym nic niestosownego, że dotyk w pierwszym swoim skojarzeniu łączy się z miłością. Dotyk niezaprzeczalnie jest elementem miłosnej gry, ale nie jest czymś przypisanym tylko tej ludzkiej aktywności. Jednak to właśnie ten kontekst mimowolnie narzuca się jako pierwszy, kluczowy – a kojarzy się tak dlatego, że dopiero w miłosnym akcie dotykanie staje się ekstremalnie zauważalne (ja teraz dotykam; dotykam ze świadomością i premedytacją i oczekuję od drugiej osoby tego samego). Erotyczny wymiar dotykania rzutuje na myślenie o dotyku i próby konceptualizowania go, dlatego też nie sposób uciec od erotyzacji języka. Ta pułapka wiąże się z inną, podobnie działającą, dwuznaczną semantyką zmysłowości. W powszechnym rozumieniu zmysłowe jest to, co powabne, namiętne, intymne lub właśnie erotyczne. W znaczeniu naukowym zmysłowym nazywa się to, co odbierane przez zmysły. Doświadczenie jest zmysłowe, jeśli angażuje wzrok, węch czy dotyk. Nie musi być ono od razu erotyczne, by nadal pozostać zmysłowe. Porządki sensoryczno-miłosne swobodnie się przenikają. Badanie dotyku jest więc pewną formą namiętności. To rodzaj pasji: rozkoszy doznawania i przyjemności podpatrywania.

61. Arystoteles: „przedmioty postrzegalne, na przykład barwa, dźwięk i zapach, niszczą przez nadmiar podniety tylko organy zmysłowe, a nie samo zwierzę – chyba tylko przypadkowo, gdy na przykład dźwiękowi towarzyszy pchnięcie lub uderzenie, lub gdy przedmioty wzroku lub zapachu wprawiają w ruch inne rzeczy, które niszczą przez kontakt. Również smak o tyle tylko niszczy, o ile tak się złoży, że jest jednocześnie dotykalny. Natomiast nadmiar właściwości dotykalnych, na przykład gorąca, zimna, twardości, niszczy samo zwierzę. Jak w każdym przedmiocie zmysłowym nadmiar niszczy organ zmysłowy, tak i tu przedmiot dotykalny niszczy zmysł dotyku, za pomocą którego zdefiniowaliśmy zwierzę. Wykazaliśmy przecież, że bez zmysłu dotyku zwierzę nie może istnieć. Dla tej to przyczyny nadmiar w dotykalnych właściwościach niszczy nie tylko organ zmysłowy, lecz także samo zwierzę – ponieważ jest to jedyny zmysł, który musi ono mieć”[5].

62. „Nadmiar właściwości dotykalnych, na przykład gorąca, zimna, twardości, niszczy samo zwierzę”. A jednak pamiętam dźwięki tak niskie, a zarazem głośne jak otchłań; tak głęboko rozwibrowane, że dokonywały na mnie niepokojącego masażu, jakby wprawiając organy w drżenia, bezwolne organy nagle pozostawione same sobie przez skórę i tłuszcz, które przestały je chronić.

63. „Nadmiar właściwości dotykalnych […] niszczy samo zwierzę”. Arystoteles przecenił sprawczość dotyku, jednocześnie bagatelizując potencjalną destrukcyjność wrażeń pozadotykowych. Te drugie są rozmydloną groźbą, tak niepozorną jak kula neutronów ważąca dwa razy tyle, co Słońce.

64. Wykona jeden gest, który nie będzie po mojej myśli, i już wszystko się rozpada. Plecy, które smakowały jak słońce i cukierki, momentalnie tracą te liryczne właściwości: sunę językiem po spoconej, słonej skórze. (Od czterech godzin nieustannie myślę, co zrobić, by więcej już jej nie dotykać).

65. Taki sposób naruszania ciała wydawał mi się praktyką co najmniej magiczną – robił to mój dziadek. Scyzorykiem nacinał korę drzewa, potem ostrzył świeżą gałązkę i wkładał pod korę, tak że żywe drzewo przylegało (545) do drugiego żywego drzewa. Następnie smarował naciętą powierzchnię specjalną maścią i ciasno owijał ją bandażem jak świeżą krwawiącą ranę. Pod koniec lata było już wiadomo, czy operacja się udała: jeśli gałązka puszczała młode listki, znaczyło to, że się zadomowiła. Wiele lat później można było zbierać z jednego drzewa owoce papierówki i koszteli. Niezwykłe złączenie. Kiedy w latach siedemdziesiątych Petr Štembera próbuje zaszczepić w ranie na swojej ręce gałązkę owocowego drzewa, próba zaślubin się nie udaje, nie wydaje owoców. To wiele mówi o granicach nieprzekraczalnych – krzyżowanie się zwierząt i szczepienie roślin należą do całkowicie innych porządków. Nieprzypadkowo te dwa oddzielne obszary nazywa się królestwami – każde z nich rządzi się innymi prawami i posiada inne zwyczaje. Przybliżanie się do siebie, nawet bardzo stanowcze, będzie zawsze miało swoje granice.

66. Nie zastanawiając się zbyt długo, wkładam mu rękę pod koszulkę. Przesuwam palce od brzucha do klatki piersiowej, wyczuwam miękkość skóry, orientuję się, że niewiele tam włosów. Kiedy wydaje się, że cały ten teren mam już zbadany, nagle natrafiam palcem na jakieś znamię gdzieś w okolicy lewego sutka. Na oko (sic!) ma z pięć centymetrów szerokości. Skóra w tym miejscu jest inna – wysuszona i chropowata. Mając do dyspozycji jedynie zmysł dotyku, na podstawie krótkiego badania klasyfikuję to znamię jako  e f e k t   p o p a r z e n i a.  Zupełnie nie wiem, jak się zachować: ignorować to miejsce czy skupić się tylko na nim. A jest już za późno, już nie potrafię wyprzeć ze świadomości faktu istnienia tej skazy. Wszystkie moje myśli koncentrują się na niej. Boję się, że jeśli będę celowo unikać tej plamy (wyobrażam to sobie jako brązową plamę; moje palce wyczuły taki kolor), to sprawię mu przykrość (brzydzi się mną, pomyśli). W dotykaniu tylko tego fragmentu skóry jest znów jakaś chorobliwa ciekawość. Wyjmuję rękę spod koszulki i wkładam w spodnie. (Kiedy potem stanie przede mną nago, nie zauważę niczego szczególnego przy lewym sutku. Czy brązowa plamka istnieje tylko wtedy, gdy się jej dotyka?)

67. Nie widzę rzeczywistości inaczej niż jako coś, co  m a   b y ć  dotykane.

68. Maniera, z jaką Anka gładzi końcówki swoich włosów, gdy się zaczyna denerwować; maniera, z jaką Krzysiek gasi papierosa; maniera, z jaką Tomek trzyma długopis. („Trzymasz długopis zupełnie jak Tomek!”)

69. Jeszcze o wyrażeniu „to mnie dotyka” lub „to mnie dotknęło”: nie sposób użyć go bez patosu; dotykać może tylko to, co ma jakiś gatunkowy ciężar.

70. Śni mi się, że idę przez bardzo długi, biały, sterylny korytarz. Nie ma tutaj nic, tylko ściany. Niespodziewanie moje stopy wpadają w coś śliskiego i mokrego, nogi w coś się zatapiają. Budzę się z krzykiem, jednak po przebudzeniu nie sprawdzam stanu swoich stóp, tylko od razu, bezwiednie, dotykam ust i wyczuwam w kącikach zarówno zaschniętą, jak i świeżą ślinę.

71. Męskie powitanie. Z reguły przebiega ono zwyczajnie: ręka ściska rękę. Są oczywiście różne odmiany ściskania, ale nie o to teraz chodzi. Myślę o sytuacjach, w których możliwość zwyczajnego uścisku jest utrudniona, na przykład wtedy, gdy jeden z nich niesie coś dużego albo ma ręce ubrudzone jakimś smarem, owinięte bandażem albo ma założone rękawice. Te przeszkody nie powodują jednak, że mężczyźni się nie przywitają. Oni muszą to zrobić.  C e r e m o n i a ł   m u s i   s i ę   o d b y ć.  Nie wystarczy pomachać do siebie lub jedynie wypowiedzieć słowa powitania. Utrudnienie zostaje pokonane tak: jeden mężczyzna łapie drugiego za nadgarstek lub przedramię. Widziałem to wielokrotnie. Towarzyszy temu chwilowe zakłopotanie, które jednak szybko zostaje rozproszone. Jest w tym jakiś dziwny przymus dotknięcia czy może bardziej zetknięcia się dwóch powierzchni skóry (uścisk dłoni ukrytych w jakimkolwiek materiale również nie wchodzi w grę).

72. Niezręczny moment, kiedy ktoś siedzący obok lub naprzeciw wysunie pod stołem swoją nogę tak, że dotyka twojej. Jeśli od razu zda sobie z tego sprawę, to problem znika. Gorzej, jeśli jednak się nie zorientuje i wygodnie się rozsiądzie. Odsunąć nogę? Czy może lepiej niech już się stykają? Na razie osoba naprzeciw o niczym nie wie: dopiero jeśli ty się ruszysz, uświadomi sobie to niewielkie faux pas. Może już lepiej wytrwać w tej pozycji, żeby nikomu nie zrobiło się nieswojo? Czujesz ciepło tej nogi, czujesz, jak ona napiera. Osoba siedząca przede mną nie wie, że jest pod ścisłą obserwacją. Zazwyczaj stopa jest po prostu oparta o twoją, ale czasem – myśląc, że ma do czynienia z nogą stołu – zaczyna się o nią ocierać lub wystukiwać sobie jedynie znany rytm.

73. Nie brzydzę się większości rzeczy, które napawają odrazą inne napotykane przeze mnie w życiu kobiety. Dlatego zawsze czułam się trochę bardziej brudna, trochę mniej subtelna. Nie brzydzę się dotykać klamek w publicznych toaletach, siadać na przypadkowych murkach, chwytać owady i wypuszczać je przez okno.

74. Niecodzienny dotyk: język dziewiętnastolatka sunący po mojej spoconej pasze. Towarzyszące temu poczucie obcości dotyczy nie tylko fizyki tego zetknięcia, ale też pracy myśli, która kieruje go do wykonania tego gestu w celu osiągnięcia erotycznej satysfakcji.

75. Lekarz uciska mój brzuch, pachwinę – za każdym razem trochę mocniej. Bada terytorium. Niespiesznie posuwa palcami, by natrafić na źródło bólu. Wielokrotnie powtarza pytanie: boli? a teraz? Adepci medycyny uczeni są, by dokładnie obserwować grymasy twarzy pacjenta, a przed badaniem – jeśli ich ręce są zimne – potrzeć o siebie dłonie, by nie sprawiać badanemu dyskomfortu.

76. (Dwa uściski dzisiaj: jeden o 15:20, niepewny, odczuwany jako niezbyt chętny, jak konieczność; drugi, około 21:40, tak normalny, świadomy, zwyczajny i tak odpowiadający mojemu wyobrażeniu o niezobowiązującym przytuleniu drugiego człowieka – że właściwie niemal niezauważalny).

77. Niekiedy wraca do mnie wspomnienie jej – chwiejącej się w prawie pustym tramwaju. Panicznie bała się poręczy i siedzeń (nigdy nie siadała w publicznych miejscach). Musiała utrzymywać równowagę bez ich pomocy. „Boję się tego, że nie wiem, kto ich wcześniej dotykał”. We mnie – poczucie wstydu, że mnie to nie obrzydzało. Potem jeszcze wiele razy podobny wstyd z powodu własnych szeroko zakreślonych granic. (Do dziś beztroska budzi we mnie lęk).

78. Męcząca przez lata myśl, że moje poczucie schludności jest spaczone, bo nie brzydzi mnie odtykanie odpływów, wyławianie nadpsutych resztek jedzenia i posklejanych, ociekających mieszaniną brudu i detergentów włosów. To jedna z rzeczy, przez którą nie myślałam (i często nadal nie myślę) o sobie jako o kobiecie (73). Tej, która zarazem zaprowadza ład i brzydzi się tym, co trzeba usunąć, by nastał porządek. Tej, która zna poczucie ohydy, jest jasna i nie rozrywa sobie skórek wokół paznokci. Dopiero po wielu latach samodręczenia się tą myślą, zaczynam rozumieć, że poczucie nieadekwatności względem biologicznej płci jest u mnie wynikiem zinternalizowanego seksizmu. Ta świadomość przynosi zgodę. Nastaje pokój z samą sobą.

79. Palce zanurzone w mokrą psią sierść.

80. Palce zanurzone w mokrą trawę.

81. Lubię, kiedy siedzimy w barze lub kawiarni i on kładzie mi rękę na kolanie. Nie wstydzi się mnie, myślę (jakby było to dla mnie zaskoczeniem). Należę do niego, jestem rzeczą, jestem  w  j e g o   p o s i a d a n i u.

82. Po kilkudziesięciu minutach nieustannego trzymania w rękach tego samego przedmiotu (stalowe pióro, które przejmuje ciepło organizmu lub kierownica samochodu) naskórek jest już tak nieczuły na odbiór wrażeń, że przestaje informować, czego dotyka. Palce, zmęczone wysiłkiem ciągłego naporu, tracą czujność: wszystko, czegokolwiek się potem dotknie, ma aksamitną powierzchnię. Przeczesywanie włosów, poprawianie ubrania, głaskanie kota – palce nie wyczuwają przez dobrych kilka minut różnicy.

83. Fantazja o byciu dotykanym w ciemności przez wiele osób. Fantazjowanie o tym, że ręce wkładane pod koszulkę należą do kobiet i mężczyzn o żałosnej i szpetnej prezencji.

84. Historie dotyku zamieniają się w grę o przypominaniu sobie miłości.

85. Poprzedniej nocy dotykałam cię wiele razy. Ty mnie wcale. Dziś czuję, jakby przebiegały przeze mnie grube, ciemne zwierzęta. Tępe zwierzęta przebiegały wielkimi stadami na oślep.

86. Nigdy – nawet w stanie wielkiego wzburzenia – nie uderzyłem nikogo w twarz. Nikt też nie uderzył mnie. Trudno mi nawet wyobrazić sobie taką sytuację. A jednak… Jednak jest we mnie ciekawość, chęć przeżycia tej sceny; nie jako agresor, ale jako ofiara[6].

87. (Świadomie stawać. Pamiętać o tym, żeby świadomie stawać).

88. Czuć czyjś brzuch na swoim brzuchu. Wnikać w rytm wdechów i wydechów. Jestem tym do reszty oczarowany.

89. Jakiej wersji dotyku jeszcze nie poznałem, choćby przez chwilę? Ucisk metalowej obręczy (pierścionka, sygnetu, obrączki) wokół palca. Jak bym to odczuwał? Jako ciało obce? Czy zrosłoby się ono z moim ciałem? (Słyszałem o przypadkach, w których skóra obrosła metal do tego stopnia, że niemożliwe było zdjęcie go bez chirurgicznej interwencji). Zawsze myślę o pierścionku jako o darze (proszę, to ode mnie dla ciebie), nigdy jak o przypadkowo noszonej ozdobie.

90. Leżymy z Łukaszem, oglądam. Miejsce między nosem, okiem a policzkiem; jeszcze nie policzek, niewielki trójkąt gładkiej skóry. W nadrannym przebudzeniu:  u s t a,   s ą   p r z e p i ę k n e,   j u ż   i c h   p r a w i e   n i e   w i d z ę,   a l e   p a m i ę t a m.  (Jestem w stanie pamiętać o tym tylko wtedy, gdy są jeszcze na wyciągnięcie ręki. Potem znowu palce grzęzną w czerni, potem nie grzęzną już w niczym. Nacisk słabnie).

91. Przytulamy je, głaszczemy, obejmujemy, bierzemy na ręce, całujemy, drapiemy za uchem i po brzuchu.

92. Z technicznego punktu widzenia wygląda to tak: inseminator zakłada rękawiczkę sięgającą jego pachy, następnie wkłada rękę w odbyt krowy, przez ścianę jelit chwyta macicę i ją unieruchamia. Drugą ręką wprowadza w pochwę długą, cienką rurkę zakończoną nabojem wypełnionym spermą. Gdy końcówka przyrządu jest już w macicy, deponuje nasienie.

93. Każde lato kojarzy mi się ze słonecznikami. Kiedy tylko są już trochę dojrzałe, mama je zrywa (odrywa im głowy), czyści ze zbędnych elementów i dzieli na dwa: dla mnie i dla siebie. Potem jest kompulsywne zjadanie – potrafimy zjeść po kilka słoneczników dziennie. Wchodzi to w nawyk: wydłubywanie nasion, praca języka i zębów, żeby dostać się do ziarenka. Palce i usta robią się brązowe, paznokcie bardzo się przy tym niszczą, język jest poraniony od łupinek, ale mimo to nie sposób przestać. Na dobrą sprawę samo ziarno nie jest szczególnie smaczne, właściwie nie ma żadnego smaku. Nie można też się tym najeść. Decydujący musi być więc sam gest; coś, co zajmuje ręce. Ja i mama razem lub osobno zjadamy słoneczniki i to nas łączy (pamiętam, jak Aleksander opowiadał mi, że zawsze, gdy wraca do domu, pali z mamą papierosy. Wydaje mi się, że to coś podobnego). Z najbardziej dorodnych okazów zostawiamy kilkadziesiąt nasion, by zasiać je na wiosnę i znów w lato móc zacząć wszystko od początku.

94. Gest jako środek retoryczny. W trakcie beztroskiej, ale angażującej dyskusji w gronie osób, które się dobrze znają, okrzyk „ale słuchaj!” musi być symultanicznie wypowiedziany z dotknięciem rozmówcy. „Słuchaj!” – i ręka wyciągnięta w kierunku dłoni drugiej osoby („muszę to powiedzieć, bo zapomnę”, „źle mówisz!”, „widzę to inaczej”).

95. Ślady po noszeniu ubrań: czerwone wklęsłości znikające po niecałej godzinie. Pasek, który został założony o jedno oczko za ciasno i ugniata skórę. Majtki, które wbijają się w biodra i pachwinę. Ślady po staniku na plecach. Niewygodne buty obcierające stopy. Sztywność marynarki. Za mały kołnierzyk. Uwierająca metka.

96. Kiedy budzi się w niej niepokój, trzeba ją przytulić. Ona nie przytula – tylko stoi nieruchomo i delikatnie nachyla się w stronę pocieszyciela. Jest lekka, ma zamknięte oczy, wślizguje się między jego ramiona, nie odwzajemniając objęcia.

97. Kosztowne dotknięcia: wizyta u masażysty, fizjoterapeuty, znachora.

98. Słońce wędrujące po ciele, kiedy leżę nago. Nie kładzie się na mnie od razu w całości, ale stopniowo, pochłaniając fragmenty: stopy, łydki, uda, pośladki, początek pleców (potem słońce znika za ramą okna). Ono dotyka mnie swoim ciepłem i jest to nieprzyzwoicie przyjemne; coś jakby zanurzać się powoli w wannie wypełnionej ciepłą wodą.

99. Zapisać, zanim umknie. Nie umiem sypiać w obcych mieszkaniach, a już na pewno nie w trakcie pierwszej wizyty. Budzę się za wcześnie i chcę zaczynać dzień. I tym razem tak było. On jeszcze spał i nawet nie myślał się budzić, mamrotał coś przez sen, odpowiadając na moje pytania. Jest coś paraliżującego w leżeniu po raz pierwszy w cudzym łóżku, w obcym mieszkaniu. Nie wiadomo, co ze sobą zrobić, żeby nie zachować się nieuprzejmie. Nie chciałem wałęsać się po innych pokojach i dotykać nieswoich rzeczy. Jedyne, co mogłem dotykać (bo już dotykałem), to jego ciało. Zsunąłem z niego koc. Usiadłem obok. Podwinąłem mu koszulkę do ramion i ściągnąłem spodenki na wysokość kolan. On spał dalej (na prawym boku) zupełnie obojętnie. Patrzyłam na linie jego ciała: plecy i pośladki, linie proste i zaokrąglenia. Bez żadnego skrępowania błądziłam dłońmi, sprawdzałam miękkość, liczyłam pieprzyki. Po prostu piękne ciało. Piękne, śpiące, bezwstydne ciało. Rozkosz dotykania pięknego ciała.

100. Dotyk nie jest aż tak zachłanny jak smak i węch, ale nie jest tak zdystansowany wobec tego, co poznaje, jak wzrok i słuch. Krzyknę: „Patrzcie!” – i wszyscy zainteresowani dojrzą to, co pokazuję. Podobnie jest ze słuchaniem: usłyszą mnie wszyscy w pobliżu bez ograniczeń. Pomimo tego, że wszystkie zmysły łączy to, że uzyskane wrażenie będziemy mieć wszyscy zbliżone (dwie osoby tak samo wyczuwają gorycz w potrawie lub czują zapach spalenizny), istnieje znacząca różnica. Trzy pierwsze zmysły są bardziej łapczywe. Doświadczając w tej samej chwili rzeczywistości poprzez zmysły smaku lub węchu, niejako zagarniamy jej pewną część (powietrza, potrawy) tylko dla siebie. Spożywając coś, naruszamy bezpowrotnie strukturę owej materialnej rzeczy, dlatego pełne współdzielenie doświadczenia nie jest w tym wypadku możliwe. Znajdujemy wprawdzie smaki i zapachy jako podobne, lecz nie na podstawie doznania dokładnie tej samej części przedmiotu. W dotyku również kryje się coś samolubnego. „Tej samej części możemy dotknąć tylko w różnych odcinkach czasu”[7]: dwie osoby mogą położyć rękę na stole i odczuwać jego twardość, ale nie dotkną jednocześnie tej samej jego części, na przykład lewego rogu. Wyciągając po coś rękę – zawłaszczam, choćby na chwilę.

101. Tłumaczenie dotyków nie ma najmniejszego sensu. Są nie tyle bez znaczenia, co  b e z   z a w a r t o ś c i;  zwiewne, przesuwające się jak slajdy, niewielkie wydarzenia. Próbuję coś wyłuskać, przyrównać, zestawić. Nie pamiętam, ledwo pamiętam, tracę. Wymyślam, dopowiadam, oprawiam w ramę. Uwznioślam. Kłamię, wyjaskrawiam. Niewielkie wydarzenia: blakną, słabną w coraz wolniejszym tańcu. Nie mają znaczenia. Nie mają znaczenia. Umrę, i tak umrę. Nie mają znaczenia.

102. Skłamałem tylko raz (64). Nie chodziło o żaden nieszczęsny gest, ale o to, co wtedy zobaczyłem. Nigdy nie wypowiem tego na głos.

103. Jego ręka na moim ramieniu. Nie znoszę, kiedy ktoś mnie pociesza. Jeśli tylko wypowiada pocieszające zdania, jestem w stanie to znieść. Ale każdy dodatkowy gest mi ciąży. Ciężka ręka. Ręka, która ściska moje ramię lub wykonuje koliste ruchy… Czemu to miałoby nieść mi ulgę? Poklepywanie po plecach jest jeszcze bardziej groteskowe.

104. Zobaczony w parku kamień – cały obrośnięty mchem. I jakiś przymus chociaż muśnięcia.

105. Gdy planety na nieboskłonie zbliżają się do siebie na odległość około ośmiu stopni kątowych, mówimy o koniunkcji. Coniunctio, święte złączenie, doskonałe zaślubiny. Ale podchodzenie zbyt blisko jest nieroztropne i ryzykowne. Bardzo ścisła koniunkcja ze Słońcem powoduje spalenie. Spalone przez Słońce ciało niebieskie zaczyna ostentacyjnie okazywać swoje właściwości. Nierzadko prowadzi to do skandali. I tak, Wenus spalona przez Słońce to eksces miłosny, żarliwe realizowanie erosa. Wenus spalona przez Słońce jest oszalałą damą w czerwonej, pogniecionej sukience.

106. Kwestia nakierowania dotyku. Przyjmijmy, że zasadniczym kryterium identyfikacji dotyku, służącym do jego opisu, jest zdarzenie, w którym jedna rzecz swoją powierzchnią nakierowana jest na powierzchnię drugiej rzeczy. Świadomość tego nakierowania nie ma znaczenia. Do kogo należy dotyk? Jego dysponentem jest ten, kto nakierowuje siebie na coś; druga rzecz jedynie odbiera bodziec, jest bardziej statyczna. Są dotyki, które nie pozwalają się tak zakwalifikować, chociażby dlatego, że obie rzeczy w równym stopniu napierają na siebie i żaden z nich nie może być nazwany tym pierwszym, czyli tym, który wprawia w ruch. Znaczna część dotyków jednak mieści się w tej typologii. Treść dotknięcia można więc analizować, uznając za wyznacznik przede wszystkim granice plastyczności; rzecz o bardziej elastycznej granicy ulega rzeczy, której granica jest mocniejsza. Stąd też podział na  d o t y k i   w y p u k ł e  oraz  d o t y k i   w k l ę s ł e.  Te pierwsze mają na celu zmianę w rzeczy, która inicjuje ruch; te drugie – analogicznie – zmieniają rzecz dotkniętą. Wklęsłość i wypukłość opisują materialny aspekt obiektów. Rzecz – jako coś, co ma wnętrze i zewnętrze – wystawia się na działanie lub po prostu działa. Dotyk wypukły powoduje, że rzecz, która kieruje się ku drugiej rzeczy, napotyka na opór. Jest jakby słabsza, mniej złożona i spoista. Ulega sile drugiej rzeczy, z którą się mierzy. W przypadku dotyku wklęsłego tkanka dotykanej rzeczy wygina się pod naporem dysponenta dotyku; tego wygięcia, deformacji, odkształcenia nie należy pojmować wprost jako aktu destrukcyjnego. Jest to raczej przymus reakcji będący właściwością każdego dotyku tego typu. Jednak obie możliwości w swoich radykalnych odsłonach mogą przynieść osobliwe rezultaty: wchłonięcie jednego w drugie lub całkowite zniszczenie.

107. …kiedy kochamy się ostatni raz. Myślę o sytuacji, w której wiem, że to więcej się nie zdarzy. Towarzyszący temu nastrój zależy od tego, kto podejmie decyzję o rozstaniu. Opowiem o tym. Raz to było tak, że bliżej nieokreślona intuicja ciążyła nad spotkaniem; irracjonalne przeczucie, nagła jasność umysłu, przepowiednia, której nie da się zapobiec. Coś mi podpowiadało, że widzimy się po raz ostatni. (Wtedy wszystko boli i pojawia się panika, która nie pozwala zadać rozstrzygającego pytania). W drugim przypadku sytuacja była inna: to ja dobrze wiedziałem, że to ostatnie spotkanie, ponieważ to ja nie czułem już nic, żadnego przywiązania. Zaskakujące: ostatnie spotkanie nie musi być rozpoznane jako ostatnie przez obu jego uczestników. Powierzchnia zdarzenia w jednym i drugim przypadku była taka sama[8]. Zewnętrze rządziło się swoimi prawami. Ale to, co ja robiłem i co myślałem, będąc wewnątrz zdarzenia, było skrajnie inne niż wobec zwyczajnych spotkań. Byłem bardzo świadomy tego, w czym uczestniczę. Byłem wyczulony. Za pierwszym razem chciałem się tym najeść, pochłaniać wszystko (jak zbieracz lub kolekcjoner). Za drugim: chciałem odegrać swoją rolę po to, by utrwalić się w czyjejś pamięci (projektowałem wspomnienie o sobie). Niezależnie jednak od tego, czy decyzja o końcu była moją decyzją, czy też nie, ostatnie dotyki umożliwiały poznanie nowego uczucia: sentymentu. Farsowa odmiana sentymentu, który pojawia się, zanim obiekt miłosny stanie się nieosiągalny. W obu razach starałem się zachować jak najwięcej. Uwierała tylko świadomość końca; przekonanie, że jakiś epizod już się kończy i nie da się nic z niego zabrać. Że nie można nic uszczknąć dla siebie. Przyszłość będzie w posiadaniu jedynie mglistego wspomnienia, drżącego obrazu zeskanowanego moimi oczami. (Zapamiętać miękkość włosów, kształt ust, spróbować to jakoś uratować). To mnie paraliżowało: myśl, że nie będzie żadnego namacalnego śladu.

108. Bezsilność, kiedy myśl o dotyku zamienia się w myśli o ciałach. Mdłości, znudzenie. Wstyd. Śnią mi się wrzaski.

109. Dotyk, który owiany był zawsze tajemnicą, albo magiczna sprawczość dotyku: jako kilkuletni chłopiec odwiedzający co niedzielę różne kościoły, nie mogłem się doczekać momentu, kiedy kapłan unosił w górę hostię, a potem kielich. Temu podniesieniu towarzyszył zawsze mocny dźwięk gongu. Wyczekiwałem chwili, w której duchowny opuszczał ręce – wtedy dźwięk momentalnie gasł. Nie wiedziałem, jak to się dzieje, że tak intensywny, przenikający każdy kąt kościoła ton znika ot tak, nagle. Potem, już jako ministrant, zostałem poinstruowany, w jaki sposób uzyskuje się ten efekt. Zostałem wtajemniczony. Najpierw uderzam w gong drewnianym młoteczkiem, następnie wpatruję się uważnie w kapłana. Gdy tylko zaczyna opuszczać ręce – ja dotykam krawędzi instrumentu, a moja dłoń wstrzymuje jego wibracje.

110. Czasami dotyk ma charakter inwazyjny. To, że weźmiemy do ręki płatki śniegu, spowoduje, że znikną. Podobnie z ruchem palca dotykającego bańki mydlanej albo popychającego ostatni klocek misternie ułożonej serpentyny domina. Te inwazje, nikłe w swojej mechanice (to tylko muśnięcie), kryją w sobie pewną brutalność – niekiedy da się cofnąć szkody, jakie wyrządzają (serpentynę ustawić można na nowo), ale często jednak tożsame są z ostatecznym zanikiem (gdzie jest bańka mydlana, która pęka?). Stopa naruszająca kruchy lód na niewielkim stawie. Dziecięce rączki rozrywające skrzydło motyla. Nieroztropny ruch strącający spopieloną część stożkowego kadzidła, które spala się, pozostawiając swój kształt. Wpadnięcie w pajęczynę (6).

111. Ślimaki spacerowały po mojej dłoni, pozostawiając lepkie ślady. Najpierw nieśmiało, potem coraz odważniej eksplorując nowy teren. Jak ciało ślimaka odczuwa moją skórę? Kim dla niego jestem? Gorącą ziemią, poruszającym się, słonym lądem, tak domniemywam, choć nie mam do tego prawa. Czasami jeden ślimak natrafiał na drugiego – wtedy ze zdziwieniem wycofywał się, by po chwili jeszcze raz zaryzykować spotkanie. Kiedy ślimaczy śluz wysychał, stawał się srebrzysty; moje ręce w słońcu błyszczały jak namaszczone olejkiem.

112. Z Grzesiem spędziliśmy cały dzień na jego wąskim, jednoosobowym łóżku. Bez wcześniejszych ustaleń, zupełnie naturalnie, oddawaliśmy się przyjemnościom. Wyczerpani zasypialiśmy, by po krótkiej drzemce znów się dotykać. I tak się to powtarzało pięć razy. Bez wstydu zasypialiśmy w naszym gnieździe, mokrzy od wszystkich lepkich płynów, jak najedzone szczenięta albo pisklaki, którym nie przeszkadza bliskość drugiego ciepłego ciała i jego fizjologii. Było mi dobrze. I ten bieg na dworzec, by zdążyć na ostatni pociąg do Krakowa.

113. Irigaray: „Dotyk wyprzedza oralność. Żaden pokarm nie zastąpi łaski i pracy dotyku. Pozwala on czekać, podtrzymywać siły, aż znów wreszcie inny będzie pieścił i od zewnątrz i z wewnątrz przekształcał ciało, przyjmowane w miłosnym geście. Bo najsubtelniej nieodzownym strażnikiem mego życia jest ciało innego. Zbliżającego się do mnie i mówiącego rękami. Regenerując mnie lepiej niż wszelkie pokarmy, ręce innego, owe dłonie, dzięki którym inny zbliża się do mnie, nie wnikając we mnie, przywracają memu ciału granice i przywołują wspomnienie najgłębszej intymności. Pieszcząc mnie, inny nie każe mi znikać, zapominać, lecz przypomina o miejscu, w którym czekają na mnie najskrytsze tajniki życia. Szukając tego, czego jeszcze nie ma – dla niego – proponuje mi, bym stała się tym, czym się jeszcze nie stałam. Bym dopełniła narodzin, wciąż jeszcze przyszłych. Zanurzając się ponownie w matczynym łonie i, przed poczęciem, budząc się do innych narodzin – miłosnych”[9].

114. Przed rękoma stawiamy takie zadania: sprawdzenie, czy dana rzecz nie jest zbyt gorąca lub zbyt zimna, by wejść z nią w bliższy kontakt. Zanim wezmę do ręki kubek z gorącą herbatą, muskam go. Zanim zanurzę się w wodzie, sprawdzam, czy nie jest zbyt chłodna. Było coś, co miało tak wysoką temperaturę, że aż wydawało się w ułamku sekundy lodowate, nie pamiętam teraz, czym było, wrócę do tego. Ręka poddawana jest największym próbom, najmniej się o nią troszczymy. Trudno, najwyżej się sparzy.

115. Początkowo pomysł, by wspólnie przygotować kolację, wydawał mi się bardzo dobry. Ja miałam przygotować deser. Pieczenie ciasta zajęłoby za dużo czasu i istniało ryzyko, że się nie uda, dlatego zdecydowałem się przygotować praliny z różnych nasion, orzechów, daktyli i bananów – obtoczone w wiórkach kokosowych i polane gorzką czekoladą. Kulki z tej zmielonej masy trzeba formować dłońmi, tak jak lepi się kulę ze śniegu lub plasteliny. Wszystko przygotowywałem przy nich i nagle, mając już talerz w połowie wypełniony tymi naprawdę dobrze wyglądającymi pralinami, zaczęłam myśleć, że może jest w tym coś wstrętnego. Ręce były czyste, ale traciłem pewność siebie. Miałam wrażenie, że nie będą chcieli tego jeść. Powiedzą mi wprost, że to obrzydliwe. Ale jak inaczej je zrobić, jeśli nie lepiąc je ręcznie? Większość potraw wymaga wcześniejszego dotykania. Może chodzi o widoczność gestu. Albo odległość czasowa między moim momentem, w którym formowałem kulki, a momentem, kiedy wkładali je sobie do ust, była zbyt mała. Obraz moich dłoni formujących masę mógł być wciąż żywy i odbierać deserowi jego smak.

116. Gładzić taflę wody – ostrożnie, by jak najdłużej nie naruszyć jej powierzchni.

117. Właśnie dotyk ma największą władzę: zakrywa oczy, uszy, usta, zaciska nos[10]. Żaden inny zmysł nie jest w stanie blokować działania pozostałych zmysłów.

118. Co zrobiłeś z ośmiorgiem martwych szczeniąt, które – jak twierdzisz – urodziła niedawno twoja suka? Widzę cię w twoim chłodnym o tej porze roku sycylijskim mieszkaniu; ciemnym (bo kolejny tydzień „zapominasz” kupić żarówki); jak stoisz nad rodzącą suką i mamroczesz do siebie pod nosem. Boję się zadać ci to pytanie. Widzę, jak bierzesz kolejno do rąk te – jak to określiłeś – „czarne obiekty” i w półmroku, pijany winem kupionym w plastikowej butelce na bazarze, oglądasz je jak rzadkie skamieliny, niecodzienne znaleziska. Delikatne jak pajęczyna worki owodniowe zostawiają na twoich palcach śluzowate ślady, wycierasz dłonie o sweter.

119. Chciałabym cię nigdy nie dotknąć.

120. Jusepe de Ribera, El Tacto, 1632, obraz. Starszy, niewidomy mężczyzna z uwagą bada rękoma leżącą na stole wyrzeźbioną antyczną głowę, nie mogąc dostrzec leżącego obok obrazu również przedstawiającego ludzką twarz.

121. W zachodniej tradycji filozoficznej przejście przez kolejne zmysły – od wzroku, słuchu, węchu, smaku aż do dotyku – to jak schodzenie po kolejnych stopniach oddalających człowieka od jego upragnionej boskości[11]. Percypowanie świata jedynie poprzez ogarnięcie go wzrokiem pozwala zostać nieucieleśnionym duchem, który potrafi być niewzruszony.

122. Mam sześć lat, wkładam palce do ust i wyjmuję z nich ząb. Mam dwadzieścia sześć lat, przeczesuję ręką fryzurę i patrzę na pozostawione na dłoni włosy.

123. To ciekawość każe nam sięgać po zupełnie nowe rzeczy, wrzucać ciało w nieznane jeszcze stany i miejsca. W pierwszych latach życia ten głód jest sposobem zdobywania wiedzy, niezbędnym i skutecznym warunkiem przetrwania. A co potem? Kiedy ta siła słabnie? W którym momencie w miejscu dociekliwego natręta powinna raczej stanąć niewzruszona postać? W którym momencie dystans staje się tym, czego pożądamy? Myślę o fantasmagorycznej figurze mędrca, ale to zły trop, bo mędrzec ma prawo już  n i e   c h c i e ć  sprawdzać nowych rzeczy. Poznał już wszystko. Jest w nim duma, niezrozumiała pycha, której źródłem ma być uwolnienie od konieczności dotykania. Jest on tym, do czego dążymy, i – jak to zazwyczaj bywa – cel przez nas obrany jest niewykonalny. Więc jednak nie. Tym, który traci swoje zaciekawienie, będzie zlękniony człowiek – ktoś, kto kilka razy doznał zawodu lub został oszukany i już nie chce wystawiać samego siebie na próbę. To wciąż jeszcze nie jestem ja. Kiedy będę mógł już sobie powiedzieć, że zbliżyłem się do wystarczającej liczby rzeczy; że to, co miało być zbadane, zostało już dotknięte? Przybliżyć się, a więc poznać. Poznać, a więc dotknąć: „Ale są ludzie – nieszczęśliwi, to pewna! – którzy nie cofają się ani się nie chwieją, nie umierają ani nie zapominają; kiedy przychodzi na nich kolej, aby dotknąć palcem nieszczęścia, inaczej mówiąc prawdy, zbliżają się doń pewnym krokiem, wyciągają rękę i, rzecz straszna! rodzi się w nich uczucie miłości dla sinego topielca, którego ujrzeli na dnie wód. Chwytają go, macają, ściskają; pijani pragnieniem poznania, wszystko, na co patrzą, chcą przejrzeć na wylot; już tylko wątpią i kuszą; szperają w świecie niby szpiegi boże; myśli ich robią się ostre jak strzały, ryś czai się w ich piersi”[12]. Moje narzędzia to czujne oko i zwinna ręka; przez to zapamiętałe grzebanie w świecie zapominam, że tam, gdzie szukam tego, czego jeszcze nie znam, mogę napotkać zagrożenie. Czy będę ukarana za swoją dociekliwość?

124. Działo się tam bardzo dużo, było wiele rzeczy różnego typu i wiele zjawisk, bo i picie kawy z wódką i winem o szóstej rano na czyichś urodzinach, i bezwstydna defekacja w piwnicy, i widok skrzącego się morza pośrodku parku, i restauracja podająca tylko chleb, ale też całowanie Heleny, która wyglądała dokładnie tak jak kilka lat temu, kiedy się poznałyśmy – długie idealnie czarne włosy, które zdawały się zawsze bardzo miękkie i których nigdy nie dotknęłam, chociaż bardzo chciałam i których nigdy nie dotknę, bo tych włosów już nie ma.

125. Widzę te starcze ciała, niedowidzące i niesłyszące, zobojętniałe na smak i węch. Zmysły tępią się, zanikają, jakby istniała określona pula ich użyć. Najbardziej wytrwały jest dotyk, szczególnie ten bolesny, często przywodzony do świadomości z wnętrza, z chorych tkanek ciała.

126. Wypowiedziane szeptem: „włóż tam palec”.

127. Jako dziecko często patrzyłam przez okno pociągu, zastanawiając się, czy istnieją miejsca (nawet niewielkie obszary czy punkty) nigdy nietknięte ludzką stopą. Nie chodziło mi o dziewicze odległe tereny, bo mój ówczesny świat był mały i bliski. Patrzyłam przez okno i myślałam o fragmentach burej trawy, o bruku, o zakurzonych rogach pomieszczeń i krawędziach przejść, na które nigdy nikt nie nastąpił.

128. W trakcie malowania kartki na ślub mojej siostry dowiaduję się o czymś przykrym. Niezwiązane ani z moją siostrą, ani z jej ślubem łzy skapują na świeżo pokryty różową farbą papier.  W  t w o j e j   ś l u b n e j   k a r t c e   z a m k n i ę t e   b ę d ą   m o j e   ł z y.

129. „Włóż tam palec” – powiedziała Ewa, gdy zapytałem jej, czy zupa groszkowa jest już wystarczająco ciepła, by podać ją gościom.

130. Resztki jedzenia w kącikach ust, na policzkach lub nosie. Żeby pomóc komuś się ich pozbyć, najlepiej dotknąć tego miejsca na swojej twarzy, a druga osoba musi po prostu ten gest powtórzyć.

131. Sadzenie roślin, grzebanie w ziemi.

132. Reportaż o niepełnosprawnych: pięćdziesięcioletnia kobieta ze sparaliżowanymi rękami za pomocą asystentki dotyka po raz pierwszy swojego sutka.

133. Wymuszone gesty czułości. Nie chcesz mnie dotykać, ale myślisz, że to twój obowiązek. Naiwnie myślisz, że twoja niechęć umknie mojej uwadze.

134. W pamięci utrwalił mi się taki obraz i towarzysząca mu intuicja: jedna z dziewczyn, chodząca ze mną do klasy, codziennie na jednej z przerw siadała w rogu korytarza i jadła w samotności. Odwiniętą do połowy ze srebrnej folii kanapkę trzymała kurczowo obiema dłońmi. Wzrok spuszczony. Jakby wstydziła się jeść, wstydziła się tej kanapki i tego, że  m u s i   t o   z r o b i ć.  Układ jej ciała i sposób trzymania kanapki wzbudzał we mnie dziwne uczucie. Współczułem jej (choć wtedy nie używałem tego słowa; myślałem raczej, że mi jej szkoda). Dziś to samo uczucie chwyta mnie w barach mlecznych, gdzie widzę ludzi zjadających swój skromny posiłek. Ten sam, pozbawiony jakiejkolwiek przyjemności i dobrego smaku sposób jedzenia oraz trzymania sztućców i talerzy. Ten sam niepohamowany, naturalny głód, który musi być zaspokojony. Fizjologiczna potrzeba. Karmienie siebie nie jako zmysłowa uczta, nie jako rozkoszowanie się potrawą, ale jako konieczność, wypychanie ciała pokarmem nie po to, by się nim delektować, ale żeby przetrwać.

135. Dotykanie materiałów: aksamit, kaszmir, satyna, polar, len, welur, atłas, jedwab, lycra, wiskoza, bawełna, poliester, akryl, skóra zwierząt, skóra syntetyczna, moher, zamsz, tafta, wełna owcza i merynosowa, jeans, żakard, batyst, flanela.

136. Siedzimy z Mikołajem na ławce. Nagle on wsuwa swoją rękę w moją. Nie rozumiem tego, ale odpowiadam uściskiem. On, zakłopotany, mówi: „Chciałem tylko wziąć zapalniczkę”. A ja rzeczywiście trzymam ją w ręku. Niezręczne.

137. (Myśl: może jednak za bardzo dotykam ludzi. Dłoń lądująca lekko na ramieniu, za często. Ktoś dopiero poznany, ktoś starszy, ktoś płochy. Moje nakładanie dłoni, moje czarowanie. Może za dużo. A co jeśli za dużo. Czyjeś granice. Moja miłość, a co, jeśli moja miłość to część manii).

138. Owady obijające się o włączony ekran telefonu, jedyne źródło światła w ciemnej sypialni.

139. Tata dawno temu podczas jakiejś rozmowy dziwił się, że mężczyzna może chcieć związać się z kobietą z dzieckiem. I nawet nie chodziło mu o jakąś odpowiedzialność, ale o to, że taka kobieta już była dotykana, że był już w niej mężczyzna. A może chodziło też o dziecko, które z jej ciała wyszło, nie wiem. W takim sposobie postrzegania świata, częstym w starszych pokoleniach, o kobiecie myśli się jak o zużywaniu. Dziewiczy owoc i jego święta błona, w którą mężczyzna nonszalancko wbija swojego chuja, odbierając jej tym godność. Nie pamiętam już dokładnie słów taty, ale wiem, że czułem się, jakby ktoś uderzył mnie czymś ostrym w głowę, tak bardzo to było obrzydliwe i niewiarygodne, że jestem synem człowieka, który tak myśli.

140. To wciąż wisi w powietrzu. Właśnie w tym stylu myślenia przyjemność mężczyzny jest ważniejsza niż przyjemności kobiety i ma prawo być swobodnie realizowana. Kobieca rozkosz nie ma znaczenia, co nie wyklucza jej z uczestnictwa w akcie seksualnym, tyle tylko, że w roli narzędzia. (To potem zaadaptowało się w rozumieniu stosunku jako czegoś upokarzającego, czegoś dla kobiety uwłaczającego). Ona musi tam być, bo inaczej z kim mężczyźni mieliby realizować swoją potrzebę? Zrobią to w większości przypadków na ciele kobiety, najlepiej tej czystej, by być tym pierwszym. Co dzieje się dalej? Jedno ciało zostaje bezpowrotnie zużyte, drugie na chwilę zaspokojone. Za chwilę będzie szukać kolejnego czystego ciała. Błędne koło. Największą zbrodnią chrześcijaństwa jest skryte wtórowanie obsesji dziewiczości i uwikłanie seksualności w struktury władzy. Dlatego też chcę, by kościoły już zawsze stały puste.

141. Kiedy wstaję i mówię, że muszę już iść, on również wstaje, zastępuje mi drogę, chwyta moje ciało i przerzuca z powrotem na łóżko. Nie popycha, ale sprawnie unosi mnie do góry i ciska w powietrze. Przez ułamek sekundy, odprysk chwili,  m o j e g o   c i a ł a   n i e   d o t y k a   n i c,  nie ma ono styczności z niczym; mam wrażenie, że moje istnienie jest bezkresne. Potem ciężko ląduję na łóżku. Każdy strażnik naukowej poprawności wytknie mi, jak bardzo tamto moje wrażenie było odległe od stanu faktycznego i praw fizyki, ale nadal, mimo tego, nie umiem inaczej o nim mówić.

