Zeruya Shalev

BÓL

przełożyła Magdalena Sommer

Tytuł oryginału: באכ

Copyright © Zeruya Shalev

Published by arrangement with The Institute for the Translation of Hebrew Literature

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXVI

Copyright © for the Polish translation by Magdalena Sommer, MMXVI

Wydanie I

Warszawa, MMXVI

Rozdział pierwszy

Wrócił, a ona się dziwi, chociaż spodziewała się go latami, wrócił, jakby nigdy nie ustąpił, jakby nie przeżyła bez niego ani jednego dnia, miesiąca, roku, a przecież od tamtej chwili upłynęło dokładnie dziesięć lat.

Miki zapytał przecież:

– Pamiętasz, jaki dzisiaj dzień?

Jakby chodziło o urodziny albo rocznicę ślubu. Wytężyła pamięć – ślub wzięli zimą, poznali się zimą rok wcześniej, w zimie przyszły na świat dzieci, nic godnego uwagi w ich życiu nie wydarzyło się latem, chociaż jest długie i choćby dlatego powinno przyciągać niezliczone wydarzenia. Miki spuścił oczy, wskazując wzrokiem jej biodra, które ku jej niezadowoleniu od tamtej pory stały się szersze, i nieoczekiwanie ból powrócił, a ona sobie przypomniała.

Może zresztą przypomniała sobie wcześniej, a wtedy wrócił ból? Przecież nigdy o tym nie zapomniała, i dlatego nie tyle sobie przypomniała, ile przeniosła się teraz cała do tamtej chwili pośród ognia, wewnątrz coraz wyraźniejszego pęknięcia, do szalejącej burzy paniki i uroczystego paraliżu kompletnej martwoty: nie ćwierkał ani nie przeleciał żaden ptak, nie ryczał wół, serafini nie wznosili modłów, morze nie wystąpiło z brzegów, żywe stworzenia nie wydawały żadnego głosu, cały świat zamarł oniemiały.

Z czasem pojęła, że było tam wszystko poza ciszą, chociaż tylko cisza wryła się jej w pamięć: przyszli do niej niemi aniołowie, którzy bez słów opatrzyli jej rany, odcięte członki płonęły bezdźwięcznie, ich właściciele przypatrywali się im, nie wydając głosu, białe jak śnieg karetki pogotowia sunęły bezgłośnie ulicami, naraz w jej stronę przyfrunęły wąskie uskrzydlone nosze, czyjeś ręce uniosły ją i złożyły na nich, i w chwili, gdy oderwano ją od rozpalonego asfaltu, pojawił się ból.

Urodziła przecież dwoje dzieci, mimo to nie rozpoznała go, gdy objawił się w całej mocy, przebijając środek jej ciała, piłując kości, miażdżąc je na drobny pył, zgniatając mięśnie, wyrywając ścięgna, krusząc tkanki, rozcinając nerwy, znęcając się nad miękką wewnętrzną masą, której nigdy nie poświęcała uwagi, materią, z której zrobiony jest człowiek. Jej zainteresowanie budziły tylko części powyżej szyi, czaszka i schowany w niej mózg, świadomość i inteligencja, myśl i zdolność rozumowania, zdolność wyboru, tożsamość, pamięć, a teraz nie ma nic poza nią i nie ma nic poza nim, poza bólem.

– Co się stało? – zapytał Miki i od razu zreflektował się zawstydzony. – Co za idiota ze mnie. Nie powinienem był ci przypominać.

Oparła się o ścianę przy drzwiach – przecież za chwilę mieli wyjść z domu, każde do swojej pracy – i usiłowała wskazać wzrokiem kuchenne krzesła, a on pospiesznie poszedł do kuchni i przyniósł szklankę wody, ale nie dała rady ująć jej dłonią, która ześlizgnęła się po ścianie.

– Krzesło – poprosiła niewyraźnie, a on przyciągnął jedno z krzeseł, lecz ku jej zdumieniu sam usiadł na nim ciężko, jakby to jego ból napadł znienacka, jakby to on był tam tamtego ranka, dokładnie dziesięć lat temu, gdy potężna fala uderzeniowa wybuchu w pobliskim autobusie wydarła ją z samochodu i rzuciła na asfalt. Prawdę mówiąc, gdyby nie zmiana planów w ostatniej chwili, to on znalazłby się tam zamiast niej, przelatując jak ogromny asteroid w rozżarzonym powietrzu, lądując z głuchym łoskotem wśród ogarniętych płomieniami ciał.

