REDAKCJA Yael Bartana (redaktorka artystyczna), Magdalena Błędowska, Kinga Dunin, Jakub Dymek, Maciej Gdula, Maciej Kropiwnicki, Julian Kutyła (wicenaczelny), Sławomir Sierakowski (redaktor naczelny), Michał Sutowski, Artur Żmijewski (redaktor artystyczny)

ZESPÓŁ Agata Araszkiewicz, Michał Bilewicz, Sławek Blichiewicz, Katarzyna Błahuta, Zygmunt Borawski, Michał Borucki, Jakub Bożek, Marcin Chałupka, Anna Cieplak, Vendula Czabak, Borys Cymbrowski, Anna Delick (Sztokholm), Paweł Demirski, Agata Diduszko-Zyglewska, Karol Domański, Martyna Dominiak, Cveta Dymitrova, Joanna Erbel, Katarzyna Fidos, Bartosz Frąckowiak, Maciej Gdula, Dorota Głażewska, Sylwia Goławska, Katarzyna Górna, Agnieszka Graff, Agnieszka Grzybek, Clara Ianni, Izabela Jasińska, Adam Jelonek, Marcin Kaliński, Jaś Kapela, Tomasz Kitliński, Maria Klaman, Małgorzata Kowalska, Karolina Krasuska, Dawid Krawczyk, Pat Kulka, Łukasz Kuźma, Adam Leszczyński, Jarosław Lipszyc, Sebastian Liszka, Małgorzata Łukomska, Magda Majewska, Jakub Majmurek, Adam Mazur, Dorota Mieszek, Kuba Mikurda, Bartłomiej Modzelewski, Paweł Mościcki, Witold Mrozek, Agnieszka Muras, Maciej Nowak, Dorota Olko, Adam Ostolski, Joanna Ostrowska, Janusz Ostrowski, Magdalena Ozimek, Paweł Pieniążek, Anna Pluta, Konrad Pustoła, Michał Pytlik, Magda Raczyńska, Joanna Rajkowska, Przemysław Sadura, Natalia Sawka, Michał Schmidt, Jan Smoleński, Andreas Stadler, Tomasz Stawiszyński, Beata Stępień, Kinga Stańczuk, Agnieszka Sterne, Igor Stokfiszewski, Monika Strzępka, Jakub Szafrański, Agata Szczęśniak, Kazimiera Szczuka, Barbara Szelewa, Jakub Szestowicki, Eliza Szybowicz, Magdalena Środa, Olga Tokarczuk, Krzysztof Tomasik, Justyna Turkowska, Karolina Walęcik, Patryk Walaszkowski, Błażej Warkocki, Zofia Waślicka, Agnieszka Wiśniewska, Katarzyna Wojciechowska, Joanna Wowrzeczka, Dominika Wróblewska, Wawrzyniec Zakrzewski, Agnieszka Ziółkowska, Wojtek Zrałek-Kossakowski

KOORDYNATORKA KLUBÓW KRYTYKI POLITYCZNEJ Agnieszka Wiśniewska

LOKALNI KOORDYNATORZY KLUBÓW KP: BIAŁYSTOK: Łukasz Kuźma, BERLIN: Marta Madej, Taina Mansani, BYTOM: Stanisław Ruksza, CIESZYN: Joanna Wowrzeczka, CZĘSTOCHOWA: Marta Frej, Tomasz Kosiński, GNIEZNO: Paweł Bartkowiak, Kamila Kasprzak, KALISZ: Mikołaj Pancewicz, KIJÓW: Oleksij Radynski, Wasyl Czerepanyn, KOSZALIN: Magda Młynarczyk, KRAKÓW: Weronika Śmigielska, Krzysztof Juruś, LUBLIN: Rafał Czekaj, Agnieszka Ziętek, ŁÓDŹ: Joanna Filipczak-Zaród, OPOLE: Szymon Pytlik, OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI: Monika Pastuszko, SZYDŁOWIEC: Inga Pytka-Sobutka, TORUŃ: Monika Szlosek, TRÓJMIASTO: Elżbieta Rutkowska, WROCŁAW: Dawid Krawczyk

KOREKTA Urszula Roman

OKŁADKA Katarzyna Błahuta

LAYOUT na podstawie projektu Mario Lombardo – Katarzyna Błahuta

SKŁAD I ŁAMANIE Le Że

WYDAWCA Wydawnictwo Krytyki Politycznej / Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego

ZARZĄD STOWARZYSZENIA Sławomir Sierakowski (prezes), Michał Borucki,

Dorota Głażewska (dyrektor finansowy), Maciej Kropiwnicki

ADRES Krytyka Polityczna, ul. Foksal 16, p. II, 00–372 Warszawa, tel. (+ 48 22) 505 66 90,

E-MAIL redakcja@krytykapolityczna.pl

Wydawanie pisma „Krytyka Polityczna” dofinansowane jest ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Supported by grant from the Open Society Foundations.