142. Jak bardzo zwodnicze może być szacowanie ciężaru przedmiotu tylko za pomocą zmysłu widzenia, wie każdy, kto natrafił kiedyś na różnego rodzaju atrapy. Teatralna dekoracja: styropianowe kolumny, papierowe kamienie, plastikowe pnie drzew. W stanie roztargnienia nie dostrzega się pułapki: ciało napina mięśnie, przygotowując się na dźwignięcie czegoś naprawdę ciężkiego, i – w momencie oderwania przedmiotu od podłoża – traci równowagę.

143. Podczas jednego z letnich spacerów wspólne zastanawianie się, dlaczego paznokcie, włosy czy drobne skórki brzydzą nas dopiero, gdy zostają oddzielone od ciała. Dlaczego przypadkowe natknięcie się na fragment obciętego paznokcia budzi odrazę. A co, gdy ów fragment przyklei nam się do stopy, kiedy w letni jasny dzień chodzimy boso po mieszkaniu? Wtedy ów fragment, uprzednio należący do tej stopy, do tego palca i pozostałego na nim paznokcia, zdaje się obcym, ohydnym elementem. Czymś, co raz oddzielone, powinno było zniknąć z pola widzenia i nigdy już nie powrócić.

144. Liiceanu: „radość, którą odczuwam w pieszczocie, wykracza daleko poza zwykłą rozkosz dotykania. Dotykając, nie przejmuję jedynie konturu jakiegoś ciała. W przypadku człowieka ciało nie jest powierzchnią, ani nawet wewnętrznością wyrażającą się w jakimś zewnętrznym kształcie. Gdy ktoś pieści, dotyka granicy czegoś, co nie ma jeszcze imienia, i dla czego jedynym odpowiednim słowem jest «ty». Sama pieszczota tworzy tożsamość zajętego terytorium. Gdy ktoś inny mnie pieści, pieści mą tożsamość, którą jego pieszczota mi udziela, a która daje mi przez pieszczotę świadomość mej tożsamości”[13]. Irigaray: „Mimo wszystko przybądź. Nie bój się. Trzymam cię – otwarta. I moje ręce nigdy cię nie ogarną. Nie biorę cię. Wciąż możesz odejść. Przywołuję cię do twych konturów. Tych, które ci daję. Oddaję. Które widzę stąd, skąd cię kocham”[14].

145. Coś płowieje i słabnie, już nie czuję się dotknięta. Jakiś przyuważony niby mimochodem obraz, który jeszcze niedawno zraniłby mnie do mięsa, teraz przepływa przeze mnie (obok mnie?) jak letnia woda albo strumień powietrza w temperaturze ciała (przy bardzo dużej wilgotności temperatura oscylująca wokół trzydziestu sześciu stopni sprawia, że zaciera się granica między moim mięsem a zewnętrzem).

146. Lateksowe rękawiczki: narzędzie, które pozwala dotykać rzeczy, które z różnych powodów nie powinny być dotykane.

147. Zakładam rękawiczki, żeby wyciągnąć zlepione włosy z odpływu prysznica, choć wcale się nie brzydzę.

148. Dziś dotyka mnie coś innego, ledwie znajomego. Coś, czego nie potrafię nazwać, a co zostało w śladach po tańczących stopach na wilgotnej glebie. Ogromny ból przychodzi z nieznanego miejsca; miejsca odległego, które staram się przyciągnąć, przybliżyć do siebie. Uczynić moim.

149. Trzymanie na rękach małego dziecka. Niesamowite.

150. Co jako pierwsze zauważa posąg, gdy orientuje się, że w ogóle istnieje[15]? Oddychanie: „odczuwa wzajemne oddziaływanie na siebie części ciała, a przede wszystkim ruchy oddechowe; jest to najsłabszy stopień odczuwania”[16]. Ta obserwacja rozpoczyna serpentynę „pierwszych razów” (341, 455). Posąg zauważa, że są chwile, w których jest mu dobrze, i takie, w których odczuwa dyskomfort. By dogonić te pierwsze i uciec od tych ostatnich, napina i rozluźnia mięśnie – w ten sposób poznaje kolejne dotyki wewnętrzne. Czy gdyby nie wrodzone dążenie do rozkoszy, ciało nie uświadomiłoby sobie istnienia dotyku? Być może. W pogoni za tym, co przyjemne, posąg natrafia na jakąś przeszkodę (przewrócone drzewo, błoto, podstawiona noga) – jest to kluczowy moment poznania świata zewnętrznego. Proces ten jest długotrwały, wymaga praktykowania, powtarzania ruchów. Ostatnim krokiem jest godne pożałowania odkrycie:  n i e   w s z y s t k o   j e s t   m n ą.  Ja należę do świata, ale świat nie należy do mnie[17].

151. Matka szorowała jej kolana, bo były one ciemniejsze niż reszta ciała. To nic nadzwyczajnego, niektórzy mają ciemniejszy obrys oczu albo skórę w okolicach kolan lub zgięć łokci. Matka szorowała, bo chciała się tego pozbyć, choć przecież znała ciało swojej córeczki dokładnie; wiedziała, że to ciało takie się urodziło, ciało z jej ciała. Skąd ta irracjonalna potrzeba pozbycia się tego odcienia? Czy była ona zawstydzona kolorem ciała swojej córki? Mojemu ciału nikt nie zadawał bólu tylko ze względu na jego wygląd. Takie dotyki rodziców kojarzą mi się bardziej z pochwałą kształtu uszu czy nosa lub tego, jak układają mi się włosy, muskaniem ramienia czy policzka.

152. Prowadzi mnie poboczną, bardzo wąską alejką. Tutaj bardzo często krzewom pozwala się rosnąć swobodnie, dlatego też idąc tamtędy, czuję, jak żywopłoty po obu stronach ocierają się o mnie albo ja się ocieram o nie. Nie da się tego uniknąć. Widzę jego sylwetkę przed sobą: idzie pewnie, zna tę drogę. Nie widzę końca alejki, jest ciemno. Czuję tylko liście i gałęzie na moich rękach, szyi i twarzy. Może nie jest to szczególnie niepokojące, ale nie czuję się pewnie. Kiedy to-samo obejmuje mnie, odczuwam siebie jako rzecz mniejszą, rzecz, która spotyka coś, co ją przerasta. W ludzkim obejmowaniu to poczucie kruchości jest raczej dowodem zaufania. A kiedy obejmuje mnie nieludzka materia, lękliwie stawiam kroki. Przypomina mi się wycieczka szkolna i spacer po parku krajobrazowym, oglądanie ważnych skał i jaskiń. Idziemy pojedynczo, jeden za drugim, po obu stronach ogromne bloki skał przysłaniające niebo. Na wysokości mojej klatki piersiowej jest wyjątkowe zwężenie. Przeciskając się, czuję zimno kamienia z obu stron swojego ciała. Na chwilę pojawia się irracjonalna myśl, że nigdy się stąd nie wydostanę, szczelina zamknie się ze mną w środku.

153. Po przebudzeniu odnajduję na pościeli niewielką jasną plamę. Tydzień, może dziesięć dni temu wycierałam sobie skrajem kołdry twoją spermę z brzucha. Przez chwilę zastanawiam się, czy to nie moja ślina, ale szybko przypominam sobie ten moment i śmiech. Któregoś razu poszłam na ważne spotkanie, nie wziąwszy prysznica; rozmawiając o ważnych rzeczach, uprzytomniłam sobie, że mam na piersiach resztki zaschniętego nasienia i rozlało się we mnie ćmiące, dalekie ciepło.

154. Matka po porodzie wyleczyła mnie z ciężkiej choroby intensywną, kilkumiesięczną terapią akupresurową. Kiedy kilkanaście lat później zaczęły dręczyć mnie częste napady silnego lęku, matka zasugerowała, że być może pobudziła mój układ nerwowy za bardzo. „Być może pobudziłam twój układ nerwowy za bardzo”, powiedziała.

155. Palec zanurzony w dżemie, miodzie albo kremie czekoladowym. Potem ten palec w ustach. Oblizywanie.

156. Niecodzienny dotyk: język cielaka owijający się wokół ręki. Przede wszystkim zadziwia siła tego mokrego mięśnia: śliski i zwinny, sprężysty i zachłanny, bezrozumnie chwytający wszystko, co napotka. Jeśli sięgnie rękawa bluzki, to ją też będzie chciał wciągać. Zwraca uwagę to przesunięcie funkcji – o ile u człowieka kończyny dolne wystarczą, by utrzymywać ciało w naturalnej pozycji, o tyle już cielę, by ją utrzymać, potrzebuje wszystkich czterech kończyn. W efekcie bydło i zwierzęta domowe nie mogą swobodnie chwytać kończynami. To narządy należące do początkowego odcinka układu pokarmowego wyraźniej niż u człowieka muszą pełnić podwójną funkcję dla zmysłów dotyku i smaku. Kotka przenosząca swoje małe w zębach. Świnia przyciskająca zawór, by napić się wody. Pies ciągnący swoją zdobycz.

157. Zmęczony pracownik marketu właśnie wykłada banany. Podchodzi do niego inny pracownik, rozmawiają chwilę. W trakcie rozmowy ten pierwszy wkłada sobie rękę pod koszulkę i gładzi swój brzuch. Kiedy ten drugi odchodzi, tamten wraca do pracy. (Częsty gest, zaobserwowany głównie u mężczyzn: wkładanie ręki pod materiał, by dotknąć własnego nagiego brzucha).

158. Dużo czasu minęło, zanim przestałam bać się dotknąć własnego brzucha. Chwycić w palce jego fałdy, przesunąć dłonią na odcinku wzgórek łonowy–pępek–talia–piersi. Wielokrotnie fantazjowałam o wycięciu tej części ciała. Nie była to krwawa, chirurgiczna wizja – raczej inspirowana magicznym działaniem gumki w programach graficznych. Oswajanie dłoni z miękkością własnego brzucha jest niemal rewolucyjną praktyką. Odkąd go dotykam, inaczej na niego patrzę. Ręka nauczyła oko.

159. Oko mogło nauczyć rękę tylko w takich sytuacjach, gdy rzecz badana była przedstawiana nam tylko za pośrednictwem jakiegoś nośnika. Gdyby wcześniej była ona dana bezpośrednio, ręka nie wahałaby się sama zbadać sprawę. Jeśli jednak ojciec pokaże dziecku fotografię niebezpiecznego gada i powie, że nie wolno go ruszać, i będzie to powtarzał wielokrotnie, to strach będzie wyuczony i w trakcie spaceru po leśnej ścieżce ochroni dziecko przed ryzykownym dotykiem.

160. Sam Contis, Hothouse, 2015, fotografia. Kadr wypełniają nagie plecy pokryte drobinkami piasku, jakby przed chwilą ktoś podniósł się z ziemi po upadku.

161. Czasem gest skierowany wobec drugiego człowieka jest tak śmiały, widowiskowo nieprzyzwoity, że aż napawa mnie dumą. Nie wierzę, że zdobyłem się na coś takiego. Wydarza się to zazwyczaj gdzieś w ciemności pokoju, ciemnej uliczce w sytuacji dwójkowej. Aż żałuję, że cała rzecz nie dzieje się na scenie i nie ma widowni, która mogłaby to zobaczyć i krzyknąć z podziwu lub chociaż z niesmakiem odwrócić wzrok.

162. Lubię wrażenia haptyczne, które dostarcza pozycja orła: te fragmenty ciała w codziennym życiu nie mają ze sobą kontaktu. Albo kiedy w urdhva hastasanie niechcący zetkną się uniesione do góry naprężone dłonie, które w tym momencie wydają się wyrastać z dwóch oddzielnych ciał, pochodzić od dwóch oddzielnych istot.

163. W jaki najprostszy sposób się rozdzielić? Wystarczy się dotknąć (526)? Liczy się koncentracja na części odbierającej (udo) lub części inicjującej (dłoń). Według Sartre’a nie zachodzi tutaj podwójne wrażenie; te dwa stany „na próżno usiłujemy połączyć”[18]. Nakierowanie ręki na inną część ciała wskazuje na  d y s t a n s,  który musi zostać pokonany, by doszło do zetknięcia. „Bez wątpienia, kiedy dotykam swojej nogi palcem, czuję, że jest ona dotknięta. Jednak ów fenomen podwójnego wrażenia nie jest najważniejszy: zimno czy zastrzyk z morfiną mogą go zlikwidować; to wystarczy, aby pokazać, iż chodzi o dwa zasadniczo różne porządki rzeczywistości”[19]. Ta noga, którą z jakiegoś powodu trzymam lub chwytam, to bierne narzędzie, którego możliwość chodzenia, biegania, ubrania, rozkoszowania, wyleczenia jest mi w danym momencie potrzebna. Niemniej, stawka samodotykania jest wysoka: „odkrycie mojego ciała jako przedmiotu jest właśnie ujawnieniem się jego bytu”[20], jest jak niespodziewane doznanie swojej materialności.

164. Kładę rękę na ręce, ściskam, masuję. By badanie było bardziej dokładne, zamykam oczy. Która z nich odczuwa? Nie wiem, nie rozpoznaję źródła tego wrażenia. Raz wydaje mi się, że to ta aktywna, za chwilę, że jednak ta bierna. Nie wiem. Nie potrafię jednoznacznie osądzić.

165. W trakcie jednego spektaklu między bohaterami dochodzi do kłótni i mężczyzna dwukrotnie policzkuje kobietę. Wygląda to tak realistycznie, że właściwie widzę to nie jako teatralną fabułę, ale jako prawdziwe zdarzenie, w którym mężczyzna będący aktorem policzkuje kobietę, która akurat też jest aktorką i przypadkowo wszystko dzieje się w teatrze. Następnego dnia idę na przedstawienie jeszcze raz, by zrozumieć mechanikę tego gestu. Siadam na schodach blisko sceny, by widzieć wszystko dokładnie. I udaje się. Widzę, że aktor jedną rękę kładzie na kości jarzmowej aktorki, a drugą w nią uderza, pozostawiając twarz kobiety nienaruszoną, ale uzyskując charakterystyczny dźwięk. Aktorka jedynie energicznie przekręca głowę zgodnie z ruchem ręki partnera. Ta obserwacja pozostaje ze mną jeszcze na długo i prowadzi do myślenia o szkolnych salach prób, w których adepci aktorstwa uczą się iluzorycznego policzkowania.

166. Historie często przemilczane lub opowiadane tylko zaufanym słuchaczom dotyczą pewnego skoku czy też zapaści, która wydarza się wtedy, gdy człowiek, którego obecność i dotyk dawały ukojenie, nagle staje się oprawcą. Obraz tego, który kochał, a który staje się źródłem bólu, nie tylko zaburza tę jedną, konkretną relację, ale wykrzywia czy zniekształca cały obraz świata – jak pozostać ufnym, jak na nowo uczyć się bycia w ludzkim świecie, skoro nawet intuicja zawodzi? Co ważne: wstydzi się nie oprawca, ale ofiara. Zawstydzone ciało, które lgnęło do kata.

167. Nie-ludzkie dotyki, odległe od naszych ciał, pozostają ogromnym, niezbadanym obszarem. Ale przecież nie tylko nasza skóra styka się z rzeczami; jej granica nie jest granicą dotyku. Choćby rośliny – pąki, łodygi, listki – podobnie jak ludzkie stopy, nie mogą sytuować się w próżni. Ich kontakt z ziemią, tak samo pierwotny i konieczny jak i nasz (452), zapewnia im pożywienie i schron. Irigaray o pracy, jaką musi wykonać kwiat, zanim zakwitnie, pisze tak: „Dotyk jest zakopany – nie dla oka – pod ziemią. Korzeniami dotykał jeszcze matki. W cieple, wilgoci, miękkości ich kontakt by się utrzymał. Oddzielony jednak od niej przez podniesioną łodygę i zakrzepły w rozwiniętej koronie, staje się zimny, sztywny, suchy. Nieczułość kwiatu: niemożność uzgodnienia krańców”[21]. Ciało rośliny, wzrastając, nie tylko oddala się od miejsca narodzin, ale też przywołuje swój koniec (nęcąc swym pięknem ludzką rękę gotową zerwać kwiat). Ludzkie oko nakierowane na zewnętrze nie zajmuje się tym, co dzieje się pod powierzchnią, w schronie. Właśnie tam, w środku, plątanina korzeni, rozrastając się do wewnątrz, pozwala roślinie „utrzymać szansę na odrodzenie”[22].

168. Prawie cały czas wkłada do ust końcówki swoich blond włosów i przyciska je do policzka. Wydaje mi się, że ten wymyślny gest spełnia znaczącą funkcję: wachlarz z włosów przykrywa wciąż pojawiający się wstydliwy zarost na jej twarzy.

169. Sposoby dotykania mają różną intensywność i związane są ze sposobami życia. Nie wynika to z własnej zachcianki, ale raczej z konieczności. Te twarde, szorstkie, czasami zdeformowane dłonie z bruzdami i zrogowaceniami – one pracują z materią tak, by ją opanować, nadać jej kształt, użytkować ją, dzielić i sprzedawać. Piękne dłonie to przywilej subtelnego dotykania, to delikatne sięganie po filiżankę. Przywilej bycia subtelnym jest tym, na co nie może pozwolić sobie człowiek, którego ręce są narzędziem fizycznej pracy.

170. Słyszę zza ściany głośne pojękiwania sąsiadki. Miałem nie pisać już o seksie, ale myśl o ocierających się o siebie genitaliach kilka metrów ode mnie nie daje mi spokoju.

171. Są i takie dotyki, których lepiej by było nie poznawać nigdy, wyprzeć je lub słuchać o nich jedynie z bezpiecznego dystansu. Trupy zawsze wydawały mi się niepokojące, szczególnie osób, które poznałem za życia. Mama opowiadała mi, jak zamykała dziadkowi powieki. Potem natrafiłem na taki opis w jednej powieści („Przygryzła wargi. Stanęła tuż obok łóżka. Wskazującym i serdecznym palcem ściągnęła powieki. Przez pół minuty trwała tak bez ruchu. Oczy zmarłej były jeszcze ciepłe”[23]). Myśl, że kiedyś będę zmuszony dotknąć martwych powiek, jest dla mnie paraliżująca.

172. Czasem liczę dni, w których nikt mnie nie przytulił, łącząc je w suche, jałowe pasma.

173. Jednym z najbardziej mylnych sądów jest to, że wiedzę o świecie zdobywamy głównie za pomocą wzroku. Dzieje się tak dlatego, że zapominamy o źródle, które nauczyło wzrok rozpoznawać odległości, kształty, wielkości i położenia rzeczy – to dotyk musiał je wpierw wybadać, rozpoznać i utrwalić; oko, jakby przy okazji, tę wiedzę przyswoiło[24].

174. Tuż po wojnie i wysadzeniu łączących brzegi mostów jeden z reżyserów teatralnych przeszedł przez zamarzniętą Wisłę z jednej strony Warszawy na drugą. Myśl o stąpaniu po kruchym lodzie nie daje mi spokoju. Ruch po zamarzniętej tafli wody, cisza rzeki. Przypominają mi się lekcje fizyki o ciśnieniu.

175. Znaczące pożegnanie bez uścisku.

176. Czytałam wtedy dużo Susan Sontag i spałam na materacu pełnym okruchów: jedzenia i popiołu. Chciałam zobaczyć swoją wolę, a może raczej sprawczość – w każdym razie umyślnie, zamiast pójść nocą do toalety, zdecydowałam się zrobić siku na materac. Obok spał mój chłopak. Chyba nigdy mu o tym nie powiedziałam. Według osiemnastoletniej mnie był to rodzaj eksperymentu filozoficznego i byłam z niego dumna. Jednocześnie świadome oddanie moczu w łóżku nie wydawało mi się niczym ani wyjątkowym, ani odważnym. Osoby, którym o tym opowiadałam, zwykle pytały tylko, czy wyprałam później materac.

177. „Potrząsnęła głową; była bardzo blada i na ułamek sekundy dotknęła ręką czoła, nie po to chyba, żeby sprawdzić, czy znów się poci, ale raczej tak, jakby była swoją własną matką i zaniepokoiła się, czy dziecko nie ma gorączki”[25].

178. Pot na ekranie telefonu w gorący dzień.

179. Boję się sztucznego futra, brzydzi mnie jak prawdziwe. Choć wiem, że jest z modakrylu wyczuwam w nim jakieś ślady zwierzęcia, jakieś ruchome kontury. Rano budzę się z zimna, odkręcam kaloryfer i przykrywam tą ogromną futrzaną płachtą. Masturbuję się, ale to futro na policzku mnie zawstydza, przeszkadza mi, śmierdzi.

180. „Powędrowałem myślą do kuferka, stojącego u mnie w pokoju. Zdarzyło mi się kilkakrotnie go otworzyć, pomacałem skarby, ale nie wyciągnąłem ich na światło. Jak długo żył mój kuzyn – rzeczy należały do niego; nie godziło się ich dotykać. Odkąd zmarł, nabrały świętości; spoglądałem na nie z dreszczem”[26].

181. Zagryzam się jak zwierzę, rozszarpuję sobie palce do krwi.

182. Było lato, miałem pewnie dziesięć lat i spędzałem całe dnie w dużym basenie, który co roku mój tata rozstawiał w ogrodzie. Zanurzałam i wynurzałam głowę. Nagle, mając jeszcze zamknięte oczy, poczułem, jak coś przecina mój policzek. Kiedy otworzyłem oczy, zobaczyłem ogromną ważkę: jedyną możliwością było to, że uderzyła mnie swoim przezroczystym skrzydłem. Pobiegłem do domu, żeby zobaczyć w lustrze, jak głęboka jest ta rana. Na policzku nie było nawet śladu zadrapania, dosłownie nic, co wskazywałoby na ten atak. Od tamtego czasu ważka wydaje mi się olśniewającym, lecz wyjątkowo groźnym owadem.

183. Nagle, na przełomie marca i kwietnia 2020 roku, ludzkość orientuje się, że jest w śmiertelnym niebezpieczeństwie, bo zbyt często dotyka swojej twarzy. Musi kontrolować ślady, które pozostawia – sprzątać po sobie, dezynfekować powierzchnie. Każda klamka, poręcz, przycisk w windzie nagle okazują się zagrożeniem.

184. Wystarczy chwilowe zetknięcie dwóch organizmów, by mogło dojść do przepływu patogenów. Wszelkie inne właściwości (szczególnie te dotyczące umiejętności lub wiedzy) – jeśli mają być współdzielone – wymagają częstszego kontaktu, który już nie musi, choć może, być fizyczny. Kiedy Agaton prosi Sokratesa, by ten położył się obok niego, by spłynęła na niego mądrość, Sokrates odpowiada: „Dobrze by to było, mój Agatonie, gdyby się to tak można zetknąć i przelewać mądrość z pełniejszego do bardziej próżnego z nas dwóch, tak jak to woda przepływa po wełnie z pełniejszego kieliszka do mniej pełnego”[27].

185. Lepiej by było nie opowiadać tej historii, choć kryje się w niej piękno. Lepiej byłoby mówić o łączeniu się ciał i ich stykaniu jedynie w abstrakcyjnym wymiarze. Nie będzie to nic przyjemnego. Nie chcę nikogo ranić, szczególnie głównego bohatera tego epizodu i mam szczerą nadzieję, że on nigdy tego nie przeczyta. Miły, uroczy, zabawny i inteligentny chłopak po pierwszej randce zerwał ze mną nagle kontakt, by po kilku dniach wyznać mi, że od roku jest nosicielem wirusa brodawczaka ludzkiego i powodem jego milczenia był strach przed przyznaniem się do tego oraz spędzeniem wspólnego wieczoru. Jest w tym jakaś troska, niewątpliwie, bo wirusem tym można zarazić się właśnie przez zetknięcie z zakażoną skórą i do tego zakażenia dochodzi stosunkowo łatwo. Mógł przecież przyjść, o niczym mi nie mówiąc, pozwolić się całować i rozbierać… Nieznośnie bolesne było słuchanie o tym, co dzieje się teraz wewnątrz i na powierzchni jego ciała. O wiele bardziej nieznośne, pomyślicie pewnie, i słusznie, jest doświadczanie tej choroby. To prawda. Dla mnie – do czego też głupio się przyznać – wirus hpv po prostu nie istniał, dlatego też moje zdziwienie było tym większe. Narośla porastające genitalia w przypadku niektórych typów wirusa są dowodem kontaktu seksualnego z osobą zakażoną. Kłykciny kończyste pokrywają ciało w tych miejscach, gdzie ten kontakt był najintensywniejszy, a po ich chirurgicznym usunięciu zazwyczaj odrastają. Nie mogę przestać o tym myśleć w kategoriach grzesznego ciała, które poszukując rozkoszy, zostaje ukarane; teraz narośla udowadniają, że to, co niemoralne, jest naprawdę plugawe, i ostrzegają innych, mówią: to ciało jest schorowane, zepsute. Teolodzy znaleźliby tutaj wiele dowodów na rzecz potwierdzenia swoich tez o ludzkiej seksualności, które po bliższym zbadaniu okazałyby się nietrafione. Ale nie o tym. Mówię o sytuacji intymnej między dwiema osobami, o bezbronnym odsłanianiu siebie. O ciele pokrytym kłykcinami, które też chce być dotykane, adorowane i kochane. Co czuję? Strach i ogromną falę współczucia. Mogę jedynie zaakceptować swój strach przed tym dotykiem, nie ma innej drogi; ten strach ma całkowicie racjonalne podłoże. Potem pojawia się obrzydzenie względem jego ciała i jest ono zupełnie poza moją kontrolą. Wyobraźnia zaczyna pracować, następnego dnia jeszcze wyszukuję medyczną dokumentację rozwoju choroby, oglądam wiele zdjęć. Myśl o sferze genitalnej pokrytej różnej wielkości brodawkami nie daje mi spokoju: to, co ma być najbardziej podniecające, staje się tym, co najbardziej odrażające. Ostatecznie jednak wstręt zatacza koło: najpierw dotyczył jego ciała, a potem odwrócił się w moim kierunku – obrzydza mnie myśl o moim obrzydzeniu, czuję, że to nieludzkie, bo nie można odrzucać człowieka tylko dlatego, że jest chory. Ale nie sposób też bagatelizować własnego zdrowia i życia. Z tego rodzą się niewygodne pytania o etykę dotyku i o etykę myślenia o dotyku; nie można go tak szczodrze rozdawać, wrzucać ciała w kolejne zdarzenia bez konsekwencji. Jednak ciało jest zagrożone, nie tylko wolne i uradowane swoim upojeniem. Możemy uznać, że stykanie się ciał nie jest konieczne dla budowania relacji, co pewnie w małym procencie jest możliwe, ale to nie był ten przypadek.

186. „Nie przyszedłem do ciebie, bo wiedziałem, że ulegnę, przez rok nikt mnie nie dotykał”, powiedział. Myślenie o tym jest bardzo trudne, wręcz krępujące. Bliskie mi osoby w znacznej większości bagatelizowały problem, starając się udowodnić mi moją podłość i wyrachowanie. „Przecież są prezerwatywy i chusteczki lateksowe”, „na pewno się nie zarazisz, przesadzasz”, mówili. A ja cały czas myślę o tym, czy podczas naszego spotkania nie dotykaliśmy tych samych rzeczy, czy nasze ciała były w jakimkolwiek kontakcie. Te pytania powracają z obsesyjną wręcz siłą. Nie wiem, co zrobić. Moje współczucie kierowało mnie do różnych, dość radykalnych potencjalnych rozwiązań. Przyjaciółka opowiada mi, że dziewczyna, z którą się spotykała, przyznała się, że w bardzo młodym wieku miała aborcję i jej poprzednia dziewczyna, dowiedziawszy się o tym, przestała w ogóle dotykać jej waginy. Moja przyjaciółka – w odpowiedzi na to wyznanie – klęknęła przed nią i z wielkim oddaniem ją pieściła, jakby chciała nadrobić oziębłość poprzedniej partnerki. Czy to powinna być dla mnie podpowiedź, jak należy się zachować? Choć też te sytuacje nie są podobne: niechęć dotykania ciała po zabiegu jest blokadą psychiczną i nie niesie aż tak dotkliwych konsekwencji. Zastanawia mnie to szlachetne podejście, przedziwne uczucie bycia w obowiązku wynagrodzenia komuś jego cierpienia za wszelką cenę. Czy jestem złym człowiekiem, jeśli nie chcę oglądać i dotykać schorowanego ciała? Czy może to w ogóle źle postawione pytanie?

187. „Był jednym z klientów, z którymi spotykałem się regularnie, pacjentem hiv. Jedyne, czego chciał, to przytulać się z kimś, czuć ten ludzki dotyk. Był znacznie osłabiony i bardzo chory. Myślę, że już nie żyje, ale wcześniej często zamawiał mnie do siebie. Obejmowałem go ramieniem i oglądaliśmy filmy, a wszystko, czego chciał, to właśnie czuć dotyk innego człowieka. Niestety wiele osób takich jak on zostaje zapomnianych, odstawionych na bok… Nie sądzę, by odwiedzało go wielu ludzi. To satysfakcjonujące, jak bycie uzdrowicielem… Moi przyjaciele zwykli żartować, że jestem uzdrawiającą dziwką”[28].

188. Próby ponownego odegrania choreografii. Wskrzeszanie.

189. Strach przed głośnymi dotykami: może wytworzyć się między podeszwą a śliską podłogą lub w momencie, gdy czegoś niechcący dotknę (alarm) lub gdy coś mi wypadnie z ręki (ja w kuchni, goście w pokoju obok, z pewnością nasłuchują).

190. Cechą niektórych komunikatorów internetowych jest absolutna temporalność: żadne dane nie są zapisywane. Podniecające i przerażające. Bez konsekwencji. Nie ma śladu. Jakby nic nigdy się nie wydarzyło; jakby nasze istnienia nigdy w tej czasoprzestrzeni się  n i e   z e t k n ę ł y.  Odświeżam stronę i wszystko znika. Czterogodzinna rozmowa, pełna wyznań, sprośnych żartów, deklaracji i obietnic po prostu nie istnieje. Nie wiem, kim jest człowiek, który przez znaczną część tej sennej niedzieli pełnił w moim życiu funkcję powiernika. Gdzie on jest, gdzie teraz śpi człowiek, któremu powiedziałem wszystko?

191. Drapanie, aż to miejsce się zaczerwieni.

192. Wodzenie palcem po mapie.

193. Moi rodzice zasypiają, trzymając się za ręce[29].

194. W tych dniach wielokrotnie próbowałam przypomnieć sobie. Zebrać resztki (czuję zażenowanie). To, co pamiętam: lekkie wpijanie się w skórę szyi (moja nadzieja na pozostawienie śladów; zazwyczaj chcę, żeby były widoczne), ściskanie pośladków. Nagą stopą wdzieranie się pod moje getry, zdecydowany gest pod stołem. Dotknięcie włosów, gdy oboje na chwilę znikamy pod wielkim stołem. Schwytanie na sekundę dłoni (uciekam). Piękne, stanowcze resztki.

195. Posiadanie zmysłu dotyku nie tylko dowodzi, że jesteśmy istotami żywymi, ale też pozwala rozpoznawać dwa stany – przyjemności i bólu. Uczymy się, które rzeczy sprawiają nam przyjemność, a które zadają nam ból. Uczucie, które nakazuje nam ślepo podążać za tym pierwszym, to pożądanie. Według Arystotelesa „te spośród jestestw żywych, które posiadają dotyk, mają także pożądanie”[30], i nie sposób wyzbyć się tej skłonności.

196. Ona, będąca w kilkuletnim związku, wyjeżdża do obcego kraju, spotyka tam wyjątkowego mężczyznę, i stopniowo, mimowolnie, zaczyna wieczorami o nim marzyć. „Chcąc nie chcąc, zaczęłam sobie wyobrażać” – mówi. On też jest nią oczarowany. Zbieg okoliczności umożliwia im spędzenie jednej nocy razem. Ona czuje, że nie powinna, że nie może, ale ulega. „On mnie dotykał, a mi się podobało” – mówi. Dlaczego ciało nie mogło odrzucić przyjemności, ułatwić dziewczynie decyzji i uznać dotyku za bolesny lub uciążliwy? Nieodpowiedniość zachowania tamtego wieczoru była kwestią jedynie etyczną. Tamto dotykanie było poza moralnością – było po prostu przyjemne. Nic dziwnego, że wielu zadaje sobie pytanie, czemu unikać czegoś, co daje satysfakcję? Czemu wokół gestu rośnie, niczym chora narośl, etyczna wątpliwość? Odczucia były wyraźniejsze niż rozum, który nawet nie zdążył tego objąć. Dopiero zderzając się z tym problemem – nie jak z intelektualną zagadką, ale gorącą namiętnością w sobie, odkrywamy moc pożądania i zakazu. Trzeba siebie w tym odnaleźć, na nowo zdefiniować te dwie wewnętrzne siły; trzeba to zrobić z czułością, bo przecież „wielkie problematy wymagają wielkiej miłości”[31]. „On mnie dotykał, a mi się to niestety podobało” – mówi, rozczarowana sobą.

197. Być może Arystoteles sugeruje, że przyjemność i jej pochodne – nieumiarkowanie i rozwiązłość – wymagają jakiegoś zabrudzenia, zanieczyszczenia siebie, zgody na pochłonięcie. Odkrycie stanu, w którym zmysłowość przerasta „ja”, narzuca „ja” swoją siłę, to początek niemoralnej przygody. Przyjemność intelektualna nie brudzi, przyjemność zmysłowa jak najbardziej; tę drugą realizować należy dotykiem i smakiem. Im bliżej ciała, powierzchni i wnętrza, tym więcej etycznych wątpliwości.

198. Biorę z portierni klucz. Otwieram drzwi. Odkładam klucz. Biorę do ręki kawałek ciasta. Jem. Żadnej dezynfekcji między poszczególnymi odcinkami tej sekwencji. Teraz dopiero widzę, jakie to obrzydliwe.

199. Mając czternaście lat, dowiedziałam się, co znaczy chcieć innego ciała. Wkrótce pojawił się chory głód, pałętający się po mnie jak bezpański pies o zmierzwionej sierści. Ten, który mógłby być piękny, ale którego nikt nie chce.

200. Ta szminka, która sześćdziesiąt razy nakładana na usta, znika stopniowo; tamta gumka, która służyła do ścierania niepotrzebnych słów, też zniknęła; rozproszenie materii będące efektem zużywania, ocierania rzeczy o rzecz, daje iluzoryczne wrażenie zanikania świata w wyniku moich działań. Rozważając to jednak precyzyjnie, trzeba uznać, że podzielona materia nadal gdzieś jest – pułapka myślenia opiera się na przekonaniu, że jeśli nie jestem w stanie czegoś bezpośrednio dojrzeć, to to nie istnieje. Niezidentyfikowany paproch, który przykleja się do mojej spoconej dłoni, może być drobinką gumy, odpryskiem grafitu z ołówka lub farby, okruchem chleba, śladem popiołu – ułamkiem wszystkiego, co wcześniej w zwartej formie tak pewnie leżało w mojej dłoni.

201. Środek ciężkości jego ciała oparty o balustradę lub leżący na blacie stołu. Przyglądam się jego brawurowym, pijackim manewrom; a szczególnie pośladkom tłumiącym kanciastość przedmiotów.

202. Ona mówi: „to było zbyt intensywne”, powtarza wielokrotnie takie westchnienie: „było zbyt intensywne”. Co jakiś czas dodaje: „nikt inny tak nie potrafi”. Mówi to z emfazą, boi się, że to się nigdy nie powtórzy i pewnie ma rację. Myśli oczywiście o seksie i za przydługimi monologami ukrywa zwykłą tęsknotę za idealnym fizycznym dopasowaniem ciał z poprzednim kochankiem.

203. Rzucanie garści ziemi na trumnę.

204. Nie rozumiem, dlaczego to działa, niemniej działa doskonale: wiem, że kiedy odczuwam niepokój i paraliżujący stres (na przykład w podróży lub przed ważną rozmową), to wystarczy położyć sobie cokolwiek na kolanach (w tej roli świetnie sprawdza się plecak lub torba). Po prostu czuję jakiś ciężar na nogach i mogę coś ściskać. Wtedy momentalnie odprężam się, węzły napięcia się rozluźniają. Kiedy szukam przyczyny tej ulgi, pojawia się myśl o dziecku, które trzymam na kolanach, ale w gruncie rzeczy i ta personifikacja nie daje żadnej ostatecznej odpowiedzi.

205. Włożyć palec w czyjąś ranę. Powtórzę:  w ł o ż y ć   p a l e c   w  c z y j ą ś   r a n ę.  Chodzi o to, by myśleć o tym nie jako o metaforze, ale jako o zdarzeniu. To gest, który nie daje mi spokoju. Co zrobił Tomasz z ubrudzonym palcem? Wytarł o ubranie? Oblizał?

206. Każdy muzułmanin musi raz w życiu udać się do Mekki, by dotknąć – o ile to możliwe – Czarnego Kamienia wmurowanego w narożnik Al-Kaaby. Wierzy się, że „ktokolwiek go dotknie, nawiąże kontakt z Bogiem” i „w dniu Sądu Ostatecznego kamień będzie pośrednikiem dla tych, którzy go dotknęli”[32].

207. Materia Czarnego Kamienia pozostaje jednak zagadką, ponieważ o ile bez oporów udostępniany jest on wiernym, o tyle dotykanie go w celach naukowych jest surowo zabronione[33].

208. Znajdują się też tacy, którzy głoszą istnienie jądra czy rdzenia przedmiotu, bez którego ów przedmiot nie byłby sobą albo przynajmniej nie emanowałby wobec postronnych swoim imieniem. Wyznawcy takiej teorii tną ten przedmiot, obierają go, przycinają, zrywają kolejne warstwy, byle tylko znaleźć upragnione centrum, siedzibę imienia. Nie mogą zadowolić się powierzchnią; nie wystarczy, że ją pogładzą. Brutalne wtargnięcie, fizyczne rozerwanie rzeczy jest przez nich uznawane za dowód precyzyjnie przeprowadzonego badania.

209. Porysowany w akcie zemsty samochód. Przedmiot stający się przedłużeniem ciała, do którego nie ma się dostępu w chwili wzmożonego gniewu. Niszczenie obiektów to dziecinnie prosta sublimacja – rachityczna ucieczka przed naruszeniem tkanek, cudzych lub własnych. To wymierzanie kary przyległościom w zastępstwie tego, kto rzeczywiście zawinił. Dewastacja znaczy więcej niż się wydaje, to nie tylko  n a j e c h a n i e  przedmiotu, który nie czuje. Dewastacja niesie ze sobą aurę prawdziwego przestępstwa wobec człowieka, które mogłoby zostać równie dobrze popełnione, ale pozostaje w zawieszeniu. Myśląc w ten sposób, prędzej czy później dojdziemy do wniosku, że jako ludzie nie różnimy się między sobą jakościowo, ale ilościowo – poruszamy się po różnych stopniach przemocy, nie po odrębnych wyspach, z których jedna jest od niej zupełnie wolna.

210. Krzysztof Maniak, Bez tytułu (Całowanie II), 2018, wideo. Artysta klęczy na łące pochylony nad ziemią i z oddaniem wielokrotnie ją całuje. Wydaje się, że pocałunki składane są w jakiejś jamie lub wyżłobieniu.

211. Są takie miejsca mojego ciała, których nie mogę zobaczyć, ale mogę dotknąć. W świecie bez luster, oczywiście.

212. To nie dotyk jest drażniący, ani tym bardziej dotykany przedmiot; to we mnie już wcześniej zakiełkowało ziarenko rozdrażnienia i teraz z satysfakcją znalazło powód, by dać wyraz swojemu niezadowoleniu. Śmieję się z siebie głośno, gdy nerwowo wyginam z całej siły źle zszytą małą książeczkę, która nie pozwala się czytać, bo cały czas się zamyka. „Jakie to głupie”, myślę przede wszystkim o sobie.

213. Dotyk dzieje się między dwoma rzeczami – nawet jeśli to samodotykanie, to wciąż dotyczy dwóch odrębnych części tego-samego. Dotyk pozostaje jedynie gestem, czymś niematerialnym, tajemniczym trzecim. Czymś, co musi zaangażować swoich aktorów, by w ogóle zaistnieć. To prawda: „Nie możemy też dotykać samego wrażenia dotykowego, gdy dotykamy jakiejś rzeczy”[34]. Możemy jedynie zapisać dotyk jako Wydarzenie między nami.

214. Chwytanie, ściskanie, miętoszenie, dźwiganie, macanie, muskanie, kłucie, głaskanie, przyciskanie, pocieranie, drapanie, ugniatanie, przesuwanie, wydłubywanie, zduszanie, gaszenie, szczypanie, ciskanie, klepanie, stukanie, rozrywanie, obmywanie, przekrawanie, napinanie, rozciąganie, obejmowanie, łechtanie, gładzenie, trącanie, drażnienie, łaskotanie, wydrążanie, nadgryzanie.

215. Wysiłek oddzielania w myśli ciała od dotyku jest płonny. Przechodząc, widzę się w szybie osiedlowego sklepu. Szybko układam w głowie fragment wypowiedzi,  u w o l n i ć   s i ę   o d   c i a ł a;  pytam moich przyjaciół, co sądzą o możliwości zamienienia się w czysty hologram. Być tylko myślą. „Za bardzo lubię się drapać”, odpowiada ktoś, kogo starałam się dotykać.

216. Niewycelowane we mnie (ale obok) pragnienie skłania cię, by mnie objąć, usiąść koło mnie i objąć, położyć na mnie nogi. Dotykasz mnie rykoszetem, bo tęsknisz za kimś innym.

217. 23 stycznia 1960 amerykański batyskaf Trieste jako pierwszy statek podwodny z ludzką załogą dosięgnął najgłębszego punktu Ziemi, czyli dna Rowu Mariańskiego. Wcześniej dna dotykały liny i dźwigi, głębokość tego miejsca mierzono także za pomocą echosondy. Ale dokonanie batyskafu Trieste było znaczące nie ze względu na istotną dla nauki korektę pomiaru. Wówczas po raz pierwszy do rekordowej oceanicznej głębiny dotarł pojazd z załogą: zamknięci w kapsule sierżant Don Walsh i oceanograf Jacques Piccard, syn konstruktora batyskafu, dotknęli mitycznego punktu. Walsh i Piccard zanurzali się w oceanie przez dziewięć godzin. Na dnie Rowu Mariańskiego spędzili dwadzieścia minut, obserwując żyjące na ekstremalnej głębokości stworzenia.

218. Przymus złapania się czegokolwiek po zbyt szybkim wstaniu z łóżka. Ręka położona na blacie stołu, półce, oparciu krzesła lub ścianie pozwala odzyskać równowagę.

219. Pamiętam lekką tkaninę sukienki zlepioną farbą. Jedna z wielu drogich sukienek matki mojej koleżanki. Wiedziałem: kiedy uchylę drzwiczki, puszka spadnie, obleje ubrania. Mimo to je uchyliłam.

220. Ugniatanie ciasta.

221. Od pewnego czasu patrzę sam sobie na ręce w uważniejszy sposób. Uświadamiam sobie, że coś w nich trzymam, że coś nimi robię. Wykonując najzwyklejsze, codzienne zadania, pozostaję w stanie gotowości. Coraz śmielej doświadczam ruchów ciała skierowanych  k u   c z e m u ś.  Odkręcanie nakrętki na tubce z kremem. Zatrzymuję się przy tym. Sprawdzam, czy nie ma tam nic więcej. Wyciskam trochę kremu. Upewniam się, że nie ma tutaj naddatku sensu, jest natomiast funkcja. Wsmarowuję krem w ciało. Biorę do ręki szklankę z wodą. Wyczuwam opór szkła na wardze. Zatrzymuję się przy tym. Upewniam się. I tak dalej.

222. Teraz moje ciało jest w stanie zrobić wszystko (545). Jego zdolność do przekroczeń pojawia się jak idiopatyczne zaburzenie – choroba sama z siebie. Wgryzam się w kark, wydrapuję linie na plecach, a potem okładam je kilkukrotnie pięścią; chwytam za żuchwę tak mocno, że odciągasz moją rękę. Ale te przekroczenia nie ograniczają się do sfery, którą nazwać by można inscenizowaną przemocą. Teraz materialność mojego ciała jest inna: zanikająca, jakby w kulminacji spotkania z tobą traciło ciężar; jakby malała jego gęstość. Staję się inną substancją, taką, którą porusza niejasna wola zrobienia czegoś, co poza tym ciasnym splotem nie mogłoby się wydarzyć. Gryzienie, drapanie, okładanie to niezborne erupcje tej woli. Teraz moje ciało jest w stanie zrobić wszystko, pójdę za tym, pozbawiony ciężaru, a potem o tym zapomnę.

223. Oślizgłe, napęczniałe wodą lub zaschnięte resztki jedzenia na talerzach i w kubkach stojących w kuchni już kilka dni. Usuwanie ich w pierwszej chwili przyprawia o mdłości, a potem staje się czymś zwyczajnym.

224. Mówiliśmy już o rozkoszy, jaką daje dotykanie świata, i o konsekwencjach rozkoszy wypływającej z wiedzy, która objawia nam się w chwili zetknięcia z inną rzeczą. Już Gide zauważył nierozłączną, choć trudną do wyrażenia triadę rozkoszy, wiedzy oraz dotyku i wskazywał na przyjemną dwuznaczność doznania zmysłowego (60). Wiedza jednak nie ma być wyczytana, nie ma charakteru tekstowego: jeśli ma być prawdziwa, musi pochodzić z doświadczenia[35]. Dotykanie jest dla bytu stawką istnienia. W Pokarmach ziemskich pisze:  „B y ć  stawało się dla mnie czymś nad wyraz rozkosznym. Miałem ochotę skosztować wszystkich form życia, postaci ryb i roślin. Spośród wszystkich rozkoszy zmysłów najbardziej pragnąłem dotyku”[36]. I dalej: „W tym okresie moje bose stopy były łase dotknięcia mokrej ziemi, chlupania kałuż, świeżości lub ciepła błota. Wiem, dlaczego tak lubiłem wodę, a zwłaszcza mokre przedmioty: bo woda bardziej niż powietrze daje nam bezpośrednio odmienne wrażenia swoich różnych temperatur”[37].