Dlaczego właściwie to nie on odwoził rano dzieci do szkoły jak co dzień? Przypomniała sobie pilny telefon z biura, błąd oprogramowania, usterkę w systemie. Zamierzał odwieźć je mimo wszystko, ale Omer nie był jeszcze ubrany, skakał w piżamie po podwójnym łóżku, a ona nie chciała dopuścić do płaczu i krzyków.

– Daj spokój, ja ich odwiozę – zaproponowała, ale naturalnie nie uniknęli tradycyjnej porannej awantury z Omerem, który zamknął się w ubikacji i nie chciał wyjść, ani łez Almy, która znowu miała spóźnić się przez brata do szkoły, i gdy Iris wyczerpana pożegnała się z dziećmi pod bramą i przyspieszyła, jadąc pod górę hałaśliwą ulicą, chcąc wyminąć autobus na przystanku, jej uszy uderzył najstraszliwszy dźwięk, jaki kiedykolwiek słyszała, a potem zapanowała martwa cisza.

Ogłuszyła ją nie potężna eksplozja – niemal wulkaniczny wyrzut materiału wybuchowego, śrub, gwoździ i wkrętów zmieszanych z trutką na szczury, by rany mocniej krwawiły – lecz inny dźwięk, bardziej dojmujący i potworniejszy, głosy dziesiątków pasażerów autobusu, którzy naraz żegnali się z życiem, łkanie matek, które miały osierocić dzieci, krzyk młodziutkich dziewcząt, które nigdy nie miały dojrzeć, zawodzenie dzieci, które nigdy nie wrócą do domu, płacz mężczyzn rozstających się z żonami, lament miażdżonych ciał, pękającej skóry, nóg, które nigdy nie będą chodzić, rąk, które nie będą obejmować, piękna, które zwiędnie w pyle, ten lament słyszy teraz znowu i zakrywa uszy rękami, gdy ciężko osuwa się na kolana.

– Och, Iris. – On otacza ją ramionami. – Myślałem, że ten koszmar mamy już za sobą.

Ona stara się wyswobodzić z objęć.

– Zaraz mi przejdzie – mówi przez zaciśnięte usta. – Pewnie zrobiłam jakiś niewłaściwy ruch. Wezmę tabletkę i pojadę do pracy.

Ale jak wtedy, każdy ruch rozpada się na dziesiątki mniejszych, każdy kolejny boleśniejszy od poprzedniego, aż nawet jej, chociaż zawsze stara się nad sobą panować, by uchodzić za silną i nie tracić autorytetu, wymyka się głuchy jęk.

Z tyłu za jej plecami zaraz po jęku, który także ją zaskoczył, rozlega się nagle gwałtowne parsknięcie śmiechem, oboje odwracają głowy, patrząc w stronę korytarza, gdzie na końcu w drzwiach swego pokoju stoi ich syn, wysoki i szczupły, potrząsa grzywą włosów opadających na wygolone boki i rży radośnie jak koń:

– Hej, co wy tam wyprawiacie? Co tak na sobie siedzicie? Zachciało się wam zrobić mi małego braciszka?

– Omer, to wcale nie jest zabawne – mówi Iris z przyganą, chociaż obrazek, jaki mu się ukazał, także jej wydaje się śmieszny. – Rozbolała mnie dawna rana, musiałam usiąść.

Omer podchodzi do nich powolnym, niemal tanecznym krokiem, porusza się z gracją, ubrany tylko w cętkowane bokserki, jakim cudem im dwojgu udało się stworzyć tak perfekcyjne ciało?

– Spoko, siedź sobie – rechocze. – Ale dlaczego na tacie? I dlaczego tata też musiał usiąść? Jego też coś rozbolało?

– Jeśli się kogoś kocha, odczuwa się jego ból – odpowiada Miki pouczającym tonem, którego Omer, a w gruncie rzeczy ona także, szczerze nienawidzi, tonem, w którym kryje się przyszła uraza z powodu kolejnych szyderstw syna.

– Omer, podaj mi tabletkę, a właściwie dwie – prosi Iris. – Są w szufladzie w kuchni.

Kiedy połyka szybko środki przeciwbólowe, wydaje się jej, że samą mocą swojej decyzji może przegnać ból na zawsze, by zniknął bezpowrotnie. Bóle nie wracają ot tak, bez przyczyny z taką siłą, to niespotykane. Przecież wszystko wyleczono, pozszywano, ześrubowano, przeszczepiono podczas trzech różnych operacji w tamtym roku, gdy ciągle leżała w szpitalu. W ciągu dziesięciu lat przywykła do tego, że odczuwa pulsowanie bólu podczas zmian pór roku lub po większym wysiłku, nigdy nie odzyskała dawnej sprawności fizycznej, ale nie spodziewała się takiej nowej fali, potężnej, jakby tego ranka wszystko się powtórzyło.