Drodzy Czytelnicy!

Zachęcamy do wsparcia naszych działań, z góry dziękujemy za pomoc! Darowizny można przekazać, dokonując dobrowolnych wpłat na konto: Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego, Bank DnB NORD Polska S.A. IIIO/Warszawa 92 1370 1037 0000 1701 4446 9300. Tytuł przelewu powinien brzmieć: „Darowizna na rzecz Stowarzyszenia im. Stanisława Brzozowskiego”. Informujemy, że nie prowadzimy prenumeraty redakcyjnej.

www.krytykapolityczna.pl www.dziennikopinii.pl

SKŁAD WERSJI ELEKTRONICZNEJ Tomasz Szymański

konwersja.virtualo.pl

MICHAŁ SUTOWSKI: Już kilka lat temu wieszczył Pan, że w Polsce nastąpi rewolucja konserwatywna. Czy musiało do tego dojść? Tylko proszę nie mówić, że widać musiało, skoro doszło…

ANDRZEJ LEDER: W pewnym sensie musiało. Zostawiając na boku kwestie doraźne, takie jak na przykład katastrofalna kampania wyborcza prezydenta Komorowskiego czy afera taśmowa, głębokich źródeł niedawnego zwrotu politycznego trzeba szukać w polityce polskiej ostatnich dziesięcioleci, a konkretniej w słabości tak opcji demokratyczno-liberalnej, jak lewicowej w sferze symbolicznej. W to „puste miejsce” weszła wyobraźnia skrajnie tradycjonalistyczna lub nacjonalistyczna. Z mojego punktu widzenia podstawowy problem polega na tym, że lewicowa moralność, lewicowe wartości i w ogóle sposób myślenia zostały w sferze publicznej unicestwione – najsilniejsza partia lewej strony sceny politycznej, czyli SLD, ze względu na elektorat i wrażliwość faktycznie lewicową partią nie była. Elektorat SLD miał w dużej części poglądy podobne do elektoratu PiS, różniła go od tego ostatniego przede wszystkim biografia. Zaś elity SLD są w gruncie rzeczy liberalne. Spodziewanie się po spadkobiercach PZPR lewicowości zawsze było ułudą.

W poważniejszym sensie za to, że lewica jest dziś praktycznie niereprezentowana politycznie, odpowiedzialne są jednak przede wszystkim środowiska opozycji demokratycznej z okresu PRL. Po 1968 roku, zbierając się po klęsce, która wynikła ze społecznej izolacji, zdając sobie sprawę z własnej słabości i wreszcie last but not least urażone społeczną nośnością haseł antysemickich, doszły do wniosku, że bez sojuszu z Kościołem nie da się zneutralizować nacjonalizmu i uzyskać masowego poparcia. Zdecydowały się więc na ten sojusz. On osłaniał środowiska opozycji i legitymizował wobec „ludu”, a za to one oddały Kościołowi sferę moralności…

Chodzi Panu o tak zwany wielki zwrot opisany przez Dariusza Gawina?¹

Tak, choć przypisuję temu procesowi inny znak wartościujący. Sojusz „lewicy laickiej” z Kościołem był ruchem w tamtej sytuacji zrozumiałym na poziomie taktyki politycznej, ale towarzyszyła mu kapitulacja w obszarze podstawowych wartości, wizji człowieka i świata. Lewica przestała wówczas być lewicą. Pewien przykład, do którego często wracam: to pod koniec lat 70. w dyskursie zadomowił się idiom „dziecka poczętego”, które jest człowiekiem, więc prawna ochrona jego życia musi być absolutna. Nie spotkało się to wówczas z żadną poważną polemiką.