225. Jest taki typ pornograficznej narracji, który nie przestaje mnie zadziwiać. Dwóch mężczyzn i kobieta. Para małżeńska i ten trzeci. Chodzi oczywiście o przyjemność, ale dla każdego z uczestników tej fabuły oznacza ona coś innego. Każda z postaci sytuuje swoją rozkosz wobec dwóch innych osób. Ona – dotyka mężczyznę i jest dotykana wzrokiem przez męża. On (obcy mężczyzna) czerpie przyjemność nie tylko z aktu seksualnego, ale też z brania czynnego udziału w tej pozamałżeńskiej zdradzie. Drugi on (mąż) – fizycznie pozostaje nieruchomy: jego przyjemność to przyjemność przeżywana przez inne ciała. Praca kamery jednoznacznie wskazuje, jaką pozycję powinien przyjąć widz. On ma być tym mężem: tym, który się nie rozbiera, tylko patrzy. Kobieta i obcy mężczyzna są tutaj dla niego. Dzielą ich milimetry: męskie dłonie i uda się nie stykają, ale znajdują się w nieznacznej odległości. Kochankowie uprawiają seks, by pragnienie patrzącego zostało spełnione. Mąż obserwuje to wszystko z uwagą: zerka na nią (na jej rozkosz) i na niego. Ogląda ich ciała, chłonie widok kochającej się pary. Powiedzieć, że to voyeuryzm – to za mało. Istotna jest relacja małżeńska: moja żona oddaje się obcemu mężczyźnie. On zajmuje moje miejsce: wchodzi tam, gdzie ja bywam, dotyka miejsc, które ja dotykam – myśli mąż. Jest w tym też jakieś (kontrolowane) upokorzenie. Film pornograficzny o dzieleniu się kobietą, która staje się pretekstem i usprawiedliwieniem dla dotknięcia drugiego mężczyzny[38]. Fantazja o ciele kobiety jako miejscu spotkania: wygodne i miękkie siedzisko, na którym mężczyźni mogą wreszcie pobyć ze sobą blisko.

226. „Czegokolwiek się dotknę, niech złotem się stanie”[39] – śpiewnym tonem wykrzyczy król.

227. Zwraca uwagę fakt przypisania sprawczości dotyku jedynie rękom. Midas cały czas dotyka stopami ziemi, duża powierzchnia jego ciała nieustannie ociera się o szaty. Jednak ani ląd, ani tkaniny, które skrywają jego nagość, nie stają się złote. Dopiero celowo wzięte do ręki rzeczy pozłacają się: kamień podniesiony z ziemi, gałąź, kłos, jabłko. Potrawy stają się cennym kruszcem, kiedy Midas po nie sięga – nie przemieniają się w złoto dopiero w przełyku lub brzuchu. Jest to zgodne z powszechnym rozumieniem dotyku i wskazaniem przeznaczonego do jego realizacji organu. Tak jak wzrok to oko, słuch to ucho, zapach to nos; dotyk – to przede wszystkim ręka spełniająca pragnienia podmiotu. Świadomie sięga, łapie, trzyma, podnosi, wyciąga, przesuwa, nosi lub chwyta.

228. Reiki jest wywodzącą się z Japonii holistyczną metodą naturalnego uzdrawiania poprzez nakładanie rąk. Osoba wykonująca zabieg jest naczyniem na niedookreśloną boską energię (przy czym ów bóg rozumiany może być wielorako: dogmatycznie, ale także jako Matka Ziemia lub dowolny absolut). Przepływ energii może przejawiać się zarówno jako ciepło, jak i zimno lub wibracja. Osoba przyjmująca zabieg nakładania rąk powinna zawsze sama poprosić o pomoc, a także zaoferować coś w zamian (nie muszą to być pieniądze). Reiki stosowane jest dziś w niektórych szpitalach jako uzupełnienie terapii konwencjonalnej. Ale dotyk może się też oderwać i zdematerializować: możliwe jest lecznicze użycie reiki na odległość. Dotyk staje się wtedy hologramem; czymś, co zawiera się w myśli. Na początku to trudne do pojęcia: zwykle to myśl (intencja) lokowana jest w dotyku, nie odwrotnie.

229. To jest jedna historia powtarzana tysiące razy, powtarzana z drobną zmianą, wykonywana jeszcze raz i jeszcze raz, i jeszcze raz, i jeszcze. Jeszcze inaczej, trochę inaczej, pozornie tak samo, zupełnie podobnie, niepokojąco znajomo, znowu. Jedna historia w setkach tysięcy wariantów, nie moja, nie twoja i nie nasza. Wykorzeniona, niczyja historia, historia wszystkich. Jedna wielka dłoń obejmująca ziemię, jedna wielka dłoń tworząca nad nami mroczne zadaszenie.

230. „W pewnym istotnym sensie dotyk jest najbardziej zajmującym zagadnieniem fizyki. Cała jej historia może być rozumiana jako usilne starania o wyartykułowanie tego, co ruch za sobą pociąga. Jak cząsteczki wyczuwają się nawzajem? Poprzez bezpośredni kontakt, eter, zdalne siły, pola, wymianę? Jakie są konsekwencje wymiany energii? Jak osiąga się zmianę trajektorii ruchu? Czym jest ciśnienie? Czym jest temperatura? Jak widzi oko? Jak działają soczewki? Jakie są rodzaje sił, których doświadczają cząsteczki? Ile ich jest? Jaka jest natura pomiaru? Kiedy zaczynasz patrzeć w ten sposób, ogarnia cię oszałamiające uczucie przesunięcia w rzeczach. Ten szczególny ogląd fizyki i jej historii powoduje wytrącenie ze zwyczajowej opowieści, ale myślę, że to uczciwy opis, wart rozważenia. Otwiera on bowiem nowe możliwości pomyślenia zarówno natury fizyki, jak i dotyku”[40].

231. Pierwszy stwórczy dotyk wydarzył się wiele milionów lat przed człowiekiem i jego aktorami były płyty tektoniczne, których granice od wieków wchodzą w relacje haptyczne w dwójnasób[41]: poprzez zderzenie i ocieranie. Efektem tych ruchów w ciągu milionów lat są deformacje, które powodują tworzenie się lądów. W wyniku tych działań powstają góry fałdowe, czasami towarzyszą tym zjawiskom odczuwane przez mieszkańców świata trzęsienia ziemi. Z kolei w przypadku gdy jedna płyta wciągana jest do wnętrza ziemi, na granicy zderzenia się płyt powstają wulkany, z których wypływa stopiona płyta. Ruch ten powstaje dzięki gorącej magmie skrytej głęboko pod powierzchnią ziemi.

232. Według Michała Anioła pierwszy człowiek został stworzony w sposób, który – owszem – odbiega znacząco od naturalnego poczęcia i narodzin, ale nadal pozostaje w kręgu ludzkich wyobrażeń o tworzeniu, powstawaniu, wprawianiu w ruch. Bóg, istota pozbawiona zmysłowości (choć przecież patrzy i słyszy, ale na pewno nie je i nie dotyka), żeby stworzyć Adama, najpierw lepi go z gliny, a potem przekazuje mu życie palcem. Intymność momentu boskiego poczęcia nie różni się więc szczególnie od tego ludzkiego: dotyk jest jego koniecznym elementem, choćby muśnięcie. Skąd w Adamie ta intuicja, by również wyciągnąć swoją dłoń w kierunku ręki Boga? Kiedy zdążył się on nauczyć tego gestu, który będzie potem powtarzany nieskończoną ilość razy jako dowód oddania, ufności i czułości?

233. Błoto, muł rzeczny. Wejść boso w ciepły muł na brzegu stawu, zanurzyć tam ręce, gdy nikt nie patrzy.

234. Zauważam, jak niepostrzeżenie moja codzienność wchłania się w twoją. Własna szczoteczka na półce w twojej łazience, bielizna zostawiona do prania (do pracy idę w twoich majtkach). Ulubiony ręcznik i kubek przygotowany dla mnie. Zostawiam ślady. A tak naprawdę jedyne, o czym myślę, to moment, w którym szczoteczka trafi do kosza, a ręcznik znów stanie się anonimowy. Lepiej by było niczego nie dotykać.

235. Zapomnieć o dotyku subtelnym, dotyku-głaskaniu. Kiedy w coś uderzam – również dotykam. Stopień nasilenia mojego gestu nie zmienia jego przynależności. Rozdarcie, popchnięcie, ugodzenie, walnięcie – stykam się z drugim ciałem na podobnych zasadach jak przy objęciu lub masażu. Jedna powierzchnia napiera na drugą powierzchnię (278, 289, 294, 301, 303, 424, 427, 573).

236. Odleżyny.

237. W kwestii całowania mam właściwie niewiele do powiedzenia. Wiem, że pocałunek się wydarza, ale przejęcie, które temu towarzyszy (zawsze; szczególnie w pierwszych razach, ale nie tylko), nie pozwala mi przyglądać się sytuacji. Dopiero potem ją sklejam z przypadkowo utrwalonych wrażeń. Zawsze myślę o pocałunku, gdy już jest po wszystkim (i zazwyczaj jest to myśl rozpoczynająca tęsknienie). Pierwsze zabawne nastoletnie doświadczenie to próba całowania z koleżanką w podmiejskim lasku. Zabawne dlatego, że nie chcieliśmy się stykać wargami (wydawało się nam to dziwne), tylko samymi językami. Wysuwaliśmy je i próbowaliśmy się nimi dotknąć, ale z jakichś przyczyn okazywało się to niemożliwe. Nie mieściło się nam w głowach, że stykanie się uślinionymi językami może być dla kogoś przyjemne, ale widzieliśmy, że inni tak robią. Wystawialiśmy je na zewnątrz i za chwilę chowaliśmy, by śmiać się do rozpuku. Próbowaliśmy wielokrotnie, ale nie udało się nam. Całowanie wydawało się wtedy dziwne, a nawet trochę wstrętne. Nie zarejestrowałem momentu, w którym to myślenie się zmieniło. Po prostu, nagle, całowanie stało się czymś, czego się wyczekuje. Ślina zazwyczaj smakuje podobnie, a po wypiciu alkoholu nie wyczuwa się jej smaku w ogóle. Jest w pocałunku coś rozczulającego: dotykanie wewnętrza przez wewnętrze. Otwieranie się na siebie. Wewnętrzna strona policzka wydaje mi się równie intymną częścią ciała jak genitalia. Co robią wtedy ręce? Nie pamiętam dokładnie. Może dotykają szyi i twarzy drugiej osoby albo podpierają się o ramę łóżka. Albo gładzą plecy lub pośladki. Odnajduję w pocałunku nie tylko przyjemność; myślę, że chodzi też o jakąś pierwotną bliskość; każdy ssak we wczesnym okresie rozwoju zjada to, co jego matka wcześniej przeżuła i podała mu ustami. Takie są właśnie początki całowania: fizjologiczna potrzeba. Ewolucjoniści podejrzewają, że całowanie między przedstawicielami tego samego gatunku w trakcie stosunku było koniecznym zwyczajem, bo pozwalało utrzymać odpowiednią pozycję ciał, w której genitalia były na tej samej wysokości, co z kolei ułatwiało zapłodnienie. Pamiętam jeden nieprzyjemny pocałunek: mechaniczne szorowanie językiem po mojej jamie ustnej, okropne. I gęsta ślina; pomyślałem wtedy, że to ślina chorego człowieka. Zetknięcie się zębów – raczej niezręczne. Lubię, kiedy to jest delikatne (masujące się języki albo lizanie samych warg). Nie lubię, gdy jest to bardzo zachłanne. Co robią wtedy oczy? Często są zamknięte, jakby cała świadomość i wydolność organizmu skupiała się tylko w jednym punkcie ciała. Sam zazwyczaj zamykam, a jeśli na chwilę otwieram, to wolę nie widzieć pary drugich oczu; patrzenie się na siebie i jednoczesne całowanie nie daje mi żadnej satysfakcji. Jeśli na chwilę otwieram swoje, to tylko po to, by podejrzeć twoją przyjemność. Pamiętam całowanie, po którym aż bolała mnie szczęka; musiałem wziąć środek przeciwbólowy, żeby zasnąć. Albo intensywne, wygłodniałe całowanie z Michałem w zaułku przy śmietnikach przez siedem minut w trakcie przerwy na papierosa. Stykanie się nosami. Wlewanie sobie do ust wina. Literackie manifestacje[42]. Kapsuła z dźwiękiem pocałunku wysłana w kosmos[43]. Pamiętam całowanie się we trójkę w nocy na placu Szczepańskim. Pamiętam komplementy dotyczące całowania – i jeszcze usta: wąskie, mięsiste, o wyraźnych granicach, plastyczne, silne. I to nocne całowanie nad Wartą chwile po tym, jak tłumaczyłeś mi, dlaczego grasz akurat na waltorni; leżałeś potem na trawie, a ja na tobie. Gryzienie w usta, aż zostawały ślady. Wąsy, brody, szminki, błyszczyki. Całowanie jego otwartych, napiętych i nieruchomych ust kilka sekund przed tym, zanim doszedł. Słodkość śliny po wypitym wcześniej żółtym, gęstym likierze. Niezdarne całowanie z Karolem wieczorem pod bramą zamkniętej biblioteki. Całowanie mężczyzn, całowanie kobiet – subtelne, ale odczuwalne różnice. Naprężony mięsień języka wsuwany bardzo głęboko (to był Grześ i to było w jego pokoju zaraz po tym, jak wystroił mnie w biało-niebieską koszulę). Miękkie, pachnące włosy plątające się między wargami. Usta i ślina obrzydliwie zimne, trupie, podczas gdy reszta ciała była gorąca. Pocałowanie Ady w usta zaraz po wyjściu z tej brzydkiej kawiarni, zupełnie niepotrzebne. Odmowa pocałunku (242), pierwsze pocałunki (288), smutne całowanie (460), performanse całowania (595). Jest jeszcze fetysz całowania w trakcie, a szczególnie po seksie oralnym: już nie tylko wymieniamy się śliną, ale też innymi wydzielinami z własnego ciała (sprawdzam, jak smakuję, lub ty chcesz sprawdzić, jak smakujesz). Ssanie dolnej wargi. Głowa trzymana obiema rękami w trakcie całowania.

238. Dotykać coś, co jest lepkie. Jakaś plama na stole, miód, olej, gęsta ciecz wydostająca się z zapomnianego owocu. Położyć na tym rękę niechcący.

239. Nagłe przebudzenie, ręka włożona pod piżamę: plecy – bardzo rozpalony, mokry płat skóry, gorączka, ciało jakby nie moje. Plecy wydają się mieć inną temperaturę niż ręka, a są przecież tym samym ciałem, które się wygina, by  d o t k n ą ć   s a m e g o   s i e b i e.

240. Wspomnienie dawnego dotyku jest jak słuchanie opowieści matki: to historie o mnie, które przypomina mi ktoś trzeci, ktoś z zewnątrz. Nie pamiętam ich, chociaż je widzę. Czy jeśli widzę, to pamiętam? Wspomnienie z odległych wakacji, które istnieje już tylko w tym leniwym spojrzeniu wstecz, beznamiętnym zwróceniu wzroku w bok.

241. Ręka przylega do ręki w lustrzanym odbiciu. Gdyby w tej chwili podzielić ciało na pół, byłoby ono takie samo, w takim samym układzie. Odczuwam to-samo, jestem zamkniętym obiegiem. Modlę się? W archeologii gestu podobno kryje się poddańczość; teraz ktoś staje się niewolnikiem Boga. Widzę sznur, który oplata te złączone nadgarstki, a ktoś zaciska mocno węzeł.

242. Zapisać, zanim umknie: odmowa pocałunku. Pierwszy raz. Pierwszy raz ktoś nie chce mnie całować. Nawet nie chodzi o to, że sytuacja robi się niezręczna. To raczej jedna z wielu niezręczności przy pierwszych spotkaniach. Ale moje pragnienie ma zostać niezrealizowane, być w zawieszeniu. Jego usta na wyciągnięcie ręki. Nie mogę. „A co jeśli powiem nie? Dla mnie jest za wcześnie” – mówi. Wtedy dociera do mnie, że nie mogę tego zrobić. Rozumiem, że nie mogę, ale moje rozmarzone ciało już chciało dotykać, było napięte jak struna. „Dla mnie jest za wcześnie”. Cokolwiek by powiedział, dla mnie brzmiałoby jak kłamstwo lub wymówka. Jakiekolwiek zdanie by padło, dla mnie brzmiałoby jednoznacznie (prawie słyszę, jak to mówi): nie chcę cię, nie chcę się z tobą całować. Kulę się w sobie. Nogi lekko mi drżą, kładę na nich ręce, by to wyciszyć.  B r a k   j e s t   t u t a j   b a r d z o   k o n k r e t n y.  (Ten brak pozwala wykrystalizować się nowemu, jasnemu celowi: chcę pocałunku, muszę go zdobyć). „On chce cię najpierw poznać” – powie następnego dnia Ania. Nie wierzę jej. Próbuję to zrozumieć, ale przecież wiem, że tu nie ma nic więcej, nie ma nic do poznania, wszystko jest na wierzchu, jest gotowe, mięso i kości, materiał, którym jestem. Po tej scence, która miała miejsce o 23:40, siedzi jeszcze dwie i pół godziny. Siedzimy razem na łóżku. Mam w głowie tylko jego odmowę. Rozpamiętuję to z taką intensywnością, że wspomnienie traci kontury: nie wiem już, jakie padły wtedy słowa i jakie było ułożenie ciał. Powtarzam jak zaklęcie to zdanie, szukam jakichś wskazówek.

243. D o t y k   w k l ę s ł y:   stalowa kula, która uderza w ścianę budynku i niszczy go.  D o t y k   w y p u k ł y:   stalowa kula, która uderza w ścianę budynku i nie pozostawia na płaskiej powierzchni żadnego śladu.

244. D o t y k   w k l ę s ł y:  pożar trawiący lasy.  D o t y k   w y p u k ł y:   zapałka łamiąca się na drasce.

245. D o t y k   w k l ę s ł y:  „Przywalony drzewem w mrocznej dolinie. Leży tam przez trzy lata”[44].  D o t y k   w y p u k ł y:  jego ręka gładząca korę sosny.

246. D o t y k   w k l ę s ł y:   ludzka kość łamiąca się przez nagłe zetknięcie z kamiennym podłożem.  D o t y k   w y p u k ł y:  ludzka stopa, która odbija się na piasku.

247. Jest koniecznością, by dziecko zaraz po narodzinach jak najczęściej przebywało w bezpośrednim kontakcie z ciałem matki, skóra na skórze. Nie tylko buduje to więź emocjonalną między niemowlęciem a jego matką, ale też pozwala wytworzyć na skórze dziecka konieczną florę bakteryjną, która chroni je przed potencjalnymi zarazkami.

248. Według nowych ustaleń badaczy z zakresu położnictwa i wczesnego rozwoju dziecka ojciec również powinien kłaść dziecko na swojej nagiej klatce piersiowej – cel jest podobny, lecz tutaj bardziej istotne jest stworzenie więzi między rodzicem i jego potomkiem, ponieważ zalążki tej więzi nie mogły pojawić się w okresie płodowym, gdy jedynym ciałem, z którym miało ono do czynienia, było ciało matki. Dotyk, zapach czy smak ojca są dziecku nieznane. Dla niego ojciec jest zupełnie obcą istotą, bo też jego przetrwanie nie jest uwarunkowane istnieniem tego, który go spłodził.

249. Muzyka. Dźwięki, które trafiają we mnie, uderzają mnie (uderza we mnie jakiś nastrój). Dwie skrajne możliwości: albo dreszcze w okolicach szyi i klatki piersiowej; łzy, których nie sposób powstrzymać. Jakaś bolesna samotność chwili. Albo ogromne podniecenie: melodia, która mnie uruchamia: chcę tańczyć, mimowolnie ruszam ramionami, nogami  (j e s t e m   p o r u s z o n y  w całkowicie innym sensie); muzyka, która nastraja mnie beztrosko.

250. Stojąc samotnie przed lustrem w łazience, chwytam obiema rękami szyję. Z czymś sobie nie radzę: z pewnym zdarzeniem, spotkaniem, obrazem, wspomnieniem. W tym hektycznym geście ściskania własnego gardła odnajduję ulgę. Teatralna rozpacz odgrywana na zawołanie.

251. Zaraz mnie pocałuje. Nachyla się, mruży oczy. Nagle jednak otwiera je szeroko i kieruje wzrok na mój okrągły medalik z kolorowym wizerunkiem Chrystusa. Obraca go w palcach, przygląda mu się uważnie. „W ogóle cię nie rozumiem”, mówi. Potem o tym zapomina i próbuje zasnąć. „Gdy wróciłem do niego pod koc, przycisnął się do mnie ciepłymi, dobrze mi znanymi plecami”[45].

252. Każdy przedmiot ma określone właściwości. Część z nich może być szacowana z dystansu. Wystarczy spojrzeć, by rozpoznać jego wielkość i kształt. Zapach i barwa również nie wymagają dotknięcia – by je określić, angażuję inne zmysły. Napieram na niego palcem dopiero, gdy chcę poznać jego twardość, temperaturę. Te wszystkie procedury są jednak mało inwazyjne. Tylko jedna właściwość przedmiotu wymaga szczególnego dotyku: nie mogę poznać jego ciężaru, póki nie wezmę go w ręce. Muszę go w całości unieść.

253. Irracjonalne przeświadczenie, że niewidomi są w stanie rozpoznać kolor przedmiotu poprzez dotyk.

254. Początkowo, kiedy Wendla zdradza Melchjorowi swoją fantazję o byciu bitą, chłopiec nie rozumie aluzji. Dopiero wyrażona wprost prośba o uderzenie przynosi oczekiwany skutek – chociaż cios spowodowany jest raczej szczerą wściekłością Melchjora niż pragnieniem zrealizowania fantazji dziewczyny. Czy czyni to jakąś różnicę dla Wendli? Trudno powiedzieć. Dla chłopca całe zdarzenie wydaje się przerastającą go inicjacją: „(Odrzuca witkę i uderza ją pięściami mocno. Wendla krzyczy przeraźliwie. On nie zwraca uwagi, tylko młóci ją, jak wściekły, podczas gdy łzy gorące płyną mu z oczu. Nagle zrywa się, chwyta się rękami za skronie i ucieka w głąb lasu, łkając rozpaczliwie)”[46].

255. Gorący wosk kapie na palce: w chłodzie zastyga w mgnieniu oka, zostawiając zwiewne oparzenia.

256. Reiki można nauczyć się bardzo szybko, wystarczy jeden weekend. Nauczyć się dotykać tak, żeby leczyć: siebie i dotykanego, dotykaną. Każdy już to w sobie ma, to tylko kwestia przekierowania (nie lubię tego słowa) energii. Podprowadzenia impulsu. Wyobrażam sobie, że robię to odpowiednio długo i zaczynam świecić.

257. Musimy sobie uścisnąć dłonie, jeśli coś sobie przyrzekamy lub obiecujemy. „Trzymam cię za słowo”.

258. Ukradkowe złapanie za palec, potajemne wsunięcie dłoni w dłoń. Ogromna słodycz.

259. W Indiach niczym szczególnym nie jest widok dwóch mężczyzn trzymających się za ręce. Tym sposobem okazują sobie własne oddanie, radość ze wspólnie spędzanego czasu; jest to po prostu przyjacielski gest. Być może właśnie w ten sposób realizują też naturalną potrzebę fizycznego kontaktu z drugim człowiekiem, a nie jest on możliwy między dwoma płciami, ponieważ kulturowo jest on zarezerwowany tylko dla małżonków i jedynie poza miejscami publicznymi. Dziwna droga znaczenia jednego, tego samego gestu. Ci sami Hindusi, gdyby się kochali, nie trzymaliby się za ręce, tylko chcieliby to ukryć. Jeśli jednak łączy ich tylko przyjaźń, śmiało manifestują to uczucie. A przecież zewnętrze zostaje to samo. Kilka tysięcy kilometrów dalej dwoje mężczyzn trzymających się za ręce to para zakochanych i w zależności od tego, gdzie się dokładnie znajdują, ich gest może być aktem odwagi albo zwyczajnym, tradycyjnym sposobem okazywania miłosnego uczucia. Wyobrażam sobie rosyjską homoseksualną parę spacerującą po ulicach Bombaju. Nikt nie zwraca na nich uwagi.

260. Rozpamiętywanie dotyku, dzielenie go na części pierwsze z chirurgiczną precyzją (przyczyna, cel, skutek, reakcja) jest ryzykowną procedurą. Ostatecznie wszystkie dotyki – nawet te zrodzone w czasie upojnych nocy – podzielone na pomniejsze składowe stają się martwe.

261. S c e n a   r o d z a j o w a:  młody mężczyzna prosi swojego przyszłego teścia, by mógł dotknąć jego twarzy. Jest niewidomy i dopiero dzięki bezpośredniemu kontaktowi ze skórą ojca jego przyszłej żony będzie mógł jakoś to sobie wyobrazić, powiązać głos teścia z jakimś innym zmysłowym doznaniem. Po udzieleniu zgody, młody mężczyzna w ciszy i skupieniu bada twarz tamtego. Po kilku minutach z wdzięcznością mu dziękuje.

262. Ten sam gest, inne znaczenia. Niewidomy mężczyzna dotyka twarzy swojej żony pewnie z innym nastawieniem, niż gdy dotyka twarzy teścia. Zewnętrze pozostaje to samo. Gest wypełnia się inną treścią, sam w sobie jest plastyczny, uległy wobec każdego nałożonego znaczenia.  G e s t y   s ą   w o l n e;   d o p i e r o   k l a s y f i k a c j a   g e s t u   w s k a z u j e   n a   j e g o   r o z s t r z y g a j ą c y   s e n s. Można tworzyć dowolne kategorie dotyków: rodzinne, medyczne, urzędowe, miłosne, przyjacielskie. Nie sposób jednoznacznie wskazać na różnice między tymi dwoma ostatnimi; trafniej to ujmując: nie można ich kategorycznie rozdzielić. Jeśli nie przywiązuje się wagi do znaczenia dotyku (w jakimś, banalnie mówiąc, społecznym wymiarze), to z dużym prawdopodobieństwem napotka się na drobne lub większe konfuzje lub nieścisłości. Niektórzy są skłonni traktować dotyk jako naturalny i konieczny element każdej relacji – dotykam, bo cię lubię, bo jesteś kimś wyjątkowym, bo cieszę się, że jesteś obok, że dzielimy razem ten czas; dotykam, bo słowa nie wystarczają do wyrażenia mojej sympatii. Ciało przyjaciela jest mi bliskie: nie jest oddzielone ode mnie i tak obce jak ciała przechodniów na ulicy lub sprzedawczyni w sklepie. Ciało przyjaciela prowokuje mnie do interakcji, która nie rodzi się w erotycznym nastroju, ale nadal kieruje się ku przyjemności. Więc nagle, bez powodu całuję Marlenę w policzek, obejmuję ją ramieniem, kładę rękę na jej kolanie, ustawiam stopy pod stołem tak, by się z nią stykać. Chcę ją sobą obdarować i traktuję to jako coś naturalnego. Nawet tego nie planuję. To z pewnością inny rodzaj bliskości: nie jest on miłosny, ale jako taki może się jawić dla postronnych obserwatorów. Łatwo o tym zapomnieć, odsunąć od siebie myśl, że nie każdy odbiera to tak samo i że dla niektórych rozdzielenie dotyków przyjacielskich i miłosnych jest jasne i wyraziste. Czasami kończy się to upokarzającą uwagą: kiedy biegnę do Ani, by jej powiedzieć coś ważnego i dla mnie ekscytującego (już nie pamiętam, co to było) i mimowolnie łapię jej obie ręce. Gdy kończę, jedyną jej reakcją jest pytanie: „Czemu mnie trzymasz za ręce?”. Nie umiem jej odpowiedzieć; staram się to ukryć, jej pytanie sprawia mi przykrość. Inna, podobnie nieprzyjemna sytuacja: kiedy trzymam dłoń na udzie Tomka podczas jakiejś imprezy. Siedzi obok mnie, rozmawiamy, więc czymś naturalnym wydaje się moja ręka na jego udzie, a on po pewnym czasie ją strąca z odrazą. A ja nawet nie jestem w pełni świadomy, że ona tam leży. Trudno mi wtedy ukryć swój smutek, jestem zmieszany i czuję się odrzucony.

263. Dziecko, zanim się narodzi, dotyka w ciele matki miejsc, których ona nigdy nie dotknie.

264. Dwa sposoby: najpierw dotknąć szklaną wagę stopą,  o b u d z i ć  ją, zobaczyć zero, stanąć, zobaczyć numer; drugi: stanąć od razu. Rezultat będzie taki sam, ale chodzi o ostrość gestu.

265. Siedzimy przy barze, żywo rozmawiamy, dotykają się nasze kolana, wiele razy dotykam twojego uda, ramienia, od jakiegoś czasu nie zastanawiam się, czy to zbyt wiele, chcę być w świecie pełnym dotykających się zwierząt, ich ciepłych ud.

266. Od jakiegoś czasu budzę się z poczuciem, że śni mi się mój ojciec, choć tego nie pamiętam; że śni mi się, że go przytulam, choć tego nie pamiętam.

267. Usta niemowlęcia nie są jeszcze ustami kochanka, choć prawdopodobnie się nimi staną. Wielokrotnie widziałem, jak moja matka, w momencie witania się ze mną, ustawia swoje ciało tak, by przywrócić utrwalony w dzieciństwie rytuał całowania mnie w usta. Ta niewielka choreografia, którą wykonuje, kiedy wracam do domu, wymaga ode mnie równie subtelnych ruchów, by tego uniknąć. Nie wiem, dlaczego tak bardzo tego nie chcę. Być może dlatego, że moje usta przeistoczyły się w autonomiczne narzędzie rozkoszy i nie potrafię wyjąć ich z tych ram, by przekazać czułość matce. Ale przecież to od tych, którzy nas stworzyli, nauczyliśmy się okazywać czułość (277). Czemu teraz nie chcemy się odwdzięczać tym samym? Wykorzystujemy to, co we wczesnych latach było nam ofiarowane, w sytuacjach erotycznych. Tamte uściski, pieszczoty, pocałunki zapamiętane jako wyrazy miłości powtarzamy wobec niespokrewnionego, podniecającego nas ciała. Jest w tym niewdzięczność: odbieramy naszym matkom i ojcom, przekazujemy dalej ich ukochaną rzecz. Smutek w oczach matki zdaje mi się teraz zupełnie logiczny. Chciałbym, aby nasze powitania odbywały się bezszelestnie, możliwie najkrócej; chciałbym, aby moje usta widziane były już tylko jako usta kochanka, tego, który wgryza się w kark.

268. Efemeryczne ślady: rozgrzana twoim ciałem pościel. Kładę tam rękę, gładzę prześcieradło.

269. Z mojego dzieciństwa pamiętam jeszcze sobotnie poranki, kiedy rodzice już wstali z łóżka, a ja biegłem do ich sypialni, by jeszcze poleżeć w rozgrzanej pościeli. Nie przypominam sobie wspólnego leżenia we trójkę, ale to drobny rytuał wylegiwania się w ich cieple ożywia myśl o tamtej zupełnie naturalnej intymności, której powtórzenie, a nawet sama myśl o powtórzeniu, budzi mój dyskomfort.

270. Nie znałem wcześniej tej metody. Dotychczas za każdym razem starałem się roztłuc skorupkę na pół i potem, przelewając żółtko z jednej połówki do drugiej, pozbywałem się białka. Sposób ten jest dobry, ale niezbyt precyzyjny. Dużo lepszy efekt przynosi wylanie całej zawartości jajka na rękę i lekkie rozchylenie palców, jakby dłoń była sitkiem (ręka-narzędzie). Po chwili na dłoni pozostaje samo żółtko. Niecodzienny dotyk: dziwnie miękka i delikatna, ale jednocześnie zwarta żółta, spłaszczona kulka tocząca się po dłoni.

271. Chrześcijańskie dotyki rytualne: całowanie stuły po otrzymaniu rozgrzeszenia, całowanie figurki ukrzyżowanego Chrystusa na krzyżu w Wielki Piątek, opłatek kładziony na język (kiedyś niechcący polizałem palec księdza), krople wody święconej spadające na twarz, twarde klęczniki, „przekażcie sobie znak pokoju”, śpiewanie pieśni i trzymanie się za ręce wzniesione ku górze, robienie znaku krzyża na czole, ustach i sercu, przesuwanie palcami po paciorkach różańca.

272. Drażnienie palcem gardła, by szybciej zwymiotować.

273. Kiedy w 1976 roku w Stanach Zjednoczonych był pokazywany legendarny już film Snuff, część kobiet zareagowała protestami. Wokół filmu narosła atmosfera skandalu, nie tylko dlatego, że przedstawiał on wyjątkowo brutalne sceny przemocy i seksu, ale też ze względu na pogłoski, jakoby sceny te nie były odgrywane, tylko wydarzyły się naprawdę, a kamera po prostu zarejestrowała morderstwo. „Miałyśmy tysiące demonstracji. Niektóre rozgrywały się w salach kinowych, gdzie, na przykład, feministki na widowni krzyczały wniebogłosy w momencie, gdy kobiecie na ekranie wyrządzano krzywdę”[47]. Choć to nie ich ciał dotykano, obserwowanie dotykanej aktorki sprawiało im ból. Ich reakcja wydaje się stosowną reakcją na oglądany gwałt, ale dla pozostałych widzów ten krzyk był przesadzoną reakcją na realistycznie zagraną scenę. Udawany lub też nieudawany akt – czy to cokolwiek zmienia? Nie wiadomo, na czym miałaby polegać przyjemność, która rodzi się na widok wypreparowanego cierpienia. Widz nie bierze w tym udziału jako oprawca ani jako ofiara, jedynie ogląda kolejne ciosy z podekscytowaniem. To się nie dzieje jego ciału, ono pozostaje nienaruszone – może tylko jakiś dreszcz emocji, gęsia skórka, napięcie mięśni. Pytanie o sens i istnienie filmów, które ukazują umęczone, bite, gwałcone, poniżane ciała wciąż pozostaje otwarte.

274. Wydaje się, że w pozycji zamkniętej nie chodzi jedynie o ochronę czułych miejsc ciała (genitalia, brzuch, szyja), ale też o dostarczenie swojemu ciału kojącego dotyku. Splatanie rąk, opieranie ich na brzuchu, zakładanie nogi na nogę – w tych wszystkich gestach ciało lgnie samo do siebie i zwiększa wielkość powierzchni, która jest dotykana, jakby chciało samo siebie oszukać, wytwarzając pozornie zewnętrzny napór.

275. Kiedy w nerwowych momentach zaciskam pięści, to przecież nie po to, by zadać komuś cios. Raczej tęsknię za jakimś objęciem. Chciałbym, żeby ktoś trzymał mnie za rękę. Ciało radzi sobie jak tylko najlepiej potrafi: już niemowlę, nie odczuwając obecności matki, ssie swój palec tak, jakby ssało jej sutek. Przed zaśnięciem staram się je rozluźnić, kładę dłonie pod głowę, żeby je rozprostować. Chwilę później czuję, że machinalnie znów się zaciskają.

276. Zwijałem koc lub kołdrę w rulon, by obejmować je ręką i opierać na tym nogę, jakbym leżał z człowiekiem. Zawstydza mnie to wspomnienie.

277. „Matka, która kocha swoje dziecko, obejmuje je. Przyciąga je do siebie w bliskim objęciu, a ono – chłopiec czy dziewczynka – w dorosłym wieku będzie chciało i mogło zrobić to wobec każdego, kogo pokocha”[48].

278. Wypowiedzieć własną przemoc. Wypowiedzieć w lękuprzed ogromną karą, gdy każdy dowie się: przestrzegam przed tym, czym sama się staję. Uderzenia w twarz. Myślę o uderzeniach w twarz, po której spływa łza i pot. Mamy kilkanaście lat i eksperymentujemy wśród parujących traw nad rzeką. Umawiamy się, że to zrobię. Tam nad rzeką, po szkole. To miała być kara, którą ustaliliśmy wspólnie. Nie pamiętam za co.

279. Bąble na łydkach po niefortunnym wpadnięciu w pokrzywy.

280. K. na zajęciach z rzeźby tak długo pracuje z gliną, aż pozbawi ją jakiejkolwiek chropowatości. „Za bardzo wymuskane, fałszywe, nie o to chodzi”, strofuje go profesor. K. raz w tygodniu depiluje dokładnie całe ciało, nie ma tam miejsca na żadne włosy. Jednak jego prowokacyjnie gładkie ciało – wbrew opinii fachowca – nie staje się przez to mniej prawdziwe.

281. Nogi starszych kobiet okryte cienką warstwą cielistych rajstop. Żylaki deformujące łydki, fioletowe, wyraźnie zarysowane żyłki. Jakie są one w dotyku (i jak to sprawdzić)?

282. Podtrzymywanie omdlewającego lub pijanego ciała. Zwał mięśni – teraz bezwolnych i naiwnych – który nie może być przekonany o swoim istnieniu.

283. Niemowlę obejmujące palec dorosłej osoby.

284. Dotykam i jestem dotykany: bo chcę; muszę; z ciekawości; by coś zweryfikować; bo jestem podekscytowany; od niechcenia; by czuć, że mam kontrolę; z przyzwyczajenia.

285. Dotykam się z tych samych powodów.

286. Jestem dotykany: bo ktoś sprawdza, czy nie jestem terrorystą; bo ja sprawdzam, czy owoce nie są przejrzałe; bo w Google Maps sprawdzam, czy się nie zgubiłam; bo prowadzę kogoś dokądś; bo ktoś mnie prowadzi; bo ktoś mnie pospiesza (ja nigdy nie pospieszam nikogo).

287. Kostka lodu zostawiona na gazecie, kropla kawy lub herbaty skapująca na otwartą książkę, odprysk atramentu z nieszczelnego pióra spadający na zeszyt. Płyn wchłania się w powierzchnię papieru, zwiększając jego objętość, i rozmazuje to, co się na nim wcześniej znajdowało. (Szczególnie efektowne w przypadku wody rozpuszczającej tusz drukarski).

288. Napięcie związane z wykonaniem pierwszego kroku jest śmiesznie przesadne; to w końcu tylko początek. Nie potrafisz się na niego zdobyć, kombinujesz, prowokujesz sytuacje. Ale gdy to się już stanie (kiedy pęka ta błona między nami), bez oporów dotykasz każdego fragmentu mojego ciała, liżesz i mocujesz się ze mną. I dziwisz się, gdy mówię, kiedy nasze twarze niemal się stykają: „Wiem już, jak smakuje twój język, chociaż nadal nie wiem, jak to jest pocałować cię w policzek”.

289. Coś ciężkiego spadającego na stopę (młotek albo dwudziestolitrowa puszka farby). Czarny paznokieć, który odpada, a na jego miejscu pojawia się nowy.

290. Wspomnienie: jestem z rodzicami nad morzem, mam osiem lub dziewięć lat. Tata chce, żebyśmy weszli do wody i szli przed siebie, dopóki będzie to możliwe. Idę z nim. Po kilku metrach nakrywa mnie ogromna fala. Przewraca mnie, tracę grunt pod nogami. Łapię tatę za nogę, próbuję się jej uchwycić. Nie wiem, co się dzieje potem, ale ostatecznie znów jesteśmy na plaży; tata ma pasek zdartej paznokciem skóry na udzie, a z rany obficie wypływa krew. W pamięci utrwalił mi się jego spokój, dziwna obojętność wobec tamtej, uczynionej niechcący, napaści.

291. Regina José Galindo, Presencia, 2017, performans. Artystka codzienne przez trzynaście dni zakładała sukienkę jednej z trzynastu kobiet zamordowanych w Gwatemali, chcąc tym gestem wskrzesić pamięć o bezimiennym cierpieniu.

292. Dotykałyście swoich twarzy, stojąc przed lustrem. Nigdy razem, ale często prawie równolegle; w tych samych dniach dzieliłyście się podobną refleksją: mignięciami radości z obserwacji, jak wasze twarze osadzają się w czasie, jak zyskują nowe linie, jak poważnieją, choć dopiero niedawno przestałyście być nastolatkami. Dotykałyście okolic oczu, widząc, jak zapisuje się w nich śmiech i ucieczka przed promieniami słońca. Po dwóch, może trzech latach patrzyłyście już na siebie inaczej: próbowałyście wygładzić palcami półokręgi wokół ust, sprawdzałyście, czy skóra na żuchwie nie jest zbyt luźna, starałyście się nie dotykać zbyt często twarzy. Tamta zwiewna radość z dostrzeżenia w sobie – jak mówiłyście z niejaką dumą –  s t a r o ś c i  ustąpiła miejsca drżeniom na myśl o przyspieszeniu czasu. Dziś nie możecie uwierzyć, że mogłyście tak się cieszyć, tak doceniać w sobie twardniejące rysy.

293. Kosztowne dotyki, ciąg dalszy: maleńkie tatuaże.

294. Leżymy obok siebie w beztroskim milczeniu. Patrzę na jego nagie ramię. Gładzę je machinalnie. On jest teraz zupełnie nieświadomy (nieświadomy tego, o czym myślę, a myślałem o tym, jakie to cudaczne, że on się czuje tak swobodnie, i że nawet nie podejrzewa, że coś może się wydarzyć; bezgłośnie chichoczę z tego powodu). Nagle łapię fałd skóry przy zgięciu łokcia i ściskam z całej siły, aż syczy z bólu. Rozbudza się, patrzy na mnie ze zdziwieniem i lekkim oburzeniem. To, co zrobiłem, było niespodziewane, nie było tego w schemacie: on był na to nieprzygotowany. Nie przypuszczał, że mogę. A przecież poczucie swojego bezpieczeństwa opierał wyłącznie na zewnętrzu: nastrój sytuacji pozwalał mu nie spodziewać się niczego groźnego. Jego ciało nie było wyczulone na ewentualny ból. Leżąc tak spokojnie, wystawiał swoje ciało. Równie dobrze mogłabym go uderzyć z całej siły pięścią w twarz.

295. Dłoń na kolanie w taksówce.

296. Zamyślona kobieta stoi przy drzwiach wejściowych do swojego domu i czeka. Jest jakaś nieobecna; patrzy na wspinającą się po murku gęsto owłosioną, brązową gąsienicę. Cały czas skupiona jest na jakiejś przyszłej sprawie. Bezwiednie podnosi rękę, strąca to stworzonko i przydeptuje butem. Na pytanie, czemu to zrobiła, odpowiada gniewnym tonem, że to coś było obrzydliwe. Ta kobieta to moja matka i ten jej obraz nie potrafi opuścić mojej głowy.

297. Wiem, że to nie ma związku, a jednak. Robiąc porządek na półkach, biorę do ręki ręcznie malowaną misę od Tobiasza, godzinę później dostaję od niego wiadomość po kilkumiesięcznym milczeniu. Wiem, że to tak nie działa, a jednak.

298. Mówię do ciebie: „od jakiegoś czasu orgazm kojarzy mi się ze smutkiem”. Odpowiadasz: „ojej”, tak czule i tak bezmyślnie.

299. Kable, kabelki. Białe kłębowisko oplatających się wzajemnie węży. Przedmioty pozostają w fizykalnych relacjach bez naszej woli, wiedzy czy zgody.

300. Czytam dawną wymianę zdań i orientuję się, że niemal nic z tamtego czasu nie pamiętam, a przecież ówczesne ciało (minęło równo siedem lat, ono jest już innym ciałem) było tak żarliwe, obolałe, chętne, uparte, przerażone, pobudzone, rozmodlone, głęboko uśpione, cicho słabnące, wzrastające, odrzucone, chciwe, kłamliwe, pożądane, zaniechane, przezroczyste, głodne, opuchnięte, gorące, niepewne, smutne, rozdrażnione, pulsujące, niknące. Obok innych nieistniejących już ciał, beznadziejnie dotykanych.

301. Sen o niemożności wyrwania się z uścisku. Kliniczna bezsilność.

302. W skłonie do złączonych podeszwami stóp można dużymi palcami pomasować trzecie oko. To początkowo bardzo dziwne uczucie, jakby obce.

303. Rana precyzyjnie wzdłuż kości policzkowej; sącząca się krew błyszczy w świetle latarni. Opowiadasz mi o upadku, robisz to plastycznie, ale nie potrafię sobie go wyobrazić. Zderzenie twarzy z asfaltem, z chodnikiem, z maską samochodu. Naderwana nasada ucha. Z tą świeżą raną wyglądasz pięknie, jak śliczny przebieraniec w jesienną noc. Robię ci zdjęcia, czerwień rany gra z czerwienią samochodu przed którym stoimy, patrzą na ciebie przechodnie, śmiejemy się.

304. To ciało, które pręży się obok, subtelnie przesuwając ramię lub udo, prostując stopy, wypinając pośladki, robi wszystko, by mnie sprowokować. Jego ruchy są delikatne, lekko wyczuwalne, ale wiem, że myśl, która to działanie pobudza, jest silna i prężna, rozbudzona. Chce pieszczot, mówi to językiem ciała. Człowiek, w przeciwieństwie do każdego innego zwierzęcia, może swoje pragnienie  w y p o w i e d z i e ć,  ale nie chce; woli, żeby to drugie ciało samo, niby przypadkiem, samoistnie lub w odpowiedzi na własny głód, wykonało ten pierwszy konkretny ruch. W ten sposób zrzuca też z siebie odpowiedzialność za to, co stanie się za chwilę. Znam tę grę i jej zasady.

305. Zasłyszane w kuchni: „Słuchaj, rękawiczka nie jest po to, żeby chronić ciebie przed jedzeniem, tylko jedzenie przed tobą”.

306. Oglądałem tę scenę z dziecięcym niedowierzaniem, dopóki czyjaś ręka nie wciągnęła mnie stanowczo do szeregu: starsze kobiety i mężczyźni z nabożeństwem nachylali się nad niewielkim pudełeczkiem trzymanym w rękach kapłana. A tam, w środku, było mięso, kawałek kości, może strup. Martwe tkanki oddzielone od świata grubą warstwą szkła, które nie pozwalało ustom i palcom naruszyć delikatnego, uświęconego ciała. A oni tak bardzo chcieli je dotykać, dotrzeć do niego. Kilka miesięcy wcześniej sąsiad opowiadał, a właściwie przestrzegał, żeby nie zbliżać się do ostatniego domu przy naszej drodze, bo tam znaleźli trupa: „Nikt tam teraz nie chce wejść. Trzeba będzie komuś zapłacić, żeby wyniósł łóżko, na którym znaleziono ciało, i żeby je spalił. On tam leżał prawie miesiąc, podobno ledwo go włożyli do trumny. Ten dom już będzie przeklęty”, mówił. Zagadką było, którego trupa ślady należy czcić, a którego się brzydzić? Który dotyk będzie zabrudzeniem, a który mnie uświęci? Świętość i nieczystość wędrują między ciałami, zmieniają swoje siedziby. Wiele lat później dochodzę do zuchwałego wniosku, że świętym, ciepłym ciałem jest to, które nocą – choć jest ode mnie oddzielone – uznaję za swoje. Jesteś moją relikwią: przyciskam usta do twojego mostka; na szczęście nie oddziela mnie od niego żadna tafla szkła.