– Omer, pomóż mi – prosi syna, a on podchodzi wciąż rozbawiony i wyciąga szczupłe, silne ramię. Udaje się jej wstać, co prawda musi oprzeć się o ścianę, ale nie podda się. Wyjdzie z domu, dotrze do samochodu, pojedzie do szkoły, będzie sprawnie kierować naradami, odbędzie spotkania, przeprowadzi rozmowy z nowymi nauczycielami, spotka się z urzędniczką z kuratorium, zostanie dłużej, by sprawdzić, jak wyglądają zajęcia w świetlicy, odpisze na wszystkie nagromadzone maile i odpowie na wiadomości, i dopiero po południu, w drodze powrotnej, gdy będzie siedzieć za kierownicą z zaciśniętymi z bólu ustami, znajdzie czas, by zastanowić się nad tym, że Miki został tam na kuchennym krześle przy drzwiach, z głową opartą na rękach także po jej wyjściu, a raczej ucieczce. Jakby przekazała mu swój ból, jakby to jego miednica została zgruchotana tamtego ranka dokładnie dziesięć lat temu, jakby to jego życie zostało przecięte.

W drodze powrotnej do domu, tkwiąc wśród dziesiątków innych pojazdów w pełznącym powoli ruchu ulicznym, przypomina sobie, jak zjawił się zasapany, z zawstydzoną miną przy jej łóżku na oddziale ratunkowym. Nie był pierwszy, ubiegli go na wpół obcy ludzie, do których dotarły szybko rozchodzące się wieści. Odwiedzający przychodzili w odwrotnej kolejności, od najmniej bliskich do najbliższych, siedmioletniego Omera i jedenastoletniej Almy, których przyprowadziła Dafna, jej przyjaciółka, na chwilę przed tym, jak przewieziono ją na salę operacyjną. Kiedy ujrzała ich idących w jej stronę, przypomniała sobie z przerażeniem, że tylko ich zapomniała zawiadomić. Udało jej się nagrać wiadomość na komórkę Mikiego i w domu matki, zakrwawionymi palcami naciskała klawisze, ocierając krew bluzką, zapomniała tylko zadzwonić do szkoły dzieci. Prawdę mówiąc, przez cały czas aż do chwili, gdy zobaczyła, jak podchodzą wystraszeni, ręka w rękę, kompletnie nie pamiętała o ich istnieniu, nie pamiętała, że ta kobieta, która przez moment leciała w powietrzu nad pełną płomieni ulicą, by na koniec uderzyć o jezdnię, jest matką.

W pierwszej chwili ich nie rozpoznała. Podchodzi do niej dziwna para, wyrośnięty chłopiec i drobniutka dziewczynka. On jasny, ona ciemna. On wzburzony, ona oniemiała. Dwa przeciwieństwa kroczą razem, powoli, z powagą, jakby zamierzali złożyć na jej grobie niewidzialny wieniec. Chciała przed nimi uciec, ale przecież była przypięta do łóżka, dlatego tylko leżała z zamkniętymi oczami, aż usłyszała, jak jąkają dwoma głosami: „mamo!”, i była zmuszona natychmiast wziąć się w garść.

– Miałam wielkie szczęście – oznajmiła pogodnym tonem specjalnie dla nich. – Mogło być o wiele gorzej.

– Wolno pani pokazać, że jest pani ciężko – powiedział później jeden z lekarzy. – Nie musi pani nic udawać. Proszę pozwolić im sobie pomóc, w ten sposób nauczą się pokonywać własne trudności.

Ale czuła, że nie może poddać się słabości na ich oczach, dlatego przez wiele długich miesięcy, dopóki rany się nie zagoiły, nie mogła znieść obecności dzieci.

Przypomina sobie, że Alma zawyrokowała chłodno, niemal obojętnie, jakby ustalała oczywisty fakt:

– To wszystko przez Omera. Gdyby nie schował się w ubikacji, wyszlibyśmy z domu wcześniej i w ogóle by cię tam nie było, gdy autobus wyleciał w powietrze.

Omer zaczął wrzeszczeć, kopiąc siostrę i rzucając się:

– Nieprawda! To wszystko przez ciebie! To wszystko dlatego, że chciałaś, żeby mama zrobiła ci doczepiany kok!

