Spis treści 

Wprowadzenie

Amnezja historii literatury

W ciągłym ruchu

Underreading i overreading raz jeszcze

Część pierwsza 

„Satelitki” Orzeszkowej

Rozdział 1. (Anty)romanse Walerii Morzkowskiej-Marrené

Pisarka drugorzędna

Fabuły romansowe?

Fabuły antyromansowe?

Fabuły własne

Polska George Sand czy prekursorka somatopoetyki?

Rozdział 2. Józefa Sawicka – prekursorka ideału Nowej Kobiety

Dyrektorowa

Kobieta przejściowa

Od królewny do kopciuszka

Poza tradycją historycznoliteracką

Rozdział 3. Powieść psychologiczna Eugenii Żmijewskiej

Psychologia wieku dorastania

Miłość, pożądanie, molestowanie

Powieść rozwojowa à rebours?

Historia histerii

Dzieje pożycia małżeńskiego

Dola jako nowa Marta

Część druga

Nowe Kobiety albo pornografki

Rozdział 1. Nauczycielki Zofii Niedźwiedzkiej

Nauczycielki w literaturze

Portret zbiorowy

Ewa/Hanna

Nowoczesność jako dojrzałość osobowościowa czy rewolucja obyczajowa?

Nauczycielka jako istota płciowa

Pomiędzy realizmem a modernizmem

Rozdział 2. Emancypacje Heleny Rumiszewskiej w powieści Kazimiery Alberti Ci, którzy przyjdą

Kilka słów o Rumiszewskich

Mała żmijka

Partner

Emancypacje: klasa

Emancypacje: płeć, czyli Nowa Kobieta

Rozdział 3. „Zakazana” miłość Heleny R.

Prefiguracja

Helena i Bogdan

Akt seksualny jako akt macierzyńskiej, altruistycznej kreacji

Akt seksualny jako akt kobiecego pożądania

Kobieta dojrzała

Relacje miłosno-seksualne jako przestrzenie wolności

Część trzecia

Dramatyczne utopie Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej

Rozdział 1. Kochanek Sybilli Thompson – utopia czy dystopia?

„Rekwizyty” nowoczesności

Przypadek Sybilli Thompson

Konflikt pokoleń, czyli romantyczne i… nowoczesne?

Feministyczna utopia/dystopia

Rozdział 2. Baba-Dziwo jako polska Opowieść podręcznej

I. Wprowadzenie

Baba-Dziwo Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej

Opowieść podręcznej Margaret Atwood

Porównanie

II. Mechanizmy zniewolenia

III. Państwa totalitarne

IV. Syndrom Ateny, syndrom królowej pszczół

V. Strategie przetrwania, strategie wyzwolenia

IV. Zakończenie

Rozdział 3. W ludzkim i nie ludzkim świecie Mrówek

W ludzkim i nie ludzkim mrowisku

Transgresje

„Cywilizacja mrowiska”

Od konstruktywizmu do posthumanizmu

Część czwarta

Peryferie emancypacji

Rozdział 1. Clothes studies na przykładzie Dwóch księżyców Marii Kuncewiczowej

Dychotomie

Maska(rada)

Życie i śmierć ubrań

Rozdział 2. Maria Dąbrowska jako geniusz uczucia. O Ludziach stamtąd

Kim są „ludzie stamtąd”?

Nasi odmieńcy

Na wsi

Poza literaturą kobiecą?