307. Po dwudniowej niebecności w domu dopijam resztkę pozostawionej na stole kawy. Sączę łyk przez ledwo rozchylone wargi, warg dotyka martwa mucha.

308. Od pewnego czasu ze zdumieniem dotykam swojego ciała jak ciała innej, starszej osoby.  J a   t o   k t o ś   i n n y.  Myślę i czuję, że pod dłonią to już cudza skóra, ciągle moja, ale jakże obca. Musi minąć trochę czasu, nim się przyzwyczaję; nim przywyknę do tego nowego zdziwienia. Ten moment najpewniej wydarzał się pod różnymi dłońmi miliony razy.

309. Dziwnie intymny, choć zapośredniczony, dotyk. Kiedy niedbale odkładałem papierosa do popielniczki, on za każdym razem dociskał tlący się niedopałek.

310. Spierzchnięta skóra ust. Nagła chropawość czegoś bardzo delikatnego. (Przychodzą mi na myśl ptasie metafory, lekkie metafory czarujących zwierząt).

311. Kilka słów o metaforze i nastroju: gdzieś w książce o charakterze miękkim (z życzliwym podejściem do głównej bohaterki, oczywiście), w opisie wybuchu romantycznego uczucia pada fraza „błądziłam po jego ciele”. Płynnie przechodzę do kolejnego zdania, ale nie, wracam jednak do tamtego i czytam: „błądziłam po jego ciele”. Wypowiadam na głos te cztery słowa, słucham ich – i potwierdza się moja pierwsza intuicja: to jest banał. Te słowa nie zahaczają o rzeczywistość w żaden sposób (co to znaczy „błądzić”? jak się „błądzi po ciele”?). Z coraz większą niechęcią czytam dalej, ale to „błądzenie” nie daje mi spokoju. Niesmak powoli ustępuje niepokojowi. Gdzie ja to jeszcze widziałem? Kto jeszcze mógł powiedzieć, że „błądzi po czyimś ciele”? Każda autorka i każdy autor harlequinów – z pewnością. Kto jeszcze? Szukam w pamięci. Przedmiot moich obaw powoli zaczyna nabierać kształtów: przeglądam wcześniej napisane przeze mnie fragmenty, nerwowo czytam wszystkie i nagle widzę  d o k ł a d n i e   t a k i e   z d a n i e.  Próbuję przeformułować tamtą myśl (nie mogę przecież używać frazesów, źle to o mnie świadczy, myślę). Ganię się za to. Jednak w zamian odkrywam własną bezradność wobec języka; na własne oczy widzę, że korzystam z wygodnego szablonu. Gorączkowo analizuję przydatność innych słów (cokolwiek, byleby tylko zastąpić tamto). Wreszcie rezygnuję – dociera do mnie coś innego: ta kiepska metafora musi tam pozostać z co najmniej dwóch powodów. W momencie pisania, gdy ta fraza spontanicznie pojawiła się w mojej myśli, nie podważałem jej słuszności: wydawała się odpowiednia (była najbliżej faktycznego stanu, przylegała do sytuacji). Świadczy to więc o samym języku, który wymaga prostego obrazu. Ale finalne pogodzenie się z tą metaforą związane jest też z dużo prostszym faktem: upewniłem się w przekonaniu, że tego rodzaju dotyku  n i e   d a  się opisać inaczej.

312. Tymi dłońmi podrzynał gardła kur, pawic, bażantów, perlic, gołębi, królików, świń, może też krów, zabijał myszy, szczury i owady. Tymi samymi dłońmi poprawiał poduszki i golił swojego ojca.

313. Należy być ostrożnym wobec romantyzowania zwierzęcych zachowań. Tym samym dziobem gołębica buduje gniazdo, zbiera pokarm dla młodych i nim też wydziobuje oczy i móżdżek słabszego potomka. Krab tymi samymi szczypcami rozbrajająco porządkuje wnętrze akwarium, przesuwa kamienie oraz piasek, by stworzyć sobie kryjówkę, i nimi też odcina odnóża i oczy swojego rywala, by ten umarł jako nieruchomy kadłub. Wiewiórcze łapki potrafią wdzięcznie chwycić orzech z dłoni człowieka, a potem okrutnie ranić (nawet śmiertelnie) inną wiewiórkę, która stanowi konkurencję w zdobywaniu pożywienia.

314. Natomiast agresję łowczą, którą drapieżnik wykazuje wobec swojej ofiary, traktuje się jako zachowanie pokarmowe. Zabijanie jest wtedy formą zdobywania jedzenia, a nie wynika z chęci unicestwienia przeciwnika lub radykalnego wyznaczenia granic. Należy też być ostrożnym wobec brutalizowania zachowań zwierząt.

315. Dotyki niedozwolone: sprawdzanie, czy awokado w sklepie jest wystarczająco dojrzałe.

316. Przygnębiająca intuicja, że nawet miłosne dotyki będą z czasem powszednieć. (A taka myśl zrodziła się dziś zaraz po przebudzeniu, kiedy nie potrafiłem przypomnieć sobie niczego wyjątkowego z wczorajszej nocy; wszystko powtórzone, nieudolnie skopiowane). Być może każde erotyczne spotkanie stopi się kiedyś w tę samą, przyjemnie śliską – ale pod każdym kątem identyczną – powierzchnię. (Jest to uczucie, które zawsze towarzyszy słonecznym dniom, kiedy wydaje się, że wszystko zmierza w dobrym kierunku – wymyślam sobie wtedy jakąś podłą wróżbę, by nie oddalić się zbyt gwałtownie od rzeczywistości).

317. Nie wystarczyło nachylić się nad kwiatem, choć ten zapach było czuć już z oddali. Coś zmuszało mnie do tego, by wetknąć do środka swój nos, by odczuć te kwiaty jeszcze intensywniej na własnej skórze.

318. Czy owad wie, że kwiat chce od niego czegoś więcej, niż tylko bezinteresownie obdarować go nektarem? Ten pyłek subtelnie osadzający się na jego małym, ocierającym się o płatki ciele, niby przypadkiem, od niechcenia; jakby świat zależał od zbiegu okoliczności.

319. Przez ułamek sekundy myślę, że dłonie gwałtownie chwytające moje pośladki pod sukienką to dłonie, które znam. Jest przecież środek jasnego, letniego dnia. Odwracam się, a potem przez chwilę słyszę własny krzyk odbijający się od okien i paraliż, który wynikał na poły z szoku, na poły z bólu zranionych stóp.

320. Odkąd zostałam napadnięta, założyłam tę sukienkę tylko raz – na małe przyjęcie urodzinowe zorganizowane na działce. Było oberwanie chmury.

321. „Kiedy patrzyłam, jak ucieka, to przed oczami miałam siebie dziesięcioletnią, kiedy w świetlicy młodszy kolega uderzył mnie w łono i się śmiał, a ja krzyknęłam, ale czułam ogromną bezsilność” – napisałam potem do M. Pamiętam, że starał się pomóc, ale zadawał dziwne – miałam poczucie, że niestosowne – pytania. „Na razie myślę o śmierci” – to była moja ostatnia wiadomość do niego o tym, co się stało. Nigdy nie wróciliśmy do tego tematu.

322. Zdjąć z siebie jak najszybciej ubranie, wbiec pod prysznic i zapamiętale szorować całe ciało, chociaż napastnik dotknął tylko pośladków. Tamtego jasnego popołudnia przypomniałam sobie wszystkie historie, w których pojawiło się wyznanie „czułam się brudna”. Ta zasłyszana przeze mnie dziesiątki razy fraza stała się dla mnie uczuciem-kalką. Jej powtarzalność kazała mi myśleć, że jest częścią konwencjonalnego opowiadania o przemocy. Tamtego jasnego popołudnia pod prysznicem to zdanie uderzyło mnie okrutnie, podobnie jak sposób, w jaki o nim myślałam. Stałam się  t ą  kobietą. Tą, która myśli właśnie tę myśl; która postrzega swoje ciało właśnie tak, używa właśnie takich słów, by opowiedzieć sobie o tym, co się stało. Leżałam potem w łóżku z gorączką do późnego wieczora, nie mogłam się dotknąć, nie wiedziałam, co mam ze sobą zrobić. Pamiętam, że wyłam kilka godzin, choć  n i c   t a k i e g o   s i ę   n i e   s t a ł o,   n i e   z g w a ł c i ł   c i ę  (tak do siebie mówiłam), „czuję się brudna, choć to «tylko» krótka napaść, nigdy wcześniej nikt mnie nie dotknął na ulicy” (taką wiadomość napisałam do M.). Pamiętam, że chyba rzuciłam się wtedy w pisanie, napisałam kilka stron, jakbym szukała w nich bezpiecznego miejsca.

323. Gdyby nowe buty nie obtarły mnie wtedy do krwi, zaczęłabym za nim biec.

324. Fala niepokoju, że za moment ktoś, przechodząc obok mnie, mocno mnie uderzy. Lub że ja, w sposób nieznany mnie samej, w sposób dziki, jakby pchana siłą z zewnątrz, zaatakuję kogoś nagle.

325. Patrzy na mnie, kiedy oglądam jego portfolio. Powietrze jest gęste. Ręce mi się plączą, kartki nie chcą się przewracać („strony są czasem posklejane tak, jakby obrazy były malowane spermą”, mówi z uśmiechem). Zamykam książkę i zostawiam na matowej okładce zawstydzający ślad mokrej dłoni.

326. Czasami odnoszę osobliwe wrażenie, że mój mózg przesuwa się o kilka milimetrów i uderza o kości czaszki.

327. Prowadzę cię przez tłum przed sobą, trzymając dłoń na twoich delikatnych plecach – jestem przy tobie księciem. Jestem pięknym młodzieńcem. Widzę cię po jakimś czasie i ciągle dziwię się, że można być tak lekkim ciałem, jakby nie-ludzkim; jakbyś za moment miała się rozpaść albo potrafiła się rozpaść, ale powstrzymywała to siłą woli, żeby nie przerazić postronnych.

328. Zawsze spotykaliśmy się wieczorami, nigdy popołudniami. Nie odważę się dotknąć cię w dziennym świetle.

329. Czasem piszę do ciebie wcale nie po to, byś przyszedł i mnie dotknął, ale żeby upewnić się, że w ogóle tego chcesz. Utrzymuję cię jako fantom, karmię jak ulubionego ducha. Nawet kiedy odmawiasz, bo chcesz mnie zobaczyć, ale nie możesz, czuję się odrobinę lepiej. Dzięki nikłym śladom uznania, z którymi zjawiasz się w dzikich interwałach.

330. Co jakiś czas wraca do mnie widok niebieskich jak egzotyczna woda oczu mężczyzny o ogorzałej twarzy, która do nich nie pasowała, nachyla się ku mnie z pytaniem „co się stało?”, bo tak strasznie płakałam w bezprzedziałowym wagonie. W moim wspomnieniu, zbliżając się do mnie, kładzie bardzo delikatnie dłoń na moim kolanie, choć wiem, że tego nie zrobił.

331. „(Pauza. Zdejmuje okulary) Przetrzeć. (Wyjmuje chustkę i nie rozkładając jej przeciera nią okulary) I włożyć. (Wkłada chustkę z powrotem do kieszeni, wkłada okulary) Już zaraz. Jeszcze tylko kilka takich podrygów i wzywam. (Pauza) Odrobina poezji. (Pauza) Wołałeś o… (Pauza. Poprawia się)  B ł a g a ł e ś  o noc; nadchodzi… (Pauza. Poprawia się)  z a p a d a:   oto jest”[49].

332. Technika wspinania się groszku w kierunku słońca. Wąsy w trakcie wzrostu wykonują ruchy nutacyjne, kołysząc się lekko na boki. Robią to, by wyczuć coś, co mogłoby służyć za oparcie. Kiedy na coś natrafiają, wyginają się w tym kierunku, i to oplatają. Tak zapewniają stabilność całej roślinie. Groszkowi są całkowicie obojętne cechy szczególne tego drugiego przedmiotu: pręt, gwóźdź, sznurek, gałązka, pień. Marzenie, by wąs czepny zawinął się wokół mojego palca (możliwe, acz wymagające ogromnej cierpliwości).

333. Błagałaś o noc: oto jest. Ciężką, pulsującą głowę kładziesz na poduszce, zamykasz oczy i czekasz. Brak słońca na niewiele się przydał, to ciało tak łatwo nie zaśnie. Najpierw masujesz głowę, ale w nocnej ciszy wrażenie rozsadzania jej od środka tylko się potęguje, wręcz czujesz odkształcenia skóry pod palcami. Powieka drży, naciskając na gałkę oczną w milisekundowych odstępach. I mrowienie skóry na udach i łydkach, drobne elektryczne spięcia. Trzesz skórę w zapamiętaniu, chcąc pozbyć się czucia pulsującego organizmu. Twoje zabiegi nic nie dają, leżysz w ciemności wierna ciału, od którego chciałabyś się uwolnić.

334. Wyciskanie pryszcza.

335. Po zgaszeniu światła leżę dłuższą chwilę, uspokajając oddech. Ciepłe łzy wpadają mi do uszu; najpierw do jednego, potem do drugiego, wtaczają się jak koraliki ogrzane wcześniej w palcach.

336. Co nam daje ta (230) konstatacja? Być może inspiruje do zanurzenia się w quasi-zenistycznym zdumieniu najprostszą materialnością rzeczy, zachęca do sfabrykowania własnej uważności w świecie bez uważności; do zwolnienia, kiedy nic innego nie zwalnia. Do zachwycenia się swoim zachwytem, poczuciem swojej odrębności jako tej, która  w i d z i   t o,   c o   i n n i   j e d y n i e   o m i a t a j ą   w z r o k i e m.  A więc tej, która  w i d z i   r z e c z y   n a p r a w d ę . Kiedy czuję się gorzej, drażni mnie przyglądanie się żyłkom na liściach skrzydłokwiatu, omiatam je wzrokiem i wracam do siebie, liście mnie nie obchodzą. Z kolei w momentach hossy schylam się nad mchem w lesie, wtapiam w mech palce, wącham mech, gładzę jego futrzaną powierzchnię. Trudno wytłumaczyć, dlaczego wnikliwe, intymne spojrzenie na dotykaną rzecz potrafi tak drażnić, niemal odstręczać (628).

337. Być może chodzi o jakąś protekcjonalną romantyzację swojego związku z rzeczami, swojego bycia wobec rzeczy. Czy jeśli zjem owoc, nie przyglądając się wcześniej jego skórce, nie zanurzając palców w jego miąższu, nie badając faktury jego pestki, to staję się bezrefleksyjną pożeraczką? Co daje mi zmysłowa świadomość formy? I, idąc dalej, czy świadomość kształtu, uważny ogląd faktury, dostrzeżenie gładkości lub chropawości wzbogaca moją relację z przedmiotem? Czy ustanawia ją jako intymną, równą, naznaczoną troską? Czy jest tylko fałszywie czułym gestem, za którym i tak kryje się bezwzględna dominacja? Owoc nie podziela mojego sposobu percypowania, nie ma między nami symetrii. Dla mnie jest przede wszystkim pokarmem.

338. Przesuwam nogą dziwnie lekkie truchło szczura – okazuje się, że pod nim kryje się kilkadziesiąt drobnych owadów, które przechodziły z mokrej gleby do wnętrza gryzonia i z powrotem do wnętrza ziemi; przez ich ciała przechodzą fragmenty martwego mięsa i wydalone trafiają w inne miejsca, odżywiając i spulchniając ziemię[50]. Być może na tym polega otwartość świata? Chciane, niechciane, nieważne – oddanie się światu[51]. Konieczność bycia wchłoniętym zapisana w nas jako gatunkach nietrwałych istot jest zadaniem stawianym też przed tamtym trupem; prawie słyszę, jak szczur w ostatnim momencie życia szepcze z rozkoszą zapowiadającą krańcowe oddanie: „Nic nie może powstrzymać siły mego pożądania: czuję w sobie serce zdolne kochać całą ziemię”[52].

339. „Co odczuwa w nas przyjemność? ręka? ramię? ciało? krew? Okaże się, iż musi to być coś niematerialnego”[53].

340. Pamiętam dokładnie salę kinową i układ widowni. I ten charakterystyczny zapach; miękkość foteli i ich granatowy kolor. Pamiętam jeansy i skrępowanie przy rozpinaniu rozporka… Do dziś nie wiem, jak to wszystko się zaczęło, nie wiem dokładnie, skąd wziął się taki pomysł. On rozpina rozporek i patrzy na mnie zachęcająco i z pewnym napięciem. Dziewczyna obok niby ogląda film, a jednak zerka co chwilę w bok. I ja wsuwam palce pod cienką warstwę jego majtek; wyczuwam sztywne włoski. Chciałbym je zbadać dokładniej, ale nie wiem, czy mogę; nie wiem, co mam zrobić z tym obcym ciałem pod moimi palcami. Czuję szorstkość włosów. Próbuję dokładnie przypomnieć sobie, jak wygląda męska anatomia (na własnym przykładzie): gdzie konkretnie one się zaczynają, jaka jest odległość między udami, w którym momencie mogę natrafić palcami na jego członek. Trwa to kilka sekund i wymaga precyzji. Według moich obliczeń moje palce dzieli od członka kilka milimetrów i wystarczy tylko trochę głębiej wsunąć dłoń, żeby go poczuć, ale tego nie robię. Cofam rękę i udaję nagłe zainteresowanie filmem wyświetlanym na ekranie. I do dziś siedzi mi to w głowie. Szorstkość włosów, miękkość jego skóry na brzuchu i moje niezdarne palce (nie pamiętam, ale mam nadzieję, że ręce mi nie drżały). Próbuję sobie przypomnieć, czy to była moja pierwsza erotyczna pieszczota, i nie wiem, nie potrafię tego tak łatwo umiejscowić w czasie. Wydaje mi się jednak, że były inne takie sytuacje, ale to właśnie ona utkwiła mi w pamięci: te majtki, ta guma od majtek, moja ręka, ten brzuch i te włosy (pewnie brązowe, tak jak kolor jego czupryny i brwi; nie widziałem, bo było ciemno). Przypominam sobie to (a właściwie rozpamiętuję) z dziwną przyjemnością. Nazywam to erotyczną pieszczotą, chociaż trwała kilka sekund; mam jednak wrażenie, że w tej chwili wydarzyło się dużo więcej niż ledwie dotknięcie ciała jednego chłopca przez drugiego. Coś się wtedy wydarzyło. Mówiłem to nie raz i będę powtarzał bez końca: prawdziwa przyjemność pochodzi z zewnątrz. Nie można w żaden sposób wytworzyć w sobie uczucia (satysfakcji, rozkoszy, zadowolenia…), które bez większego wysiłku potrafi dać drugie ciało. Nie chodzi tylko o zwykłe zutylizowanie swojej erotycznej energii, ale też o uczucie, które trudno mi w tym momencie nazwać jednym trafnym słowem. To się dzieje w momencie, w którym drugie ciało  d o p u s z c z a   c i ę  do siebie: robi to samowolnie, bez przymusu, otwiera się na ciebie z uśmiechem. Drugie ciało chce twojego ciała. Nie ma przyjemniejszego uczucia. Nagle twoja obecność zaczyna mieć znaczenie: ktoś cię zauważa i  c i e b i e   c h c e.  Jest w tym zdumiewająca energia – komuś sprawia przyjemność to, że ty jesteś tu i że to właśnie ty dotykasz jego ciała. W odwrotnej sytuacji też jest coś zdumiewającego: kiedy ktoś chce dotknąć ciebie, poszperać w tobie, znaleźć w tobie coś dla siebie. Tak naprawdę nie mam do zaoferowania wiele prócz swojego ciała.

341. Dotykać czegoś po raz pierwszy (tu rozwija się połyskująca serpentyna rzeczy, być może kiedyś zacznę je wymieniać).

342. „Włóż sobie palce w tyłek” – robię to po raz pierwszy.

343. Böhme: „Granica własnego ciała staje się odczuwalna, ale właśnie dlatego, że się ono w ślad za dotykiem otwiera, idzie dalej, staje się w miejscu dotknięcia przepuszczalne i przelewa się w inne. Ta otwierająca się forma dotyku odpowiada tendencji do rozprzestrzeniania się: przestaje się wówczas odczuwać własne ciało czy raczej odczuwa się je jako zanikające”[54].

344. Maszyny wpuszczane do wnętrza ciała mają to ciało uchronić przed śmiercią, wskazać niewidoczne miejsca zapalne. I tak, chociaż stawka jest wysoka, wielu odczuwa paniczny strach przed tym zabiegiem. Jeśli już trzeba to zrobić, to najlepiej znaleźć jak najszybsze i najmniej bolesne rozwiązanie. Czytam gdzieś wypowiedź kobiety, która proponuje poszukać takich gabinetów, w których podczas narkozy pacjentowi wykonuje się jednocześnie gastroskopię i kolonoskopię. Przez dwa otwory ciała wpuszcza się tam patrzące, pełzające maszyny. Jedna ociera się o rafę koralową, druga o cienkie błonki błotnistego tunelu. Nic nie niszczą, tylko z uwagą oglądają przestrzeń. Oto piekielne widowisko: dwa jednookie czujne węże splatające się w środku nieprzytomnego ciała.

345. Skały na górskim szlaku wygładzone tysiącem rąk chwytających się wypustek, by utrzymać równowagę. Ile razy materia musiała być dotykana, by uzyskać tak gładką powierzchnię?

346. Skały i kamienie wygładzone nurtem strumyka.

347. Strach towarzyszący dotykaniu tego, czego się nie widzi, nie nabiera siły w analogicznej sytuacji: oglądanie czegoś, czego się nie dotyka, jest mniej niepokojące.

348. Oglądanie czegoś, czego się nie dotyka, czasami – w chwilach zawieszenia zwykłego rytmu życia – właśnie przez to  n i e d o t y k a n i e  zyskuje tajemniczą, niepokojącą aurę. Wtedy gdy jestem oddzielony od czegoś lub kogoś taflą szkła, drewnianym podestem czy symboliczną linią, moja chęć bezpośredniego uczestniczenia w tym, co widzę, wzrasta.

349. Dotyk bardzo niecodzienny: głaskanie kreciej sierści. Jest trochę podobna w swojej strukturze do wymuskanej sierści konia. Ale to jednak co innego; towarzyszy temu inne uczucie. Ciało kreta jest bardziej uwodzicielskie, bo też, inaczej niż ciało konia,  n i e   j e s t   p r z e z n a c z o n e   d o   g ł a s k a n i a.

350. Próbowaliśmy to robić w pustym kościele koło południa.

351. Dotyk władzy: fantomowe uczucie grzebania w moim ciele poprzez proces formalnego ustanawiania prawa. Mówienie o ciele jako o terytorium politycznym z retorycznej figury przeistoczyło się w materialną ocenę rzeczywistości, oto wysokiego szczebla decydenci kłócą się o moją macicę, większość zabrania włożyć w nią szczypce. To jest obrzydliwe nawet, kiedy o tym piszę, do głowy przychodzą mi same złe słowa. Mielę w głowie zdania, że i tak nic mnie nie powstrzyma, ale to rodzaj buntu, którego nie chcę nieść. Ten bunt to ciężar, ten bunt mi miesza w hormonach, staję się ociężała. Mogę odciąć sobie legalnie całą rękę, oderwać uszy, skrócić nogi do kolan, stać się wkurwionym kadłubkiem, ale nie mogę wykonać prostego medycznego zabiegu, który uratowałby życie co najmniej dwóm osobom. Lepka, ohydna łapa władzy. To nawet nie dotyk: to grzebanie.

352. W rozwścieczonym biegu aktor wrzuca na moją głowę dużą maskę konia. Ściągam ją natychmiast, robi mi się gorąco, jestem oszołomiona. Nie chcę tego ani żadnego innego dotyku w teatrze.

353. Rośliny zamieszkujące nasze pokoje mają różne charaktery. Niektóre chcą być głaskane, większość jednak tego nie potrzebuje. Nie są też zadowolone, jeśli stykają się ze ścianą: miejsce zetknięcia to punkt zapalny – liść w tym miejscu zaczyna żółknąć, potem wysusza się, aż wreszcie całkowicie obumiera. Te bardziej waleczne osobniki wyginają swoje ciała jak najdalej od przeszkody.

354. Czas, w którym nie mogę pocałować cię w rękę bezkarnie. Byliśmy w sklepie, dotykaliśmy produktów, ręka nie była zdezynfekowana. Wyobrażam sobie, że przed pocałunkiem przecierasz wierzch dłoni środkiem na bazie alkoholu, a ja odkażam usta. Teraz jest bezpiecznie.

355. Dotykanie stało się niepewnym ekscesem. Dłoń – podejrzanym posłańcem.

356. Z brunatnej górki biegną w naszą stronę dwa długowłose psy. Wyglądają jak mięsiste delfiny wyłaniające się z fal. Nie znamy ich intencji, ale decydujesz się ukryć naszą sukę, zamknąć ją w ramionach, ochronić przed nimi. Klękasz w błocie, przylegasz do niej brzuchem, jest spokojna.

357. Tata wkładający zziębnięte stópki swojego dziecka pod koszulę, by ogrzały się ciepłą skórą jego brzucha.

358. Wydaje mi się, że niewiele o tobie wiem. Nie jestem w stanie dotrzeć do twoich myśli. Niewiele o tym mówisz, starasz się nie odsłaniać, więc mogę tylko zgadywać. Ale patrzę na ciebie: widzę, jak golisz swojego stuletniego ojca, jak chronisz swoim ciałem zwierzę przed potencjalnym zranieniem, jak z oddaniem karmisz swoje dziecko, jak w ostatnich dniach jesieni ostrożnie przycinasz uschnięte pąki kwiatów. W twoich gestach kryje się niewypowiedziana czułość, ta mocno skrywana przed innymi tajemnica, do której nie chcesz się przyznać.

359. Czesanie włosów.

360. Czemu znalazłem się boso na środku ścierniska? Tego nie pamiętam. Miałem może siedem lat, a przestrzeń wydawała się ogromna. Nie było to przyjemne. Ostre końcówki źdźbła wbijały się w stopy, ziemia nie była miękka, tylko wysuszona i twarda. Dużo drobnych kamyków. Miałem dwie możliwości: albo biec czym prędzej, by jak najszybciej znaleźć się na trawie – wtedy ból będzie ogromny, ale potrwa stosunkowo krótko, albo iść bardzo powoli, umiejętnie posuwać stopy na podłożu tak, by źdźbła ulegały naporowi ciała, kładąc się pod stopą i nie drażniąc skóry ostrą krawędzią. Druga metoda wymagała spokoju i precyzji, lecz nawet największe skupienie nie dawało pewności, że uniknie się drobnych ukłuć. (Idę przed siebie powoli z zaciśniętymi pięściami).

361. Ktoś ciągnie mnie za rękę lub popycha moje plecy. Chce, by moje ciało znalazło się w miejscu, które w jakimś stopniu wydaje mi się zagrożeniem, dlatego też się opieram. I znów, to ciało-przedmiot, który się przestawia – dla zabawy, dla zasady, bez powodu.

362. W samotnym tańcu – uwodzicielskim – dotykamy siebie sami. Ręce głaszczą talię, masują uda, mierzwią włosy. Każdemu, kto patrzy, ten gest mówi: patrz, zrób ze mną dokładnie w ten sposób, nie pozwól uwodzić mi się samej. W ciemnym pokoju, gdzie nie ma nikogo, ręce nadal to robią: zastępują przyjemność, choć nie spodziewają się żadnej kontynuacji.

363. Często obrzydza dopiero przeniesienie: lepkie okruszki na ekranie (a przecież to ciastko było rozkoszne), plama z sosu na blacie biurka, przy którym czytam. Proste resztki paskudnieją odkryte poza kontekstem.

364. Wiosną oprócz wielkiej epidemii trawiła nas ta mniejsza, choć dużo bardziej dotkliwa. Swoboda kontaktów i tendencja do niemówienia o sobie całej prawdy doprowadziła do niekontrolowanego rozprzestrzenienia się zakaźnej choroby skóry. To kara za to, że próbowaliśmy żyć inaczej. Buduję na potrzeby tego fragmentu mit o grupie praktykującej tak zwaną wolną miłość, pozostającej w nienormatywnych związkach. To mit na poły afirmatywny. W rzeczywistości jednak miesiące naznaczone chorobą były jednymi z najgorszych w moim życiu. Choroba, której nazwy nie mogę wypowiedzieć, bo sama jest dla mnie jak potężny alergen, nie jest przypadłością niebezpieczną. Jest też, przy odpowiedniej dyscyplinie, stosunkowo łatwa do wyleczenia. Stanowi natomiast świadectwo niezbywalnej relacji ducha i ciała; przypomina o tym, że każda choroba to także choroba umysłu i serca. Mówienie o niej w czasie przeszłym okupione jest ciągle trwożliwą niepewnością – ona majaczy gdzieś ponad nami jak klątwa, co do której nie wiem, czy została na zawsze uśpiona. Powiedziałam ci ostatnio: wolałabym być nosicielką hiv do końca życia niż kiedykolwiek przeżywać  t o  ponownie.  T o  zmieniło też moje poczucie bycia z innymi. Każdy i każda to dziś potencjalny posłaniec koszmaru.

365. Powraca myśl o wyjątkowości: czy opisane sceny koncentrujące się na dotykach mogą być wspólnym doświadczeniem? Na ile te zdarzenia obnażają jego uczestników, a na ile odsłaniają sam dotyk? On przecież nigdy nie wydarza się poza mną i różnymi rzeczami, które widzę. Nie mogę oddzielić siebie od gestu, który wykonuję; jestem jego dysponentem. Kwestia nastroju jest kluczowa: ruch ręki może nieść przyjemność, spełniać zachciankę, niszczyć, otwierać lub zamykać, koić lub prowokować. Tak jak „nic nie jest czyste lub nieczyste samo w sobie. Ta sama ślina może służyć do spluwania lub do pocałunku; to samo pożądanie gwałci lub kocha”[55]. Ten sam ruch może to wszystko pomieścić: niech będzie to ręka położona na ramieniu drugiego człowieka. Albo dotyk, którego jestem jedynym uczestnikiem – na przykład wtedy, gdy zakrywam zapłakaną twarz, siedząc w pustym pokoju – nie wydarza się na oczach innego widza. Dotykam tylko siebie. Nie ma żadnego bezpiecznie zdystansowanego obserwatora, nie ma asekuracji. Nie ma dotyku poza nastrojem.

366. Praktyka artystyczna Toniego R. Toivonena opiera się w głównej mierze na śladach. Artysta układa na mosiądzu znalezione truchła zwierząt (konia, sarny, dzika) i pozostawia na kilka miesięcy. W tym czasie ciało rozkłada się, a płyny ustrojowe i bakterie, które wylewają się z trupa, wżerają się w delikatną strukturę mosiądzu, pozostawiając na jej powierzchni niezwykłe mozaiki. Toivonen następnie oczyszcza taflę metalu z resztek zwierzęcia. Pozostaje sam ślad po nieoczywistym zetknięciu. Powstałe obrazy, wiszące na ścianach muzeów, wyglądają jak dopracowane kompozycje, które artysta namalował za pomocą pędzla, choć malowały się same, poza ludzkim działaniem, na styku metalu i padliny.

367. Jeszcze o utartych metaforach: skóra starszych osób porównana do pergaminu. Nie wiem, jaka była kolejność: czy najpierw usłyszałem to określenie, czy wcześniej doświadczyłem. Skóra mojego stuletniego dziadka miała właśnie taką właściwość. Delikatna jak rwący się papier. Krucha. Ręka, którą masowałem, kiedy była zmarznięta. Albo kiedy pomagałem mu wstać z łóżka.

368. Dotykać własnego cienia.

369. Według zasad savoir-vivre’u niektóre potrawy należy jeść palcami. Jest to zależne od pochodzenia danej potrawy – jeśli pochodzi ona z kręgów kulturowych, gdzie jedzenie palcami jest naturalne, to powinno się ten sposób spożywania powtórzyć. Nie zmienia to smaku potrawy, jest raczej wyrazem szacunku dla dawnych tradycji i dowodem znajomości dobrych manier.

370. W ogrodzie nad Bugiem zanurzaliśmy palce w mdłych warzywnych potrawach, po ostatniej z nich skóra palców zmarszczyła się przemoczona sosami. Jedzenie bez sztućców nie może być narzuconą regułą, powinno pozostać możliwością. Jak w przypadku sushi – jeśli nie posługujesz się wprawnie pałeczkami, chwyć kawałki w palce. Jedzenie sushi bez pomocy pałeczek nie nosi znamion rozpusty – chwytanie kolejnych porcji przynależy raczej do gestów fizjologicznych (każdy kawałek powinien trafić do ust w całości, nie ma mowy o delektowaniu się drobnymi kęsami, chodzi o to, by umieścić jedzenie w ustach i zrobić to zdecydowanym, a zarazem spokojnym ruchem). Nad Bugiem zaaranżowano rzekomą ucztę, ale nikt nie ucztował.

371. Piszesz o dotyku, nie możesz przestać myśleć o najprostszych rzeczach. Osuwasz się w banał.

372. W moim pokoju książki na biurku dotykają się obwolutami i okładkami, ta na dnie dotyka blatu stołu, woda dotyka kubka, kubek dotyka blatu. Telefon, mój łokieć, spód komputera, jabłko, zeszyt i dno słoika też dotykają blatu, nogi stołu dotykają drewna na podłodze. Zeszytu z wierzchu dotyka ołówek, który składa się z dotykającego się drewna oraz grafitu. Na papierowej okładce zeszytu papugi stykają się dzióbkami, ale to akurat należy do innej rzeczywistości. W środku zeszytu dotykają się kartki, a większość kartek jest w stałym kontakcie z tuszem lub grafitem. Roślina dotyka ziemi, ziemia dotyka plastikowej doniczki, która z kolei dotyka półki, półka dotyka metalowych wsporników, wsporniki dotykają gwoździ i ściany. Mata dotyka drewna na podłodze. Krakersy dotykają plastikowego opakowania, opakowanie dotyka góry kredensu, w kredensie dotykają się głównie ubrania i kilka dokumentów, tył kredensu dotyka ściany i rury, której od wewnątrz dotyka gorąca woda, która płynie też w kaloryferze. Nogi kredensu dotykają drewna na podłodze. Tego drewna dotykają też moje bose stopy, cztery nogi fotela, buty, kółka walizki oraz mały kosz na śmieci, którego od środka dotykają różne drobne przedmioty – papierki, włosy, kurz, słoik po dżemie i coś tam pewnie jeszcze też. Poduszka i szary sweter dotykają fotela, moje pośladki dotykają szlafroka, który dotyka poduszki i fotela, w moim wnętrzu dotykają się ogromne ilości kości, płynów i mięsa, a palce dotykają klawiatury, której klawisze dotykają wnętrza komputera, gdzie w środku też są w ciągłym kontakcie mikroskopijne rzeczy, których nawet nie jestem w stanie pojąć.

373. Świat zespolony jest z ciałem nieodwołalnie (albo, jeśli kto woli, ciało ze światem): należy więc uznać za prawdę, że „świat przylega do mego ciała jak tunika Nessosa”[56]. Doświadczanie rzeczywistości będzie więc „naciskiem świata na mnie”[57] bez możliwości ucieczki. Ucieleśnione bycie stanowi jedyny warunek konieczny – ono pozwala mi określać moje pole, a innemu w to pole się wślizgnąć. Nie muszę już wyciągać ręki, aby uchwycić jakąś część świata: albowiem całym sobą dotykam rzeczywistości, ona zaś dotyka mnie (546).

374. Roni Horn, Paired Gold Mats, for Ross and Felix, 1995, instalacja. Dwa cienkie plastry czystego złota leżące jeden na drugim. Praca dedykowana Felixowi Gonzalezowi-Torresowi i jego partnerowi. Ten pierwszy po zobaczeniu dzieła powiedział: „Tam między nimi jest pot”.

375. Cienka nitka preejakulatu między jego palcami. Przygląda się jej po wyjęciu ręki z moich majtek.

376. Przypominam sobie.

377. Przypominam sobie czas, kiedy liczyłem dni, w których nikt mnie nie przytulił. Wydaje się mglisty i nieostry. Zarazem: to czas znajomy i własny. Co pewien czas ciało musi przestać być dotykane, aż zacznie znikać.

378. Rozległa plama potu na bladym prześcieradle przypomina o nocnym przerażeniu. Kojarzy mi się z nią wszystko, co jest szare. Z tym lękiem kojarzy mi się wszystko, co szare, kwaśne; chłodny wiatr. Ciało śniącej zostawiło tu ślad, nie mogę dziś z niego wstać, odkleić się.

379. Zimna hotelowa pościel (sprawia wrażenie nowej, pierwszej, choć w rzeczywistości to najbardziej używana pościel świata).

380. Chcę się całować, ale czuję jeszcze resztki ciasta w ustach. Nie mogę rozwinąć skrzydeł, to nie będzie słodycz, którą pokochasz, wiem że zaraz odejdziesz. Niczego już nie udowodnię, nie dam ci niczego i niczego nie zabiorę.

381. W nocy W. opowiada mi, że badanie ekg polega na wbiciu w ciało wielu igieł. Nie mogę spać, rano przed wyjściem do przychodni jest mi niedobrze z nerwów. Pamiętam swoje białe nagie ciało, małe blade piersi, które nie bardzo urosły, odkąd mam sześć lat, i końcówki przyrządu do badania, które były tak podobne do moich sutków (w tych badaniach serca nigdy nic nie wychodzi, zawsze jest tak samo, tak samo nudno i dobrze, nudno i dobrze, trzeba być naprawdę, naprawdę chorym, żeby dało to rezultat w postaci zawirowań na długiej kartce z maszyny, a przyrząd rysuje tylko nudną dobrą kreskę, w której zawsze doszukujesz się beznadziejnych zwiastunów, a tam nic, takie nic, blady wydruk z elektrokardiografu, blade końcówki urządzenia przyczepione do moich białych płaskich piersi i nic).

382. Igła wsuwająca się swobodnie pod skórę. Próbówka wypełniająca się krwią. Naczynia połączone: sterylne przelewanie z jednego w drugie, tyle tylko, że to drugie jest przezroczyste i bezwstydnie obnaża moje wnętrze. Niektórzy nie mogą znieść widoku wsuwanej w ich ciało igły, prawie mdleją na myśl o tym ukłuciu. Sam dotyk nie jest inwazyjny – inwazyjny jest jego efekt: krew opuszczająca moje ciało i stająca się nagle obcą, nieznaną mi substancją. To dziwne, bo przecież zanim krew została mi odebrana, też była mi obca. Chociaż stanowiła moje wnętrze, była mną, to nie oglądałem jej, nie dotykałem, nie znałem jej. Była moja, ale w innym sensie niż wtedy, gdy nazywam ubranie moim lub mieszkanie określam swoją własnością. Krew jest tak blisko mnie; jest ze mną w tak ścisłym kontakcie, że chwila, w której  w r e s z c i e  ją widzę poza sobą, może okazać się nie do zniesienia.

383. Drzwi otwierane kartą: jest ci dozwolone, bo spotkały się magnetyczne przedmioty.

384. Wracam do domu nad ranem i pieką mnie kolana. Rozbieram się przed prysznicem i widzę czerwone rozpalone plamy. Skąd? Nie pamiętam żadnego momentu, w którym mogłoby się to stać. Znikąd powstające skazy. Ekscytacja.

385. Nawet nie wiesz, że wykonujesz jakiś ruch, dopóki jego zapamiętałość ci o nim nie opowie. Wytrwałość to wypowiedziany ruch.

386. Ruchy bez dotyku: myślę o nich. Taniec.

387. Podczas zwyczajnej rozmowy telefonicznej palce wędrują w ciemne i ciepłe zakamarki ciała. Jest coś ekscytującego w przekonaniu, że rozmówca nie wie, gdzie się właśnie dotykam.

388. Dotykam różnych ciał, poznaję je jak inne lądy – powoli i roztropnie, nie bez niepokoju.

389. Problem Molyneuxa: wyobraźmy sobie człowieka, który od swoich narodzin nie widzi. Wszystkie reprezentacje rzeczywistości, jakie zebrał, pochodziły z innych zmysłów, szczególnie dotyku. Znał kształt i materiał, z jakiego wykonana była łyżka, ale nigdy jej nie widział. Opuszkami palców rozpoznawał poszczególne części garderoby, ale nie znał ich koloru. Pewnego dnia odzyskał wzrok. Czy reprezentacje, które posiadał jego mózg, pozwalały mu rozpoznawać rzeczy tylko wtedy, gdy na nie nie patrzył?

390. Energicznie pocieram usta palcem, a na stół spadają resztki martwego naskórka.

391. Nad ranem w oniemieniu przed obudzeniem mocno chwytam się za żebra, za piersi. Sprawdzam, czy jestem? Co robię? (Dotykam, ale nie czuję, patrzę, ale nie widzę).

392. Faworyzowanie spojrzenia może przynieść fatalne skutki dla pielęgnowania energii seksualnej. Wzrok każe nam wejść w ekonomię dominacji i podległości, teoretyzowania i dystansu. Dotyk natomiast może być współdzielony – z innymi, ale i z samą sobą[58]  – w poszanowaniu różnicy. Dotykanie jako to, co niemoralne i ciemne, a więc niebezpieczne – oto, na co nakierowuje nas prymat spojrzenia. Myślę, że możliwe jest traktowanie dotyku jako praktyki etycznej, skoro to przez dotykanie zyskujemy swoistość (własną tożsamość)[59], a energia seksualna włącza nas w naturalną jedność ze światem. Jedno nie może istnieć bez drugiego, dwa zjawiska rozpoznające się w sobie nawzajem.

393. Pies gryzący do krwi własny ogon, kura dziobiąca własną zakrwawioną kończynę, papuga wyrywająca swoje pióra, uroboros.

394. Skaleczony palec, z którego leci krew, wkładam do ust. Językiem oblizuję ranę. Swoje wraca do swojego.

395. Są też dotyki niepoważne, swobodne i radosne. Chwytanie kogoś od tyłu za boki, by go przestraszyć, łaskotki, zakrycie komuś oczu, by zgadywał, kto to, objęcie ramieniem do zdjęcia, podłożenie komuś ręki na krześle, zanim usiądzie, przybicie piątki. Wszystkim tym drobnym gestom towarzyszy zawsze radosne rozluźnienie. Swoboda bycia niepoważnym. Z wiekiem ta potrzeba zanika albo jest skrupulatnie skrywana i może ujawniać się tylko w ramach ogólnie uznanego zwyczaju. Lubię to obserwować; myślę wtedy, że jesteśmy naprawdę miłymi zwierzętami, które po prostu chcą się bawić.

396. „Każdy wie, jak nieumiarkowanie śmieją się dzieci, i jak całe ich ciało porusza się kurczowo, gdy są łaskotane. Małpy człekokształtne wydają również powtarzający się dźwięk, odpowiadający naszemu śmiechowi, gdy zostaną połaskotane, zwłaszcza pod pachami. Łaskotałem zwitkiem papieru podeszwę stopy jednego z moich dzieci, gdy miało zaledwie siedem dni; niemowlę szybko odciągało nogę i palcami poruszało w różne strony, tak samo jak robią to starsze dzieci. Tego rodzaju ruchy, po połaskotaniu, podobnie jak i śmiech, są czynnościami odruchowymi, wskazuje na to fakt, że drobne mięśnie gładkie (mięśnie, które służą do podnoszenia pojedynczych włosów na ciele) kurczą się w pobliżu połaskotanego miejsca ciała. Jednakże śmiech powstający wskutek zabawnej myśli, choć przychodzi mimowolnie, nie może być nazywany odruchem w ścisłym znaczeniu tego słowa. W tym wypadku, jak również przy śmianiu się z łaskotania, umysł musi być w radosnym nastroju; małe dziecko łaskotane przez obcego człowieka będzie raczej krzyczeć ze strachu. Dotknięcie musi być lekkie, a wydarzenie, które ma być śmieszne, nie może być zbyt ważne. […]. Z faktu, że dziecko nie może się samo połaskotać – a przynajmniej w dużo mniejszym stopniu, niż może to zrobić osoba dorosła – zdaje się, że punkt, który powinien być dotknięty, musi być nieoczekiwany, podobnie zresztą jak w przypadku umysłu, tylko coś nieoczekiwanego lub niedorzeczna myśl, zmieniająca zwykłe tory myślowe jest w stanie nas rozśmieszyć”[60].

397. „Unieruchomiony więzień najpierw został poddany «zabawie» w gabinet śmiechu – był łaskotany przez oprawców z ss gęsimi piórami w podeszwy stóp, pod pachami, we wnętrzu ud i w innych wrażliwych miejscach odkrytego ciała. Najpierw więzień z wysiłkiem zachowywał milczenie, tylko jego oczy spoglądały z lękiem i wyrazem udręczenia to na jednego esesmana, to na drugiego. Lecz potem musiał się roześmiać, podrażniony przez impuls łaskotania, aż w końcu jego gromki śmiech przeszedł w pełne bólu krzyki i jęki, po twarzy spływały mu łzy, całe jego ciało miotało się w więzach, próbując się uwolnić. Po tej torturze zostawiono go na chwilę w spokoju, nikt się nim nie zajmował, a on wisiał tak z twarzą zalewaną łzami, płacząc i szlochając gwałtownie”[61].

398. A potem przypomina mi się ten grudniowy, wyczekiwany i dokładnie zaplanowany wieczór. Idę pod wysłany mi adres do jakiejś chińskiej knajpy, serce bije mi jak szalone, widzę G., która pomagała w całej intrydze, i plecy Szymona. Podchodzę i zakrywam mu oczy. On ma na sobie okulary, co psuje cały efekt, ale już za późno, by cofnąć ręce. Zdejmuje moje dłonie i mówi tylko bezbarwnym głosem: „Wiedziałem, że to ty”. Czuję się niepotrzebny. Nie widząc na jego twarzy żadnej radości, zagryzam wargi i wszystko traci kolor. Tylko to, że pocałowaliśmy się w usta. Tylko to chciałbym pamiętać.