Kiedy Miki próbował go przytrzymać i uspokoić, chłopiec nagle wskazał na niego, oświadczając z podejrzliwością, która zwykle cechowała ich stosunki:

– To wszystko przez ciebie!

Możliwe, że dalej oskarżali się nawzajem, jakby chodziło o wydarzenie, które rozegrało się w zamkniętym kręgu rodzinnym, a nie zamach o charakterze nacjonalistycznym, zaplanowany i wykonany przez działaczy organizacji terrorystycznej, którzy w ogóle nie znali ich niewielkiej rodziny, ale wtedy już ją stamtąd zabrano, a jej uwagę odwróciła przerażająca rzeczywistość wielogodzinnej operacji, po niej długich miesięcy rehabilitacji i powrotu do zdrowia, a także nominacja, która czekała na nią na końcu drogi jak szczególna nagroda. Wiedziała, iż niektórzy utrzymywali, że gdyby nie została ranna, nie otrzymałaby w tak młodym wieku stanowiska dyrektorki szkoły, sama niekiedy się nad tym zastanawiała, ale obciążenie było tak ogromne, że nie stać jej było na żadne zbędne myśli. Przeżyła bez nich równo dziesięć lat, ale teraz, gdy parkuje samochód i niepewnym krokiem zmierza w stronę domu, wydaje się jej, jakby właśnie ocknęła się po trwającej dziesięć lat operacji, i dopiero teraz może poświęcić uwagę kwestii poruszonej wtedy przez dzieci, co więcej, zebrała przez ten czas spore doświadczenie, które może pomóc jej orzec, kto naprawdę zawinił.

Rozdział drugi

Winda, z której wchodzi się prosto do mieszkania, chociaż stwarza wrażenie, jakby prowadziła do zwykłej klatki schodowej, przydaje dramatycznego charakteru każdemu przybyciu do domu. Tego wieczoru, gdy rozsuwają się drzwi ze stali nierdzewnej i Iris wchodzi do środka, czuje się przez moment jak gość, nieproszony gość, który pomylił dzień albo godzinę, bo wewnątrz nikt na nią nie czeka. Z niemiłym uczuciem obrzuca spojrzeniem przestronny salon. Przeprowadzili się dalej od centrum miasta, żeby zyskać chociaż parę metrów kwadratowych, osobny pokój dla każdego z dzieci, dużą sypialnię z kątem do pracy, w nijakim bloku mieszkalnym na nowym, pozbawionym wdzięku osiedlu. W efekcie uzyskali więcej prywatności, lecz nie udało się im wypełnić wspólnej przestrzeni. Iris przygląda się uważnie salonowi, dużej kanapie i małej kanapie, dwóm fotelom i stolikowi do kawy stojącemu między nimi, oknom zapraszającym do środka miejski krajobraz z odrobiną pustynnego pyłu, jasnej, schludnej kuchni, gdzie na wyczyszczonej do połysku kuchence stoją dwa garnki, i zastanawia się przez chwilę, czy mieszkają tu prawdziwi ludzie, bo nagle uderza ją, że to miejsce jest puste, że brakuje najważniejszego.

Kwestie wystroju wnętrza nigdy specjalnie jej nie zajmowały, podobnie jak Mikiego – wystarczy, jeśli będzie miło i wygodnie, i żeby był spokój przed oczami. Przecież i tak wracają późno, a po kolacji zjedzonej z dziećmi ona przesiaduje godzinami przy komputerze, koresponduje z nauczycielami i rodzicami, łagodzi konflikty, organizuje spotkania i narady, układa swoje cotygodniowe przesłanie, czy to więc ważne, co położą na podłodze albo jakie meble kupią, najważniejsze, żeby było gdzie złożyć zmęczone ciało.

Drzwi do pokoju Omera otwierają się, ale nie wyłania się stamtąd on, lecz szczupła rudowłosa dziewczyna w obcisłej koszulce i skąpych figach, skrępowana pospiesznie przemyka do ubikacji, a Iris z uczuciem ulgi przygląda się jej wąskiej, giętkiej talii. Dorastanie Omera wiązało się z tyloma obawami, ale teraz wydaje się, że wszystkie podejrzenia okazały się fałszywe, ta dziewczyna jest tego kolejnym dowodem. Kiedy wychodzi z łazienki, Iris stara się rozpoznać jej twarz ukrytą za zasłoną długich włosów, czy widziała ją już kiedyś? W ostatnich miesiącach, kiedy budzi syna rano, z jego łóżka wyłania się czasami jakaś dziewczyna, nawet jeśli na własne oczy widziała, że udał się na spoczynek samotnie, jakby w nocy rozmnożył się przez pączkowanie.