Rozdział 3. Z głową w chmurach. Emancypacja Maryśki ze Śląska Marii Wardasówny

Sierotka Marysia

Czytanie jako transgresja

Narzędzia nowoczesnej emancypacji

„W zdrowym ciele, zdrowy duch”

Kobiety wiejskie w literaturze polskiej przełomu XIX i XX wieku

Zakończenie

Summary

Bibliografia

Nota edytorska

Spis nazwisk występujących w książce

Wprowadzenie

Amnezja historii literatury

W drugiej połowie lat 90. ukazało się co najmniej kilka przełomowych dla rozwoju studiów nad pisarstwem kobiet i krytyki feministycznej książek: Kobiety i duch inności Marii Janion (1996), Cudzoziemki. Studia o polskiej prozie kobiecej Grażyny Borkowskiej (1996), Piórem niewieścim. Z problemów prozy kobiecej dwudziestolecia międzywojennego Ewy Kraskowskiej (1999), Ciało, pożądanie, ubranie. O wczesnych powieściach Gabrieli Zapolskiej Krystyny Kłosińskiej (1999), a także rewindykacyjne Kresy w twórczości Włodzimierza Odojewskiego. Próba feministyczna Ingi Iwasiów (1994)1. Dwie z nich, Cudzoziemki oraz Piórem niewieścim, ze względu na swój charakter – szkice poświęcone kobietom autorkom XIX wieku i pierwszej połowy XX wieku – zainicjowały szersze zainteresowanie twórczością mniej znanych, a czasem zapomnianych literatek. Zainspirowały także badaczki i badaczy do nowych odczytań utworów znanych autorek.

Borkowska w Cudzoziemkach koncentruje się zasadniczo na pisarkach znanych i uznanych: Narcyzie Żmichowskiej, Elizie Orzeszkowej, Marii Konopnickiej, Zofii Nałkowskiej oraz Marii Dąbrowskiej. Pierwszy rozdział, poświęcony autorce Chama, badaczka rozpoczyna od przywołania szeregu nazwisk innych prozaiczek przełomu XIX i XX wieku, między innymi Walerii Morzkowskiej-Marrené2, Józefy Sawickiej (pseudonim Ostoja), Cecylii Walewskiej, Józefy Kisielnickiej (pseudonim Esteja) czy Eugenii Żmijewskiej. Zdaniem Borkowskiej wymienione pisarki pozostawały pod wpływem osoby i twórczości Orzeszkowej, ale żadna z nich jej nie dorównywała: „wokół jednej, jasno świecącej gwiazdy, rozmieściły się drobne satelitki”3. Ich utwory reprezentują podobny wzór kobiecego pisarstwa, który rozwijał się po 1863 roku. Badaczka uważa, że pomimo dosyć dobrej pozycji w środowisku literackim i przychylności wielu recenzentów, nie akcentowały one swojej odrębności pisarskiej – poza paroma wyjątkami, na przykład Konopnicką – ani nie kontynuowały drogi wytyczonej przez Żmichowską. Korzystały ze strategii mimikry i naśladowania „obowiązującego sposobu pisania bez świadomych prób zaznaczenia własnej czy grupowej odrębności”4. Realizowały ponadto model samoograniczający, który charakteryzował się powściągliwą ekspresją podmiotu mówiącego, zawężonym zainteresowaniem erotyką oraz konwencją realistyczną5. W podrozdziale Proza drugorzędna, a także w wydanym kilka lat później encyklopedycznym przewodniku Pisarki polskie od średniowiecza do współczesności (2000), Borkowska omawia wybrane utwory wymienionych autorek.

Kraskowska w swojej książce przyjrzała się twórczości Heleny Boguszewskiej, Anieli Gruszeckiej, Elżbiety Szemplińskiej, Marii Kuncewiczowej oraz prozie reportażowej Wandy Melcer, Ireny Krzywickiej i Ewy (Ireny) Szelburg-Zarembiny6. W części wprowadzającej omówiła krytycznoliteracką recepcję pisarstwa kobiet w dwudziestoleciu międzywojennym, kontynuując tym samym zagadnienia podjęte przez Kłosińską w artykule Kobieta autorka z 1995 roku7. Badaczka zauważyła, że lata 1918–1939 przyniosły „bujny rozkwit twórczości literackiej kobiet, w tym zwłaszcza form prozatorskich”8. To właśnie wówczas upowszechniła się kategoria literatury kobiecej, którą – krótko po 1989 roku na łamach „Tekstów Drugich” – poddano problematyzacji, a zarazem krytyce9.