Wykład teoretyczny tego zwrotu stanowiła książka Kościół, lewica, dialog Adama Michnika, którą czasem nazywa się dziś Kościół, liberałowie, dialog. To moment o głębokich i złych, w moim przekonaniu, konsekwencjach. Jego długofalowy efekt jest taki, że w Polsce demokratycznej masową mobilizację w polityce przez cały czas prowadziła – w imię swoich wartości, katolickich czy narodowych – prawie wyłącznie prawica, a nie lewica. W największym skrócie to właśnie powoduje, że do niezadowolonych, przegranych czy skrzywdzonych – realnie i subiektywnie – dociera dziś retoryka „narodowo-socjalna”, a nie „socjalna”. Oczywiście liberałowie mają z zasady małe możliwości mobilizacji takich klas społecznych, choć naszej liberalnej chadecji, czyli PO, i tak stosunkowo długo udawało się utrzymać wysokie poparcie. Dziś jednak jej potencjał się wyczerpał, a do tego skala mobilizacji jej przeciwników, którzy reprezentują dziś opcję „narodowo-socjalną”, jest nieporównanie większa niż na przykład dziesięć lat temu. Między innymi dlatego, że dokonało się „wydarzenie zmieniające historię”, coś w zasadzie niemożliwego – katastrofa smoleńska. To zdaniem części społeczeństwa unicestwiło „pakt demokratyczny”, czyli założenie, że walka polityczna ma pewne granice.

Jeszcze jedna sprawa, używając pojęcia „opcja narodowo-socjalna”, mam świadomość, że niekoniecznie będzie ona prowadzić lewicową czy faktycznie solidarnościową politykę społeczną; zgadzam się tutaj z Edwinem Bendykiem, że projektowany przez PiS model to raczej narodowy kapitalizm oligarchiczny.

O wyczerpaniu się projektu politycznego III RP mówiono w 2005 roku, w związku z wypełnieniem planów integracji z UE i NATO, ale wówczas po PiS-owskim interludium do władzy doszła PO. Czy projekt „ciepłej wody w kranie” wyczerpał się trwale?

Musimy pamiętać, że w kontynentalnej tradycji politycznej czysto liberalne projekty zazwyczaj się nie udają – powojenne rządy w Europie to głównie rządy różnych wariantów solidaryzmu społecznego, chadeckiego bądź socjaldemokratycznego. Ich logika polegała na tym, że ci, którym się udało, robią wszystko, aby ci, którym się nie udało, zbytnio się nie zradykalizowali. Na południu szło to raczej w stronę socjalistyczną, na północy raczej w kierunku prawicowym. Tymczasem nadwiślańskim liberałom nie przyszło do głowy, że to jest w ogóle istotne! Co prawda w ostatnim roku rząd premier Ewy Kopacz razem z PO ewoluowały w stronę partii umiarkowanie socjaldemokratycznej…

Naprawdę?!

Mimo silnego w tej partii nurtu konserwatywnego realne decyzje – od finansowania in vitro po zmiany w polityce edukacyjnej – zmierzały właśnie w tym kierunku, oczywiście to była socjaldemokracja na warunki naszego społeczeństwa. Tyle że to był ostatni rok, a przez poprzednie siedem lat dominowała polityka liberalna, na którą niemal nigdzie w Europie nie ma dziś jawnego przyzwolenia. A polityce tej towarzyszyły jeszcze skrajne, głęboko niesprawiedliwe praktyki społeczne – niszczenie związków zawodowych, wyrzucanie lokatorów i tak dalej.

Liberałowie zaprotestują – a co z kontrreformą OFE?

Pewne pragmatyczne czy niedoktrynalne posunięcia tamtego rządu nie zmieniają tego, że przez wiele lat działał on bez świadomości, jak ważną sprawą jest społeczny solidaryzm. Innym i bliskim mi przykładem jest polityka wobec szkół wyższych: uczelnie miały się ścigać w produkcji elit, a presja na efektywność wymuszała zaniedbanie funkcji społecznej uniwersytetów; efektem tego był trwający przynajmniej przez ostatnie dwa lata konflikt środowiska akademickiego z PO, która na sam koniec rządów zdążyła jeszcze zlikwidować publiczne finansowanie pism naukowych. Ale problem nie ograniczał się do uczelni – weźmy kwestię podniesienia wieku emerytalnego, wprowadzonego bez konsensusu ze związkami, pacyfikację Komisji Trójstronnej, degradację ochrony pracy czy służbę zdrowia, gdzie dość konsekwentnie prowadzono pełzającą komercjalizację. To wszystko spowodowało ogromne rozczarowanie rządami PO i stąd też wziął się zwrot w stronę czegoś – retorycznie przynajmniej – bardziej socjalnego. Kopacz próbowała jeszcze trochę zmienić oblicze, podjąć część haseł społecznych, jak choćby „wyższe płace”, ale na prawdziwe przegrupowanie było już za późno.