Z zadowoleniem śledzi wzrokiem dziewczynę, która znika w pokoju Omera, i kieruje się do kuchni. Musi koniecznie coś zjeść choćby tylko po to, by móc połknąć kolejną tabletkę. W garnkach na kuchence czeka na nią parujący biały ryż i fasolka w sosie pomarańczowym jak włosy młodej kobiety. Ostatnio zaczęła prosić ich pomoc domową, żeby co jakiś czas coś ugotowała. Omer jest ciągle głodny, a kto miałby siłę stać przy garnkach i gotować po dniu pracy. Jak przyjemnie jest znaleźć na kuchence dwa pełne garnki, uwolnić się od niekończącego się obowiązku żywienia rodziny, ale odkąd jedzenie stało się łatwo osiągalne, wydaje się, że smakuje inaczej, wzmocniło się też jakieś niewyraźne poczucie obcości, jakby była to skromna robotnicza stołówka albo nijaki hotel, wszystko, tylko nie dom.

Co za głupstwa, parska śmiechem, co za głupstwa kotłują się jej w głowie od rana jak śmieci porwane gorącym wiatrem w porze chamsinu. Dom czy nie dom, czy to w ogóle ważne? Najważniejsze, że nie są głodni, najważniejsze, że mają dach nad głową, że mają pracę, że dzieci nie przysparzają większych zmartwień, żeby tylko wreszcie skończyła się ta męka, bo połyka kolejne dwie tabletki w nadziei, że powstrzymają fale bólu. Nadchodzą co jakiś czas jak skurcze, co minutę albo dwie, oplatają ciało, przeszywają miednicę kość po kości. Iris wyciąga się na kanapie z ciężkim westchnieniem. Gorący, nieprzyjemny wiatr początku lata wpada do domu, ale ona czuje chłód, gdy jej kości są tak miażdżone pod skórą. Wydaje się, że za chwilę odłamki rozsypią się niesione wiatrem na wszystkie strony, może wtedy ból wreszcie przejdzie. Zrezygnuje z nich, i nie tylko z nich, zrezygnuje ze wszystkich bolących organów tylko po to, żeby minął, jej ciało stopniowo stanie się puste. Nie może sobie pozwolić, by teraz przerwać, ma listy do napisania, kryzysy do zażegnania, zaraz wstanie i powlecze się do biurka z komputerem, usiądzie, przepasze swe lędźwie. Zastanawia się nad tym wyrażeniem, które najwyraźniej powstało z myślą o niej, bo właśnie tam zaczyna się ból, w rejonie bioder, które dawniej były szczupłe i wąskie jak biodra dziewczyny wchodzącej właśnie do kuchni w cętkowanych bokserkach Omera. Czy w takim razie on pojawi się w jej skąpych figach?

Spod półprzymkniętych powiek zerka na syna z dawną obawą, przecież zawsze był nieprzewidywalny.

– Szanowna pani dyrektor! – woła Omer w jej stronę i nie wiedzieć czemu, salutuje, a Iris zauważa z ulgą, że ma na sobie krótkie spodenki gimnastyczne i jest w świetnym humorze, jeśli tym razem jakieś serce ma zostać złamane, nie będzie to jego serce.

Iris przygląda się młodym ludziom, gdy jedzą, siedząc naprzeciwko siebie, raz po raz dokładając sobie na talerze.

– Dobre! – pomrukują z pełnymi ustami, jakby chwalili się nawzajem, jedzą i chichoczą.

Iris jest zdziwiona, jak niewiele ze sobą rozmawiają. Czy to jej obecność ich ucisza, czy też słowa nie są im potrzebne do okazywania bliskości? Tak bardzo różnią się od nas, myśli. Ja miałam dokładnie tyle lat co Omer dzisiaj, Ejtan był odrobinę starszy i nie przestawaliśmy rozmawiać, a bardzo rzadko się śmialiśmy. Nie mieliśmy wielu powodów do śmiechu, gdy jego mama słabła z każdym dniem. Ejtan, który był jedynakiem, zajmował się nią z oddaniem, godzinami siedział przy jej łóżku w szpitalu, a stamtąd przychodził do domu Iris, wysoki i chudy, z oczami rozjarzonymi smutnym zdziwieniem, a ona go karmiła, pocieszała, koiła swoją miłością.

Co oni w ogóle rozumieją, burzy się, z nagłą niechęcią patrząc na syna i jego dziewczynę, którzy jedzą i śmieją się, siedząc naprzeciw siebie przy stole, zaglądają do lodówki i wracają do stołu z kolejnym przysmakiem.