Wydanie Pisarek polskich, wzrastająca pozycja Cudzoziemek oraz Piórem niewieścim w rodzimej krytyce feministycznej i rozwój tych badań, podobnie jak rozwój gender/queer studies, kulturowej teorii literatury, a także coraz większe zainteresowanie szeroko rozumianą historią kobiet (czyli herstorią) sprawiły, że współczesne badaczki i współcześni badacze zaczęli się przyglądać zapomnianym przez historię literatury autorkom (i autorom). Po 2010 roku powstały znaczące monografie, na przykład tom Literatura niewyczerpana. W kręgu mniej znanych twórców literatury polskiej lat 1863–1914 (2014), w którym znajdują się artykuły poświęcone twórczości między innymi Emmy Jeleńskiej-Dmochowskiej, Marii Krzymuskiej-Iwanowskiej (pseudonim Theresita)10, Faustyny Morzyckiej, Marii Jehanne-Wielopolskiej, Marii Szeligi, Amelii Hertzówny i Aliny Świderskiej. Wydany w 2015 roku zbiór „Paląca ciekawość istoty myślącej”. Nauczycielski, guwernantki… i nie tylko (2015) zawiera szkice na temat prozy Morzkowskiej-Marrené, Żmijewskiej czy Zofii Niedźwiedzkiej (pseudonim Bohowityn). W 2019 roku na warszawskiej polonistyce odbyła się konferencja naukowa zatytułowana Przygoda w nieznanym kraju. Rozczytywanie niekanonicznych pisarek XIX wieku, w czasie której prezentowano sylwetki i twórczość Anny Nakwaskiej, Zofii Węgrzyn i Heleny Pajzderskiej (pseudonim Hajota) obok wymienionych już przeze mnie autorek – Jeleńskiej-Dmochowskiej, Krzymuskiej-Iwanowskiej oraz Szeligi. Spośród znanych pisarek XIX wieku i początku wieku XX nowych monograficznych odczytań doczekały się Żmichowska i Orzeszkowa, z mniej znanych – chyba tylko Kisielnicka i Walewska11. Znakomite monografie poświecono autobiografkom i korespondentkom12.

Okres dwudziestolecia międzywojennego wzbudza nieco większe zainteresowanie. Badawczą popularnością cieszy się zwłaszcza Krzywicka13, co w dużej mierze wiąże się z wydanymi jeszcze za życia wspomnieniami Wyznania gorszycielki (1992) opracowanymi przez Agatę Tuszyńską. Wiele publikacji można znaleźć także na temat Melcer, Boguszewskiej, Szelburg-Zarembiny, Kuncewiczowej, Kazimiery Iłłakowiczówny, Gruszeckiej i Szemplińskiej14. W 2011 roku wydano zbiór studiów z antologią Dwudziestolecie mniej znane. O kobietach piszących w latach 1918–1939, w którym badaczki i badacze przywołali nazwiska między innymi Morozowicz-Szczepkowskiej, Janiny Surynowej-Wyczółkowskiej, Herminii Naglerowej oraz Jadwigi Żylińskiej15. W 2014 roku ukazała się książka Agaty Araszkiewicz Zapomniana rewolucja. Rozkwit kobiecego pisarstwa w dwudziestoleciu międzywojennym, która zawiera szkice poświęcone Gruszeckiej i Poli Gojawiczyńskiej, a także Krzywickiej, Melcer i Kuncewiczowej. Trudno jednak zgodzić się z tezą badaczki, że większość omawianych przez nią powieści (poza dylogią Gojawiczyńskiej) jest „dzisiaj zupełnie [wyróżnienie – A.E.B.] zapomniana. Ich autorki, znane, doceniane i nagradzane w dwudziestoleciu, współcześnie pozostają anonimowe i marginalne, nawet dla badaczy literatury polskiej tego okresu”16. Gdyby ograniczyć się tylko do perspektywy feministycznej, do 2014 roku powstało wiele monografii i studiów poświęconych twórczości wymienionych przez Araszkiewicz autorek – część z nich przywołałam powyżej. Analiza bibliografii opracowań dorobku pisarek dwudziestolecia, które często kontynuowały swoją działalność po 1945 roku, pozwala stwierdzić, że ich kolejne książki nie przechodziły bez echa – tak było w przypadku Kuncewiczowej, a w mniejszym stopniu – Krzywickiej i Melcer. Nie wszystkie, z różnych powodów, były tak aktywne jak Kuncewiczowa. Wydaje się, że istotną cezurą zapomnienia jest moment twórczego zamilknięcia, często wyznaczany przez śmierć.