399. Niektóre ubrania nie mogły być już dłużej przeze mnie noszone, jeśli byłem w nie ubrany, przeżywając coś bardzo przykrego albo stresującego. Po prostu nie mogłam ich już nigdy włożyć, nie chciałam, by dotykały mnie ponownie – stały się nabrzmiałe czymś bolesnym. Tak było między innymi z pomarańczowo-żółtym plecionym swetrem. Niestety, bo był bardzo miękki i ciepły. Bardzo go lubiłem.

400. Sylwoterapia to naturalna metoda terapeutyczna skupiająca się na cielesnym kontakcie z drzewami. Można drzewo objąć, przytulić się do niego, ocierać się nagą skórą o korę lub usiąść przy pniu i oprzeć się plecami. Dzięki fitoncydom wydzielanym przez roślinę, czyli substancjom o działaniu bakteriobójczym i grzybobójczym, wzmacniany jest układ oddechowy i nerwowy człowieka. Kontaktowi z drzewem może towarzyszyć medytacja.

401. Na prośbę terapeutki reaguję fabrykacją rzekomo najczęściej pojawiającego się w moim dzieciństwie snu. W rzeczywistości nie wydaje mi się, by ten właśnie obraz pojawił się u mnie więcej niż raz. Z okna mojego pokoju widzę przechodzącą ulicą grupę ciemnoszarych ludzi, największa postać ma przy sobie broń. Postaci wyglądają jak naszkicowane ołówkiem, ich twarze giną w cieniu niekształtnych kapturów. Niespokojnie wyczekuję, aż przejdą. Wtedy nie rozumiem jeszcze, że to, czego się obawiam, to niewielki obły przedmiot z metalu, który pokonuje kilkaset metrów w sekundę, żeby wbić się w tkanki. (Do dziś kinetyka strzału jest dla mnie ledwo zrozumiała).

402. Pragnienie zarchiwizowania każdego dotykowego przejawu rzeczywistości natrafia co jakiś czas na pewne ograniczenia. Są takie dotyki, których nie sposób pominąć, a jednak nie można opowiedzieć o nich jak o swoich własnych. Przemoc w niektórych przejawach należy właśnie do takich doświadczeń: posiadam je tylko w sferze wyobrażeń, snu lub fantazji. Ewentualnie docierają do mnie innymi zmysłami; tymi, które zapewniają bezpieczny dystans. Doświadczenia graniczne – o ile nie byłem ich świadkiem – są dla mnie tylko słowem, obrazem, dźwiękiem gdzieś zasłyszanym. Są echem czyjegoś życia. Wracam do tych obrazów (598, 273, 254), przyglądam się im, choć sama pozostaję nienaruszona. To zapośredniczenie jest konieczne. Ciało już martwe nie archiwizuje, nie kataloguje, jest już zupełnie obojętne. Odczuwałbym rozczarowanie, pomijając te dotyki, odczuwam niesmak, wzmiankując je.

403. Denerwowałam się, że jest tak czysty. Gładka ściana, o którą nie mogę się zaczepić, by się po niej wspiąć.

404. Stoję na progu dużego pokoju, a ojciec pyta mnie: „Co dzieje się z pięścią, kiedy rozluźnia się palce?”. Mam sześć lat i właśnie zaczynam swoją przygodę z komputerem. „Pięść trafia do kosza”, odpowiadam. Potem myślę o tym za każdym razem, kiedy przed pobieraniem krwi muszę zacisnąć dłoń, by pielęgniarka łatwiej trafiła w żyłę.

405. „«Masz ochotę na drobną pieszczotę?» – pytał mnie lekko, jakby od niechcenia, a mimo to czule jak dorosły, któremu dziecko przeszkodziło w zajęciach. Wówczas jego dłoń odchylała moje majtki i dwa palce, albo i cztery, wywoływały mój bolesny, krótkotrwały okrzyk, spowodowany zarówno dławiącym zaskoczeniem, jak i rozkoszą. On także okazywał przeżywaną rozkosz, gdy napotykał już wilgotne wejście”[62], „a to sterczało jak kawał drutu albo gruby łom przez cały czas w moją stronę chyba musiał najeść się ostryg myślę że z parę tuzinów bo był przy głosie nigdy w życiu nie poczułam żeby ktoś miał takiego tych rozmiarów żeby cię aż tak wypełnił chyba musiał zjeść później całą owcę i co to za pomysł żeby nas tworzyć z taką wielką dziurą pośrodku jak Ogier wbija to w ciebie bo przecież to jest wszystko czego chcą od ciebie z tym zażartym złym wyrazem oczu musiałam przymknąć oczy ale nie ma aż tak ogromnego ognia w sobie kiedy kazałam mu wyciągnąć to i skończyć na mnie myśląc jakie to jest wielkie i będzie lepiej na wszelki wypadek gdyby się wszystkiego nie dało wymyć stamtąd porządnie za ostatnim razem pozwoliłam mu to skończyć we mnie to ładnie wymyślone dla kobiet”[63]. „Jeśli jeszcze pojawi się błogość, nie oznacza to, że ciało czuje się wchłaniane przez coś, co jest od niego większe, znaczy to raczej, że jemu samemu wydaje się, że nie ma dna, jak gdyby uzewnętrznienie pracy wnętrzności pozwalało wprowadzić w nie całe otoczenie”[64].

406. Przed wejściem pod prysznic kładę czyste ubrania na kaloryferze. One absorbują ciepło, a potem moje ciało to ciepło przejmuje. Tej drobnej przyjemności nauczyła mnie mama, a teraz, jeśli tylko jest taka możliwość, to powtarzam.

407. „Ręka leży na stole. Doświadczam stołu jako czegoś stałego, chłodnego, gładkiego. Poruszając nią po stole, dowiaduję się o nim i o cechach jego jako pewnej rzeczy. Zarazem jednak mogę w każdej chwili zwrócić uwagę na rękę i odnajduję w niej wrażenia dotykowe, wrażenia gładkości i chłodu itp., zaś wewnątrz ręki wrażenie ruchowe itd., przebiegające równolegle do doświadczanego ruchu”[65].

408. Peeling.

409. Kiedy umrę, kto, po co i jak długo będzie dotykał mojego ciała?

410. Ta potencjalność, czysta potencjalność, która pozwala rozpoznawać moje członki jako te, które mogą koić, ale mogą też uderzyć, właśnie to nie daje mi spokoju. Noszę w sobie te możliwości zupełnie bezwstydnie, rozmawiam z ludźmi i spaceruję po alejkach sklepowych jakby nigdy nic, jakby nie było możliwe, że zaraz moja ręka pociągnie czyjeś włosy, a moje nogi uderzą czyjś brzuch.

411. Czy leżały na mnie ręce, które w przeszłości czyniły coś naprawdę groźnego? Dotykały mnie dłonie, które robiły rzeczy osobliwe, niemoralne, ryzykowne; nie mam co do tego wątpliwości. Ale czy sprawiały mi przyjemność groźne ręce? Albo: czy w geście powitania moja dłoń ścisnęła rękę zbrodniarza?

412. Kilka lat temu podczas zimowego spaceru znalazłem na środku chodnika porzucony kawałek łodygi egzotycznej rośliny. Wziąłem ją do domu i zasadziłem. Pielęgnowałem ją tak samo uważnie jak wszystkie inne moje rośliny, jednak nie było widać żadnych efektów moich starań. Łodyga była cały czas zielona i jędrna, jednak nie rozrastała się, nie wypuszczała nowych pędów. Piła wodę, ale nie wymagała corocznego przesadzania do większej doniczki. Trwała w niezmiennym stanie. Przyzwyczaiłem się już, że mam taki osobliwy przypadek; w tym roku jednak bez większego namysłu dosadziłem do niej młodą szczepkę innej rośliny, która w przeciwieństwie do tej półmartwej jest typem ekspansywnym: wymagała ciągłego przesadzania i podcinania. I stała się rzecz niezwykła. Odkąd dwie rośliny się spotkały – ta trwająca w stuporze obudziła się, rozkwitła: pnie się teraz do góry i wychyla nowe trójkątne liście. Może to przypadek, że te dwie sytuacje wydarzyły się w tym samym czasie. Ja jednak lubię myśleć, że one siebie potrzebowały: ich korzenie splotły się w miłosnym uścisku i teraz nieustannie kochają się i pobudzają.

413. Obiecuję sobie, że więcej tych miejsc nie tknę, a jednak do nich wracam. Odnawiam ranę.

414. Pamiętam prawie każdy raz, bo nie było ich wiele. Któregoś dnia wczesnym popołudniem w wannie, długie pociągnięcia ostrza, od razu przepłukiwane wodą. Zawroty głowy ze strachu i chłodnego podniecenia, palący ból ud utrzymywał się kilka długich dni, przypominając podczas chodzenia o tej dziwnej karze.

415. Teresa Murak, Ziarno, 1989, performans. Artystka leży przez kilka godzin w wannie wypełnionej wodą i nasionami rzeżuchy. Ciepło jej ciała pobudza nasiona do kiełkowania. Giuseppe Penone, Continuerà a crescere tranne che in quel punto, 1968, rzeźba. Artysta utwierdza brązowy odlew swojej ręki na pniu młodego drzewa. Roślina po dziś dzień rośnie i prawie zakrywa swoim ciałem dłoń artysty.

416. „Myślisz, że otrzymujesz nowy produkt? Dotykało go mnóstwo osób przed tobą. Przechodził przez kilkadziesiąt rąk: naszych, pracowników fabryki w Azji, kierowców, kurierów. Nasze odciski, nasz pot jest na twoim nowym produkcie”[66] – Maja Staśko w liście otwartym, w którym opisała warunki wycieńczającej pracy w magazynie Amazona.

417. Jadąc do niego tramwajem, trzymam się śliskiej poręczy. A kiedy wchodzę do jego mieszkania, on w stanie dużego podniecenia całuje mnie, chwyta moją rękę i wkłada sobie moje palce do ust. I znów, żadnej dezynfekcji między sekwencjami.

418. Dotyk wymagający precyzji i wiedzy: gra na instrumencie. (I znów, pomimo próby uniknięcia miłosnych skojarzeń, trudno nie dostrzec w tym czułości: palce muskające klawisze, wargi obejmujące ustnik, ramię podtrzymujące pudło rezonansowe. Instrument reaguje na dotyk wyczekiwanym dźwiękiem. A przecież struny są  c z u ł e,  czułe  s t r u n y;  czasami uderzam w nie przypadkowo).

419. Kładę ręce na brzuchu, kiedy mnie boli. Wtedy boli trochę mniej.

420. Brak zdarzeń przełomowych; trzymam w ręku długopis, przekładam książki, wyjmuję zimowy płaszcz, trzymam smycz, pakuję rzeczy do plecaka, naciskam na klawisze, wkładam rękę pod bieżącą wodę, żeby sprawdzić, czy nie jest za gorąca, dotykam ubrań, które chcę założyć, potem one dotykają mnie przez kilkanaście godzin. To tyle. Albo wiozę swoje ciało do różnych domów i mieszkań. Tam trzymam w ręku kieliszek, czasami sztućce, naciskam spłuczkę, opieram się o fotel lub krzesło, dotykam pościeli. Przygotowuję ciało, by było w nieustannej gotowości; może będzie dziś użyteczne, może jego powierzchnia okaże się dla kogoś odpowiednia. Ale moje myśli są gdzieś indziej – nie są rozbudzone tak jak kiedyś. Ciało jest ostatnio na wskroś posłuszne: robi, co do niego należy, ale jest apatyczne. Dyskretnie daje znać, że nie o to w tym wszystkich chodziło, nie tak miało być, nie tak.

421. Wyłuskać dotyki z przeszłej ciemności, układać z nich małe domki jak domki z drobnych patyczków, które – zawilgocone – już nie zajmą się ogniem.

422. Instruktor machinalnie ustawia moje ciało w taki sposób, by nauczyć mnie utrzymać w bezruchu głowę nieprzytomnej osoby, która zemdlała w wyniku mechanicznego urazu. „Proszę państwa, najważniejsze jest unieruchomienie czaszki, należy trzymać głowę z obu stron, mając maksymalnie rozszerzone palce. Między palcami muszą się znaleźć uszy poszkodowanego. Wsuwamy palce powoli z obu stron jednocześnie”. Wszyscy po kolei próbujemy tego uścisku, zamieniamy się rolami. Robię to dokładnie tak, jak każe instruktor. Nagle mimowolnie odkrywam, że ten gest jest bardzo zmysłowy: palce muskające włosy kochanka, obejmujące jego głowę. Nie potrafię się skupić. Próbuję wyobrazić sobie, że leży przede mną zakrwawiony człowiek; nie pomaga. Wiem, że chodzi o ratowanie czyjegoś życia w ekstremalnej sytuacji, ale nie mogę przestać myśleć o tym, że to jest erotyczne. Mam nadzieję, że nikt nie rozpoznaje niczego osobliwego; że Wojtek, nasz informatyk, którego głowę trzymam w ręku, też nie odczuwa żadnej różnicy. Zmiana. Teraz patrzę, jak robi to L., i zastanawiam się, co ona czuje (tydzień wcześniej zwierzała mi się, że tęskni za dotykaniem drugiego człowieka). Nie widzę w jej ruchach nic podejrzanego. Poprawnie wykonuje zadanie. Po szkoleniu wychodzimy na papierosa. L.: „Cała się trzęsłam, jak dotykałam włosów Wojtka. Mam tylko nadzieję, że nikt tego nie widział, co?”

423. Palce lekko uciskające tętnicę pod nadgarstkiem lub na szyi – czuję pulsującą krew.

424. „A więc przyszedł tamtego wieczoru i zaczął pić, a kiedy się upił, wygadywał na ciebie. Opowiadał, że przychodzi do domu mniej więcej raz w miesiącu i tłucze cię, ile wlezie, a ty to znosisz. A potem wychodzisz na schody i śmiejesz się głośno, żeby sąsiedzi myśleli, że wyście się przed chwilą dobrze bawili i że to wszystko były żarty”[67].

425. Przepraszanie za nieumyślne potrącenie kogoś na ulicy; przepraszanie za oparcie się o kogoś podczas nagłego hamowania tramwaju; przepraszanie za muśnięcie czyjegoś ramienia w kolejce; przepraszanie w celu przejścia obok kogoś, kto toruje nam drogę.

426. Zastanawiam się (i nadal nie wiem) czy składową definicji dotyku powinna być jakakolwiek zmiana zachodząca w rzeczach, które się zetknęły.

427. Kraksa.

428. Fisting[68].

429. Rzeźbienie.

430. Nie jest to częścią mojej historii, nie jest też czymś, o czym fantazjuję, nie widziałem tego i nie zaprząta mi to myśli. To więc rodzaj dotyku, który nie należy do mnie. Znam go tylko przez opis: rzecz dotyczy ręki, która natrafia na guza rozrastającego się pod skórą (kobieta, która wyczuwa jakąś narośl na piersi, mężczyzna wyczuwający guza na swoim jądrze).

431. Fantomowy dotyk: bliżej niezidentyfikowany problem przyjmuje kształt idealnej kuli, która lokuje się gdzieś w okolicach klatki piersiowej, gardła, czasami zsuwa się na brzuch. Ucisk jest tak realny, tak fizyczny, że aż trudno uwierzyć. Kula jest realna – i przez to jest upiorna. Skutkuje płytkim oddechem, ciągłym wzdychaniem, tak irytującym dla przyjaciół, którzy nie potrafią nic zaradzić. Kula jest piękna, śliska, idealna, wręcz atrakcyjna – świetnie nadaje się jako usprawiedliwienie każdej odmowy.

432. Leżąc na łóżku i czytając, półświadomie drażnię palcem sutek pod szlafrokiem, aż robi się twardy. Lektura nie jest z gatunku podniecających.

433. Dyskomfort towarzyszący przyglądaniu się osobie ze sparaliżowaną ręką, która próbuje podnieść szklankę do ust.

434. Niecodzienny dotyk: czyjeś palce przez rękawiczki przytrzymują mój język. Celem było unieruchomienie niespokojnego mięśnia w trakcie zabiegu podcinania wędzidełka.

435. Teraz tańczymy swobodnie. To, że tańczymy razem, można rozpoznać jedynie po kierunkach spojrzeń, mimice; nie trzymamy się za ręce – nie kontrolujemy swoich ruchów; raczej się nawzajem oglądamy, przyglądamy się sobie z dystansu. W klasycznych układach (walc, polonez, tango) scenariusz ruchów wymaga, by zachować nieustanny cielesny kontakt. Trzymam twoje ręce, kładę dłoń na talii, obejmuję cię w pasie – proste, niewyszukane świadectwa tego, że coś nas bez wątpienia łączy.

436. Samotność rzeczy unikalnych, drogocennych, luksusowych: pochowane w sejfach, szklanych gablotach lub otoczone prywatną strażą, nie mogą być dotykane.

437. Rozmasować ból.

438. Później mnie przeprosiłeś, a ja milczałam, bo odwilże przynosiły największą, ekstatyczną niemal ulgę. Niedługo pójdę do obcej, starszej ode mnie kobiety opowiadać jej o tych wykręconych rękach, o rozerwanej na mnie koszulce.

439. Nasi rodzice mają duże, wyraźne, okrągłe blizny po szczepieniach – my już nie.

440. W tamtych dniach czułam się, jakbyś bił mnie po piętach, bo kurewsko boli, a nie zostawia śladów.

441. W korytarzu, kiedy w amoku ubierałem się i zakładałem buty, złapałeś mnie za rękę i zapytałeś, czy naprawdę chcę wyjść. Trzymałeś mnie tak mocno, że nie mogłem się wyrwać. Niespodziewanie wykręciłeś mi rękę, aż krzyknąłem. Po chwili nerwowej szarpaniny wreszcie wyszedłem. Twój fizyczny sprzeciw i stanowczość były dla mnie rodzajem rekompensaty (a więc nie chciałeś, żebym wyszedł); w rozpaczy spowodowanej gwałtownym rozstaniem odnajdywałem w sobie z zawstydzeniem dziwną przyjemność na myśl o tamtym bolesnym uścisku.

442. Lekarz medycyny chińskiej na początku każdej konsultacji oglądał mój język i przyciskając kciuk do mojego nadgarstka mierzył puls. Język był zawsze czerwony, bicie serca – przyspieszone. Przychodziłam pobudzona, w czujnym przerażeniu, jak pies oczekujący ciosu.

443. Na granicy snu i przytomności czuję, że po wnętrzu mojej dłoni chodzi złotawy chrabąszcz. Widząc biało-szary dzień, jestem pewna, że chwilę temu miałam w dłoni mieniącego się owada. Szukam go pod kołdrą, nie znajduję.

444. Przyjaciółka w każdy wtorek opowiada mi o swojej wizycie u psychoterapeutki. O tym, że mówi prawie zawsze te same rzeczy, ale przynosi jej to ulgę. O tym, że psychoterapeutka jest bardzo piękna. I o tym, że po kilku miesiącach zaczyna podczas sesji kształtować swoje definicje uczuć, na przykład szczęścia. Też o tym, że zaraz po wyjściu z gabinetu wyczekuje następnego wtorku, by znów się tam znaleźć. Wczoraj w ogromnej ekscytacji wyznała, że na koniec wizyty psychoterapeutka ją przytuliła. Moim pierwszym pytaniem było: ale czy ona mogła to zrobić?

445. „Jesteśmy tak bardzo połączeni w ciele, że jeśli przestalibyśmy się dotykać, obcy ludzie poczuliby ból”[69], „i trzymamy się tak, jak ogień trzyma to, co spala; i wszyscy patrzą, bo nieczęsto widzi się osoby, które muszą się dotykać, inaczej umrą”[70].

446. Brak jednego zmysłu wzmacnia działanie pozostałych po to, by zastąpić funkcje tego nieistniejącego. Dla osoby niewidomej dotykanie literalnie jest czytaniem. Potrzebne do tego są wypukłe, drobne kropki, które składają się w słowa, potem w zdania. Kiedy ja ich dotykam (z ciekawości), nie wyczuwam struktury tekstu, zlewają się one w ciąg przypadkowych punktów. Próbuję znów, ale najpierw zamykam oczy. I znów nic, nie rozpoznaję tego układu; to nieznany alfabet. Robię to bez wcześniejszego szkolenia, po prostu, kładę ręce na wypukłościach. Wydaje mi się niemożliwością, że nic nie zrozumiem. A jednak treść pozostaje dla mnie niedostępna, choć mam ją pod palcami (462).

447. Mama mówiła, że kiedy byłam mała, uwielbiałam wkładać swoje małe rączki w ciepły miękki dół łokciowy dorosłych.

448. Odkąd nie mam włosów, uwielbiam dotykać skóry głowy. Wcześniej przez wiele lat, praktycznie od kiedy pamiętam, skrywana pod włosami tkanka pozostawała niezbadana. Okazała się miękka i plastyczna, szczególnie ten fałd na wysokości kości potylicznej, który mogę chwycić palcami. Aż trudno uwierzyć, że ciało, które mam od zawsze, potrafi po tylu latach dostarczać samemu sobie nowych wrażeń. Kładąc rękę na czubku głowy, myślę o tym, że każda myśl rodzi się właśnie tam, centymetr pod palcami. Dotykać myśli. Budzi we mnie podziw Czajkowski, który poszedł o krok dalej i zaplanował, by jego czaszkę – nie skórę, ale samą kość – dotykali po śmierci jeszcze wielokrotnie inspicjenci, garderobiane i sceniczni Hamleci.

449. Sprawczość dotyku. Wystarczy umiejętnie przekręcić klucz w drzwiach, by nikt nie mógł wejść do pomieszczenia. Wystarczy nacisnąć przycisk, by winda zjechała na odpowiednie piętro. Wystarczy dotknąć ikonkę na ekranie telefonu, by odczytać wiadomość.

450. Są takie dzieła, których nawet nie dotykał artysta sygnujący je swoim nazwiskiem.

451. Chcę zapalić; paczka papierosów jest w kuchni. Machinalnie kładę rękę na jego kolanie, by się zatrzymał. Sens tego ruchu jest prosty: poczekaj, daj mi chwilę, zatrzymaj mówienie. On jednak reaguje na to radosnym śmiechem. I dopiero wtedy uprzytamniam sobie, że to pierwszy moment, w którym w jakikolwiek sposób nasze ciała się dotknęły. Wyczekiwanie tej chwili wisiało w powietrzu; a stało się zupełnie przypadkowo. Była w tym ogromna ulga: moment, w którym całe napięcie się kurczy; to przerażenie związane z wykonaniem pierwszego kroku zanika; kładę rękę na twoim kolanie, bo chcę iść po papierosy, a przy okazji – zupełnie mimochodem – dyskretnie rozwiewam niepewność bycia tu i teraz drugiego ciała: aha, czyli istniejesz, jesteś naprawdę. Twoja obecność staje się niezwykle wyraźna: stawia opór mojej wyciągniętej ręce.

452. Nasza relacja ze światem jest pierwotna i dotykowa – znajduję się w świecie i moje stopy dotykają ziemi. Ten aspekt ludzkiego istnienia wydaje się niemożliwy do podważenia. Odczuwam swoją obecność w świecie, przemierzając go[71]. Lévinas zauważa, że cielesny kontakt z ziemią ma w pewien sposób charakter lokalny – na co dzień nie rozważamy istnienia świata w postaci lekko spłaszczonej kuli, zawieszonej w kosmosie; interesuje nas raczej bliska przestrzeń, ulica, na której mieszkamy, lub często odwiedzane miejsca[72]. Nie odczuwamy potrzeby, aby wiedzieć, jak fizyka tłumaczy istnienie świata, ponieważ nieustanne dotykanie ziemi stopami intuicyjnie wygasza (wycisza, neutralizuje) wszelkie wątpliwości[73].

453. Ktoś całował mnie w zęby, nie pamiętam kto. To było słodkie i dziwne: całowanie w kość (nic nie czuć).

454. Marzenie, że masażysta po dłuższej przerwie zauważy odchudzone ciało. W głowie karcę się za to.

455. Niektóre dotyki łatwo przeoczyć, inne nie pozwalają o sobie zapomnieć. Te pierwsze rozpuszczają się w codzienności; te drugie są jak wtargnięcie, jak noga wstawiona w szczelinę zamykających się drzwi. Wszystkie „pierwsze razy” z pewnością zaliczają się do drugiej grupy. Potem, jeśli powtarza się ten gest, on sam traci już swoje natężenie. Już nie towarzyszy mu paraliż ciała. Nie oznacza to, że wszystkie powtarzane dotyki tracą na znaczeniu – raczej przy ich odtwarzaniu odkrywa się inne warstwy sytuacji. Zdarza się jednak, że jakiś „pierwszy raz” umyka; najłatwiej wytłumaczyć to mocą owego paraliżu – był on tak intensywny, że aż stał się nie do zapamiętania. Takie uzasadnienie jest bardzo proste, być może też najbliższe prawdy, ale zdaje się, że można znaleźć coś głębiej. Pierwszy kontakt z obiektem lub człowiekiem jest uznawany za znaczący właśnie wtedy, gdy towarzyszy mu gorączkowe podniecenie. Ale właśnie w takim stanie najłatwiej o błędne lub połowiczne zarejestrowanie zdarzenia. Świadomość nie chce tego zapisać: świadomość wstydzi się siebie. Nie przyznaje się przed samą sobą, że napotkała na swojej drodze coś, co nie tylko jest nieznane, ale też coś, co wprowadza ją w chorobliwe drżenie. Kiedy afekt wzrasta? Wtedy gdy rzecz „pierwszego razu” przybiera postać ludzką lub animalną; raczej trudno wywołać dekapitującą energię za pomocą obiektu, powiedzmy, egzotycznego owocu. Niemniej i taki „pierwszy raz” posiada swoje destrukcyjne zaplecze. Dlaczego człowiek albo zwierzę jest silniejszym stymulatorem? Bo sam jest autonomicznym układem energii i skrywa w sobie nieprzewidywalność, ma potencjalność wywołania bólu. A wie o tym każdy inicjator „pierwszego razu”, bo on też tę potencjalność posiada, tylko wycisza ją, zawiesza na czas zrealizowania inicjalnego dotknięcia. Potem, już po oswojeniu się z tą sytuacją, obiektem, człowiekiem, świadomość uspokaja się, ale uporczywie zabrania dostępu do całościowego obrazu pierwszej wersji zdarzenia. Każe pamiętać, że ono było (w końcu nie da się rozpoczynać czegokolwiek od drugiego razu), ale bez wyjawiania szczegółów. Noga wepchnięta w szczelinę drzwi: za nimi dziwnie ciężkie powietrze dni powtarzających się według tego samego wzoru.

456. „Nie będę mocno bić takiej ładnej buzi”[74].

457. „Jestem pieszczony, więc jestem”[75].

458. Brak jakiegokolwiek strachu czy skrępowania przed ginekologiem lub ginekolożką budził we mnie wstyd. Żadnych oporów przed byciem dotykaną, to mnie zastanawiało i niepokoiło. Moje historie o lekarskim dotyku były inne: najpierw mama powiedziała mi, że ten przyrząd do usg działa na ciało inaczej, to znaczy nie wzbudza ekscytacji. Mama miała rację.

459. Wiedza użytkowa może lokować się w poszczególnych częściach ciała. Nogi uczą się kroków tanecznych; uda zapamiętują, jak ściskać jeden z przyrządów na siłowni, by poprawnie wykonać ćwiczenie; ręce dziecka ćwiczą się w trzymaniu ołówka lub wiązaniu butów; nastoletnie wargi przykładają się do trzymania w ustach papierosa. Ciało uczy się obchodzić z rzeczami[76]. Co innego wiedza abstrakcyjna – ona nie daje się złapać. A jednak jesteśmy przyzwyczajeni do tego, że  u c h w y c e n i e   c z e g o ś  jest zadaniem z gruntu fizycznym. Nieprzypadkowo niektórzy muszą coś zapisać na papierze, by to do nich dotarło (wiedza przechodzi przez ciało i zostawia ślad na papierze; staje się namacalna). Poirytowany student na zajęciach dotyczących bardzo abstrakcyjnego przedmiotu pyta: „To gdzie znajduje się ta wiedza? W pana głowie, w mojej głowie czy w tych drobinkach kredy na tablicy?”. Wykładowca podnosi brwi i zamaszystym ruchem bezceremonialnie ściera zapisane na tablicy słowa.

460. Drobne spostrzeżenie: kiedy płaczemy i ocieramy łzy, to raczej nie myjemy potem rąk, jakby ten rodzaj płynu ustrojowego był sam w sobie krystalicznie czysty. (Pamiętam Aleksandra, który całował moje zapłakane policzki, właściwie zlizywał te łzy, zresztą przez niego wywołane, i pamiętam, że czułem się z tym nieswojo).

461. Nerwowe grzebanie w szufladzie: pod opuszkami palców wyczuwam wszystko, tylko nie to, czego szukam.

462. Odkąd moją szafę wypełniły tylko czarne ubrania, bardzo rozwinęła się u mnie zdolność wyczuwania dotykiem faktur i rozpoznawania tkanin. Przy słabym świetle zmuszona byłam odnaleźć pożądaną rzecz, nie patrząc.

463. Łokieć obcej kobiety na sąsiednim fotelu w autokarze wbija się w moją talię. Nie przeszkadza mi to – przeciwnie, przynosi namiastkę dziwnego, dalekiego ciepła. Szybko ganię się za to przyzwolenie:  n i e   z a c h o w u j e s z   g r a n i c.

464. Dotykam czegoś po to, by w tej samej chwili już odwracać wzrok i odstawiać stopę w geście niby bezwolnego czmychnięcia. Za sporo zaczętych (nie bez początkowego entuzjazmu), a niedokończonych spraw, porzuconych fascynacji i poniechań odpowiada podobno Merkury w znaku Ryb w urodzeniowym horoskopie. Podobno wtedy z rozkoszą dotyka się, muska tylko – i odchodzi. Nie po to, żeby kusić przedmiot dotknięcia czy zwracać na siebie jego (jej) uwagę. Ale po to, by kusić i uwodzić samego siebie.

465. „Nadmiar właściwości dotykalnych, na przykład gorąca, zimna, twardości, niszczy samo zwierzę”. Słuszna uwaga: nieprzyjazna materia może zrobić krzywdę. Ale co z Ciałami-Rzeczami nastawionymi do siebie przyjaźnie? Dlaczego już ta kwestia została przemilczana? Prócz właściwości fizykalnych, ciała mają też inne przymioty, na przykład pragnienie bliskości, rozkoszy, czułego i czujnego współbycia, którego nadmiar nie grozi śmiercią. A zresztą, nawet gdyby taka była stawka… Niech i tak się stanie, niech ciała zagłaszczą się na śmierć, niech ekonomia ludzkich ciał zostanie wreszcie właściwie rozpoznana: przekonanie o tym, że nasze mięsa się zużywają od przyjemności, nie jest prawdziwe, a nawet jeśli by było, to każda sprawcza materia ma prawo siebie sprzedawać lub oddawać na rynku ciał nieustannie i bez ograniczeń[77]. (Pochylasz się nade mną i łapczywie badasz topografię mojego gorącego ciała. Trącasz mnie nosem, ja chichoczę i chwytam twoją grzywę; dwa wyliniałe zwierzęta, które dokonują nielegalnej wymiany usług. A może ono jest rozpalone gorączką, trawi je choroba, jakaś żądza, której nie chcę rozpoznać? Chore, niecnotliwe ciało[78]).

466. Niewielka ranka na skórze głowy, którą ciągle rozdrapuję na nowo.

467. Nie czuję złości, myśląc o tym, że dotyka cię ktoś inny czy obcy – staję się zazdrosna, gdy wyobrażam sobie, że robi to ktoś podobny do mnie. Drżę, myśląc, że tej nocy kochasz się z moim sobowtórem.

468. W trakcie spektaklu zamyślam się, wędruję gdzieś daleko. Jak często, gdy odpłynę myślami, na wpół obecna, rozrywam sobie skórki wokół paznokci. Z serdecznego palca prawej dłoni płynie krew, nieudolnie próbuję powstrzymać strużkę. W końcu się poddaję.

469. Nie pamiętam momentu, w którym sparzyłam sobie grzbiet dłoni. Fantazjuję o pojawiających się samoistnie ranach.

470. Sprawdzanie palcem, czy ziemia w doniczkach jest wystarczająco wilgotna, czy kwiaty nie wymagają już podlania. Od kilku dni nie sprawdzałam – wiem, że mają już sucho, ale odkładam tę małą troskę na później. Wiem – nawet lekkie poruszenie doniczką z paprocią sprawi, że spadnie sporo obeschłych listków. Ten obraz przeszkadza mi w myśleniu o sobie dobrze.

471. Ciepłe brzuchy ufnych zwierząt.

472. Masturbacja w toalecie w pociągu.

473. W sytuacjach towarzyskich, żeby zająć czymś krępująco bezczynne dłonie, gładziłaś pasmo opadających na ramię włosów. Widzę cię, jak po znacznym ścięciu włosów odruchowo kierujesz rękę w stronę tego nieistniejącego już pukla, twojej kotwicy. Pewnie nadal to robisz, choć nie widziałam cię od ponad roku.

474. Zmęczony byciem w ciele, które cały czas boli, które nieustannie się czegoś domaga i które trzęsie się z błahego powodu, wymierzam sobie policzek. Nawet nie jestem w stanie zarejestrować myśli, która mnie do tego popycha. Robię to trochę z bezsilności, trochę po to, by otrzeźwić to ciało; efekt jest marny, jak można się domyśleć. To jak karcenie własnego rozhisteryzowanego dziecka – można raczej spodziewać się odwrotnego od zamierzonego skutku. Ale pomijając już bilans tego gestu, on sam w sobie wzbudza mój niepokój. Jeśli już teraz jestem w stanie zrobić to sobie – ukarać się wewnątrz tego-samego – to co się stanie, jeśli mój gniew wzrośnie?

475. W poważnej instytucji kobieta – zamiast wskazać mi drogę – obejmuje mnie ramieniem, lekko popychając w kierunku, w którym powinnam pójść. To osobliwe i bardzo mi się podoba, choć niepokoję się, że nie powinno. Wyobrażam sobie leopardzicę, która jest pożądana, ponieważ jest niedostępna; która chroni swój pałac. I czasem nią jestem. Martwię się, że zbyt rzadko, że nie potrafię utrzymać jej w sobie.

476. Drażnić coś palcem: coś, co – nie rozumiejąc beztroski tego gestu, jego bezinteresownej zaczepności – będzie się ukrywać, zacznie unikać palca. Czułki ślimaka, rzęsy psa, gąsienica motyla z rodziny niedźwiedziówkowatych.

477. Podobno niestosowne jest dotykać brzucha kobiety w ciąży, ale tak trudno się powstrzymać. Kilka błon oddziela istotę w środku od zewnętrza; dziwna alchemia ludzkiego ciała. Kładąc rękę na powierzchni, nie naruszam niczego, raczej przybliżam się do doświadczenia, którego nigdy nie poznam na własnej skórze.

478. Max Radawski, Kiedy wsłuchamy się dobrze: płomień migoce, 2017, obiekt. Chropowaty, surowy kamień zatopiony w przezroczystej, niezmąconej bryle żywicy. Pokusa, by dotykowo zbadać te dwie skrajnie różne faktury. Wyobrażam sobie, że przed dotknięciem zamykam oczy, by skierować całe swoje skupienie tylko na impulsach z opuszków palców. Wolfgang Laib, Milkstone, 1983, obiekt. Kwadratowa płyta białego marmuru, na której powierzchni zostaje rozprowadzona cienka warstwa mleka. Artysta, a potem konserwator, w medytacyjnym skupieniu rozprowadza palcem ciecz, tak by sięgała ona granic kamienia. Wcześniej jednak marmur jest polerowany: jego drobinki mieszają się z mlekiem. Płynne przenika stałe; efemeryczne dotyka wiecznego.

479. Rodzic bierze na ręce niemowlę nie tylko dlatego, by okazać mu troskę, ale by wzbogacić jego układ odpornościowy. Natura daje nam taką oto lekcję: dziecko niedotykane narażone jest na cierpienie, a nawet śmierć. Metodą prób i błędów ludzkość dochodzi do wniosku, że trzeba być z noworodkiem w ciągłym kontakcie. Jeśli przyjmiemy, że ewolucja nas w czymś  ć w i c z y,  to czy stawką tego musztrowania jest nauczenie nas, by obficie (i namacalnie) okazywać uczucia nowo narodzonemu egzemplarzowi ludzkiego gatunku, czy może hojnie obdarzać je bakteriami? Czemu przytulamy? Co jest celem, a co narzędziem? Nikt jednak nie pluje na niemowlę ani nie kładzie go na stercie brudnych szmat, choć i to również zachęcałoby je do rozwoju układu odpornościowego.

480. Wysyłanie przelewu, by móc zobaczyć miliony pikseli układających się w obraz dotykających się ciał.

481. Mówił mi z lekkim zawstydzeniem, że jak pewne obrazy się zużywają, to trzeba szukać mocniejszych. Niech i tak będzie, pomyślałam wtedy, porzucając temat. Ale to powracało mimochodem w naszych rozmowach. Był czuły – w taki sposób, że nie budziło to wątpliwości – był czuły dla mnie. A jego opowieści początkowo budziły ciekawość, dopiero kilka miesięcy później przerodziła się ona w strach. I nie bałem się, że mi coś zrobi; raczej budziła mój lęk myśl, że jego rozkosz wymagała przywołania w głowie obrazów, które nie tyle wydawały się niewyobrażalne, ile raczej po prostu nieseksualne. Tak jakby kogoś podniecał widok przejeżdżających samochodów albo gotującej się wody w garnku. Zaczęłam szukać; niezapomnianym obrazem była zainscenizowana historia o kobiecie ubranej w lateks, którą mężczyzna obkleja od stop do głów taśmą, pozostawiając malutki otwór na usta. Potem robi małe dziurki na wysokości jej sutków i przypina do nich kable, by co jakiś czas porażać ją prądem. A potem przyszła druga, bardzo podobna kobieta do tej pierwszej, i z nią zrobił to samo. Leżały takie dwie lśniące mumie na łóżku przykrytym wzorzystą narzutą. Wreszcie mężczyzna przekręcił je na boki – tak, by były twarzami do siebie – pozbył się taśmy z ich twarzy (były całe mokre, kosmyki włosów lepiły się do policzków. Następnie znów zaczął je oklejać: tym razem tak, że przylegały do siebie całymi ciałami, usta miały na tej samej wysokości i nie mogły odwrócić głowy; oddychały wzajemnie swoimi oddechami. Wideo było dość długie, ale nie znalazłam w nim nic podniecającego. Wyobraziłam sobie, jak siedzi w ciemnym pokoju i to ogląda, a potem przychodzi do mnie i wtula się w moje ciało. To nie był strach; to było poczucie kompletnej obcości.

482. Nie mogę ci podać dłoni, jestem chora.

483. Dotyk – w ramach globalnego kryzysu – stał się  n i e d o t y k i e m [79]. Epidemia nie anihilowała odruchowych gestów, kruchych potrzeb związanych z innymi dłońmi. Zsunęła je do sfery ograniczonej prawnie niemożliwości, zakazu, nieobyczajnego występku. Dopuściła ich praktykowanie jedynie pod kilkoma wyznaczonymi sanitarnie warunkami. Dotyk – jako pojęcie – morfował w swoje zaprzeczenie.

484. Marzenie, do którego lepiej się nie przyznawać: chęć dotknięcia czarnej skóry, objęcia czarnego ciała. Ta fascynacja jest skrajną, ale też najbardziej bezpośrednią realizacją tezy, że  t o,   c o   e g z o t y c z n e,   s t a j e   s i ę   e r o t y c z n e;  egzotyczność nie musi dotyczyć konkretnie odległego kontynentu. Po prostu to, co zazwyczaj niedostępne, obserwowane z oddali, gwarantuje nową jakość spotkania. Tak jak owoc, którego miąższ rozpuszcza się na języku pierwszy raz. Pierwsze próbowanie liczi albo morwy: smaki, które nie kojarzą się z niczym dotychczas znanym, wypełniają puste dotąd nazwy gatunków owoców.

485. Bliskie spotkanie cielesne z innym, tym, kto wygląda inaczej i pochodzi z innej krainy, nie jest analogiczne z pożądaniem wyssania soków egzotycznego owocu. (Pojęcie egzotyki jest zresztą dzisiaj, w rzeczywistości globalnej dystrybucji towarów i obrazów, śliskie i anachroniczne). W seksualnym zespoleniu nie chodzi zwykle o jednostronną konsumpcję, nasycenie niecodzienną zmysłową pożywką, ale o nagą konfrontację z karmionymi kulturowo wyobrażeniami. Czy pragnienie innego jest etyczne? Wydaje się, że kiedy pragnienie przybiera oblicze estetycznego ekscesu i tym samym staje się fetyszem, może zostać uznane za niegroźne tak długo, jak nie dotyczy dzieci, zwierząt i zmarłych. Ale każdy pozornie niegroźny eksces, zwłaszcza gdy należy do dziedziny pożądliwości, może też okazać się szkodliwą, podszytą zasklepionymi uprzedzeniami manią. Między pożądaniem a odrazą, chucią a bezwzględnym odrzuceniem nie ma dużej odległości.

486. W tym pragnieniu chodzi o przemianę. Jego warunkiem jest wyobrażenie sobie siebie w innym wariancie. Ja to ktoś inny, inaczej-pragnący, teraz jestem aktorem pragnienia, którego dotychczas byłam obiektem. Wymieniam swoje podzespoły, urzeczywistniam jedną z moich wersji, aktualizuję się. To wszystko rozgrywa się niezauważenie, szybko, bezszelestnie wracam do wcześniejszego kształtu, przywracam strukturę wcześniejszych ustawień. W pragnieniu chodzi o przemianę: nagle w jasny dzień w drodze na autobus do szkoły widzę przed sobą kobietę w jeansach. Patrzę na jej opięte materiałem biodra i myślę o sobie inaczej. Jako ktoś inny pragnę kogoś innego niż zwykle. Wracam, przemieniam się, wracam. Cud przemiany jest według mnie największym cudem świata[80]. Migoczę jak kiczowaty obrazek 3D. Jestem dwunastoletnią dziewczynką, jestem młodzieńcem stępującym na koniu, jestem labradorem wygrzewającym się w słońcu. Czy jeśli pragnienie dotyczy istoty tak podobnej do mnie samej, to nie staje się ono pragnieniem zespolenia się ze sobą-samą? Słyszeliśmy wielokrotnie artykułowane marzenie naszych przyjaciół o doświadczeniu pocałunku z własnymi ustami.

487. Kropla potu wpada mi do oka, kropla potu wpada mi do ust.

488. Są różne metody upokarzania ludzi. „On miał trzy orgazmy, ja zero, ale było w porządku. Dwadzieścia jeden lat, przystojny, rozstał się z dziewczyną. Trzy orgazmy w dwie i pół godziny. Po wszystkim sobie leżeliśmy, ja miałam zamknięte oczy… Ale, proszę, nie mów tego nikomu… Miałam zamknięte oczy i pewnie uśmiechałam się do siebie. On zapytał mnie, o czym myślę, i zanim odpowiedziałam, dodał, że pewnie rozpamiętuję każdy gest i moment tego spotkania. To rzeczywiście była prawda, więc bez świadomości zbliżającego się ciosu przytaknęłam. On chwilę pomilczał, westchnął i powiedział z dziwną satysfakcją «widzisz, jaka jesteś banalna»”. Nie wiem, co powiedzieć. Nie potrafię wyobrazić sobie, co mógłbym w takiej sytuacji zrobić. Nie umiem jej pocieszyć. Ona opowiada to ze spokojem, pewnie analizowała to już kilkadziesiąt razy, a to zdanie z pewnością wielokrotnie powtarzała, aż straciło smak. „Ale to nie wszystko. Otworzyłam wtedy oczy, spojrzałam na niego, myślałam, że może to jakiś dziwny rodzaj żartu, ale on patrzył na mnie poważnie. Dopiero się kochaliśmy, spuścił się we mnie, a teraz mówi mi to. Jeszcze, słuchaj, chciałam to załagodzić, przysunęłam się do niego, a on mnie odepchnął, rozumiesz, odepchnął mnie i mój pocałunek”.

489. Igieł do akupunktury wbijanych w ciało niemal nie czuć. Nawet tych wbitych w czubek głowy albo między oczy. Raz wydawało mi się, że słabnę, przeszył mnie dziwny prąd, złe wkłucie w prawą dłoń. Pamiętam dziwny, sterylny zapach tego miejsca, jego techniczną pustkę, beznamiętność igieł.

490. Jeśli nie sposób przywołać dotyku do jego wyraźnej postaci, powrócić do dokładnego obrazu, to co pozostaje ze mną? Ruch znika widmowo, zostawiając aury. Echa rozszalałych, porzuconych zwierząt. Wieczorami spotykają się na mokrych sinych polanach i wspólnie krzyczą, wspólnie obwodzą rany.

491. Słyszałam o orgazmach, do których nie doprowadził dotyk.

492. Kiedy wychodzi na chwilę do sklepu, wbiegam do jej łazienki, rozbieram się, otwieram wszystkie szafki, wyjmuję wody toaletowe i perfumy i spryskuję się po trochu z każdego flakonu. Wyciągam kremy (bliżej nieokreślony zapach czystości), olejki (migdałowy, z awokado, z aloesem), balsamy (kokos, marakuja, jabłko z cynamonem) – szybkimi ruchami wcieram je wszystkie w ciało. Nie mam zbyt wiele czasu. Całe ciało pokrywa się już tłustą warstewką, włosy na nogach i rękach przylegają do skóry, gdy założę z powrotem ubranie, to koszulka przyklei mi się do brzucha. Od mieszaniny tych zapachów mdli mnie, ale to nieistotne, nie robię tego dla siebie. Robię to, żeby nie krępować jej moim zapachem. Kiedy mnie przytuli, rozpozna sobie bliskie wonie, poczuje, jakby przytulała siebie. (Fantazja).