– Przepyszne – starają się sprecyzować pochwałę, ich palce zbliżają się do siebie, ale nie dotykają.

Iris odwraca wzrok. Dlaczego na widok tego radosnego obrazka ją mdli? A może to nie ma żadnego związku, przecież czuje mdłości od rana. Broń Boże nie życzy źle swojemu synowi, przeciwnie, jest wdzięczna, że zostało mu oszczędzone cierpienie Ejtana i jej cierpienie po tym, jak Ejtan z nią zerwał, bo natychmiast po zakończeniu siedmiu dni żałoby, gdy wyszedł ostatni gość, jeszcze zanim zdążyli pójść na grób, oznajmił chłodno, bez zająknienia, jakby przygotował z góry całą przemowę, że zamierza rozpocząć nowe życie, życie bez bólu, a ona nie może go z nim dzielić.

– To nic osobistego, Irisim – dodał wielkodusznie. – Po prostu mam dosyć tego ciężaru.

Tak jakby to ona go obciążała, choć przecież tylko starała się sprawić, by było mu lżej.

– Zrozum, nie mam jeszcze osiemnastu lat, chcę żyć – powiedział. – Chcę wyrzucić z pamięci ten potworny rok, a ty jesteś jego częścią.

Iris poczuła ogarniającą ją panikę, jeszcze po latach na wspomnienie tej chwili zaczynała drżeć. Jego szczęki pod gładką skórą policzków poruszały się bez najmniejszego wahania.

– Nie rozumiem, to kara za to, że byłam przy tobie, że wspierałam cię przez cały ten rok? – wymamrotała zaszokowana, a on odparł:

– To nie kara, Irisim, rzeczywistość mnie do tego zmusza. Gdybyśmy spotkali się teraz, wszystko byłoby inaczej. Na pewno zakochałbym się w tobie i bylibyśmy razem, ale spotkaliśmy się za wcześnie. Może kiedyś będziemy jeszcze mieć okazję, teraz jednak muszę się ratować.

– Ratować się przede mną? – zapytała zdumiona. – Co ja ci zrobiłam?

On ujął jej dłonie, przez chwilę wydawało się, że jest gotów złożyć jej wyrazy współczucia, smucić się razem z nią z powodu przymusu rzeczywistości, ale natychmiast cofnął swoje współczucie i ręce. Tego nie wybaczyła mu do dzisiaj, Ejtanowi Rozenfeldowi, swojej pierwszej miłości, a w pewnym sensie także ostatniej, bo od tamtego czasu nie udało się jej już nigdy poczuć czegoś tak absolutnego i niebudzącego wątpliwości. Do dzisiaj mu nie wybaczyła, że nie żałował jej ani ich miłości, ani okrutnego rozstania, które im narzucił, bo nawet jeśli było jego zdaniem konieczne, powinien opłakiwać je razem z nią, a nie zostawiać ją w ten sposób, samą z wyrokiem, który na nią wydał, z utratą sensu i treści, nadziei, zaufania, młodości. Strata ta wydawała się jej porównywalna ze stratą matki, jaką poniósł on, i dźwignęła się po niej z wielkim trudem.

– Mamo, co się dzieje? – Omer podchodzi do niej, najwyraźniej znowu jęknęła mimowolnie. – Co tak leżysz jak wór kartofli? Jest jakiś strajk, o którym nie słyszałem?

Ma smukłą klatkę piersiową, gładką i jędrną, także policzki są prawie całkiem gładkie jak kiedyś policzki Ejtana.

– Mój prywatny strajk – odpowiada Iris. – Bardzo mnie boli, przynieś mi tabletkę z szuflady i szklankę wody.

Ma nadzieję, że gdy ból minie, urwą się także wspomnienia. Od lat nie pozwoliła sobie na myśli o Ejtanie, od lat też nie leżała tak bezczynnie. Tymczasem nie zauważyła nawet, że jej syn prawie osiągnął jego wiek. Dziewczyna Omera zerka na nią z tą samą ciekawością, z jaką ona patrzyła na matkę Ejtana, gdy zobaczyła ją pierwszy raz, leżącą na kanapie w salonie ich malutkiego mieszkanka.