Pogłębione kwerendy biblioteczne pozwalają odkryć, że wiele pisarek (oraz pisarzy) nie zostało całkowicie zapomnianych. Wystarczy przypomnieć książki Agnieszki Baranowskiej poświęcone autorkom (i autorom) okresu Młodej Polski oraz dwudziestolecia międzywojennego. Na początku lat 80. Baranowska w pierwszej ze swoich książek, w Kraju modernistycznego cierpienia (1981), zamieściła sylwetki pisarek i poetek młodopolskich – Ewy Łuskiny, Krzymuskiej-Iwanowskiej, Zofii Trzeszczkowskiej, Marceliny Kulikowskiej oraz Kazimiery Zawistowskiej17. Z kolei Perły i potwory (1986) zawierają szkice na temat Melcer, Boguszewskiej, Iłłakowiczówny, Krzywickiej, Szelburg-Zarembiny i Marii Ukniewskiej. Baranowska nie miała ambicji napisania rozprawy naukowej, chciała jedynie „ocalić od zapomnienia kilka lub kilkanaście postaci charakterystycznych dla tamtych lat”18. We Wstępie do Kraju modernistycznego cierpienia wymieniła trudności, które wiążą się z badaniami twórczości modernistycznej. Z jednej strony dotyczą one estetyki (motanie się między geniuszem a grafomaństwem) i tematyki (ekspresja dramatów duszy i namiętności, melancholii i „newrozy”, niepokoju i lęku, smutku i pesymizmu), z drugiej – uwarunkowań politycznych utrudniających recepcję zachodniej myśli humanistycznej19. Nie można jednak zapominać, że w okresie PRL-u powstało wiele znaczących dla zrozumienia modernizmu i dwudziestolecia międzywojennego prac autorstwa Edwarda Balcerzana, Włodzimierza Boleckiego, Andrzeja Lama, Jerzego Kwiatkowskiego, Marii Podrazy-Kwiatkowskiej, Kazimierza Wyki i innych. Wymieni badacze koncentrowali się bądź na historycznoliterackich syntezach epok, bądź na twórczości męskich autorów, na przykład Leopolda Staffa, Wacława Berenta, Karola Irzykowskiego, Stanisława Wyspiańskiego, Władysława Stanisława Reymonta, Stefana Żeromskiego, Juliana Przybosia, Witolda Gombrowicza, Brunona Schulza, Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego) czy Jarosława Iwaszkiewicza. Niewiele uwagi poświęcano poetkom i pisarkom, za wyjątkiem Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, Nałkowskiej, Dąbrowskiej oraz Kuncewiczowej.

Współczesny rozkwit badań nad pisarstwem kobiet powiązany jest zatem także z transformacją ustrojową 1989 roku, która nie tylko ułatwiła dostęp do osiągnięć naukowych Zachodu (nowe nurty w literaturoznawstwie oraz w naukach społecznych), lecz także – ze względu na rozwój feministycznego dyskursu – sprzyjała zainteresowaniu się twórczością autorek.