No dobrze, to wiemy, dlaczego przegrała PO. Ale co ma do tego Kościół, lewica, dialog?

I tu wchodzimy na głębszy poziom. Nasze społeczeństwo od lat 90. przechodzi poważny kryzys, którego esencją jest to wyśmiewane pytanie: „Jak żyć?”. Nie znaleźliśmy dobrego modelu społeczeństwa funkcjonującego w warunkach kapitalizmu, który z takim impetem wjechał do Polski w latach 90. Transformacja kapitalistyczna – nie tylko przejście od socjalizmu, ale w ogóle zmiana społeczna, jaką zawsze niesie ten system – produkuje mnóstwo kryzysowych sytuacji, zwłaszcza w społeczeństwie konserwatywnym, a przynajmniej dość tradycyjnym w swoim sposobie funkcjonowania. Obserwowany dziś zwrot młodzieży ku prawicy i wspólnotowej retoryce połączonej z eksponowanym poczuciem „bycia zdradzonym” wynika moim zdaniem z tego, że pokolenie dorastające w latach 90. i pierwszej dekadzie lat 2000 zostało porzucone, na swój sposób „zdradzone” przez dorosłych. Aktywni rzucili się na główkę w wolny rynek, jedni z entuzjazmu, inni – z przerażenia, ale wszyscy raczej nieprzytomnie. I potem zarówno ci, którzy pracowali w bankach i korporacjach, jak i ci, którzy przechodzili ze szczęk do małych sklepów, byli zajęci wszystkim, tylko nie zapewnieniem realnego oparcia dorastającym młodym ludziom. A ci, którym się nie udało, kapitalistyczni „nieudacznicy”, też nie mogli być dla młodych żadnym oparciem ani autorytetem. Do tego po roku 2004 spora część z nich po prostu wyjechała na wyspy czy do Niemiec.

To nie jest tylko polska historia, w czasie każdej rewolucji kapitalistycznej rodzina przeżywa kryzys, u nas nastąpił on w latach 90.

Mówi Pan o społeczeństwie tradycyjnym, któremu jak grom z jasnego nieba na głowę spadł kapitalizm. Czy nie ma Pan jednak wrażenia, że pod pewnymi względami społeczeństwo w okresie PRL było mniej konserwatywne? Na przykład w kwestii stosunku do aborcji?

Deklarowane przez ludzi poglądy na taki temat jak aborcja są mocno związane z funkcjonowaniem prawa i polityką władzy, wreszcie zależą w dużym stopniu od nawyku społecznego. Jeżeli ten nawyk nie jest usankcjonowany jakąś głębszą legitymizacją moralną, to może zostać łatwo zakwestionowany, kiedy zmieni się prawo i polityka władzy. I tak właśnie było z kwestiami obyczajowymi, które odziedziczono po PRL. Tamto państwo w niektórych sferach – bo przecież nie w sferze praw mniejszości seksualnych czy praw dzieci – bywało liberalne, ale przez fakt oddania sfery moralności rodzinnej Kościołowi w latach 70. ówczesna modernizacja obyczajowa miała słabą legitymizację. No i pamiętajmy, że obyczajowa swoboda PRL była płytko zakorzeniona – wpierw panował purytanizm Gomułki, potem – kościelna „czystość”. I niemal żadnego innego dyskursu, poza wysepkami kontrkultury…

Bo były do załatwienia sprawy ważne i pilne?

Sądzę, że nie chodzi o jakąś „obiektywną” ważność, tylko raczej o wybory strategii i interesów politycznych. W latach 70. miejska klasa średnia potrzebowała sojuszu z Kościołem, żeby wywalczyć demokrację liberalną. Kiedy po 1989 roku zdobyła władzę polityczną, nadal bała się sporu z Kościołem, bo on mógł hamować integrację z Zachodem. Konsekwencje tego zaniechania zbieramy do dziś. Musimy też pamiętać, że kwestia deklarowanych poglądów nie ma bezpośredniego przełożenia na praktyki społeczne – przecież w Polsce kobiety masowo dokonują aborcji, na pewno częściej niż w Szwecji czy Francji, gdzie ten zabieg jest dozwolony. I w Polsce wykonują je lekarze, którzy oficjalnie powołują się na klauzulę sumienia. Mówię o tym, bo wprawdzie praktyka obyczajowa społeczeństwa polskiego wcale nie musi być bardzo konserwatywna, ale ważne jest jednak to, co legitymizowane przez dyskurs publiczny.