Był jedynym synem samotnej matki z amputowaną piersią. Kiedy był mały, jego matka przeszła operację. Iris pamięta zdziwienie w jego oczach na widok idealnej symetrii jej górnej części ciała, gdy po raz pierwszy zdjął jej ubranie. Pamięta także, jak zerkała ukradkiem na dekolt wyblakłej bluzy od piżamy matki Ejtana, gdy siedziała obok niego przy szpitalnym łóżku. Czegoś takiego jak pokryty bliznami krater, który ukazywał się, gdy się do nich pochylała, nie widziała nigdy, niepodobna do niczego, co znała, była także wielka jak księżyc czaszka chwiejąca się na chudej szyi. Lubiła tam przychodzić, gładzić go po wolnej dłoni, gdy drugą trzymał za rękę matkę. Lubiła ciszę szpitalnego oddziału, świętą ciszę toczącej się tam zażartej walki, oczekiwania na cud życia, które zostało odarte z kolejnych warstw, aż zostało tylko drżące, nagie wewnętrzne jądro, przejrzysty bursztyn, który nie chciał się roztopić, esencja egzystencji. Wyobrażała sobie, jak chodzi razem z Ejtanem po lesie więdnących, upadających drzew życia. Skąd mogła wiedzieć, że to oddanie dla niego i dla jego nieszczęścia wzbudzi w nim taką niechęć? Dla niej był to czas świętego posłannictwa, misji, zjednoczenia – byli razem, chłopiec i dziewczyna sami na świecie, starający się zmniejszyć cierpienie. On cierpienie swojej matki, a ona jego.

Przez wiele miesięcy czuła, że tam jest jej prawdziwy dom, przy łóżku tej chorej, dumnej kobiety, że to jest jej prawdziwa rodzina. Nie należy do swojej wymagającej, pełnej pretensji matki, wdowy wojennej, która dawała niewiele, a oczekiwała dużo, ani do braci bliźniaków, którzy urodzili się cztery i pół roku po niej i wypełniali dom zgiełkiem, lecz do nich – do tej subtelnej kobiety, która znosi ból bez słowa, i jej jedynego syna, który jest jej tak oddany. Ale gdyby mniej angażowała się w ich cierpienie, gdyby pilnowała swojej odrębności, nie zostałaby porzucona, bo przecież bardzo szybko dowiedziała się, że absolutne porzucenie to drugie oblicze absolutnego oddania.

Pewnego dnia na początku lata przyszła tam jak zwykle po szkole, niosąc w torbie kwaśne jabłko i torebkę mleka czekoladowego dla niego, ale zanim zdążyła wejść do pokoju, zobaczyła zza parawanu bezwłosą głowę, trzęsącą się z boku na bok z jakimś agresywnym buntem, którego nigdy wcześniej nie zaobserwowała. Ejtan wyszedł na korytarz pobladły i powiedział:

– Przyjdź później, Iris, to niedobry moment.

Stała znieruchomiała w drzwiach, wiedząc, że już tam nie wróci, ale nie mogąc się z nim rozstać.

Zobaczyła dwie pielęgniarki, pospiesznie wchodzące do pokoju, i usłyszała dobiegający stamtąd straszliwy, zwierzęcy charkot, to nie do wiary, że dobywał się z gardła tej subtelnej kobiety. Z nabożnym lękiem śledziła to, co działo się za parawanem, jakby stanęła przed boskim objawieniem, cudownym, nadnaturalnym zjawiskiem, o jakich uczą na lekcjach Biblii, płonący krzak, nadanie Tory, aż jedna z pielęgniarek zamknęła jej drzwi przed nosem i Iris odeszła chwiejnym krokiem, usiadła na ławeczce przy wejściu do szpitala, na skrawku ziemi niczyjej między krainą chorych a krainą zdrowych, i małymi kęsami jadła jabłko, które przyniosła dla niego, aż zapadł wieczór i Ejtan wyszedł zgarbiony z budynku, ze wzrokiem wbitym w popękane płytki placyku przed wejściem. Nie był zaskoczony jej widokiem i poszli powoli we dwójkę, tak jak mieli iść nazajutrz za jej ciałem owiniętym białym całunem, jakby osierociła ich oboje.

Tak samo była nieprzerwanie przy nim w czasie siedmiu dni żałoby, była siedemnastoletnią żoną przyjmującą gości składających kondolencje, nawet swoją matkę i braci. W nocy gładziła go po plecach, aż zasnął, a rano wstawała pierwsza i przygotowywała mieszkanie na nowy dzień. Właściwie w ten sposób wyobrażała sobie ich wspólną przyszłość, jako niekończącą się sziwę, kojący szmer żałoby, bolesny, a niekiedy szczęśliwy, który sprawiał, że wspierali się na sobie nawzajem i wzrastali razem jak dwie sadzonki w jednej doniczce, na jednym podłożu.