W ciągłym ruchu

Ponawiana lektura przewodnika Pisarki polskie, a zwłaszcza książek Borkowskiej i Kraskowskiej, moje wcześniejsze badania nad twórczością Orzeszkowej, Kuncewiczowej, ale także Nałkowskiej20, wzrastająca popularność „lokalnych” pisarek związana z rozwojem geopoetyki wpłynęły na wybór większości bohaterek tej książki: Morzkowskiej-Marrené, Sawickiej, Żmijewskiej, Niedźwiedzkiej, Kuncewiczowej oraz Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, Dąbrowskiej, Kazimiery Alberti i Marii Wardasówny21.

Celem moich studiów jest prezentacja twórczości z jednej strony zapoznanych pisarek przełomu XIX i XX wieku, często – jak zauważyła Borkowska – docenianych przez czytelników i krytyków, takich jak Piotr Chmielowski czy Teodor Jeske-Choiński, z drugiej – mniej znanych utworów autorek zajmujących trwałe miejsce w tradycji historycznoliterackiej22. Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, Kuncewiczowej, Dąbrowskiej nie trzeba przedstawiać na pewno literaturoznawcom, polonistom i maturzystom. Osobną kwestią pozostaje ich obecność w szerszym obiegu czytelniczym. Badania Biblioteki Narodowej po raz ostatni odnotowały nazwisko Marii Rodziewiczówny w 2015 roku, zaś Orzeszkowej – w roku 201623.

Jeśli wysokoartystyczna proza kobiet XIX i XX wieku nie jest przedmiotem zainteresowania przeciętnego czytelnika i przeciętnej czytelniczki – pomijam obowiązkowe lektury i fenomen Rodziewiczówny wzmocniony publikacją biografii Rodziewicz-ówna. Gorąca dusza (2022) autorstwa Emilii Padoł – to co można powiedzieć o tekstach, które nie zyskały takiej kwalifikacji ani takiej popularności jak autorka Dewajtisa? Abstrahując od swoistego kryzysu czytelnictwa, o którym można wnioskować na podstawie badań ogłaszanych przez Bibliotekę Narodową, warto zadać pytanie o to, po co w ogóle czytać te stare książki? A tym bardziej – po co o nich pisać? Trudno byłoby je znaleźć w wielu stacjonarnych bibliotekach, gdyby nie powszechna digitalizacja i dostęp do Biblioteki Cyfrowej Polona.pl24. Większość analizowanych przez mnie utworów nie miała wznowień albo były to wznowienia jeszcze za życia autorek, na przykład Kuncewiczowej czy Wardasówny, przypadającego na okres PRL-u. W tym czasie zostały wydane także Dramaty Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej (1986); wyjątek stanowi Trylogia Żmijewskiej wznowiona w 1990 roku.

Kiedy pod koniec lat 90. Kłosińska przeczytała kilka zapomnianych powieści Gabrieli Zapolskiej (Kaśka Kariatyda, Przedpiekle, Fin-de-siècle’istka) i opublikowała swoje badania w przywołanej już książce, upowszechniła wiedzę o Zapolskiej jako o ciekawej prozaiczce (identyfikowanej przede wszystkim z twórczością dramaturgiczną, zwłaszcza z Moralnością pani Dulskiej), ale także trwale zmieniła jej miejsce w tradycji historycznoliterackiej, nie tylko tej feminocentrycznej. Polemika, którą podjęła z publikacją Kłosińskiej Anna Janicka w książce Sprawa Zapolskiej. Skandale i polemiki (2013), potwierdziła w gruncie rzeczy tę zmianę. Podobne badania i dyskusje modyfikują pole historycznoliterackie, dokonując w nim relokacji (jak w przypadku Zapolskiej) bądź zapełniając puste miejsca, swoiste białe plamy (jak w przypadku Kisielnickiej). Temu właśnie mają służyć studia poświęcone czy to nieznanym autorkom i autorom, czy to nieopisanym zagadnieniom (coraz trudniej zarówno o jedno, jak i drugie), czy to nowemu odczytaniu znanych utworów. Chodzi właśnie o ten ciągły ruch, przemieszczenie, bez którego badania literaturoznawcze nie miałyby sensu.