A dlaczego „podziemna”, ale zarazem powszechna praktyka społeczna nie przekłada się – przez tyle już lat – na język moralności publicznej?

W polskim społeczeństwie bardzo powszechne jest coś, co nazywa się czasem „podwójnym myśleniem”, a co ja nazwałbym po prostu społeczną obłudą. Kategoria „podwójnego myślenia” była wiązana ze społeczeństwem zsowietyzowanym, ale moim zdaniem to nie było związane tylko z ideologią, raczej z przebiegiem procesów historycznych w Europie Wschodniej, w tym – w Polsce. Podstawowy problem wiąże się z tym, że dyskurs prywatny i dyskurs publiczny są zupełnie różne, odwołują się do innych słowników i rejestrów wrażliwości. Ma to wiele przyczyn, wśród nich klasową genezę zarówno dyskursu publicznego („pańskiego”), jak i tego prywatnego („ludowego”). To zaś ujawnia fakt, że modelem naszego życia społecznego, jego codziennych praktyk, jest amoralny familizm, które to zjawisko zdefiniowano w latach 50. na przykładzie południowych Włoch. Krótko mówiąc, polega to na tym, że podstawową przestrzenią, w której duża część Polaków funkcjonuje, w której realizuje praktyki społeczne, jest klanowo rozumiana rodzina. Na dodatek jest ona wymierzona przeciwko reszcie społeczeństwa, przeciwko innym klanom, a jej partykularny interes realizowany jest kosztem dobra publicznego. To cecha typowa społeczeństw, którym przez długi czas brakowało instytucjonalnej autonomii i zbiorowej podmiotowości. I nie myślę tu tylko o zaborach, ale o wielowiekowej kondycji chłopskiej. Taka podstawowa struktura funkcjonowania jest zarazem bardzo konserwatywna, bo zakłada naturalną nierówność i niemal permanentny konflikt – nie konflikt polityczny, ale klanowy – jako swój modus działania. I kiedy myślimy o przejściu członków takiej struktury do jakiejś szerszej, bardziej pojemnej wspólnoty, to naturalnie będzie nią naród rozumiany w kategoriach etniczno-religijnych; naród to taki wielki klan, zaś religia to właściwie jedyny dostępny język uniwersalny. Duża część polskiego społeczeństwa w takiej strukturze wyszła z PRL, który z kolei zamroził w nas wiele cech społeczeństwa jeszcze XIX-wiecznego.

To dlaczego z sondaży wynika, że ludzie wychowani w PRL łatwiej akceptują odmienność, choćby w przypadku uchodźców z innych kręgów kulturowych?

Młodsze pokolenie socjalizowało się przez agresywny nacjonalizm albo skrajnie egoistyczny liberalizm typu korwinowskiego; oba były odpowiedzią na poczucie opuszczenia z lat 90. i pierwszej dekady XXI wieku. Ich doświadczeniem był kryzys rodziny i całej struktury społecznej. Teraz próbują kompensować to doświadczenie poprzez myślenie w kategoriach zamkniętej wspólnoty albo „indywidualizmu wrogości”. Analogicznie, sądzę, że w przypadku ludzi wychowanych w PRL za większą otwartością czy tolerancją dla odmienności przemawia raczej ich doświadczenie życiowe niż jakaś internacjonalistyczna indoktrynacja. Tak naprawdę przez większość okresu Polski Ludowej nauczanie historii i język propagandy były zorientowane nacjonalistycznie, zwłaszcza antyniemiecko, oczywiście z pewnymi koncesjami na rzecz „postępowych tradycji narodu polskiego”.

Czy to odmienne doświadczenie życiowe różnych pokoleń nie przekłada się też na stosunek do wolnego rynku i solidaryzmu społecznego? O ile to starsze pokolenie głosujące na PiS wiąże naród z solidaryzmem – 500 złotych na dziecko plus wartości patriotyczne – o tyle młodych jeszcze niedawno porywał wolnorynkowy Korwin-Mikke. Paweł Kukiz też posługuje się retoryką antybiurokratyczną.