To były jej drugie narodziny, jej drugie sieroctwo, postanowiła, że narodzi się i zostanie przy nim sierotą, dlatego będzie jego matką i siostrą, żoną i matką jego dzieci, bo jej młode ciało pragnęło ze wszystkich sił urodzić mu dziecko, dziewczynkę, której nadadzą imię jego matki. Nocami, gdy szlochał przez sen, czuła, jak spomiędzy jej ud wychodzi łysa główka dziecka. Tylko ona będzie mogła ją urodzić na nowo, poprzez nią dać mu znak, tylko ona będzie mogła go pocieszyć, ale gdy sziwa dobiegła końca, okazało się, że została nie tylko sierotą, lecz także wdową, odartą ze wszystkich marzeń.

Spakowała swoje rzeczy do dwóch wielkich worków na śmieci i poszła na przystanek autobusowy nieporuszona, wyprostowana, nie oglądając się za siebie. Wsiadła do autobusu odpowiedniej linii i wysiadła na odpowiednim przystanku, dotarła do domu i położyła się w ubraniu do łóżka, kładąc obok torby z rzeczami. Leżała tam z otwartymi i suchymi oczami do przyjścia matki. Nie odpowiadała na pytania, bo ich nie słyszała, nie reagowała na nieustające błagania, żeby wstała, zjadła coś albo wzięła prysznic. Pod jej suchymi oczami jej ciało skamieniało i pozostało zastygłe w tej samej pozie przez wiele dni.

– Byłam kiedyś sparaliżowana ze smutku – wyznała Mikiemu na krótko przed ślubem. – Przez kilka tygodni leżałam jak sparaliżowana, ale już jest w porządku i to nie wróci.

Miki oczywiście chciał dowiedzieć się czegoś więcej, ale także w tym nie zaspokoiła jego oczekiwań. Tylko jej matka paplała co jakiś czas, ujawniając ten czy inny szczegół, i Iris na próżno wbijała w nią groźne spojrzenia.

– Owszem, miałam kryzys, ale jaka siedemnastolatka nie przeżywa kryzysów miłosnych? – kwitowała, chcąc umniejszyć wartość tego wspomnienia także przed sobą, bardziej skupiając się na nielojalności swojej matki niż na sednie sprawy. Ale jakie było sedno sprawy? Zastanawiała się nad tym co jakiś czas. To, że o mało nie umarła z miłości? Co było bardziej zaskakujące, jej choroba czy wyzdrowienie? Fakt, że ostatecznie udało się jej wybrać na nowo życie, że narodziła się z powrotem pojedyncza i samotna w powoli zapełniającej się pustce?

Kiedy jej córka dojrzewała i przeistaczała się w nastolatkę, w napięciu obserwowała jej życie uczuciowe, obawiając się podobnego kryzysu, ale Almie do dziś wystarczały krótkie, powierzchowne związki, choć także w tym można naturalnie znaleźć powód do zmartwienia, aczkolwiek nie w tej samej mierze. Jej córka nie była zresztą skłonna do zwierzeń, a syn wydawał się rozluźniony i swobodny przy tej dziewczynie chodzącej w jego majtkach, wydaje się, że to zagrożenie nie ziści się w najbliższym czasie, może więc przestać śledzić młodą parę, która krystalizuje się na jej oczach. Tymczasem ból zelżał odrobinę, pozostawiając ją oszołomioną. Wyczuwa go, jak obserwuje ją z oddali, pozwala jej dźwignąć się powoli z kanapy i usiąść przy komputerze jak co wieczór, żeby mogła napisać swoje cotygodniowe przesłanie w dodatku do zawiadomień i zaleceń, pytań i odpowiedzi. O czym napisze dziś wieczorem? Może spróbuje wnieść trochę życia w ostatnie tygodnie tego roku, pomiędzy Dniem Pamięci a świętem Szawuot, w tym pełnym znużenia okresie, który następuje po upływie większej części roku, lecz przed końcem. Okres ten ma decydujące znaczenie, znacznie większe, niż mogłoby się wydawać, bo jeśli coś może jeszcze się zmienić, to zmieni się teraz, w przerwie między pamięcią a odnową.

Przekład: Magdalena Sommer

Redakcja: Anna Adamiak

Korekta: Magdalena Marciniak, Anna Sidorek

Grafika wykorzystana na I stronie okładki: work Wall Dress 2002 © Nelly Agassi & Dvir Gallery

Skład i łamanie: Plus 2 Witold Kuśmierczyk

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-391 Warszawa, al. 3 Maja 12

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-3340-5

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.