493. Przykładam ucho do twojej klatki piersiowej lub brzucha i słyszę, jak wewnątrz wszystko pulsuje, porusza się – moja reakcja przypomina mi dziecięcy zachwyt wywołany szumem morza ukrytym wewnątrz muszli.

494. Nie znoszę czuć bicia serca: czyjegoś i swojego. Puls jestem w stanie zmierzyć sobie tylko przy szyi, na samą myśl o dotykaniu nadgarstka zaciskają mi się mięśnie z napięcia. Nie potrafiłam być tą zakochaną sarną wtuloną w pierś ukochanego, zaczarowaną rozgrzanym mięsem.

495. Niektóre osoby, szczególnie mężczyźni, biorą sobie za punkt honoru, by powitalny uścisk dłoni był wystarczająco mocny. Ściskają tak, jakby zaraz mieli zmiażdżyć słabszą rękę. Nawet jeśli jest to powitanie będące początkiem serdecznej znajomości, współpracy lub przyjaźni, oni i tak na wszelki wypadek starają się podkreślić swoją siłę. Być może oczekują, że druga osoba zacznie się z nimi siłować i w ten sposób zainicjuje chłopięce zapasy.

496. Dlaczego jedzenie, żeby wywołało przyjemność, musi dotknąć przełyku, przejść przez niego. Prześlizgnąć się, przeżute, wpaść do żoładka. Czemu żucie i wypluwanie to nie to samo. Coś znika we mnie, było piękne, teraz jest obrzydliwe, osuwa się w czeluść ciała. Okropne. Jesteśmy jak żarłoczne jamy, przerażające wrota zimnych zamków.

497. Guma od majtek powoli zsuwająca się po pośladkach. Podniecające.

498. Stoi przed lustrem i po chwili zapatrzenia wodzi palcem od nasady w dół swojego nosa, który lekko schodzi w bok. Gdybym nikomu nie powiedziała o tym niewielkim defekcie, nikt by nie zauważył (wiem to, bo wszyscy się dziwią). Czuję się jak bohaterka filmu o kobiecie, która idzie do przodu bez względu na przeciwności losu. Wymyślam scenariusze – banalne i piękne.

499. W kieszeni szlafroka wyczuwam małą dziurkę. Mój palec w niej grzebie, siłuje się, dziurka się powiększa, szew rozrywa się dalej. Nie ma to najmniejszego sensu, moje zachowanie jest wręcz niepraktyczne, ale dziwną satysfakcję sprawia mi uległość materiału.

500. Ugryźć się w język. Dosłownie.

501. Dotyki chwilowe, jednorazowe, zdawałoby się, że nie niosą za sobą żadnych konsekwencji. Muśnięcia niepozostawiające śladu. Ale ich skomasowanie, częste powtarzanie, przynosi nieoczekiwane efekty. Odpryski farby przy dziurce od klucza lub na balustradzie na klatkach schodowych, brud przy włączniku światła do toalety w szkole, szaro-brązowy kolaż z odcisków butów na ścianie w sali wykładowej na wysokości nóg studentów, ciemniejący w trakcie palenia filtr papierosa, wydeptana ścieżka na zielonym skwerze, złote nosy lub palce odlanych w brązie figur postaci historycznych.

502. Ciekawe, ile osób dotykało już mojego brzucha.

503. Szorstki język kota na policzku. (Wydaje mi się, że zaraz zrobi się w tym miejscu rana).

504. Metalowe przyrządy – przedłużenia rąk i nóg: szczypce, nożyczki, pęsety, szpadle, igły, sztućce, młotki, kombinerki. Narzędzia precyzujące i wzmacniające gesty użytkowe.

505. „[…] pomyślałem wtedy, że to ślina chorego człowieka” (237), kiedy go całuję, to zdanie dudni mi w głowie jak kara, jak klątwa.

506. Sposób, w jaki kilkuletnie dziecko trzyma butelkę z napojem. Rozbrajający widok. Nie teatralizuje, nie udaje. Nie umie i nie chce nic wywołać. Domaga się jedynie zaspokojenia swojego pragnienia. Rozczulenie wytwarza się mimochodem i należy w całości do obserwatora tej sceny. Dziecku to odczucie nie jest w żaden sposób potrzebne. Ten gest ma w sobie tyle czaru, bo jest tak szczery i spontaniczny, niewypreparowany, kierowany instynktem. Rączki obejmujące butelkę; całe skupienie tej istoty skierowane jest ku przedmiotowi dostarczającemu przyjemności.

507. Gra w domino.

508. Praca fizyczna, po której ręce są brudne i czerwone, pulsują, mają bruzdy i zadrapania, pojawiają się na nich pęcherzyki. Poczucie, że  c o ś   z o s t a ł o   z r o b i o n e.

509. Kiedy się nad czymś zastanawiam, kładę palce na ustach. Dlaczego? Zaczynam uważniej przyglądać się innym i widzę, że oni robią dokładnie to samo. Jaka jest geneza tego gestu?

510. Kiedy jestem zdziwiony, kładę całą dłoń na ustach[81]. Czemu?

511. Z dotyków filmowych pamiętam szczególnie trzy powtarzające się motywy. Po pierwsze, scena więzienna. Widzenie w sali przedzielonej na pół przezroczystą ścianą. Bohaterowie rozmawiają przez słuchawki, chociaż siedzą naprzeciw siebie. Kiedy strażnik każe im kończyć, oni kładą dłonie na szybie. Nie dotykają się w sensie fizycznym, dotykają tylko tej samej powierzchni po jej obu stronach. Drugi dotyk – siłowy. Bohater lub bohaterka dzielnie przytrzymują coś z całych sił. Może to być rozwalająca się ściana albo drzwi, na które morderca napiera z drugiej strony. Każdy mięsień jest naprężony, z gardła wydobywa się całkiem realny jęk (w tym przypadku zawsze zastanawiam się, czy tak dobry efekt uzyskuje się dzięki wypreparowaniu siłowej sytuacji na planie filmowym; mówiąc inaczej: czy aktorzy, żeby dobrze odegrać taką scenę, muszą naprawdę się zmęczyć?). I trzeci dotyk: ujęcie stóp, które zapadają się w błoto lub piasek. Postać gdzieś goni lub przed czymś musi uciekać, ale osacza ją ziemia. Czasami ktoś walczy do końca z nogami zanurzonymi w błocie do kolan.

512. I jeszcze gładzenie po policzku, delikatne, romantyczne ujęcie ręki muskającej policzek drugiego człowieka.

513. Co jest wstydliwe? Nie samo czucie. Wstydliwy jest zbyt mały dystans – to, co mnie dziś oddziela od mojej miłości, jest jeszcze zbyt nikłe. Karmiąc brak, buduję melancholijną dumę. (Dopiero kiedy stanie się monumentalna, zrozumiem, że – ponownie – nie tędy droga).

514. W ostatnich minutach każdego dnia, chwilę przed zaśnięciem, doświadcza się łagodzącego dotyku. Ciało mości się: zapada się w miękkościach, jest otulane różnymi materiałami: puchem, pierzem, gąbką – odkształcają się one pod ciężarem ciała. Nieco inaczej jest wtedy, gdy leży się na twardej powierzchni, w prowizorycznie zagospodarowanym legowisku. Wtedy intensywniej odczuwa się własne wnętrze: kość biodrowa, żebra uciskające skórę.

515. Przepocone lub mokre od deszczu ubranie przyklejające się do ciała.

516. To, czy zapach jest dla nas przyjemny, czy nieprzyjemny, określa tak zwana „jakość hedoniczna”. Cząsteczki chemiczne w powietrzu, drażniąc nabłonek wyściełający nos, powodują, że jest nam miło lub niemiło. Nie jesteśmy jednak w stanie usystematyzować i ujednolicić kategorii związanych z powonieniem. Potrafimy określić i intersubiektywnie zgodzić się, że czerwony jest czerwony lub że słyszymy słowo „gąska”, a nie „pantofelek”. Jednak nawet wśród specjalistów z dziedziny perfumiarstwa zdarzają się poważne rozbieżności zdań, jeżeli chodzi o właściwości zapachów.

517. Wyobrażam sobie, że obcy mężczyzna usiadłszy za mną w tramwaju, głaszcze mnie po głowie, a ja się nie opieram.

518. Gdy wymyślam sobie potencjalne spotkanie, dotyk z drugim człowiekiem, i pozwalam swojej świadomości roztopić się w marzeniu, to czasami towarzyszy temu subtelny, ale wyczuwalny fizyczny przejaw. Kiedy myślę, że ktoś mnie gładzi po plecach, czuję lekkie mrowienie w tym miejscu. Najczęściej dzieje się to nocami, w ciemności, chwilę przed zaśnięciem, kiedy wiem, że nikt tego nie zobaczy. Poszczególne części rozwibrowanego ciała wyginają się jakby pod naporem czyjejś obecności. Perwersyjna myśl: a gdyby tak leżeć z kochankiem, a marzyć o byciu dotykanym przez pięknego nieznajomego spotkanego w tramwaju. Albo jeszcze inaczej: leżeć ze śpiącym obok kochankiem i marzyć o tym, by to właśnie on stał się nieznajomym, który dotyka mnie po raz pierwszy.

519. Kazali mi pilnować wejścia na antresolę i pod żadnym pozorem nikogo nie wpuszczać. Długo nic się nie działo, aż zobaczyłem, jak w moim kierunku zmierza rosły mężczyzna. Nie zareagował na moje słowa protestu, po prostu popchnął mnie ramieniem z całej siły i wszedł. Nawet w tak mało znaczącej sytuacji ujawnia się zależność, która łączy władzę z przemocą. Ten dobrze zbudowany pracownik teatru mógł po prostu powiedzieć, że ma prawo wejść na antresolę. Nie wypowiedział jednak żadnego słowa. Zamiast tego postanowił wykorzystać moment, by ugruntować swoją przewagę, która w tym przypadku realizowała się na wielu poziomach, ale to właśnie aspekt fizycznej przewagi pozwolił mu za pomocą prostego gestu mnie upokorzyć. Całe zdarzenie wydaje się częścią męskich rozgrywek o dominację (71).

520. „I jak się z tym czujesz, że on cię całował?” Nijak, trochę mi niedobrze.

521. O tych obrzędach słyszałem już dawno: by usunąć jakiś ból w ciele, trzeba było masować skórę surowym jajkiem, a potem to jajko rozbić, ewentualnie dać do zjedzenia jakiemuś innemu zwierzęciu, by ono ten ból przejęło. W myśleniu magicznym jajo miało absorbować ból tak, jak tkanina może nasiąkać wodą lub innym płynem. Przecież rozlane mleko można zebrać ścierką, którą następnie wyżyma się nad zlewem, usuwając problem.

522. Na końcu filmu Post tenebras lux Carlosa Reygadasa bohater odrywa sobie głowę. Siedem lat temu mnie to śmieszyło, budziło uczucia łączące zdziwienie i zażenowanie. Teraz patrzę na to inaczej: radykalne ujście z ciała, skoro żeby istnieć, muszę istnieć w ciele, a nie potrafię, nie mogę tego znieść – rozczłonkowuję swoje ciało. Rozdzielam je na dwie ciężkie części: głowa i reszta ciała. Odrywam głowę sam, ona myśli o własnym odrywaniu.

523. Próżny wysiłek. Skoro z radykalnego odłączenia głowy od ciała ujść może dusza, to znaczy – zakładam, że dusza rezyduje w ciele. Rozlewa się wewnątrz jego granic. Dlaczego miałaby tam być? Moja dusza, o ile wierzę, że jest, jest aplikacją działającą na nieznanych mi peryferiach.

524. Zimne stopy próbują ogrzać się o ciepłe. Niektórzy się odsuwają, inni nie.

525. Loguję się odciskiem palca.

526. Kładąc dłoń na swoim udzie w całkowitej ciemności, odkrywam, że moje ciało traci swoją integralność. Bez kontroli oka ruch ręki staje się  o b c y m   d o t y k i e m.  Coś dotyka czegoś: dwie płaszczyzny, jedna biernie, druga aktywnie odczuwają dotykanie. I jestem jeszcze gdzieś tam ja, w ciemności, daleki świadek zdarzenia, jakaś zawieszona w powietrzu głowa.

527. Będąc daleko od bliskich mi osób, w zupełnie obcym domu, w którym od tamtego czasu miałem mieszkać, przytłoczony nowymi bodźcami nie myślałem zbyt dużo o dotykaniu. Z czasem jednak zauważyłem, że bardzo mi tego brakuje: wszyscy wokół są uśmiechnięci i pomocni, rozmawiają ze mną i doradzają mi. Nie chodzi więc o to, że zostałam całkowicie sama, a raczej o to, że fizyczna forma kontaktu była dla mnie niedostępna, choć jest dla mnie podstawą ludzkiego porozumiewania. Dopiero pewnego wieczoru, po dwóch tygodniach mieszkania tutaj, jedna z dziewczyn, przechodząc za mną, pogłaskała moje plecy. Tak naprawdę dopiero ten drobny gest gościnności upewnił mnie, że mogę czuć się tu bezpiecznie.

528. Przyciskanie palców i zostawianie odcisków na plastikowych powierzchniach małych maszyn w dalekich, obcych krajach. Zapominam gdzie.

529. Powrót taksówką z pierwszej randki. Siedzę za kierowcą, ty też z tyłu, ale przy drugim oknie. Jest ciemno, prawie nic nie widzę, jestem pijany i trochę nieobecny. Nie rozmawiamy, każdy patrzy przez swoje okno. I nagle czuję twoją rękę na mojej. Kładziesz ją niepewnie, a potem już śmielej wkładasz palce między moje i zaciskasz. Nie wiedziałem, że ten ruch cię tak dużo kosztował: kilka miesięcy później wspominałeś, jak bardzo się bałeś, że cofnę rękę. Niech pozostanie naszą tajemnicą, że nie zrobiłem tego tylko dlatego – nagłość gestu mnie po prostu sparaliżowała.

530. Trzymanie w ręku sopli lodu i przyglądanie się temu, jak powoli znikają.

531. Konieczność uchwycenia się czegokolwiek w trakcie impulsywnej rozmowy. Papieros, długopis, szklanka, naszyjnik, blat stołu, druga ręka. (Niekiedy mam wrażenie, że nie jestem odczuwającym ciałem, lecz jedynie odczuciem – gniewem, miłością – i to odczucie mną rządzi całkowicie, popycha mnie do mówienia rzeczy, których lepiej nie mówić. Kurczowe trzymanie się pustego kieliszka lub papierosa sprowadza mnie na ziemię, stabilizuje mnie).

532. To prawda, że smak tak naprawdę jest tylko szczególną odmianą dotykania. Przekonuje się o tym moja przyjaciółka, która przez wiadomy wirus traci poczucie smaku. Na pytanie, jak odczuwa jedzenie, odpowiada: „Tylko to, że jest zimne lub ciepłe. I konsystencja jedzenia”.

533. W ostatnich minutach Oczyszczonych Kane w reżyserii Warlikowskiego dwie postaci siedzą oparte o gimnastycznego kozła, a z góry spada stróżka piasku i rozpryskuje się nad ich głowami. W pewnym momencie aktorka grająca Grace otwiera usta i drobinki piasku wpadają jej do ust. Było w tym coś przejmującego i monumentalnego – dziwna ofiara, nadobowiązkowe poświęcenie się roli. Kilkanaście lat później ta sama aktorka w innym spektaklu tego samego reżysera, leżąc w trumnie, połyka srebrne konfetti spadające na nią z góry. I znów, dziwna nieprzystawalność, wpuszczanie do środka siebie rzeczy niejadalnych, drobna nonszalancja.

534. Półprzytomny seks, gdzieś między trzecią a czwartą w nocy. Niewiele z tego pamiętam, prócz ciał poruszanych ślepą intuicją w całkowitej ciszy. Nad ranem Karol pyta, czy to mu się śniło, czy działo się naprawdę.

535. Pamiętam, że D., kiedy był na mnie bardzo zły, nie pozwalał mi się dotknąć. Zakaz ten artykułował bardzo stanowczo, traktując mnie jak zagrażające monstrum, które musi zostać ukarane za niedopasowanie, za popełniony w popłochu błąd.

536. Noli me tangere: chyba jedyny moment, w którym Chrystus nie chciał być dotykany.

537. Wkładanie palców, języka lub penisa w otwory ciała. Wagina, odbyt, usta, uszy, może nos. Miejsca wypełnione wstydliwymi płynami. Rozkoszą jest wsuwanie w te szczeliny swoich członków i uczucie wsuwania we własne otwory czegoś obcego. Miękkość i twardość, przyjemny ucisk, zasysanie. Marzenie, by wejść tam jak najgłębiej, dotrzeć do środka, do sedna rzeczy. Naruszyć powierzchnię. Wypełnić od środka. Niesamowite jest to, jak metafora spotyka się tu z biologią; wystarczy przyjrzeć się uważnie działaniu, by dostrzec jego znaczenie. Na filmach pornograficznych ruchy frykcyjne czasami wydają się tak zapamiętałe, jakby od ich wykonania zależało życie ich wykonawcy. Uciekając od zwierzęcego obrazu człowieka, ostatecznie zostajemy przed nim postawieni. Podzielamy zawziętość innych ssaków w akcie kopulacji. Zniesiona zostaje granica między przemocą i czułością, wszystko dzieje się w ramach aktu ekstremalnego oddania, w granicach  p o ś w i ę c a n i a   s i ę  oraz  b r a n i a [82]. Wspomnienie oddających się ciał, które w półmroku przyjmują odpowiednie pozy,  w y s t a w i a j ą   s i ę,  prężą, rozkładają, umożliwiając jak najdokładniejszą penetrację, podpowiada, że jest to pragnienie symetryczne, a nie należące do tego, który bierze. Czasami symultanicznie wypełnia się kilka otworów, konfiguracji jest wiele: penis w waginie lub odbycie, palce w ustach, język w uszach. Szczególnie te dwie pierwsze czynności są łączone. Jeden chłopak, szczytując, dotykał mojego języka i zębów palcami, tracił nad tym kontrolę i chciał wsuwać coraz głębiej, do gardła, chciał wsunąć mi pięść do ust. Jego oczy przypominały oczy szaleńca albo kogoś, kto bezwarunkowo oddany jest swojej pracy. Praca musi zostać wykonana. Znów: widok parzących się kotów. Wpychanie członka do ust, aż prawie chce się wymiotować (kolejny wstydliwy płyn), ślina cieknąca z kącików ust. Pytaniem nie jest to, dlaczego w ogóle dochodzi do penetracji, ale to, czemu czasami przyjmuje ona tak jednoznacznie brutalną formę za zgodą obu stron. Albo ja ugniatam i uciskam to ciało pode mną. Dotykać kogoś, przeszyć kogoś na wskroś – ten zagadkowy ruch członków, wpychanie się do wnętrza drugiego ciała, znajduje swoje uzasadnienie w krańcowo rozumianym pragnieniu posiadania (posiąść kogoś, tak jak mieć coś własnego) i rozkoszy bycia posiadanym. „Ty spotyka mnie. Lecz to ja wchodzę w bezpośrednią relację z nim. Relacja to wybór, a jednocześnie bycie wybranym, jest bierna i aktywna zarazem”[83] – ta wzajemność posiadania siebie jest w efekcie sposobem na zyskanie poczucia bezpieczeństwa. „No i był kutas Franka. Wiem, że rozmiar to nie wszystko, ale on wydawał się po prostu pasować, rozumiesz? Jak tylko miałem go w środku, czułem się, jakbym był w domu, po raz pierwszy w moim życiu zrozumiałem, czym jest dom”[84]. Bezpieczeństwo zyskane w ten sposób może również wynikać z wzajemnego zaufania; penetracja – nawet jeśli jest konsensualna – fizycznie nadal pozostaje aktem wtargnięcia, którego często niewypowiedzianym fundamentem jest przeczucie, że  n i e   z r o b i s z   m i   k r z y w d y.  Znaczenie penisa w przypadku penetracji rozjaśnia się przez negację, dzięki osobie, która nigdy go nie posiadała. Przyjaciółka opowiada mi o swoim nowym partnerze, który zaproponował jej zabawę ze strap-onem: „Ten strap-on był gumowy, nie było łatwo go wprowadzić do środka. Ale najbardziej zadziwiała mnie władza, którą miałam dzięki niemu. On był mi całkowicie oddany, widziałam, że sprawia mu to przyjemność, ale dla mnie było to satysfakcjonujące tylko, powiedzmy, intelektualnie. Czułam jego poddanie, czułam, że robię z nim, co chcę, że w niego wchodzę, ale to nadal był tylko kawałek gumy, to było dla mnie ciało obce, moje własne ciało nie czuło nic. I ta pozycja, w której to ja jestem nad nim. Gdy brał go do ust, też nic, żadnej rozkoszy, może tylko ta spowodowana samym patrzeniem”. W tej romantycznej historii członek jest  t y m   t r z e c i m  – narzędziem do władania[85]. Przyjaciółkę moja sugestia, by następnym razem użyła palców, żeby zyskać bezpośrednią łączność z ciałem partnera, wydaje się nie przekonywać. Ostatecznie ich gra pozostała niezmieniona. „Oto wzniosła melancholia naszego przeznaczenia: w naszym świecie każde Ty musi stać się To”[86]. Ciało pozostaje wciąż rzeczą, choć o dość specyficznych właściwościach, bo przecież to rzecz odczuwająca i być może to właśnie odczuwanie jest tym, co prowokuje wnikliwą penetrację, tak jakby chciało dogrzebać się do istoty Ty, która przecież musi być skryta gdzieś głęboko.

538. Krucha struktura małej woskowej rzeźby wymaga, by chwytać ją w palce uważnie i delikatnie. Jeśli ma nam przynieść jakąś nowinę dotyczącą bliskiej przyszłości – musi pozostać nienaruszona.

539. W wielkim rozpoznaniu dwóch kategorii rzeczy, tym kategorycznym podziale świata, została przemilczana szczególnie istotna sprawa. Wosk jest uległy, nie krzyczy i nie szepcze, nie wzrusza się i nie dziękuje, nie uśmiecha się ani nie mruży oczu – właśnie dlatego jest idealnym materiałem do badania; idealnym, bo nieczułym. A przecież świata nie wypełniają tylko woskowe figury, które ustawiam według własnych zachcianek i przystawiam do płomienia, gdy już mnie znudzą. Dlaczego nie dotknął innego żywego ciała, innej ciepłej, pulsującej maszyny? To by dopiero zrodziło wielkie pytania: co z innymi ciałami podobnymi do mnie? Co z nimi zrobić, jak je objąć rozumem? Niemożliwe byłoby wtedy mówienie o spotkaniu-dotyku wyłącznie jak o naporze i plastyczności rzeczy dotykanej. Sprawa okazałaby się bardziej skomplikowana, niż to się początkowo wydawało. Komplikacji udało się uniknąć, udając, że problem ogranicza się do jednego ciała wypełnionego rozumem i innych ciał-Rzeczy mu podległych. Obserwacja wosku gwarantowała utrzymanie wywodu w jego analitycznym, beznamiętnym stylu. To był ów historyczny moment, w którym została zapomniana czułość.

540. W mojej prywatnej mitologii szczególną rolę odgrywają pierwsze gesty Miłości, intymne współbycie. Z tego rodzi się człowiek, który potem powtarza te gesty i odtwarza cały cykl od początku, chociaż przecież jeszcze tego nie wie, jeszcze nie rozpoznaje swojej erotyki, tylko instynktownie wsuwa rękę między czyjeś uda.

541. Fantazja o byciu tym, który wypełnia, a nie tą, która posiada otwór czekający na wypełnienie. Kiedy jest się dwunastoletnią dziewczynką, tę fantazję odczuwa się jednocześnie jako bliską i obcą; z początku jako coś bardzo własnego, jednak potem jako obraz budzący dzikie wątpliwości. Ten proces odzwierciedla proces dociążania różnicy, jaskrawienia ambiwalencji. Dziecko nie czuło, że jego pożądanie jest być może oznaką pewnej niezgodności, nawet nie przyszło mu to do głowy. Tamta dziewczynka czuła tylko, że fantazjując w ten sposób – a myśli te pojawiały się na przykład, kiedy szła za jakąś kobietą – wkracza na terytorium, którego nie zna, ale uznała, że może to robić.

542. Niecodzienny dotyk: trzymanie w ręku kamienia nerkowego. Dziwnie trwały przedmiot jak na coś wyprodukowanego przez ciało.

543. Pamiętam tylko jeden owoc, do którego trudno było mi się przekonać. Jego smak był pyszny, o czym wiem, bo mama obierała go dla mnie i kroiła w kawałki, ale jego skóra budziła we mnie awersję. Owoce zaledwie jednej odmiany gruszki nazywanej konferencją pokryte są szorstką i ziarnistą skórką. Pierwsze dotykowe skojarzenie – warzywo ziemne, bulwa. Coś nie-słodkiego. Jako dziecko nie dawałem się przekonać, że taka jest natura konferencji. Mieliśmy ich zawsze dużo w domu, bo prawie wszystkie nasze grusze były właśnie tej odmiany. Tata zbierał je spod drzewa, by się nie zepsuły. Wystarczyła chwila, a zaraz gniły lub zamieniały się w, jak to nazywałem, domki dla os. Osy przez małą dziurę wyjadały miąższ owocu, drążąc coraz większą przestrzeń, czasami do tego stopnia, że powłoka, czyli właśnie ta chropowata skóra – choć pusta – utrzymywała formę gruszki. Dojrzałe owoce leżały na werandzie i na stole w kuchni. W korytarzu stał też wypełniony nimi koszyk. Brałem je do ręki i od razu odkładałem. Albo podnosiłem do ust (czułem drapanie na wargach), już prawie gryząc owoc, ale jednak w ostatniej chwili rezygnowałam. Dziwna jest skóra gruszki konferencji – gdyby porównać jej fakturę do skóry człowieka, byłaby to bardzo wysuszona, zziębnięta skóra na łokciach, ewentualnie podrażniona skóra zaraz po goleniu, ale raczej nie, bo akurat ocieranie policzka o chropowaty policzek kojarzy mi się dobrze.

544. W nieskończonych rozwidleniach sieci, których prawdopodobnie nigdy nie zobaczymy, kryją się nasze nagie zdjęcia, urwane nagle konwersacje, pośpiesznie usunięte dokumenty tekstowe, które jeszcze można by odzyskać, nagrania cykad z wyjazdu. Miliony przewodów, płytek, sensorów stykają się ze sobą nieustannie, praktykując swoje mikrorelacje (299). Tysiące kilometrów stąd istnieją pokoje wypełnione potężnymi urządzeniami, rozgrzane i szemrzące, chłodzone innymi potężnymi urządzeniami.

545. Przylegając całym ciałem do ciała Karola chwilę przed orgazmem, zapalczywie gryzę jego kark. W tym ułamku sekundy czuję, że zupełnie tracę władzę nad sobą. Nie poznaję siebie. Niewiele brakuje, żebym przegryzł jego skórę, resztkami woli powstrzymuję się, by nie odgryźć kawałka jego mięsa. Chciałbym wiedzieć, ale naprawdę nie wiem, czemu to robię.

546. To całkowicie odmienny sposób dotyku, inny tryb dotykania:  p r z y l e g a ć   d o   c z e g o ś.  Obcisła sukienka przylega do mojego ciała, farba przylega do ściany, budynki do siebie przylegają, skóra przylega do żeber, taśma przylega do papieru, płytka paznokcia do łożyska, magnes do magnesu, dwie mokre resztki szarego mydła do siebie. Jest w tym – nawet jeśli złudna – niezapośredniczona bliskość, niemal stawanie się jednym.

547. Inny ustawiczny dotyk: język w ciągłym kontakcie z podniebieniem. Kiedy tylko o nim pomyślę – uświadomię go sobie – zaczynam sprawdzać, czym jest to schowane przed wzrokiem miejsce. Wyobrażam je sobie jako wyschnięte koryto rzeczne.

548. „Dotykam Twoich ust, palcem dotykam brzegu Twoich ust […]”. Ten fragment z Gry w klasy Cortázara na długo pozostał nie tyle nieuchwytnym wzorem mówienia o dotykaniu, ile upragnionym rytmem; ukochana struktura zdania, poruszająca się jak koń po szachownicy, w niby-dziwnej trajektorii, ale jednak w konkretnie zarysowanym kierunku. „[…] za każdym razem tworzę usta, których pragnę, usta wybrane pośród wszystkich”.

549. Trzymając w ręku banknoty, nie rozpoznaję ich nominału.

550. Kilka metrów przede mną ulicą idzie para. Odległość między nami jest na tyle duża, że nie słyszę, o czym rozmawiają, ale dokładnie widzę sposób, w jaki trzymają się za ręce. Dłonie są splecione, ale prócz tego ona obejmuje ręką jego łokieć. Dość niewygodny sposób spacerowania, ale oni wydają się przyzwyczajeni, idą spokojnym rytmem. Przyglądam się temu osobliwemu złączeniu, mam czas wejrzeć w to zdarzenie. Nie widzę jego twarzy; jej twarz dostrzegam w połowie. Jest cały czas skierowana ku niemu, idzie prawie jak krab, bokiem. I ciągle mówi. Wyobrażam sobie całą historię ich znajomości. Wymyślam kłótnie i domowe sceny między nimi. On zawsze jest stanowczy, ona uległa. Jeśli chce go przeprosić lub powstrzymać przed impulsywnym wybrykiem, łapie go, kładzie rękę na ramieniu lub obejmuje. Ciężarem swojego ciała jest w stanie złagodzić jego charakter. Ilością słów zagłusza jego myśli. On zawsze jest nietaktowny, ona przesadnie taktowna. Wychodzą na niedzielny spacer, ale ona zachowuje się tak, jakby wyprowadzała na spacer niesfornego psa. Kontroluje go swoją czułością. Wyjmuje z torebki paczkę cukierków i jeden wkłada mu do buzi.

551. Mówi, że mam piękne dłonie. Przygląda się im, gładzi je. Swoim kciukiem masuje mój kciuk. Czubkiem paznokcia sunie po moim paznokciu. Prawie łaskocze. Moje dłonie wcale nie są szczególnie piękne. Pozwalam jednak na jego entuzjazm. Kilka godzin później zauważam na jednym z jego paznokci szare, twarde zgrubienie. Tamten zachwyt staje się teraz zasadny. Rano, myjąc naczynia, nagle otwiera się nowa myśl: wczoraj w półmroku palcami obrysowywał kształt moich ust, a potem wsuwał do środka palce, dziwna rozkosz, wkładał do środka kilka palców, nie broniłam się, chociaż sama nie robiłam nic. Nie mogę mieć pewności, ale coś mi mówi, że to właśnie ten okaleczony palec dotykał mnie od środka.

552. Ktoś tam był. Ale tego naskórka już nie ma.

553. Spójrz, jak ważne stały się z biegiem lat opuszki naszych palców (przychodzi do głowy pretensjonalna opozycja: świat ostry i nieprzejednany przeciwko subtelności opuszków).

554. Można zamykać otwory swojego ciała: zakrywać usta dłonią oraz ściskać nos tak, by odciąć dopływ powietrza. Ale jako że organizm zawsze będzie chciał przetrwać, to nakaże rękom poluzować ucisk. Cielesna maszyna obroni się przed niewidzialnym zarządcą, nie podda się łatwo jego zachciankom. Instynkt jest silniejszy niż intelekt. Zabicie czegoś od siebie zewnętrznego wymaga jedynie stosownej moralności i siły fizycznej. By zaatakować siebie, trzeba jeszcze innego rodzaju woli. Jakaś część ciała (noga odpychająca krzesło spod wisielca, ręka wbijająca nóż w brzuch) musi zbuntować się przeciw reszcie. Próba śmiertelnego ranienia samego siebie to prawdziwa manifestacja rzadkich momentów, kiedy to jednak materia ulega myśli. Kobieta, która sama przytrzymywała ręką swoją głowę pod wodą. Donośny śmiech czarownicy, która zwyciężyła, bo zadała sobie ostateczny cios.

555. Wielokrotnie sygnalizował, że nie lubi dotykania. Staję się więc ostrożny za każdym razem, gdy widzę Szymona, traktuję go jak zakazany przedmiot. Nie zbliżać się za blisko, powstrzymywać się. Wiele mnie to kosztuje. Wszystko po to, by nie sprawić, by czuł się nieswojo. By go nie zniechęcić. Dopiero nad ranem, leżąc w łóżku, kiedy opowiada mi o tym, że posiada niezwykłą przypadłość, bo skóra na jego stopach, bez żadnej dodatkowej pielęgnacji, jest taka sama od urodzenia: miękka, pozbawiona zgrubień. Wtedy, zapominając o niewypowiedzianym na głos (wprost do mnie) zakazie, sprawdzam, czy to prawda.

556. Psy, które przeżywają lęk separacyjny, dobrze reagują na masaż. Kiedy pies leży spokojnie na boku, należy – stosując umiarkowany nacisk – zataczać półtora kręgu złączonymi palcami: serdecznym, środkowym i wskazującym. Regularne wykonywanie masażu na obszarze grzbietu i karku obniża niepokój zwierzęcia, wycisza je, a w dalszej perspektywie – ułatwia samodzielne pozostawanie w domu bez opiekuna.

557. Jedną z ważniejszych zasad uprawiania sztuki wróżenia z kart jest zakaz dotykania talii tarota przez kogokolwiek innego niż ich właściciel. Między tarocistką i kartami tworzy się cielesna więź, której przerwanie może skutkować ujściem magicznej mocy.

558. Moja siostra wysyła mi zdjęcie, na którym mierzy świeżo odebraną od jubilera obrączkę. Wzdragam się, czując, że obrączka nie powinna być zakładana przed ślubem. Staram się przypomnieć sobie: czy istnieje taki przesąd? Nie wiem. Intuicyjnie tworzę w sobie ten zakaz. Przypomina mi się moment, kiedy powiedziałem bliskiej mi osobie: „trzeba mieć wyczucie w obchodzeniu się z przedmiotami”.

559. O jedzeniu jako dotykaniu myślę dopiero od jakiegoś czasu, ale przypominam sobie, że kilkanaście lat temu – zdziwiony sposobem jedzenia jabłka przez moją koleżankę – powtórzyłem go. M. jadła jabłko w całości, zostawiając tylko ogonek. Nieprzyzwyczajony zjadam najpierw miąższ, a potem zmuszam się, by żuć ogryzek, który wydaje mi się pozbawiony smaku. Bardzo osobliwe wrażenie: jakby najpierw pożerało się surowe mięso, a potem chrząstki i wnętrzności drobnego zwierzęcia.

560. Czasami rano, kiedy obudzę się zdecydowanie zbyt wcześnie, nachodzą mnie bardzo jasne myśli o świecie i ciałach, odsłania mi się wtedy na ułamek sekundy porządek świata. Zastanawiają mnie relacje i konsekwencje spotkań. Myślę o ich przypadkowości albo konieczności; sam próbuję siebie przekonać do przeciwnych racji. Myślę głównie o swoim ciele i o tym, ile ono przeżyło. Rozpamiętuję akty czułości – za każdym razem sprawdzając, czy pamiętam je z satysfakcjonującą precyzją – i ryzykowne sceny (ciemny kąt podziemnego parkingu). Dziwne, bo rozważania te zawsze kończą się tym samym. Zawsze ostatnim tematem są ludzie, którzy z dowolnych powodów całe swoje życie oddali czy poświęcili – sam już nie wiem, jak to odpowiednio nazwać – jednej osobie i znają tylko ten jeden intymny dotyk. Bajka: dziewiczy król i królowa, ich zaślubiny i ich wierność aż do śmierci. Współtworzenie zamkniętego bezpiecznego obiegu. Czasem mnie to wzrusza, czasem myślę o tym jak o ogromnie ryzykownym przedsięwzięciu albo o czymś nadludzkim, innym razem jak o szlachetności duszy.

561. Będąc w otwartej relacji, dobrze wziąć prysznic po każdej randce, zanim powróci się do osoby, z którą się żyje. Stali partnerzy dotykają się wówczas ponownie jako ciała czyste, z których zmyty został ślad innych dłoni, potu, perfum, śliny, spermy, a czasem łez. To prosty gest oddania: oddaliłem się, ale wracam taki, jaki wyszedłem. Moje powłoki są znowu twoje. Spójrz, nic się nie zmieniło, możesz być spokojna. Będę wracał taki za każdym razem.

562. Wyobrażam sobie, że z jakichś bliżej nieokreślonych przyczyn żyję w otwartym związku. Po każdym jego powrocie staram się okazywać jeszcze więcej czułości, by przykryć wspomnienie trzeciego ciała. Obsypuję partnera pocałunkami, by udowodnić, że wcale nie trzeba szukać innego. Potem przestaję. Dlaczego on idzie? Wychodzi, żeby uprawiać z kimś seks, nic więcej. Idzie, żeby pozyskać ciepło z innego źródła. A więc moje źródło jest zepsute i cuchnące – myślę niesiony gniewem. Nowe spojrzenie na ludzką seksualność, która zostaje wyzwolona z wszelkich granic, nawet tych semantycznych, przeraża mnie. Podziwiam tych, którzy potrafią inaczej rozumieć definicję zdrady.

563. Byliśmy szczęśliwi: równolegle wróciliśmy do mieszkania, wzięliśmy prysznic i poszliśmy spać z poczuciem, że to nie dotyk innych ciał nas od siebie oddala.

564. Ile razy musiały spotkać się powieki lewego oka Jeana-Dominique’a Bauby’ego, zanim ukończył swoją jedyną powieść? Syndrom zamknięcia – całkowity paraliż mięśni szkieletowych przy jednoczesnym zachowaniu pełni świadomości – pozostawił mu tylko możliwość mrugania. Kobieta, która spisywała treść książki, wypowiadała powoli litery alfabetu (począwszy od tych najczęściej występujących w języku francuskim), a autor mrugał przy właściwym znaku. Przed udarem Bauby zdążył przeżyć ponad czterdzieści lat, a więc jego doświadczenie było nasycone wrażeniami zmysłowymi. Całą książkę podyktował za jednym razem, mając jej dokładny obraz w głowie. Syndrom zamknięcia nosi też inną nazwę – śpiączka jasna. Ten, kto nie może dotykać, smakować, poruszać, jest tym, który śpi.

565. W internetowym słowniku hasło „dotyk” ilustruje ciasny kadr przedstawiający dłoń, która dotyka głowy delfina.

566. Jako dziecko podczas wysokiej gorączki uspokajałam się, wkładając dłonie w pachwiny. To było zupełnie poza seksualną przyjemnością, czułam wtedy ciepło i łagodność własnego ciała. Lubiłam trzymać ręce w majtkach – gdy byłam chorą dziewczynką, to mnie koiło. Długo nie wiedziałam, że powinnam się tego wstydzić.

567. Łzy spowodowane upokorzeniem – takim upokorzeniem, które było do przewidzenia – nie przynoszą ulgi. Kryję twarz w dłoniach, wstydzę się przed samym sobą, nie chcę tego widzieć, a zazwyczaj  l u b i ę,   j a k   c o ś   z e   m n i e   w y p ł y w a.

568. Są takie dotyki, którym nie chcę oddać pola. Nie chcę poświęcać im ani zdania, a jednak są w tym korowodzie ważne. Należy do nich cios kobiety, którą widziałam tamtego dnia po raz pierwszy. Im dalej byłam od tamtej sytuacji, tym częściej myślałam, że zaczynam ją rozumieć; widzieć w niej siebie, ją w sobie. Obiecałam wtedy, że spotka ją kara. Nie wiem, czy spotkała.

569. Trudno uwierzyć, że coś tak subtelnego jak powietrze, a dokładnie oddech, jest w stanie uformować taflę szkła. Nie potrafię odpowiedzieć, kiedy po raz pierwszy poczułem zdumienie, ale do dziś jest dla mnie coś magicznego w modelowaniu szkła. (Wyobrażam sobie hutnika, który w przypływie szaleństwa wkłada goły palec w jeszcze niezastygłą bańkę – przezroczysta materia wygląda tak niewinnie).

570. Masturbując się pod prysznicem, dostrzegam własne odbicie w szklanej ściance kabiny. Podoba mi się ta twarz, podobają mi się rozchylone usta o idealnym kształcie. Przez ułamek chwili kieruję pragnienie ku sobie, a przecież nie dotknę siebie jako ten drugi, od zewnątrz. (Przypomina mi się Łukasz mówiący, że nie może zapomnieć widoku mojej twarzy w chwili orgazmu; że wtedy dopiero zrozumiał, co miała na myśli mistyczka wyznająca, że „moje wnętrzności są pełne Boga”[87]).

571. Czasami nagle zdaje mi się, że tracę powonienie. Pociągam silniej nosem, aż strumień powietrza zaczyna wywoływać nieprzyjemne, niemal bolesne wrażenie. To jak utrata czucia, tylko dziwniejsze. Kiedy drętwieje mi ręka, na przykład w nocy, gdy niefortunnie ułożę się do snu – nie przeżywam niepokoju. Niezmienność w odczuwaniu drugiej dłoni, kolan, szyi, brzucha, ud uspokaja mnie. Kiedy przestaję czuć zapach, zaczyna kręcić mi się w głowie.

572. „Jednego z tamtych poranków, kiedy miała dwadzieścia cztery lata, obudziła się obok Hansa poruszona światłem Oaxaca o brzasku. Wyślizgnęła się z łóżka i wyszła z hotelu. Poszła do rzeźnika, kupiła krowie serce i wiadro krwi. Było wciąż bardzo wcześnie, gdy wróciła, ale w Oaxaca zaczęła się już krzątanina. «Musimy działać szybko», powiedziała Hansowi, ściągając z łóżka pościel i śmiejąc się. Poszli na dach hotelu z tą pościelą, wiadrem krwi i sercem krowy owiniętym w gazetę. To był płaski dach z dużych, czerwonych cegieł. «Jest idealny», pomyślała, ściągnęła z siebie ubranie i położyła się, spoglądając na głęboko niebieskie meksykańskie niebo. Hans, podążając za jej wskazówkami i z jej pomocą, okrył ją całą dookoła prześcieradłem, od stóp do głów. Było gorąco. «Polej», powiedziała stłumionym głosem, i on wylał krew na jej skrytą pod prześcieradłem twarz, między piersi, na brzuch, aż wylała się ona z wgłębienia jej miednicy, formując kałużę między jej nogami, które mocno ściskała. «Połóż serce na moim sercu», powiedziała spod coraz bardziej przesiąkniętej krwią pościeli. Jej ciało było lepkie i miało kolor rzeźniczej czerwieni. Hans umieścił na jej piersiach serce, które było dwa razy większe niż jej własne, wylał z wiadra ostatnie krople krwi i nagrał to na kolorowej taśmie 35mm. Potem posprzątali cały bałagan, a kiedy przyszły służące i czesały jej włosy, śmiejąc się do lustra i opowiadając jej jak pięknie wygląda, nie powiedziały nic na temat poplamionej pościeli”[88].

573. W historii Pazyfae szczególnie interesujący wydaje się udział Dedala: wyrzeźbienie drewnianej krowy z otworem, przez który byk mógł kochać się z kobietą. Narzędzie umożliwiające zbliżenie – wyciosany z drzewa kształt, dzięki któremu postać ludzka była w stanie podniecić zwierzę. Metrowy członek w kobiecej pochwie. (Zewnętrze pozostaje bez zmian).

574. W trakcie rozmowy o wspólnej toalecie mówi: „Z takich sytuacji, to pamiętam, jak myliśmy zęby moją szczoteczką”. Melodia jej głosu i rozpromieniona twarz wskazuje, że w tym doświadczeniu było dla niej coś czułego, tkliwego. Moje wyobrażenie takiej sceny i siebie jako jej uczestnika instynktownie budzi odrazę, staram się jednak zachować neutralny wyraz twarzy. Noszę w sobie od zawsze pragnienie, by moje ciało – jeśli ma być kochane – było nieustannie czyste; ciało, które mam kochać, też powinno zawsze takie pozostawać. Czyste, a więc sterylne, sterylne, a więc nieludzkie, mógłby ktoś powiedzieć, ale zupełnie mnie to nie interesuje. Myśl o brudnej powierzchni, która ochoczo wystawia się i oczekuje rozkochanego wzroku i łapczywego dotykania, wydaje się nieprzyzwoita.

575. Trzymanie w ręce swojej drugiej, zdrętwiałej ręki zaraz po przebudzeniu. Upiorne wrażenie obcości własnego ciała. Popłoch trwający ułamek sekundy, że czucie już nigdy nie wróci.

576. Zawinięcie się w kokon, przykrycie się innymi ciałami.

577. Dopiero kiedy otwieram oczy, jestem w stanie rozpoznać, czyje były to ręce, wyłuskać je z półmroku. Nieuważna nie rozpoznaję dotyku. Od kilku godzin jesteśmy tu we troje. Kiedy otwieram oczy, jestem zaskoczona.

578. Trudność w pisaniu o dotyku staje się nagle prymitywnie łatwa do określenia: kiedy jestem pochłonięta uczuciem, dotyk (dotykanie) kojarzy mi się tylko z tym; kiedy popadam w rozpacz, czuję suchą pustkę, dotykanie zamienia się w sekwencje na wpół świadomego ocierania się o różne rzeczy w niczyich, dalekich miejscach.

579. Oba te obrazy (czułość albo machinalność) są niekompletne, naskórkowe, beznadziejne. To obrazy niemożliwe. Niemożliwy jest obraz człowieka próbującego się zdystansować: albo od własnej, fizykalnej substancji; albo od relacji, w jakie razem ze swoją substancją wchodzi.

580. Zawsze myślałam, że nikt nie może dać mi takiej przyjemności, jaką daję sobie sama, ale to nieprawda. Próbuję dotykać się jak ktoś obcy i wtedy rozkosz tężeje. (Ale nadal jestem sama).

581. Siodełko wbijające się w tyłek.

582. Zawsze najodważniejsi wydają mi się ci, którzy dobrowolnie idą na pierwszą linię frontu. To na nich bezpośrednio sprawdzona zostanie siła przeciwnika – uzbrojonego w narzędzia opresji, wystrojonego w ochronne stroje i tarcze. Ci mniej uzbrojeni muszą bardzo wierzyć w słuszność swojej racji, są gotowi poświęcić dla niej samych siebie. Trzymając się za ręce, tworzą jeden organizm, ale to ich nie uchroni. Powietrze tężeje i już za chwilę wśród przeraźliwego krzyku: ludzie ciągnięci za nogi po chodniku, szarpani przez policjantów, bici pałkami po twarzy, przyduszani – wokół dzieje się zbyt wiele i można ufać jedynie instynktom. W amoku nie wiadomo, kto dotyka (577), kto narusza, kto chroni, a kto atakuje. Jak rozpoznać pomocną rękę od ręki, która skarci twoją odwagę?