To prawda, nurty egoizmu społecznego są w młodym pokoleniu bardzo silne, przy czym wyrażają się one na różnych poziomach. Ci, którzy czują się silni indywidualnie, mają skłonność do swoistego darwinizmu, bo mają kapitał…

Kapitał to mają raczej zwolennicy Ryszarda Petru.

…kapitał płynący z poczucia siły, jaką daje wrogość zmieniana w egoizm. Zwolennicy Petru też często byli darwinistami społecznymi, ale w wariancie „eleganckim”, innym niż wyborcy Korwin-Mikkego, bo nieopartym na fundamentalnej wrogości. Teraz zresztą, paradoksalnie, ta sytuacja się zmienia, Nowoczesna staje się partią odpowiedzialności za demokrację. Jest to zatem partia „w drodze”, a że niewątpliwie jest tam wielu przytomnych ludzi, więc sądzę, że gdyby wzięli kiedyś realną odpowiedzialność za państwo, to także ich – podobnie jak kiedyś Platformę w ostatnim okresie – czeka pewna ewolucja w kierunku socjaldemokratycznym.

Rozumiem jednak, że ta uwaga o realnym posiadaniu kapitału dotyczyłaby jakieś formy „fałszywej świadomości” u młodych zwolenników Kukiza czy Korwin-Mikkego. Powiem tak: nie jest tak ważne, czy oni są silni realnie, czy tak im się wydaje, bo o chwilowych wyborach decyduje przecież subiektywne odczucie. Młody człowiek zazwyczaj ma poczucie, że świat stoi przed nim otworem, tylko „starzy” przeszkadzają. Zwłaszcza jeśli tak został wychowany, a ideologia panująca w III RP mu to potwierdzała. Inny odłam tego pokolenia to młodzieżówki PiS czy narodowcy, których zdaniem jakaś wspólnota ma być – ale ma być nasza. W gruncie rzeczy to też ideologia egoizmu, ale przeniesionego z poziomu indywidualnego na etniczny. To znaczy: ja tobie pomogę, więc ty mi pomożesz, ale jemu nie pomożemy. To amoralny familizm przeniesiony na poziom „wszyscy Polacy to jedna rodzina”.

A czy nie jest tak, że najbardziej agresywnymi „indywidualnymi” darwinistami są akurat ci, którzy niekoniecznie mają największy potencjał, by w kapitalistycznej dżungli przetrwać? Zwolennicy PiS o wysokim nieraz kapitale kulturowym, absolwenci wydziałów prawa wybierają raczej opcję „wspólnotową”…

Często bywa i tak, że poziom wrogości i to, jak bardzo negatywnie definiuje się rzeczywistość, jest odwrotnie proporcjonalny do kapitału kulturowego – nie myśli się o tym, co zrobić, tylko kogo pogonić, żeby było dobrze. I jak już ich pogonimy – układ, sitwy, opresyjną biurokrację – to sobie poradzimy indywidualnie. Ale zwróćmy uwagę, że „elegancka” Nowoczesna też nam mówiła, że państwo jest niedobre i niesprawne, a jak je zredukujemy, to będzie i tańsze, i efektywniejsze.

Będzie merytokratyczne, szkoła nie będzie marnować talentów…

A co to są talenty? To przecież forma siły, kapitału… Silni mówią: państwo powinno wspierać młodych zdolnych, a szkoła być nastawioną na kształcenie elit. Powtórzę: wielka grupa społeczna, w dużym stopniu młoda, czuje się porzucona i zdradzona, to zaś wiąże się z głębokim kryzysem codzienności, który nastąpił w latach 90. w momencie wejścia w zglobalizowany rynek, neoliberalny „kapitalizm drobnego druku”, jak nazywa go Andrzej Szahaj². Wiąże się więc z kryzysem codziennych praktyk społecznych i związanych z nimi imaginariów, kryzysem, z którym społeczeństwo średnio sobie poradziło. W imieniu tej grupy kukizowcy mówią: zostaliśmy przez was porzuceni, załatwiacie tylko swoje sprawy, macie nas wszystkich w dupie! No to teraz wam pokażemy!

¹ Dariusz Gawin, Wielki zwrot. Ewolucja lewicy i odrodzenie idei społeczeństwa obywatelskiego 1956–1976, Wydawnictwo Znak, Kraków 2013.

² Andrzej Szahaj, Kapitalizm drobnego druku, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa, Warszawa 2014.