583. Rozrywanie (683) na fragmenty żywego kraba chwilę przed ugotowaniem, żeby mięso było  ś w i e ż e.

584. Śniło mi się (nie pierwszy raz), że jem mięso. Dziwne uczucie spóźnienia i porażki – nawet gdyby zwymiotować krwiste kęsy, one już we mnie były, dotykały mnie od środka, tego nie da się cofnąć. Nie strawię ich, ale już je w siebie przyjęłam.

585. „Nie sposób wątpić w obecność ciepła w sercu, można je bowiem wyczuć nawet ręką, gdy się otworzy ciało jakiegoś żywego zwierzęcia”[89].

586. Kostki lodu zawinięte w kuchenną szmatkę dotykają policzka, skóra traci czucie. To ulga, która jest jedną z najprostszych, najprzyjemniejszych ulg.

587. Być może każdy dotyk skutkuje zmianą w rzeczach, między którymi się wydarza, ale nie każda zmiana wymaga fizycznego kontaktu. Czasami metamorfoza jest rezultatem duchowych oddziaływań. Pierwszy ruch jest asomatyczny, a reakcja – fizyczna. Tak jakby związane to było z magicznymi właściwościami inicjatora (magik unosi przedmiot bez dotykania go). Pośrednikami zmiany mogą być słowa. Tak jak wtedy, gdy opowiadam o wczorajszej miłosnej przygodzie, a L. łapie się za piersi i speszona mówi: „mleko mi napłynęło”.

588. W programie śniadaniowym naukowiec opowiada o eksperymencie – połknął mikroskopijną kamerę i teraz pokazuje dziennikarce (i widzom) trawiące się w jego żołądku jedzenie. Mam już dwadzieścia cztery lata i dopiero ten moment, fragment programu w śniadaniowej telewizji, sprawia, że myślę o tym, co połykam, jako o czymś, co dotyka mnie od środka.

589. Przywożę z dalekiego kraju zardzewiały kluczyk, który znajduję na ulicy. Czuję, że ta pozornie nędzna pamiątka dużo w sobie kryje. Ciekawe, do jakich wkładany był zamków. Już niczego nigdy nie otworzy.

590. Śni mi się coś, czego bardzo pragnę, niespodziewana namiętność w kolejce w zwykłym sklepie spożywczym. Silne fale: radości, wstydu. Sprzedawczyni to miła starsza kobieta, pakuje do mlecznych foliowych reklamówek opakowania ziaren. W bardzo plastycznym śnie obnażane i chwytane są moje piersi, kolejka się powiększa, nie wiem, co powiedzieć innym oczekującym klientom.

591. Miałem napisać o tym, że nie istnieje dotyk poza zdarzeniem; że nie sposób określić trajektorii gestu bez szczegółowych współrzędnych („O ile myśl wędrowałaby swobodniej!”, pomyślałem). Wydawało się, że dotyk trzyma się kurczowo usytuowania. A teraz już tak nie myślę; zmysłowe doznawanie z czasem może oddalić się od konkretu. Pamięć jest kapryśna. Na przykład pogardliwy wzrok młodego kelnera – pamiętam samo patrzenie; nie utrwaliła mi się jednak jego twarz czy kolor oczu, jedynie wrażenie, jakie wywołało jego spojrzenie. Z dotykiem jest podobnie: czasem pozostaje wrażenie, nastrój, ewentualnie skutek – a palce, skóra, jej kolor i kształt zanikają. Jestem w stanie przypomnieć sobie zaczepne szturchnięcie w ramię, ale jego wykonawca traci wszelkie właściwości; on – oddzielony od gestu – w mojej pamięci nie istnieje.

592. Na pestce awokado zostało jeszcze trochę miąższu, wkładam ją do ust i językiem wylizuję resztki. Zajęty jestem smakowaniem, ale kiedy nie ma już nic, co pobudzałoby receptory do smakowania, czuję, jakbym trzymał w ustach fragment mebla lub innej rzeczy, której trzymanie w ustach wydaje się groteskowym pomysłem. W momencie, w którym sobie to uświadamiam, wypuszczam z ust jajowatą, twardą formę, tak jak kura wypuszcza z siebie jajo powstałe w jej wnętrzu.

593. Czasami, gdy się kochamy, moja świadomość się oddala, zajmuje miejsce w odległym kącie pokoju. Przygląda się całemu wydarzeniu ze zdziwieniem. Patrzy na ciała jak na marionetki. Dziwnie się one przed sobą nawzajem rozkładają i pokrywają. „Czy objęcie to walka?”[90] Z zewnątrz trudno rozpoznać intencje. Jestem w środku zdarzenia i jednocześnie na zewnątrz. Nie jest to jednak wynik mistycznej namiętności, chociaż musi to mieć związek z fizjologicznym aspektem podniecenia. W żadnej innej sytuacji moja świadomość nie opuszcza mnie bowiem w tak wyraźny sposób.

594. Myślę: „Gdybym została tak schwycona, zaczęłabym śpiewać”. Wyobrażam sobie, że niesie mnie pięciu rosłych mężczyzn w pokracznym, ale pewnym chwycie, a ja śpiewam na całe gardło. Jaki mam wyraz twarzy, kiedy przeglądam nagrania z policyjnych zatrzymań?

595. W procesie nauki mówienia dziecka niesłyszącego najważniejsze jest, by nauczyć je zsynchronizowania działań wielu organów jego ciała. Należy wskazać podobieństwa w działaniu ciała na zewnątrz i wewnątrz. Posługiwanie się aparatem mowy można nazywać tak samo jak czynności, które dziecko wykonuje w trakcie zabawy: kiedy trzyma w ręku glinę i chce z niej coś uformować, musi uciskać ją mocniej lub lżej, w zależności od tego, jaki efekt próbuje uzyskać. Obserwacja i powtarzanie tego działania pozwalają zbudować definicję czynności, którą potem dziecko będzie mogło powtarzać za pomocą ust, języka, płuc czy fałd głosowych umieszczonych w krtani[91]. Równie ważnym elementem nauki jest rozpoznawanie odczuć towarzyszących mówieniu: „Rozważnie zbadaj i przeanalizuj kinestetyczne i taktylne wrażenia, które odczuwasz, kładąc dłoń na kościstych powierzchniach, na których może być wyczuwalna wibracja twojego głosu”[92]. Jak mówi Deaf Daisy: „Nie znam swojego własnego głosu. Ale czuję, jak pulsuje. Jak wszystkie dźwięki we mnie drgają i wibrują”[93].

596. Jeden z ciemnych, grząskich dni, z którymi nie potrafimy sobie poradzić. Przychodzisz do mnie, kładziesz dłonie na moich piersiach. „Przyszedłeś czerpać z czakramów mocy”, śmieję się, czując mały, dziwny, ciepły ból.

597. Śnić o rybach. Szarych, niewielkich rybach o złym spojrzeniu wypełniających moje usta. Rano obudzić się z przekonaniem, że w nocy coś dotykało moich warg, szamotało się z moim językiem. Spędzić cały dzień ze śliską pamięcią tej widmowej obecności. Jeść świeże daktyle z obrzydzeniem.

598. Lekarze sądowi po autopsji odkryli, że zwłoki zostały obciążone betonowymi odlewami i wrzucone do morza brzuchem do dołu, a w wyniku tarcia o dno morskie i działania wody oraz istot tam mieszkających brzuch się otworzył, przez co płód oddzielił się od ciała rodzicielki.

599. W domu rodzinnym przewalały się przygnębiające estetycznie pocztówki z akwarelami. Dopiero nauczyłem się czytać. Z tyłu pod nazwiskiem autora widniał dopisek: „obraz malowany ustami” lub „obraz malowany stopami”. Nic z tego nie rozumiałam. Miałam przed oczyma dziwne wyobrażenie tajemnego, lekko zaciemnionego ośrodka, w którym wybitnie zdolni ludzie malują rozmaitymi – innymi niż dłonie – częściami ciała. Obraz malowany ustami.

600. Idę na randkę z malarzem, który stosuje nowatorskie techniki nakładania farby na płótno i odkrywam, że zupełnie mnie to nie interesuje. Dlaczego tym razem wynalazczość konceptu mnie nudzi? Chcę widzieć nakładanie koloru na powierzchnię jako inną relację.

601. Performer całujący widzów przez taflę szyby[94]. Albo: kobieta i mężczyzna całujący się namiętnie na podłodze w muzeum – jeśli przyjrzysz się uważnie, rozpoznasz w układach ich ciał słynne obrazy przedstawiające sceny pocałunków[95].

602. Kiedy spotykamy się pierwszy raz, w pewnym momencie kładę dłoń na policzku i obserwuję, czy zrobisz to samo. To test: podobno jeśli rozmówca powtórzy gest, to znaczy, że odczuwa wobec towarzysza sympatię.

603. Jeden ze starszych kuzynów podczas rodzinnego obiadu bardzo chciał wszystkim pokazać scenę z filmu sensacyjnego. Poszliśmy do salonu i czekaliśmy, aż na dużym telewizorze wyświetli się ta właśnie scena. Nikt tak naprawdę nie wiedział, czego się spodziewać. I oto ona: para jedzie samochodem po autostradzie, przed nimi ciężarówka wioząca ogromne bele drewna. Nagle jedna z nich zsuwa się i wbija się w szybę samochodu. Już nawet nie pamiętam dokładnie tego momentu – tego momentu starcia się materii i nieuniknionej katastrofy. Dziwna, niezdrowa fascynacja cierpieniem, rozrywanym ciałem. To tylko film, ale kwestie techniczne były drugorzędne. Wszyscy oglądaliśmy dwoje ludzi miażdżonych drewnem i w jakimś sensie  r o b i ł o   t o   n a   n a s   w r a ż e n i e.  Kuzyn przewija scenę, oglądamy ich śmierć jeszcze raz.

604. Podarte rajstopy po przeskakiwaniu nocą przez płot ogrodu botanicznego.

605. Natrętne myśli o byciu popchniętą od tyłu przez nieznajomą osobę, o której w pierwszym odruchu pomyślę, że ją znam.

606. To są niuanse, dla wielu niezauważalne, ale dla mnie szczególnie znaczące. Kilkanaście sekund przed tym, zanim do ciebie podejdę, zaczynam czuć napięcie: jak będzie wyglądać powitanie? (Już to daje mi do myślenia: przecież naturalnego powitania nie muszę planować, jest ono wyrazem mojej radości). Znaczenie ma nie tylko typ przywitania, ale też jego intensywność, coś bardzo trudno uchwytnego, jakiś rodzaj zaangażowania się w ten krótki moment. Podchodzimy do ciebie we dwoje. Z nią się witasz pierwszy, objęcie i pocałunek w policzek, uśmiech. Do mnie zbliżasz się od niechcenia, ale z poczuciem obowiązku, też mnie obejmujesz, ale inaczej, z jakimś poczuciem wstydu. Twój wzrok skierowany jest gdzieś poza mną. Szybko odskakujesz, jakbyś miał się oparzyć. Nie ma tu żadnego przypadku. Spuszczam wzrok, przecież nie będę prosić o więcej. Już wiem – moje ciało jest  n i e   n a   m i e j s c u  i musisz mnie ustawić. Znów mnie tresujesz.

607. Kiedy jestem senny i nie potrafię się już skupić, zaczynam masować swoją twarz. Ale to nie są subtelne ruchy. Kładę ręce na policzkach oraz czole i energicznie nimi poruszam, przygniatam miękką skórę do kości. Coś mi to przypomina (220).

608. Paznokcie i włosy nie mają receptorów czuciowych. Trudno jednak doświadczyć niedotyku. Właściwie nie sposób dotknąć tych elementów organizmu, by niechcący nie pobudzić ekstero- i interoreceptorów znajdujących się w skórze lub mięśniach.

609. Słuchamy wykładu, ale od wina słowa rozmywają się i nikną. Sięgam ręką do tyłu i napotykam twoje udo, robię to kilkukrotnie, siedzisz za mną jak czujny ciemny ptak, jesteś najdziwniejszym stworzeniem tej nocy. Wiem, że nie lubisz być dotykana, staram się łagodzić swoje ruchy, jednak z czasem coraz trudniej mi je powstrzymać. Budzi się książę.

610. Tak piękne wydawało mi się, że ona robi sobie dobrze w wannie, podczas kąpieli. Zazdrościłam tego kobietom, ja nigdy nie potrafiłam, w ogóle woda działała na mnie zawsze hamująco, tak jak jedzenie.

611. Zimny dotyk stetoskopu na plecach.

612. Zespolenie króla i królowej, święte zaślubiny, coniunctio. Zjednanie przeciwieństw, zrównanie dnia z nocą, przejrzenie się w tym samym zwierciadle – w sobie. Hierogamiczny splot, niedostępny istotom śmiertelnym, pozostaje w ciągu metamorfoz – przyjmuje czasami demoniczne oblicza, jak konsumpcyjna celebracja święta zakochanych. Zużywanie rzeczy i obżeranie się nimi czynione wspólnie ma stanowić współczesny i rzeczywisty obraz mitu o dwojgu będących w duchowym złączeniu. Coniunctio jako alchemiczna unia przeciwieństw byłaby zatem dotykiem wyobrażonym, niemożliwym, jak każda świętość.

613. Fantazja o zyskaniu takiej przejrzystości, której nie będzie można pochwycić. Przezroczystości niegodnej żadnych rąk. Ciężka myśl o naruszeniu własnego ciała zaczyna przypominać chęć ukarania go za to, że jest dotykalne, przestrzenne, za to, że wypływają z niego płyny. Kruche gesty, nieudolne panowanie, w swoim ciele jestem zmęczonym, zmęczonym królem.

614. Zabawa w berka.

615. To było tak dawno, ale moje palce pamiętają dziwną, nieprzystającą twardość. Najpierw mama zbierała pościel i obrusy i zawijała je razem, a na wierzchu przypinała agrafką kartkę z naszym nazwiskiem. Potem niosłem ten pakunek kilka ulic dalej do magla, gdzie cały czas buchała para (pierwsze dziecięce zdziwienie: te lekkie jak puch tkaniny zebrane razem stawały się naprawdę ciężkie). Ale prawdziwa ekscytacja przychodziła kilka dni później, gdy odbierało się już wykrochmalone tkaniny. Były szorstkie i twarde, zastygłe w swojej formie. Z mamą potem rozciągaliśmy je za rogi – kilka takich ruchów i pościel na nowo stawała się miękka. Krochmal to może ślad tamtego czasu. Nie słyszałam, by dziś takie usługi były świadczone, ale ta sztywność materiału już zawsze kojarzyć mi się będzie z tym, co czyste i świeże.

616. Coś musi się ciału przytrafić, by jego zainteresowanie zwróciło się ku niemu samemu: kiedy jednym palcem niechcący dotknąłem rozżarzonego pieca, inne palce natychmiast zaczęły badać, macać i podszczypywać to wybrzuszone miejsce, nawet nie wiem kiedy. Spuchnięty, twardy, chropowaty naskórek stał się nagle powierzchnią godną uwagi.

617. Spotykając się z tobą sam na sam, czuję się, jakbyśmy byli aktorami na perskiej scenie teatru narodowego: żadnego dotyku pod groźbą kary za popełnione przestępstwo.

618. Dzisiaj nie wierzę w te uniesienia, w te pasje, w to, że dotyk jest wyjątkowy. Wszystko wydaje mi się puste i dalekie (i żenująco proste) – nasze historie są puste w środku, lekkie jak makiety, funkcjonalne jak protezy. Nie wierzę, stałam się marksistką, śmieję się, stałam się marksistką miłości.

619. Każdy powinien chociaż raz dotknąć czołem stóp. To jedno z tych nieoczywistych przymierzy między częściami ciała, którego doświadczyć można w jodze.

620. Być może kiedyś jakieś starsze ode mnie zwierzę nie mogło pozwolić sobie na to, by chwilowo przestać słyszeć. Utraciwszy czujność, nie było w stanie rozpoznać skradającego się zagrożenia. Być może dlatego ja też tego nie lubię, otrzymałam ten lęk w toku atawistycznych przekształceń. Wchodząc w bliskie relacje, zawsze rysuję granicę.  N i e   z a s ł a n i a j   m i   u s z u,   n i e   p r z e s u w a j   p o   n i c h   r ę k ą.

621. Dorosły człowiek może objąć dłońmi głowę niemowlęcia, małego lub średniego psa, kota, papugi, młodej kozy. Wiele różnych głów zmieściłoby się w dłoniach dorosłego człowieka. Czym jest obejmowanie głowy? Wydaje się chwytaniem całej istoty.

622. „Karol, jak byłam w kawiarni, to chłopak siedzący przy stoliku obok uśmiechnął się do mnie. Nosiłam ze sobą ten uśmiech przez tydzień. Tak dawno nikt mnie nie dotykał”. Kilka miesięcy wcześniej mógłbym tego nie zrozumieć.

623. Od czasu do czasu przeczuwała uderzenie ze strony obcej osoby. Na przykład w trakcie zakupów. W jednej ręce trzymała produkty, drugą starała się mieć wolną, by w razie czego odeprzeć oczekiwany atak. Trudno powiedzieć, dlaczego umysł kazał jej widzieć bijące ją obce osoby w publicznych miejscach. Męczyła ją zwłaszcza jedna hipoteza: że za pomocą innych ludzi wymierza sobie niezrozumiałą karę.

624. Żadna z definicji słowa  n a p a s t o w a ć  nie wskazuje bezpośrednio na niechciany kontakt fizyczny, a jednak obracając nim w głowie, widzę postać szybko zbliżającą się z nieczystymi intencjami do innej, nieruchomej i niegotowej na konfrontację.

625. Po zmroku pastelowe kolory poszewek i prześcieradeł zlewały się w jedną szarawą fałdę. Tworzyły razem z moskitierą kokon, którego zapachu nie pamiętam. Kto po nas spał w tych pastelach? Zostawiliśmy w nich pot kilku niepewnych nocy i może okruchy kokosowej posypki z orzeszków. Byliśmy ciągle pokłóceni, kiedy obudziłeś mnie nad ranem, żeby we mnie wejść. Patrzyłam na palmy za oknem po lewej, na ich sine sylwetki na tle ledwo rozbudzonego nieba.

626. Kucharka na tajskiej wyspie mówi, że jej sposobem na natrętne makaki jest drewniana proca. Wystarczająco brutalna, żeby je przegonić i wystarczająco niewinna, by nie zrobić im krzywdy.

627. Pamięć o świadomym stąpaniu (87) przeistacza się w uważne śledzenie anatomii kroku – aż do granicy trwogi, że zaraz stopa wywinie się z automatycznej, bezbłędnej choreografii; wykręci się w przedziwny sposób, krok spotwornieje, stanie się zbyt sztywny albo niemal cyrkowy. Zaraz ten chód będzie nienormalny – powtarzalność kontaktu stopy z podłożem zamieni się w zdziwaczały performans, na który przechodnie będą patrzeć z kwaśnym grymasem albo – co gorsza – będą udawać, że nie patrzą, po to, by za parę chwil komuś o tym opowiedzieć, dzieląc się swoim przerażeniem, a może niesmakiem. „Widziałam dziś osobę, która bardzo powoli stawiała każdy krok. Na tyle powoli, że miała zbyt dużo czasu na ruchy stopą”, powie ten człowiek.

628. W chwilach ogromnego zmęczenia drażni mnie nawet dotykanie długopisu lub trzymanie w ręku szklanki.

629. Wkładam palce do doniczki, by sprawdzić, czy ziemia jest wystarczająco wilgotna. Boję się, że natrafię na nabrzmiałą, półprzezroczystą dżdżownicę.

630. Chora, tajemniczo zmieniona dłoń powraca do poprzedniego kształtu za sprawą wysokiej dawki antybiotyków, a także gumowej piłeczki, którą trzeba ściskać i obracać. Od jej niewielkich kolców boli mnie skóra.

631. Nagłość przemiany mojej dłoni przeraża mnie. Z dnia na dzień z niejasnych przyczyn stała się opuchniętym, ciepłoróżowym kawałkiem obcego ciała, jakiegoś potwora, który mnie naszedł. I am changing my shape, I feel like an accident[96]. Próbuję rozmasować masywny obrzęk i nie umiem ocenić, czy to działa. Pod palcami jest coś, czego nie znam, a co muszę dla swojego dobra uznać za własne.

632. Obserwuję jabłka, które wypadły mi z torby na podłogę. Na ich powierzchni, a potem też w środku, pojawiają się siniaki.

633. Siniaki pojawiają się też na łokciach, przedramionach, kolanach i goleniach – dziewczyn i chłopaków. I wielu innych istot.

634. Porażenie prądem następuje w wyniku zetknięcia ciała z wadliwym źródłem energii elektrycznej. Osoba rażona upada nieprzytomna, najczęściej ściskając w ręku kabel lub przedmiot podłączony do prądu. Pierwszą, mimowolną reakcją jest chęć odciągnięcia poszkodowanego od tego, co wywołuje porażenie. Nie można jednak chwycić tej osoby lub kabla. W tym przypadku również nieprzytomny człowiek jest przekaźnikiem prądu i dotykając go, możemy sami zostać porażeni. Trzy oddzielne, zdawałoby się, zamknięte systemy lub obiegi energii nagle, w wyniku złączenia, mogą się zniszczyć.

635. Poddusza mnie i przez ułamek sekundy myślę, że to już nie gra. Perwersja przemienia się w powidok realnego zagrożenia. A co jeśli ten ledwie poznany człowiek jest właśnie jedną z  t y c h  postaci? Kilka lat później czytam Historię przemocy Édouarda Louisa. Uderza mnie wulgarna zwyczajność tej opowieści. We wszystkich dłoniach jest potencjał zabójczy, wybuchowy potencjał duszenia.

636. Trzeba było się nieźle natrudzić: udusić lwa i obrać go ze skóry, ukręcić łeb hydrze, złapać i na plecach nieść łanię, potem to samo zrobić z dzikiem, w jeden dzień zburzyć ściany stajni i wykopać rowy, uderzać kołatkami do utraty tchu, a potem jeszcze naciągać wielokrotnie cięciwę łuku, dosiąść byka, nagnać cztery klacze na okręt, zerwać pas z martwego ciała amazonki, a wcześniej ją pokonać, zabić potwora, trzymać przez chwilę na swoich barkach sklepienie niebieskie, by się nie zapadło, wreszcie schwytać drapieżnego psa i wynieść go z podziemi. Wszystko po to, by odpokutować swoją winę.

637. Ktoś mnie dotykał i potem cały dzień to rozpamiętuję.

638. Myśleć o zdarzeniach jako o sytuacjach dotykania to poddać się pokusie, by wszystko opowiedzieć inaczej, na nowo. To myśleć o swoich znajomościach (nawiązanych, zerwanych), wycieczkach, przeprowadzkach, zawodach, staraniach, obawach, zrealizowanych pragnieniach, długich dniach, grząskich ciemnych dniach jako o haptycznych sekwencjach, które można zrekonstruować, rozrysować jak architektoniczną bryłę i zauważyć jej logiczną strukturę z wyraźną harmonią przyczyn i skutków. Jakie to okrutne – widzieć wibrującą sieć zdarzeń, słów, obecności jako złożony ciąg dotyków. Tak samo okrutne jest myślenie o swoich emocjach tylko jako o efekcie pracy biochemicznego systemu. Totalizujące spojrzenia spod znaku „jesteśmy tylko dotykiem” albo „jesteśmy czystą biologią” wydają się z początku fascynujące – odkrywcze i świeże. Są jak wyprawa, która jest przygodą – ale z której należy wrócić do domu.

639. Po wielu przeprawach, tych bliższych i dalszych, wracam do domu. Z każdej wyprawy – tej, w której porusza się myśl, i tej fizycznej, którą można narysować na mapie – coś zabieram albo chociaż coś zapamiętuję. Ostatecznie jednak muszę wrócić do swojego miejsca, choć nie jest ono tożsame z punktem wyjścia. Powrót do tego samego domu – tego, z którego wyruszyłem – nie jest możliwy. Ale może nie miejsce, z którego wyruszyłam, się przemienia? Może to moje „ja” zostało przeżyte? Nie zaprzeczam, że czasami kierowała mną „metodyczna ignorancja, za pomocą której zdarzało mi się poszukiwać ekstazy. Nie przeczę, że ignorancja otwiera rzeczywiście serce na zachwyt”[97]. Samo przeczesywanie nowych miejsc pozostawiło na nich nieodwracalny ślad; coś, co też można by nazwać skazą. Tak zapamiętałe pragnienie poznania dotyku nieodwracalnie zaburzyło samo dotykanie. Wzbudziło podejrzenia wobec wszystkiego, co na pierwszy rzut oka wydaje się oczywiste. Wracam do domu, ale to, co było znajome, teraz zaczyna budzić moje wątpliwości.

640. Jezus dotyka ramienia mistyczki w trakcie mszy, a potem ona to rozpamiętuje: „W ciągu dnia kilka razy dotykałam prawego ramienia, próbując, czy to nie taki sam dotyk jak ludzki, ale to nic podobnego być nawet nie może, gdyż tamten dotyk był taki, że całą duszę mi rozradował i do wieczora czułam szczęście tego dotyku na prawym ramieniu”[98].

641. Muskamy jej listki, a ona je zamyka; niezbyt wyszukany popis cyrkowy. Więc powtarzamy to muskanie, a ona znów wykonuje ten sam ruch (gest?). I jeszcze raz, i jeszcze. Mimoza reaguje coraz wolniej – jest zmęczona byciem podziwianą. Porusza się niechętnie. Wydaje mi się, że robi się rozdrażniona; jest zaczepiana bez powodu i chciałaby już odpocząć. Dla uczestników eksperymentu jasne jest, że roślinę wystawiono, by mogli ją sprawdzać. Mimoza – w ich oczach – staje się obiektem o specjalnej właściwości (reagowanie na dotyk), która ma obowiązek manifestowania się na zawołanie. Zdaje się, że to, co reaguje na mój dotyk, jest znacznie bardziej wystawione na moje współczucie. W efekcie uporczywego powtarzania pojawia się cicha wątpliwość: my nie bawimy się z mimozą, my się raczej nią bawimy. W świecie płaskiej ontologii należałoby to uznać za niedopuszczalne. W świecie uporządkowanym hierarchicznie powiedzielibyśmy, że to tylko korzystanie z zasobów. Tę różnicę dostrzegam zbyt późno i zaraz po niej pojawia się myśl ją kontestująca: dlaczego dopiero wtedy, gdy reakcja jakiejś istoty na mnie jest ewidentna i zmysłowa, stawiam pytanie: co mimoza myśli?

642. Pierwszy krok: pochłanianie, zachwyt, rozgorączkowanie. Członki ciała zauważają (ściśle: świadomość zauważa), że są w haptycznym kontakcie z rzeczami. Pojawia się pragnienie, by te wszystkie zetknięcia uchwycić, zapamiętać, zrozumieć, by poddać je analizie. Praca myśli jest prawie ekstatyczna, bo oto tutaj przez ułamek sekundy można odnieść wrażenie, że objawia się coś naprawdę istotnego. A wszystko tylko dzięki subtelnemu przekierowaniu świadomości. Uważność w dotykaniu zmienia stawkę całego przedsięwzięcia. Póki dotykam bezwiednie, pozostaję bryłą-całością, która napiera na świat w drodze do wyznaczonego celu. Ontologia dotyku ulega radykalnej przemianie, kiedy celem jest właśnie samo dotykanie. Drugi krok: impas. Okazuje się, że nie można doznawać i przyglądać się doznaniu w tym samym czasie. Lecz nie sposób również chwytać doznania po czasie, kiedy go już nie ma. „Dotyk” – jeśli nie ma pozostać zbiorem pustym – musi być w ruchu. Więc działam – wyciągam rękę, by pogładzić koc. Myśl wędruje do opuszków palców i tam pozostaje. Przecieram oko – który fragment skóry odczuwa, a który odczucie przyjmuje? Wrażeniowość wydaje się tak rozproszona, że ostatecznie nie osiada nigdzie. Wszystkiego jest nagle za wiele. Trzeci krok (finał-kapitulacja, który potem przeistacza się w początek): niemal niechęć. Z obojętnym nastawieniem świadomość jakby niechcący zauważa, że swobodnie puszczona ręka ociera się o fałdy miękkiego szlafroka. Ciało na to odkrycie jedynie wzrusza ramionami, a ten gest przesuwa skórę i materiał ubrania na całym ciele. I znów: tysiące mikroskopijnych wrażeń, które nie prowadzą do rozwiązania zagadki.

643. Ćwiczenia z dotyku wykonywane w pełnym skupieniu: myślę o czułości wobec ciał (ludzkich, nieludzkich) jako o czymś, co jest konieczne – być może błędnie. Tracę zaufanie do definicji dotyku; zaczynam zajmować się dotykiem jako narzędziem.

644. Spód prawej dłoni od czasu do czasu pali mnie tak, jakby ktoś przykładał do niego żywy ogień.

645. Dziewięcioletnia dziewczynka wpada w niemożliwą do okiełznania furię, kiedy ktoś dotyka jej twarzy. Zachowuje spokój tylko raz (twarzy dotyka niemowlę). Patrzy na jego rączki jasnymi oczami, jakby sama dziwiła się, że nie reaguje tak jak zazwyczaj. Wie, że niemowlę jej nie sprowokuje, a jego dotyk pochodzi z zupełnie innego miejsca. Ten obraz nie trwa zbyt długo. Płochy spokój i tak ustąpi miejsca wściekłości, ale jej przedmiotem nie będzie niemowlę, lecz ci, którzy będą chcieli je zabrać, przerywając moment oswojenia.

646. Siedziałem obok mamy, kiedy odebrała ten telefon. Przywitała się, a potem już do końca milczała. W pewnym momencie złapała mnie za ramię, ścisnęła z całej siły i dłuższą chwilę trzymała. Patrząc w jej twarz, wiedziałem, że wydarzyło się coś naprawdę strasznego. Kiedy odłożyła telefon, nie mówiła nic, tylko cała drżała, wciąż zaciskając palce na moim ramieniu. Wreszcie powiedziała, że B. nie żyje.

647. To była osobliwa jaskinia lub komnata, dziś nawet nie pamiętam jej lokalizacji. Nasza grupa zajmowała prawie całą przestrzeń wewnątrz. Przewodniczka ostrzegła, by nie przekraczać barierek i nie dotykać czaszek, z których zbudowana była każda ściana; nie można tego robić nie tylko ze względu na zabytkowy charakter obiektu, ale też z powodów higienicznych. Z przyjaciółką podsunęliśmy się jak najbliżej ściany i – niby przypadkiem – muskaliśmy dłońmi czaszki, śmiejąc się przy tym po cichu.

648. Wczesnym rankiem patrzę przez okno, widzę zimowy pejzaż. Zamykam oczy jeszcze na chwilę, chwila staje się półgodzinną drzemką i przesypiam moment, kiedy równomierna śnieżna pokrywa zostaje naruszona śladami butów i opon.

649. Masaż z zimy 2011 roku nigdy potem się nie powtórzył.

650. Popatrz, że większość tego, co jest tutaj zapisane, to melancholijne zdania – wspomnienia albo spostrzeżenia, które pozwalają osiąść na smutno w świecie. Radosny dotyk kojarzy się z tymi prostymi, sentymentalnymi obrazkami; tymi, które uważamy za pospolite, niemal wulgarne. Gilgotanie dzieci, głaskanie zwierząt po ich ufnych pyskach, obieranie soczystych i słodkich owoców, pierwsze cielesne przekroczenia, a co najgorsze – miłość. Nie powinno się pisać o dotyku kogoś, kogo kocha się z wzajemnością. Zbyt łatwo popaść w nieznośny, afektowany styl. Kogo zresztą obchodzi dotykanie się zakochanych osób?

651. Niecodzienne dotyki: inny niż zazwyczaj kontakt z podłożem. Papież całujący ziemię; Indianin przykładający ucho do ziemi.

652. Dotknęłam kolanami podłogi, błagając. „Nigdy tego kurwa więcej nie rób”, powiedziała mi mama, kiedy jej o tym opowiadałam. „Nigdy nie błagaj nikogo o nic na kolanach”. Jezu jak bardzo tego nie zapomnę i jak nigdy nie powtórzę już tego tak jak wielu innych rzeczy a ty mamo nawet nie wiesz nawet nie wiesz nawet nie wiesz jak wyraźnie pamiętam zdania które mi mówiłaś.

653. „Kolega zbliżył się. Maurycy wyciągnął rękę i poczuł, jak mości się w niej głowa. Zapomniał, co chciał powiedzieć. Dźwięki i zapachy podpowiadały: «Należysz do nas; jesteśmy młodością». Delikatnie pogłaskał przyjaciela po włosach i wsunął w nie palce, jakby wnikał pieszczotą do mózgu”[99].

654. Co jest ruchem? Co jest gestem? Czy nazwę inaczej ruch, który nie dotyka niczego prócz powietrza?

655. Odrywając małą, żałosną skórkę, zastanawiam się kolejny raz, czym jest to skryte niszczenie swojego ciała. Dlaczego tak bardzo chciałam, żeby podłużna, skośna blizna między piersiami, ślad po obcym kocim drapnięciu, pozostała na mnie na zawsze. Dlaczego jest podobna do tatuażu. Nie dochodzę do ciekawych wniosków, jestem znudzona tymi nasuwającymi się zbyt łatwo. Wstydzę się czasem zazdrości wobec tych, którzy żyją z przeświadczeniem, że jakaś część ich ciała obumarła, że utracili ją bezpowrotnie. Niezwykłe, jak bardzo można pragnąć przywołać do siebie śmierć. Wydaje mi się to piękne i szlachetne. Wstydzę się tej zazdrości – i wstydzę się tego zachwytu. Pożądanie spójności i całości, pożądanie konsekwentnego i możliwego do przedstawienia obrazu, pożądanie toż-samości łączy się z głodem rozpadu, chciałbym patrzeć, jak części składowe człowieka, którym jestem, odpadają niczym sucha beżowa kora z platana, jak ta, której poły leżały gęsto w parku mojego dzieciństwa.

656. Zamknij oczy. Połóż rękę na czakrze gardła oraz na czakrze sakralnej i obudź je. Poczuj, jak przepływa między nimi ciepła energia.

657. Wyczuwać przez skórę kształt swoich kości, na przykład kręgów szyjnych. Myślenie o sobie jako o mięsie albo maszynie nie wzbudza we mnie żadnych emocji. Ale myślenie o sobie jako o kościach powoduje, że czuję się ze sobą obco. Kiedy ręka mimowolnie opada na tylną część szyi, a ja orientuję się, że skupia się na wystających kościach – przechodzi mnie dreszcz.

1. 659. Tylko te gesty, które mnie ratują; które pozwalają utrzymać się na powierzchni. Zwracam uwagę tylko na nie. Wszystkie małe zwycięstwa: mycie ciała, mielenie ziaren w młynku, nałożenie kremu na gojące się rany, podlanie ziół, krótki masaż twojego karku, zagranie kilku dźwięków na instrumencie, przytulanie policzka do ciepłej sierści, nałożenie różu na policzek, który wcześniej przytulał się do ciepłej sierści, wylanie wosku przez klucz, wyjęcie torebki herbaty z gorącej wody i podanie ci kubka, wytarcie włosów z umywalki, napisanie koncyliacyjnego komentarza pod internetowym postem, dotykanie kaloryfera stopami, ściśnięcie nadgarstka, by policzyć sobie puls, dotknięcie czoła chłodniejszymi dłońmi, rozczesanie skołtunionych włosów, pokrojenie ogórka, ponowne policzenie pulsu (tym razem dotykam tętnicy szyjnej), położenie dłoni na oczach, odkurzenie liści kwiatów (nie robię tego), namalowanie akwarelowego obrazka (od dawna tego nie robię), zaszycie rozprutego szwu w rękawiczce (odkładam to każdego dnia na później), zapisanie grubym różowym markerem listy zadań na dziś (kilka godzin później z trudem odczytuję to, co zapisałam; na wąskiej kartce marker odcisnął niejasne wzory).

2. 660. Zdejmowanie kleszczy z sierści psa, wyrzucanie ich przez otwarte okno jadącego samochodu.

3. 661. Ściana płaczu.

4. 662. Chwyta rękoma fałdy skóry i ciągnie, jakby chciała je oderwać. Biodra, policzki, piersi. Kiedy się uspokaja, ogląda czerwone ślady. Nie chciała rozerwać własnego ciała, wiedziała, że to niemożliwe. Chciała je uszczuplić, umniejszyć jego znaczeniu czy się go pozbyć?

5. 663. Wbiegam na scenę chwilę przed rozpoczęciem premierowego pokazu. Wszyscy na stanowiskach, światło wygaszone, panowie techniczni przy kurtynie, aktorzy w kulisach. Na tronie siedzi już ucharakteryzowany aktor odgrywający główną rolę. Choć jeszcze żaden widz go nie widzi, on już przyjmuje wypracowaną przez wiele tygodni pozę schorowanego starca. Rola jest poważna i trudna, z gatunku tych wymagających. Rozglądam się szybko, sprawdzam, czy wszystko jest na miejscu, i już mam wychodzić, gdy słyszę, jak on właśnie wypowiada moje imię, woła mnie cicho i wyciąga w moim kierunku dłoń. Chwytam ją natychmiast w obie ręce i ściskam. Czuję jego napięcie. Wiem, przeczuwam, że ten wieczór wiele go kosztuje. Ta chwila przed pierwszym dzwonkiem, gdy ściskam jego dłoń i próbuję w magiczny sposób przekazać mu swój spokój i okazać wsparcie, utrwala się w mojej pamięci na stałe. Wracam do niej z rozczuleniem, ale zawsze po chwili się karcę: bo kołacze mi w głowie myśl, że być może ten gest nie zawierał w sobie dostatecznie silnego ładunku emocjonalnego, jaki ja w nim upatruję; może nie należy przypisywać ściśnięciu dłoni tak dużego znaczenia[100]. Może to tylko jeden z wielu zwyczajowych zakulisowych gestów, którego ów aktor już nie pamięta?

6. 664. Do kogo należy to jedno konkretne dotknięcie? Gdzie ono się przechowuje? Czy mogę je zabrać tylko dla siebie, czy mogę dać mu schronienie? Może dałoby się je ukraść i pielęgnować w sobie? Należy ono do tego, kto inicjuje, czy do tego, kto odbiera? A może do postronnego świadka? Każdy mógłby je zabierać i rozporządzać nim na własny użytek, nie trzeba nic kraść. Dotyk, a właściwie wspomnienie o nim, jest płodny, jest wieloraki, ma wielu ojców i wiele matek, bo dopiero znaczenie powoduje, że zaczyna on istnieć. Nawet jeśli ty go nie pamiętasz – spokojnie. Noszę go w sobie z wdzięcznością. Nie odebrałem ci go, nie pożyczyłem. Jego wielorakość pozwala nam na swobodne użytkowanie, które nie ściera jego znaczenia – już raczej je mnoży.

7. 665. Czasami, w chwilach wielkiego wyczerpania, odczuwam ciężar swojego ciała. Korpus zapadający się w fotelu, stopy, które prawie wrastają w posadzkę. Ręce zwisające po bokach – ich ciężkość czuję gdzieś w okolicach ramion. I głowa przylegająca do oparcia fotela. Czuję ten ciężar jakby z zewnątrz, jakbym miał być osobą, która będzie musiała to ciało unieść, gdzieś przenieść, rzucić w kąt. I po jakimś czasie to robię: podnoszę ten zwał mięśni, ale nie ręką (tak, jakbym podnosił ciężki pakunek), tylko całym sobą.

8. 666. Ile razy wydawało mi się, że należy przeprosić za czuły gest, ile razy budziło to we mnie zawstydzenie? Ktoś mnie kiedyś nauczył, że takie dotyki są szczególnie cenne i rzadkie, choć tak naprawdę nie ma żadnego ograniczenia, można je produkować bez końca. Nauczono mnie wstydzić się, że otrzymuję czułe gesty. Mogę się nimi rozkoszować tylko wtedy, gdy nikt nie patrzy. Ręka śpiącego Daniela obejmująca mój brzuch – z podekscytowania nie mogę zasnąć.

9. 667. Mam na ciele jedną bardzo wyraźną bliznę, o której istnieniu zupełnie zapominam. Kiedyś, podczas mierzenia swetra, mama dostrzega ją i pyta, skąd się wzięła. Wymyślam historię o niefortunnym upadku w lesie i bolesnym przecięciu skóry na ramieniu. Nie mówię prawdy o dusznym pokoju i naszej trójce, wściekłej i pobudzonej bez żadnego powodu. Nie mówię też o chęci eksperymentowania z ostrymi narzędziami. To, że noszę na ciele tajemnicę, napawa mnie dziwną satysfakcją. Blizna jest pamiątką osobliwej nocy. Wsuwając sweter przez głowę, uśmiecham się do siebie ukradkiem.

10. 668. Położysz mi rękę na twarzy, ciężką, ale ciągle miękką rekę, i powiesz: „bądź łagodna”. Po tych słowach nie padną już żadne inne.

11. 669. Położysz mi rękę na twarzy i skłamiesz: „dotąd doszłaś sama – mnie przy tym nie było, a tylko patrzyłem z oddali”. Patrzyłeś z oddali, na przemian śmiejąc się z radości i płacząc. Położysz mi rękę na twarzy i zaraz ją cofniesz. Właśnie wtedy, kiedy chciałam najbardziej, żeby twoja dłoń wżarła mi się w skórę, wypaliła mi policzek. Nie mogę jej przytrzymać, masz ciało błękitne, mogę jedynie przeniknąć przez nie jak łagodny duszek.

12. 670. Wielki zderzacz hadronów. Ilustracja serii zderzeń (30 milionów na sekundę) wygląda jak psychodeliczna wizualizacja.

13. 671. Kim jest dziś kobieta, która dotknęła mojego ciała po raz pierwszy? Czy jeszcze żyje?

14. 672. W lipcu 1909 roku, dziewięć lat po śmierci Wilde’a, postanowiono ekshumować jego grób z nekropolii w Bagneaux i przenieść jego szczątki na cmentarz Père Lachaise. Za wszystko odpowiedzialny był Robert Ross, prawdopodobnie pierwszy kochanek pisarza, który już w roku 1900 planował przeniesienie grobu w bardziej zaszczytne miejsce. „Wcześniej, podczas przygotowania ciała Wilde’a do grobu, Ross skorzystał z porady lekarza, co należy zrobić, aby umożliwić jego plan. Lekarze powiedzieli mu, żeby umieścić ciało Wilde’a w wapnie palonym jak ciało człowieka w Balladzie o więzieniu w Reading. Wapno, mówili, wyżera mięso i pozostawia białe kości, czyli szkielet, który można potem łatwo wyjąć. Ku swemu przerażeniu, gdy grób został otwarty, Ross stwierdził, że wapno, zamiast niszczyć ciało, zakonserwowało je. Twarz Oscara była do rozpoznania, tylko jego włosy i broda urosły. Od razu Ross kazał synowi odejść, a gdy grabarze mieli zamiar wykorzystać swoje łopaty, rozkazał im zaprzestać, zszedł do grobu i przeniósł ciało własnymi rękami do nowej trumny z miłosnym pietyzmem”[101].

15. 673. Mężczyzna próbujący przez kilkanaście dni karmić swojego martwego psa, bo nie mógł pogodzić się z jego śmiercią.

16. 674. Dziewczyna w okularach przeciwsłonecznych (chociaż nie świeci słońce) wbija igłę w ramię mijanej przypadkiem kobiety. Po tym geście idzie tak samo wolno, jak wcześniej. Nie odwraca się ani nie ucieka. Przypadkowa kobieta również nie odwraca się ani nie zatrzymuje. Mijają się, jakby nic się nie wydarzyło, skupione jak pływaczki synchroniczne.

17. 675. Nic więcej nie powiem, choć widzę to coraz wyraźniej. W tym kształcie świata dotykanie zbyt często jest narzędziem grabieżcy i dlatego jasność dotyku dla wielu jest nieuchwytna. Nikogo nie będę przekonywać, może lepiej pozostać nieufnym. Każdy zapisany tu jasny wers podszyty jest lękiem – o siebie lub o tego, kto zbyt zuchwale podąży za wskazówkami.

18. 676. Jeśli dobrze pójdzie, dożyjemy roku 2090. Umrzemy jako łuny ciepła, jeśli nie będzie można eksportować się do formy hologramu, umrzemy jako łuna ciepła, będziemy bardzo długo medytować, aż znikną ciała. Ziści się sen o byciu świadomością, której nie można przytulić ani nakarmić.

19. 677. Przypominam sobie jeszcze jedno zdarzenie: niosę ogromną kwitnącą magnolię; czuję, że zaraz wyślizgnie mi się z rąk, więc zaciskam wszystkie najdrobniejsze mięśnie na brzegach plastikowej doniczki, pod paznokciami czuję suchą ziemię. I jeszcze pamiętam: mój brat trzymający w ręku kawałek swojego odciętego palca; lekarz w skupieniu przyszywający ten palec do stopy; moje zdziwienie, że to, co odcięte od ciała, może z powrotem do tego ciała należeć i działać. Albo taka scena: pytam się na oko dziesięcioletniej dziewczynki o egzotycznej urodzie, czy mogę dotknąć jej włosów, które miały nieznaną mi dotąd strukturę; ona – przyzwyczajona do właśnie takiej prośby – ze spokojem nachyla w moim kierunku głowę; moje poczucie wstydu, że pragnę dotknąć kogoś tylko dlatego, że różni się od tego, co widzę na co dzień. Albo jeszcze to: gładzenie pawich piór; muskałam twarz naręczem tych piór; paw się ich pozbywał, bo nie były mu już potrzebne po wiośnie i lecie, a ja chodziłem za nim i zbierałem je wszystkie, zanim się pobrudziły. Opowiem jeszcze kilka historii, i potem jeszcze trochę. Będę je wypowiadać ze strachu przed końcem, jak Szeherezada, będę odwlekać koniec, będę czarować, bo nie chcę, żeby padło ostatnie słowo; coś umrze, jakieś marzenie o dotknięciu dotyku. Jeszcze jedna historia, i kolejna; a teraz taka. Zbliżamy się kolistymi ruchami, potem oddalamy się – znów po okręgach.

20. 678. Pamiętam jeden z nocnych spacerów po ogrodzie rodziców. Bose stopy. Szedłem pewnie, bo znałem na pamięć ścieżkę, ale mimowolnie wyciągnąłem ręce przez siebie. Sztywne i chropowate liście słonecznika. Miękka i ciepła ziemia dookoła drzewa, które sadziliśmy wieczorem. Krople rosy na trawie. Palce lepkie od soku cieknącego z dojrzałych jeżyn; jadłem garściami. Wszystko wydawało się nasycone kolorem, chociaż nie widziałem prawie nic. Pamiętam dziwne poczucie, że nocne rośliny są kompletnie apatyczne; że byłem tam i dotykałem ich, nie miało żadnego znaczenia.

21. 679. „Zanurzaliśmy ręce w rozgrzaną trawę i myśleliśmy o umarłych”[102].

22. 680. Zanurzaliśmy ręce w rozgrzaną trawę, w gorący piasek, w psie sierści, w pachnącą pianę, w ciasto z olejkiem migdałowym i w brzuchy pluszowych zwierząt, nie myśląc o niczym, jak tylko o prostych, banalnych przyjemnościach. Nasze ręce były czułkami wyciągającymi się ku rozkoszy. Długo myślałem, że tak właśnie wygląda umiłowanie życia, ale ktoś powiedział mi, że to jego doskonałe przeciwieństwo: „Pantomima rozpisana na kilka powtarzających się gestów, tak wyobrażam sobie piekło – mówisz – jako przymus ciągłego wyciągania rąk po proste przyjemności”.

23. 681. Potem zapiszę pamięć tych przyjemności i będę odczytywać te zdania na nowo i na nowo jak ulubiony fetysz. W gablocie babci figurki z plasteliny pod wpływem słońca topiły się, przybierając amorficzne kształty i niemożliwe do zidentyfikowania oblicza. Kiedy stawały się już zupełnie odległe od pierwotnej formy, wyjmowałam je i próbowałam lepić z tych brzydkich stopów nowe postaci: kwiaty z oczami, chyba słoneczniki.

24. 682. Przed snem oglądam katastrofy samolotów, przewijam dziesiątki razy fragmenty uderzenia. Samolot wbija się pionowo w sam środek kompleksu mieszkaniowego. Samolot uderza o ziemię w trakcie pokazu lotniczego (dzieci, które przyszły tu z rodzicami w jasny, letni dzień, patrzą na smolistą chmurę wybuchającą za drzewami). Samolot tuż po starcie traci siłę nośną, przelatuje nad autostradą i rozbija się w wodzie, a całość rejestruje kamera przejeżdżającego tuż przed nim samochodu. Samolot rozbija się w polu przy próbie lądowania, łamie się na pół, a ci, którzy przeżyli, krążą wśród szczątków, otępiali i niewidzący. Zasypiam w świetle katastrof, w blasku płonących wraków, w szumie uderzeń, w ostatnich krzykach pilotów.

25. 683. Osobowość nekrofilityczna „jest namiętnością rozszarpywania na części żywych organizmów”[103].

26. 684. Mała rączka ściska patyk, na którym jeszcze wije się dżdżownica. Za chwilę mała rączka – w geście niezadowolenia z nieudanej egzekucji – zdejmie dżdżownicę z patyka i położy ją na kamieniu, niezgrabnie wbije w nią patyk i spróbuje przepołowić. Po kolejnej niepomyślnej próbie przyniesie drugi, nieco mniejszy kamień i uderzy kilkukrotnie w zmaltretowaną pierścienicę. Wystarczy. Już zaszło słońce, jeszcze śmierdzi po paleniu traw, mała rączka bierze kamień ze zmiażdżoną dżdżownicą i układa w skarbczyku – wykopanym w rogu działki dołku pełnym zgniecionych ślimaków i rozerwanych na pół ciem.

27. 685. Wydłubywanie z przeszłości drobnych gestów. Czas, kiedy jeszcze tak dużo wydawało się możliwe. rzeczy, których już nie ma, nigdy ich już nie będzie. Kiedy umrzemy, nikt się już o nich nie dowie. Można próbować choć część z nich ocalić, zapisać muśnięcia sprzed lat, przypomnieć głaskanie, chwytanie, przestawianie, rzucanie. Stworzyć kinetografię przeszłości, którą kiedyś ktoś będzie w stanie odtworzyć, nie wiadomo zresztą po co. Będzie taka jak wszystkie. Banalna, zapętlona, powszednia. Albo zapisać ją nie dla innych, tylko dla siebie. Odczytać w czasie odchodzenia, przypomnieć sobie więcej, niż pozwalają zdjęcia. Przewinąć jeszcze raz do początku.

28. 686. Banalna, zapętlona, powszednia. Są też biografie brzemienne historycznym gravitas. To zapis, w którym  p r z e d  i  p o,  chociaż wydają się zwyczajne – odrywanie piętki chleba, podawanie dłoni, deptanie trawy, czesanie, zgniatanie, szorowanie – w kontekście jakiegoś innego, większego zdarzenia zyskują inny wymiar. Jakby wszystko, co miało miejsce wcześniej, prowadziło do jednego pola metamorfozy, a wszystko, co stało się potem – było formą opowiadania się wobec tego zdarzenia; pozbywania się go, przekraczania.

29. 687. Kusi, by powtarzać ciągle to samo: wygrzebywanie zgniłych resztek z odpływu, zwiewne dotknięcia wzburzające krew, rozszarpywanie skóry wokół palców.

30. 688. Rozsypywanie prochów na łące pamięci.

31. 689. Wstyd przed dawnymi dotykami, one zbrzydły.

32. 690. Stąpanie po skalistych albo trawiastych zboczach, przypominanie sobie, że oto kroczy się po tych, którzy nigdy nie dostąpili pogrzebu.

33. 691. Jednostajnym ruchem kciuka przewijam przed oczami niekończący się korowód pastelowych przedmiotów, przyjemnych zdarzeń i zadowolonych ludzkich oblicz. Wszystkie te obrazy wyglądają jak sytość i jak przyszłość, coś odległego, co na moment się przybliża i uwodzi cię swoim bezpretensjonalnym wdziękiem. Chcesz to mieć, ale to nigdy nie będziesz ty.

34. 692. Dotyki klasowego upokorzenia. Drobne bolesne punkty, o których myślałeś, że nie będziesz ich pamiętał, a one są z tobą już tyle lat. Nawet nie jesteś w stanie ich wymieniać, nie chcesz, są zbyt żywe i zaskakująco obecne, uporczywe jak przebarwienie, które początkowo rozpoznane zostało jako plama (trzesz, ale nie schodzi). Próbujesz je zapisać, kasujesz, dziwisz się, jak mocno tkwi w tobie męczący wstyd, niejasne poczucie niższości. Widzisz, nawet pisząc to, ukrywasz swoje prawdziwe  j a  za formą drugoosobową, tak ci łatwiej, niż „stanąć w prawdzie”. W scenie wyznania narzędziem dominacji (przed którym mówi się prawdę) byłby nie Bóg, ale władza społeczna, szczęśliwa, że oto przyznajesz się do swojej  o n t o l o g i c z n e j   n i ż s z o ś c i.  Dobrze wiesz, że wszystkie ekscesy związane z płaceniem komuś, by robił wokół twojego ciała te wszystkie zbędne rzeczy, są właśnie próbą doskoczenia w miejsce, które dotychczas było dla ciebie nieosiągalne. Niektórzy tam byli, ale nie ty. Ze zdumieniem uświadamiasz sobie, że tego nie da się kupić, a przynajmniej ty nie potrafisz. Niezacieralne symptomy budzą twój gniew – choć mógłbyś je z powodzeniem maskować, dążysz do tego, by jednak były nieustannie widoczne. To, co nazywasz stylem albo nerwicą, okazuje się twoją naturalną grawitacją ku miejscu, w jakim się urodziłeś.

35. 693. Fantazja o samoistnie powstających ranach spełnia się.

36. 694. Przypomniało mi się jedno zdanie z książki, nie znajduję go, ale na ostatniej stronie odczytuję ledwo widoczne, zapisane ołówkiem: „Chyba – nie ma już dla nas żadnego miasta. Chciałem sprawdzić, czy mnie zrozumiesz”. Na pewno zapisała je moja ręka – ale kiedy, w jakich okolicznościach? Czy to były czyjeś słowa, fragment rozmowy, czy jakiś zalążek, który nagle odurzył mnie na środku drogi, domagając się zanotowania. Nie jestem w stanie wydostać z pamięci żadnej poszlaki.

37. 695. Ciepło dziecka wziętego na ręce tuż po przebudzeniu.

38. 696. Podnosi z nagiej ziemi stygnące ciało swojego dziecka. Chwyta je, przyciska do piersi. Dziecięce ramiona bezwładnie opadają na boki. To koniec: zobaczenie niemożliwego. Jeszcze nie pora na wzruszenie. To ciało tu oto, bezwolne, wygięte jak wstążka, nie chce się przebudzić. Ojciec nie jest w stanie dostrzec kilku zadanych, niezabliźnionych ran, chociaż koszulka lepi się od krwi. Bezdech. Kilkadziesiąt lat później ten sam mężczyzna siedzi w niewielkim parku i zaczepia każdą przypadkową osobę, by wysłuchała jego historii. Opowiadając, wyciąga przed siebie ręce i kołysze nimi, jakby tam wciąż spoczywał jego potomek. (Znalazło się miejsce na wyparte: obraz powraca posłuszny jak powiernik niewypowiadalnego).

39. 697. Dotknięcia wzburzające krew. Jak wypowiedzieć to pragnienie? Mogłabym obiecać, że to będzie tylko jeden raz. Dotknąć, a potem odsunąć się jak poparzona dłoń. Jak wypowiedzieć to pragnienie, to małe opętanie, co do którego boję się, że odczuwam je tylko ja? To mogłaby być tylko prosta próba sprawdzenia możliwości. Niegroźny test, za którym – jak chcę wierzyć – nie pójdzie nic innego. (Szybko myślę, że mogłabym was okrutnie oszukać. Siła mojego pragnienia zawiodłaby was. Dłoń nie uciekłaby jak poparzona, ale utkwiłaby w miejscu jak ta, która delektuje się nieodwracalnym niszczeniem).

40. 698. Pan od tarota myśli, że kiedy przykładam rękę do piersi i mówię po polsku „boję się”, to mu dziękuję – więc powtarza za mną ten gest i te słowa. I tak żegnamy się wzajemnym podziękowaniem, wyznając sobie strach.

41. 699. Marzenie, by kiedyś nadszedł dzień, w którym Szymon zechce mnie dotknąć z własnej woli.

42. 700. Twoje ustanie w jednej formie okazało się zbrodnią. Zbrodnią, zdradą naszego unisono. „Kiedy nie chce się być dotykanym”, mówiłeś, a mnie po raz kolejny wydawało się, że odkryłam cię jak rodzinę nieznanych zwierząt przytulonych w środku mokrej puszczy. A jednak zgodziłeś się – zgodziłeś się, żeby przyszedł ktoś i został. Tajał przy tobie jak najedzony duch – a ty przy nim, ty przy niej. Dni, kiedy myślałam, że będę ci płacić, żeby móc cię dotknąć. Dni, otwarte rany. Pół denara wsunięte w otwarte sine usta. Kiedy w końcu się zabiję, będziesz jedynym, którego łzy zrozumiem. Nie będziesz płakał.

43. 701. Zamienisz się w kota albo w chińską metasekwoję i będziesz dotykać innym ciałem: chłodnym nosem albo zmęczoną gałęzią. Myśl nie ustaje, ustaje tożsamy z nią gest. Potem łączy się z innym gestem, potem z kolejnym; który także rani, także pieści, także karmi, chroni, odtrąca, wybacza, zagarnia, porywa, uspokaja.

44. 702. Teraz jeszcze nie wiemy, że za jakiś czas będziemy się dotykać.

Przypisy

[1] R. Guardini, Znaki święte, przeł. J. Birkenmajer, Wrocław 1994, s. 26–27.

[2] Zaduch, wystawa monograficzna Joanny Piotrowskiej, kuratorka Magdalena Komornicka, Narodowa Galeria Sztuki Zachęta, wernisaż 18 września 2020 roku.

[3] Johannes do ukochanej Cordelii pisze tak: „Teraz naprawdę nazywam Cię  m o j ą,  żaden znak zewnętrzny nie przypomina mi o moim posiadaniu. – Wkrótce naprawdę nazwę Cię moją. A gdy będę mocno trzymał Cię w swoich ramionach, gdy Ty wpleciesz mnie w swoje objęcia, wówczas nie będzie nam potrzebny żaden pierścionek, przypominający o tym, że należymy do siebie, bo czyż to objęcie nie jest pierścionkiem, który stanowi coś więcej niż tylko określenie. A im ciaśniej ten pierścionek nas otacza, tym bardziej jesteśmy nierozłączni, tym większa wolność, ponieważ Twoja wolność polega na byciu moją, tak jak moja polega na byciu Twoim” (S. Kierkegaard, Dziennik uwodziciela, [w:] tegoż, Albo-albo, przeł. M. Hammermeister, Gdańsk 2015, s. 389).

[4] S. Kierkegaard, dz. cyt., s. 370.

[5] Arystoteles, O duszy, [w:] tegoż, Dzieła wszystkie, t. 3, przeł. P. Siwek, Warszawa 1992, 435b.

[6] Rzecz wymaga doprecyzowania: mam tutaj na myśli przede wszystkim sytuację miłosną, kłótnię kochanków. A sam atak miałby wynikać raczej z obsesyjnej zazdrości lub równie silnego uczucia, które byłoby, co prawda patologicznym, potwierdzeniem uczucia, jakim jestem darzony.

[7] Augustyn, O wolnej woli, przeł. A. Trombala, [w:] tegoż, Dialogi filozoficzne, Kraków 1999, s. 545.

[8] Rok po napisaniu tego zostaję w tę pułapkę złapany. I naprawdę, zewnętrze jest zawsze to samo, decyzja Karola o rozstaniu w żaden sposób się nie ujawniła. Teraz kiedy o tym myślę, nie mogę przestać zastanawiać się w jakim stopniu mój dotyk i moje podniecenie wydawało mu się dziwne lub groteskowe. Jak bardzo musiał się powstrzymywać, by mnie nie odepchnąć?

[9] L. Irigaray, Fécondité de la caresse, [w:] tejże, Éthique de la différence sexuelle, Paris 1997, s. 174–175 (przeł. P. Skalski).

[10] Rzecz wymaga dopracowania: dotyk zamyka dostęp do bodźców zewnętrznych, dlatego też nie sposób widzieć, odczuwać zapachów czy smakować rzeczy. W przypadku słuchu działa to trochę inaczej: zmysł ten zwraca się do wnętrza. Dłoniom przysłaniającym uszy towarzyszy wcześniej niesłyszany szum, pulsowanie.

[11] „Rozumienie dotyku jako zmysłu pierwszego, jak również zmysłu czucia i bliskości, sprzeciwia się aktualnej od czasów antycznych hierarchii zmysłów, według której zmysły wzroku i słuchu uznawane są za zmysły wyższe, a co za tym idzie, dostarczające najwięcej informacji i odpowiadające «wysokiemu» myśleniu abstrakcyjnemu, natomiast zmysły węchu, smaku i dotyku traktowane jako zmysły poślednie, niskie, cielesne, a nawet zwierzęce” (M. Topolski, Antropologia taktylna. Uwagi wstępne, „Teksty Drugie” 2021, nr 1, s. 362).

[12] A. de Musset, Spowiedź dziecięcia wieku, przeł. T. Boy-Żeleński, Kraków 1993, s. 200.

[13] G. Liiceanu, O granicy, przeł. A. Zawadzki, Kraków 2018, s. 100.

[14] L. Irigaray, Passions élémentaires, Paris 1982, s. 82–83 (przeł. P. Skalski). Można jednak odnieść wrażenie, że według Irigaray istnieją takie momenty, w których nienaruszalność tożsamości kochanków zostaje zachwiana: „W podarunku, dzięki temu, co wnosisz, nie tyle staję się rzeczą, ile dotykam cię poza systemem filtrujących zapośredniczeń. W dotykaniu tym staję się też tobą. I dając siebie, otrzymuję od ciebie coś z ciebie. W owym darze, który dotyka, «my» zamienia się w przepływ, we fluid” (tamże, s. 96).

[15] Sensualista Étienne de Condillac twierdził, że człowiek w naturalnych warunkach złącza doświadczane wrażenia odbierane za pomocą różnych zmysłów i dlatego – by rozpoznać mechanizm poznania – należy użyć myślowego eksperymentu i powołać do życia fikcyjną instancję. Posąg, czyli człowiek pozbawiony kontekstu historycznego, kulturowego i społecznego, obdarzony jedynie możliwością odbierania zmysłów, miał umożliwić zrozumienie funkcji, jaką pełni dany zmysł. Według Condillaca zmysłem, który najpełniej pozwala zrozumieć świat zewnętrzny, jest właśnie dotyk.

[16] É. B. de Condillac, Traktat o wrażeniach, przeł. W. Wojciechowska, Warszawa 1958, s. 88.

[17] „Wyobrażam sobie, że z chwilą, gdy posąg odkrył, że jest czymś stałym, jest on bardzo zdziwiony, że nie odnajduje siebie w tym wszystkim, czego dotyka. Wyciąga ramiona, chcąc jak gdyby odszukać siebie na zewnątrz siebie […]. Chwyta więc wszystko, co go otacza, porzuca i chwyta ponownie, ujmuje siebie, porównywa z przedmiotami, których dotyka, i w miarę, jak tworzy sobie coraz ściślejsze idee, ciało własne oraz przedmioty kształtują mu się jakby pod ręką” (tamże, s. 105).

[18] J.-P. Sartre, Byt i nicość. Zarys ontologii fenomenologicznej, przeł. J. Kiełbasa, P. Mróz, R. Abramciów, R. Ryziński, P. Małochleb, Kraków 2007, s. 390. Nieco inaczej o tej kwestii jednoczesnego odczuwania dotykania i bycia dotykanym myśli Husserl. Według fenomenologa jedna ręka dotykająca drugiej odkrywa własne znaczenie, a dwuznaczność tego badania polega na tym, że narzędzie może, bez większego wysiłku, stać się rzeczą i na odwrót. To, co odczuwa dotyk, samo też dotyka: „Wrażenia «dotknięcia» przynależą do każdego przejawiającego się, obiektywnego miejsca dotykanej ręki, gdy właśnie w tym miejscu zostanie dotknięta. Również ręka dotykająca, która ze swej strony również przejawia się jako rzecz, posiada swoje wrażenie dotknięcia w tym miejscu przestrzennego ciała, którym dotyka” (E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii. Księga druga, przeł. D. Gierulanka, Warszawa 1974, s. 205). Wrażenia zmysłowe  p o d w a j a j ą   s i e  i nakładają na siebie. Nie sposób za pomocą pracy świadomości porozdzielać tych doświadczeń: scalają się one w jedno, albowiem należą do jednego ciała, które Husserl nazywa „bryłą” o ściśle określonej lokalizacji przestrzennej.

[19] J. P. Sartre, dz. cyt., s. 390.

[20] Tamże, s. 391.

[21] Luce Irigaray, Passions élémentaires, dz. cyt, s. 39 (przeł. P. Skalski).

[22] Tamże.

[23] A. Jókai, 4447, przeł. K. Pisarska, Warszawa 1972, s. 227.

[24] Condillac twierdzi, że ma to związek z wagą, jaką człowiek przywiązuje do barw. Jedynie zmysł wzroku jest w stanie je rozpoznać i to właśnie ta drobna rzecz sprawia, że w powszechnym rozumieniu ten właśnie zmysł dominuje nad resztą. Drugą kwestią wspierającą wyższość wzroku nad dotykiem, jest to, że tylko te dwa zmysły mają ze sobą szczególnie ścisłą relację i jej naruszenie wzbudza w podmiocie niepokój (fragmenty 347 i 348). Czytamy: „zmysł wzroku i zmysł dotyku działają jednocześnie, jeden – obdarzając nas ideami światła i barw, drugi – ideami wielkości, kształtu, odległości i położenia, dlatego właśnie z trudnością odróżniamy to, co należy do każdego z tych zmysłów, i przypisujemy jednemu to, co powinniśmy podzielić między obydwa”. I dalej: „W ten sposób wzrok wzbogaca się kosztem dotyku, ponieważ działa tylko łącznie z nim lub też na skutek otrzymanych odeń pouczeń, i dlatego wrażenia jego mieszają się z ideami, które zawdzięcza dotykowi” (É. B. de Condillac, dz. cyt., s. 192).

[25] J. D. Salinger, Franny i Zooey, przeł. M. Skibniewska, Poznań 2007, s. 35.

[26] P. Prevelakis, Słońce śmierci, przeł. J. Strasburger, Warszawa 1967, s. 175.

[27] Platon, Uczta, przeł. W. Witwicki, Warszawa 1994, s. 56.

[28] K. Walby, Touching Encounters. Sex, Work, and Male-For-Male Internet Escorting, Chicago–London, 2012, s. 162.

[29] Rzecz wymaga doprecyzowania: moi rodzice zazwyczaj zasypiają, trzymając się za ręce, ale czasami, gdy jedno z nich jeszcze czymś się zajmuje w łóżku, a drugie zasypia, to i tak ich ciała muszą pozostawać w kontakcie, stykać się. Jeśli dłonie akurat są zajęte, to może to być stopa, udo lub plecy.

[30] Arystoteles, dz. cyt., 414b.

[31] F. Nietzsche, Wiedza radosna, przeł. L. Staff, Kraków 2003, s. 186.

[32] R. S. Dietz, J. McHone, Kaaba Stone: Not a Meteorite, Probably an Agate, „Meteoritics” 1974, No. 2, s. 178.

[33] Wyobrażam sobie, że istnieje mineralog owładnięty do tego stopnia obsesją poznania genezy i struktury hadżaru, że przyjmuje postać pobożnego muzułmanina, ubiera się w białą szatę, idzie do mekki, kładzie dłoń na Kamieniu, trzyma jak najdłużej, starając się wybadać dłonią jak najwięcej, a może nawet całuje i bada powierzchnię ustami; wraca tam, kiedy tylko może i powtarza gest – podobnie jak wszyscy inni zgromadzeni, którzy czczą to miejsce. Ich intencje są całkowicie różne. A przecież zewnętrze zostaje to samo (259).

[34] Augustyn, dz. cyt., s. 536.

[35] „Nie dość mi czytać, że miły jest piasek na plażach: chcę, by moje bose stopy to poczuły. Na nic mi wszelka wiedza nie poprzedzona doznaniem” (A. Gide, Pokarmy ziemskie, przeł. M. Leśniewska, Kraków 1981, s. 27).

[36] Tamże, s. 89.

[37] Tamże.

[38] Obraz Maneta Śniadanie na trawie pokazuje tę osobliwą zależność: naga kobieta-ozdoba usadzona między rozprawiającymi mężczyznami, których nogi się stykają. Ona patrzy wyzywająco na nas, jakby rozbawiona tym układem. U Gombrowicza też spotykamy podobną intuicję: „Któż wie jednak, czy mężczyzna… czy mężczyzna w ogóle może zakochać się w kobiecie bez współudziału, bez pośrednictwa, że tak wyrażę się, innego mężczyzny. Być może mężczyzna w ogólnie nie odczuwa kobiety inaczej, jak tylko poprzez innego mężczyznę” (W. Gombrowicz, Ślub, [w:] tegoż, Iwona, księżniczka Burgunda. Ślub. Operetka. Historia, Kraków 1994, s. 201).

[39] Owidiusz, Przemiany, przeł. B. Kiciński, Warszawa 1933, s. 170.

[40] K. Barad, On Touching – The Inhuman That Therefore I Am, [w:] Power of Material/Politics of Materiality, ed. S. Witzgall, K. Stakemeier, Chicago 2015, s. 155.

[41] „Wydawanie na świat oznacza więc wpuszczanie Ziemi do swego ciała, żeby ponieść ją dalej. Każdy poród stanowi kontynuację tektoniki płyt, kontynuację ruchu, dzięki któremu Gaja zmienia swe miejsce. Z tego punktu widzenia poród jest procesem migracji: rodzić to pozwalać swojemu życiu, oddechowi, jaźni, migrować do innych miejsc i innych ciał. Być matką (lub ojcem) to umieć migrować z ciała do ciała, pozwalać owemu ja, które przybyło do nas skądinąd, migrować ku innym przeznaczeniom i formom życia. Każda jaźń jest migrantem, i owa boska jaźń nigdy nie utożsami się z zaledwie jedną ze swych tożsamości” (E. Coccia, Métamorphoses, Paris 2020, s. 46 (przeł. P. Skalski)).

[42] Pielewin: „Zamiast się całować, niekiedy ocieraliśmy się o siebie policzkami. Najpierw ten jego gest mnie śmieszył – było w nim coś dziecinnego, szczenięcego. Potem Aleksander wyznał, że wącha moją skórę, która szczególnie podniecająco pachnie za uchem. Od tej pory za każdym razem przy takim pocieraniu czułam lekkie niezadowolenie – zdawało mi się, że jestem wykorzystywana” (W. Pielewin, Święta księga wilkołaka, przeł. E. Rojewska-Olejarczuk, Warszawa 2006, s. 199). Jong: „Adrian i ja zaczęliśmy tańczyć; lustra w nieskończoność odbijały nasze pijackie podrygi. Wreszcie udało nam się znaleźć załomek pomiędzy dwoma lustrami, gdzie mogliśmy się pocałować – oglądani jedynie przez nasze niezliczone odbicia. Miałam przemożne wrażenie, że całuję własne usta – tak jak wtedy, gdy mając dziewięć lat, zostawiłam na poduszce ślad pocałunku i muskałam go ustami, próbując wyobrazić sobie pocałunek dusz” (E. Jong, Strach przed lataniem, przeł. M. Fabianowska, Poznań 1998, s. 101). Joyce: „Co to w ogóle znaczy: całować? Unosisz głowę do góry w taki sposób, jakbyś chciał powiedzieć dobranoc, a matka przybliża swoją twarz do twojej. To właśnie znaczy całować. Matka przytyka wargi do jego policzka; jej wargi są miękkie i zostawiają na policzku mokry ślad; i wydają z siebie ten cichy odgłos: cmok. Czemu ludzie wyprawiają ze swoimi twarzami takie rzeczy?” (J. Joyce, Portret artysty w wieku młodzieńczym, przeł. J. Jarniewicz, Stronie Śląskie 2016, s. 15). Waters: „całowanie Maud w niczym nie przypominało całowania tamtej. Było niczym całowanie ciemności. Tak jakby ktoś tchnął w nią życie, obdarzył kształtem i smakiem, uczynił ciepłą w dotyku. Początkowo nieruchome usta poruszyły się, a następnie otworzyły. Poczułam jej język. Poczułam jak przełyka. Poczułam…” (S. Waters, Złodziejka, przeł. M. Moltzan-Małkowska, Warszawa 2015, s. 194).

[43] Wewnątrz sond Voyager 1 i 2 umieszczone zostały nagrane „Dźwięki Ziemi”, między innymi dźwięk pocałunku.

[44] I Cing. Księga Przemian, oprac. Pu R’Tsy Yang, Warszawa 2009, s. 135.

[45] K. Oe, Zerwać pąki, zabić dzieci, przeł. J. Rybicki, Warszawa 2004, s. 50.

[46] F. Wedekind, Przebudzenie się wiosny, Warszawa 1907, s. 46.

[47] A. Dworkin, Letters from a War Zone, New York 1989, s. 314.

[48] A. Montagu, Touching: The Human Significance of the Skin, New York 1986, s. 207.

[49] S. Beckett, Końcówka, [w:] tegoż, Dramaty. Wybór, przeł. A. Libera, Wrocław 1995, s. 172.

[50] Myślę też o takim dotyku, który jest zalążkiem wchłaniania, zagarniania, stawania się tym-samym. Nie każdy dotyk musi skutkować zawłaszczeniem drugiego, lecz każdemu fizycznemu zawłaszczeniu musi towarzyszyć zetknięcie. Rzeczy nie będące technologicznie przetworzone mogą ulegać dekompozycji. Wystarczy organiczną rzecz położyć na drugiej organicznej rzeczy i zapomnieć. Na tym właśnie polega pochówek inhumacyjny. Sama dekompozycja to „wieloetapowy fizykochemiczny i biologiczny proces rozkładu (i rozpadu) złożonych związków organicznych na związki proste, takie jak m.in. dwutlenek węgla, woda, jony wodorowe, podczas którego następuje uwolnienie energii cieplnej, prowadzący do mineralizacji jako ostatecznego efektu procesu rozkładu. Dużą rolę w dekompozycji odgrywają destruenci (bakterie, grzyby) – organizmy odżywiające się martwą materią organiczną, którzy przyczyniają się do mineralizacji materii organicznej. Rozkład może także zachodzić bez udziału organizmów żywych, pod wpływem tlenu, wody, ciepła (pożary, zalewy itd.)” (E. Domańska, Przestrzenie Zagłady w perspektywie ekologiczno-nekrologicznej, „Teksty Drugie” 2017, nr 2, s. 46). Przypomina mi się widziany w telewizji dokument, w którym archeolog barwnie opowiada o korzeniach dębów, które wyżerały mózgi zwłok tworząc symbiotyczny związek i przez to nie można było wydobyć szczątków nie naruszając struktury kości ani drzewa.

[51] „Narodzić się znaczy: zapomnieć, czym byliśmy przedtem. Zapomnieć, że inny wciąż żyje w nas. Istnieliśmy już, lecz inaczej: narodziny nie są początkiem absolutnym. Istniało już coś przed nami, byliśmy już czymś przed narodzeniem, istniało coś ze mnie przede mną. Narodziny to właśnie to, niemożliwość istnienia poza stosunkiem ciągłości między naszym ja i ja innych ludzi, między życiem ludzkim i życiem nieludzkim, między życiem i materią świata. [...] Jestem czasem niejednolitym, niezgodnym, nie dającym się przypisać epoce lub momentowi. Jestem reakcją wielości czasów na powierzchni Gai”. (E. Coccia, dz. cyt., s. 29 (przeł. P. Skalski)).

[52] Molier, Don Juan, [w:] tegoż, Tartuffe, Don Juan, Mizantrop, przeł. J. Radziwiłowicz, Kraków 2015, s. 104.

[53] B. Pascal, Myśli, przeł. T. Boy-Żeleński, Warszawa 2012, s. 138.

[54] G. Böhme, Antropologia filozoficzna, przeł. P. Domański, Warszawa 1998, s. 116.

[55] A. Comte-Sponville, Mały traktat o wielkich cnotach, przeł. H. Lubicz-Trawkowska, Warszawa 2000, s. 169.

[56] M. Merleau-Ponty, Proza świata. Eseje o mowie, przeł. E. Bieńkowska, S. Cichowicz, J. Skoczylas, Warszawa 1999, s. 69.

[57] Tamże.

[58] „Wielokrotnie podkreślałam w swoich pracach, że doświadczenie samopobudzenia (self-affection) przez dotyk dwóch warg może okazać się pomocne zwłaszcza kobietom, ale nie tylko, w odkryciu ich własnej, pełnej życia tożsamości. Ujmując rzecz bardziej ogólnie, jednoczenie dwóch części przez ich wzajemny dotyk – np. dotyk dłoni lub powiek – może okazać się pomocne w odzyskaniu nas samych i umożliwić nam współbytowanie z innymi bez ryzyka utraty tożsamości przez którąś ze stron. Gest ten wytycza ścieżkę w kierunku wiedzy, która nie wyklucza miłości erotycznej ze sfery życia, a jej kultywowanie czyni erotyczne współdzielenie wydarzeniem. Wiedza ta oparta jest na umiejętności samopobudzenia i dotyczy zarówno zewnętrznych widzialnych partii ciała – skóry, jak i wewnętrznych i niewidzialnych części – błony śluzowej, łącząc je ze sobą i wyznaczając przejście między jedną a drugą” (L. Irigaray, Niewykluczone, że pielęgnowanie dotyku wciąż może nas ocalić, przeł. K. Szopa, „Kwartalnik Filozoficzny” 2016, nr 2, s. 168); „kobieta jest w stanie pobudzić samą siebie, bez korzystania z «narzędzi», sama siebie może dotknąć, «w sobie», obywając się bez jakiegokolwiek pośrednictwa. Z tego punktu widzenia zakazywanie jej masturbacji wydaje się doprawdy nader zabawne. Jak bowiem można zakazać kobiecie dotykania samej siebie? Jej narządy płciowe przecież «same w sobie» dotykają się nieustannie” (L. Irigaray, Ta płeć (jedną) płcią niebędąca, przeł. S. Królak, Kraków 2010, s. 112).

[59] Według Irigaray dotyk „konstytuuje najbardziej intymny rdzeń nas samych”, a „miłość erotyczna musi przynieść każdej ze stron dodatkową indywidualizację. Wymaga to od nas podtrzymywania stanu pożądania w celu przyjmowania innej lub innego, co wiąże się z pragnieniem przekroczenia siebie, lecz nie wymaga redukowania tego pożądania wyłącznie do potrzeb. Możliwe, że energia rozbudzona przez to pożądanie jest miejscem, w którym zyskujemy naszą ludzką naturę i tożsamość, a dotyczy to zarówno nawiązywania relacji z inną/innym, jak i przekraczania własnych granic w tej relacji poprzez szacunek dla odmienności innej/innego” (Taż, Niewykluczone, że pielęgnowanie dotyku wciąż może nas ocalić, dz. cyt., s. 169–170).

[60] K. Darwin, Wyrazy uczuć u człowieka i zwierząt, przeł. K. Dobrski, Kraków 2020, s. 185-187.

[61] H. Heger, Mężczyźni z różowym trójkątem. Świadectwo homoseksualnego więźnia obozu koncentracyjnego z lat 1939–1945, przeł. A. Rosenau, Warszawa 2016, s. 87.

[62] C. Millet, Życie seksualne Catherine M., przeł. W. Gilewski, R. Gręda, Warszawa 2002, s. 111.

[63] J. Joyce, Ulisses, przeł. M. Słomczyński, Kraków 2004, s. 754–755.

[64] C. Millet, dz. cyt., s. 186.

[65] E. Husserl, dz. cyt., s. 206.

[66] M. Staśko, List, 27.12.2018, https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114883,24310794,pracownica-amazona-pisze-o-katorzniczej-pracy-w-swieta-firma.html (dostęp: 20.07.2022).

[67] C. McCullers, Serce to samotny myśliwy, przeł. J. Olędzka, Poznań 2016, s. 126–127.

[68] „Dawno temu w okresie największej emancypacji gejów w San Francisco, spotkałem Foucaulta w obskurnej łaźni na Folsom zwanej Handball Express. Nie wiedziałem kto to, dopóki nie przeleciałem go pięścią (w tamtych dniach byłem bardzo aktywny w fistingu). Zawsze wierzyłem, że dane są transmitowane przez fizyczną jedność w seksie. Zamiast studiować z nim, chłonąłem Foucaulta przez lewą rękę i ramię - jak przeżycie E. M. Forstera z George’m Merrillem i Edwardem Caprenterem. Jeden z nich dotknął jego krzyża i – według Forstera, „to było bardziej psychologiczne niż fizyczne. Wydawało się, że szło to przez mój krzyż do moich myśli, nie angażując ich”. Dane przekazywane drogą płciową są tak samo częścią naszej natury jak kod dna, jaki otrzymujemy z naszego genetycznego rodowodu” (P. Morris, S. Paasonen, Risk and Utopia. A Dialogue on Pornography, „A Journal of Lesbian and Gay Studies” 2014, No. 3, s. 220–221).

[69] A. Dworkin, Mercy, New York 1992, s. 75.

[70] Tamże, s. 77.

[71] Choć przypominam sobie historię ojca mojej przyjaciółki, który jako młody chłopak w wojsku musiał odbywać szkolenia ze skoku ze spadochronem. Opowiadał potem po latach, że lecąc w kierunku Ziemi, miał wrażenie, że to nie on zbliża się do niej, tylko ona do niego.

[72] Zob. E. Lévinas, Całość i nieskończoność. Esej o zewnętrzności, przeł. M. Kowalska, Warszawa 1998, s. 155.

[73] Podobne rozumienie relacji człowieka z żywiołami można spotkać też w pozaeuropejskich systemach: „Człowiek, którego znajomość świata prowadzi go nie głębiej, niż może doprowadzić nauka, nigdy nie zrozumie, co też takiego człowiek o spojrzeniu duchowym znajduje w tych przyrodzonych zjawiskach. Woda nie tylko członki jego zmywa, ale i serce jego oczyszcza; bo dotyka duszy jego. Ziemia nie tylko dzierży jego ciało, ale i umysł jego raduje; bo dotknięcie jej jest więcej niż fizycznym dotykiem – jest żywą obecnością. (R. Tagore, Sadhana: urzeczywistnienie życia, przeł. A. Gawroński, Warszawa 1924, s. 17–18).

[74] Anonimowy chłopak chcący uprawiać ostry, agresywny seks.

[75] G. Liiceanu, dz. cyt., s. 100.

[76] „Każdy i każda, kto gra na jakimś instrumencie, wie, że nasze palce są zwinniejsze i bardziej wrażliwe, niż kiedykolwiek mogłaby to im zapewnić racjonalna kontrola. A piłkarze wiedzą, że ich nogi także myślą, gdy wprawiają piłkę w ruch, jakby kierował nimi wbudowany w ciało przyrząd nawigacyjny” (B. Waldenfels, Podstawowe motywy fenomenologii obcego, przeł. J. Sidorek, Warszawa 2006, s. 78).

[77] „Każda robotnica i robotnik wchodzi do farmapornograficznej fabryki jako penetrowalna/penetrujący, jako czynnik stymulujący wydzielanie lub organ wydzielający, jako dostarczyciel_ka czegoś, co można sobie strzelić, albo uzależnione ciało, jako produkcyjna lub zależna toksykologiczna platforma. Albo jako obie równocześnie. Taki rozdział nie zależy już od jakiegokolwiek typu wrodzonych, biologicznych czy nabytych predyspozycji; dostępne są one wszystkim ciałom posiadającym odbyt, usta lub dowolne uszne czy nosowe otwory nadające się do penetracji. Wszystkie ciała wyposażone w język, palce czy ręce są potencjalnie penetrujące lub mogą stać się portem dla protetycznych wkładek (na kształt dilda albo czysto cybernetycznych). Wszystkie ciała są odtąd zdolne do wywoływania jakiegoś uczuciowego pobudzenia (mowa, obraz, węch, dotyk); mogą ssać i być ssane. Wszystkie ciała są równocześnie trującą substancją i uzależnionym podmiotem, sprawne i kalekie, organiczne i technologiczne uzupełnione” (P. B. Preciado, Testo ćpun. Seks, narkotyki i biopolityka w dobie farmakopornografii, przeł. S. Królak, Warszawa 2021, s. 269–270).

[78] „Za oznakę trwałych dyspozycji uważać należy przyjemność lub przykrość, które towarzyszą czynnościom; bo kto wyrzeka się rozkoszy zmysłowych i to właśnie go raduje, ten jest umiarkowany; kto zaś odczuwa to jako ciężar, jest rozwiązły” (Arystoteles, Etyka nikomachejska, przeł. D. Gromska, Warszawa 2012, 1104b.). Oraz: „Umiarkowanie więc i rozwiązłość dotyczą takich przyjemności, które są też udziałem innych istot żyjących i które wobec tego mają w sobie coś godnego niewolników i coś zwierzęcego; są nimi przyjemności dane za pośrednictwem dotyku i smaku” (1118a).

[79] Określenie  n i e d o t y k  (oryginalnie jako notouch) pochodzi z eseju Rafała Pierzyńskiego Touching – queer times, https://www.rafalpierzynski.com/queer-moments (dostęp: 20.07.2022). (dostęp: 20.07.2022).

[80] E. Kalkowska, Dlaczego zostałam dramatopisarką?, [w:] tejże, Sprawa Jakubowskiego; Doniesienia drobne: dramaty, Warszawa 2005, s. 19.

[81] Jakbym próbował powstrzymać okrzyk albo jakbym chciał zatrzymać w środku nieprzemyślane słowa.

[82] Lecz brania  c z e g o?  Przyjemności, moglibyśmy powiedzieć, ale taka odpowiedź nie jest satysfakcjonująca. Na poziomie fenomenologicznym przyjemność z pewnością jest efektem, ale z czego składa się to doświadczenie, z jakich fizycznych elementów? Ciepło, wilgoć, wrażenie otoczenia ze wszystkich stron.

[83] M. Buber, O Ja i Ty, przeł. J. Doktór, [w:] Filozofia Dialogu, oprac. B. Baran, Kraków 1991, s. 42.

[84] M. Hoolboom, Frank’s Cock, [w:] tegoż, Three Scripts, „Journal of Film and Video” 1997, No. 3, s. 46.

[85] Podobnie pisze o tym Leo Bersani: „Niestety, niepodejmowanie kwestii zazdrości o penisa, z uwagi na to, że uznano ją za raczej męską fantazję niż psychologiczną prawdę o kobietach, w niewielkim stopniu zmienia założenia będące u podstaw tej fantazji. Koncepcja zazdrości o penisa oddaje to, jak mężczyźni czują się posiadając go i dopóki istnieć będą stosunki seksualne między mężczyznami i kobietami nie ma możliwości, by nie stanowiło to  d l a   k o b i e t  istotnego faktu. Innymi słowy, idzie o struktury społeczne, z których, jak się często podkreśla, wynikają pochodne (jak i sublimacje) niemożności oddzielenia przyjemności seksualnej od kwestii użycia lub utraty władzy. Powiedzieć tak nie znaczy proponować «esencjalistyczny» ogląd seksualności. Refleksja nad fantazmatycznym potencjałem ludzkiego ciała – fantazje związane z jego seksualną anatomią i aktywnością, kiedy ciało odczuwa przyjemność seksualną – to nie to samo, co aprioryczny, ideologicznie umotywowany i nakazowy opis esencji seksualności” (L. Bersani, Czy odbytnica jest grobem?, przeł. M. A. Pelczar, [w:] Teorie wywrotowe. Antologia przekładów, red. A. Gajewska, Poznań 2012, s. 772).

[86] M. Buber, dz. cyt., s. 45.

[87] F. Kowalska, Dzienniczek. Miłosierdzie Boże w duszy mojej, Warszawa 2016, s. 338.

[88] R. Katz, Naked by the Window: The Fatal Marriage of Carl Andre and Ana Mendieta, New York 1990, s. 15–16.

[89] R. Descartes, Człowiek. Opis ciała ludzkiego, przeł. A. Bednarczyk, Warszawa 1989, s. 83.

[90] S. Kierkegaard, dz. cyt., s. 371.

[91] A. Ewing, E. C. Ewing, Teaching Deaf Children to Talk, Manchester 1964, s. 189–194.

[92] Tamże, s. 242.

[93] D. Loher, Medea na Manhattanie, przeł. W. Koczwara, Kraków 2007, s. 131.

[94] Jiří Kovanda, Kissing Through Glass, performans, 2007.

[95] Tino Sehgal, Kiss, performans, 2002.

[96] Cytat pochodzący z utworu Crosseyed and Painless zespołu Talking Heads pojawił się w eseju Catherine Malabou, który był inspiracją dla tego fragmentu (C. Malabou, Ontologia przypadłości, przeł. P. Skalski, Warszawa 2017).

[97] G. Bataille, Doświadczenie wewnętrzne, przeł. O. Hedemann, Warszawa 1998, s. 127.

[98] R. Z. Babiak, W oceanie miłości i miłosierdzia Trójcy Przenajświętszej, Stara Wieś 2005, s. 449–450.

[99] E. M. Forster, Maurycy, przeł. M. Olejniczak-Skarsgard, Gdańsk 1994, s. 55.

[100] I taka myśl, jeszcze bardziej zawstydzająca, że być może  n i e   c h o d z i ł o   w c a l e   o  m n i e.  Byłem akurat pod ręką, to wszystko.

[101] F. Harris, Oscar Wilde, His Life and Confessions, New York 1918, s. 540. Harris całe zdarzenie komentuje tak: „Ci, którzy ze względu na ducha darzą naszą śmiertelną szatę szacunkiem, będą wiedzieć, jak podziękować Robertowi Rossowi za jego najwyższe oddanie, jakie okazał szczątkom swojego przyjaciela: w jego przypadku przynajmniej miłość była silniejsza niż śmierć. Można być też pewnym, że człowiek, który wygrał tak żarliwą, ofiarną czułość, zasługiwał na nią, przyzwał ją czarem towarzystwa lub magią stosunku miłosnego” (s. 540–541). Tutaj jednak historia się nie kończy. Ross rzeczywiście poświęca resztę swojego życia po to, żeby ratować dorobek i dobre imię Wilde’a: odkupuje wszystkie prawa do dramatów, powieści, bajek, poematu i listu pisarza, następnie jako pierwszy wydaje zbiorową publikację tych tekstów. Prosi też Jacoba Epsteina, by ten zaprojektował nagrobek Wilde’a. W 1914 roku pomnik zostaje wyrzeźbiony i umieszczony na Père Lachaise. Jest to – ważąca dwadzieścia ton – figura Sfinksa. Niewiele osób jednak wie, że jest to miejsce spoczynku dwóch mężczyzn. Prócz autora Portretu Doriana Graya spoczywa tam właśnie on, Robert Ross, pierwszy kochanek i wierny przyjaciel – który wcześniej, planując własne miejsce pochówku, poprosił rzeźbiarza, by ten uwzględnił w projekcie wnękę, w której można by umieścić jego prochy. Ross umiera w 1918 roku.

[102] T. Borowski, Umarli i żywi, [w:] tegoż, Na przedpolu, Warszawa 1952, s. 54.

[103] E. Fromm, Anatomia ludzkiej destrukcyjności, przeł. J. Karłowski, Warszawa 2001, s. 372.

Redaktor prowadzący: Jakub Orzeszek

Projekt graficzny i typograficzny: Zuzanna Leśniak

Projekt okładki: Zuzanna Leśniak

Korekta: Helena Hejman

© by Karol Gromek

© by Marcelina Obarska

© by wydawnictwo słowo/obraz terytoria

wydawnictwo słowo/obraz terytoria

80-246 Gdańsk, ul. Pniewskiego 4/1

tel. (58) 345 47 07

e-mail: slowo@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

Gdańsk 2023

ISBN 978-83-8325-025-0