Tak – jak sądzę – dzieje się w przypadku zaproponowanych przeze mnie lektur – twórczość prezentowanych pisarek niejednokrotnie staje w poprzek utartych konwencji (takich jak romantyzm, realizm, modernizm) i ustalonych sądów. Zawsze, a przynajmniej bardzo często, można znaleźć w niej przejawy tego, co nowatorskie i oryginalne, nowoczesne i nowokobiece czy to w warstwie tematycznej, czy estetycznej. W swojej książce zatem analizuję te aspekty twórczości, ale i biografii autorek, które zapisują możliwości (i wyzwania), jakie daje postaciom kobiecym oraz pisarkom nowoczesna rzeczywistość końca XIX i początku XX wieku, będąca konsekwencją trwających od XVIII wieku przemian cywilizacyjnych, między innymi emancypacji kobiet (stąd kategoria Nowej Kobiety)25 i demokratyzacji społeczeństw europejskich, rozwoju psychologii i medycyny, technicyzacji i urbanizacji. Jednocześnie poszukuję odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim stopniu bohaterki zostały wyposażone w świadomość nowych możliwości. Wydaje się, że nie zawsze strategie literackie starszego pokolenia pisarek (przedstawionych w części pierwszej) miały – jak zauważa Borkowska w Cudzoziemkach – samoograniczający charakter, zwłaszcza w przypadku problematyki erotycznej, a projekt feministyczny – charakter koncyliacyjny.

Chodzi wreszcie o ciągłe przypominanie. Araszkiewicz pisze: „nawet jeśli w końcu niektóre autorki zostały w swej epoce docenione, pamięć historyczna z reguły i to wymazuje”26. Zainteresowanie twórczością wielu spośród wymienionych przeze mnie pisarek ma niejednokrotnie epizodyczny charakter, często są to pojedyncze albo rozproszone w różnych tomach artykuły organizowane wokół przewodniego tematu. Dlatego wybranym autorkom daję przestrzeń w tej książce. Staram się je przeczytać, doczytać, odczytać, nadczytać, choć zdaję sobie sprawę, że moje studia nie wyczerpują wymienionych zagadnień. To zaledwie kilka nazwisk i kilkanaście tekstów literackich, to monografia zbiorowa (jej próba?) – na pewno niejedna z jej bohaterek zasługuje na osobną książkę – próbująca jednak uchwycić i opisać zasygnalizowane przeze mnie problemy.

Underreading i overreading raz jeszcze

Tytułowa formuła „nie(do)czytane” odnosi się bezpośrednio do zaproponowanych przez Nancy K. Miller w słynnych Arachnologiach poetyki „niedoczytanego” (ang. underreading) i praktyki „nadczytywania” (ang. overreading). Zostały one skonstruowane w opozycji do Barthesowej poetyki „już przeczytanego” (fr. déjà lu), która zakłada, że każda nowa książka jest wariacją jakiejś wcześniejszej, w związku z czym „nie istnieje pierwsza lektura”27. Taki model krytyki zależy – zdaniem Miller – „od postawy dominującej, jaką cieszy się pewien postkartezjański podmiot wobec tekstów własnej kultury”28. Dzięki poetyce „niedoczytanego” i praktyce „nadczytywania” możliwe będzie skonstruowanie nowego „przedmiotu lektury, czyli kobiecego pisania”29. Zakłada on czytanie tekstów kobiet autorek tak, jakby jeszcze nigdy nie były czytane (co jest nieraz prawdą ogólną), jakby musiały zostać przeczytane po raz pierwszy.

Koncepcja „niedoczytanego” została spopularyzowana przez Kłosińską po opublikowaniu książki Ciało, pożądanie, ubranie, a także w recenzji tej publikacji, którą Janion ogłosiła na łamach „Gazety Wyborczej” w 2000 roku30.

Miller, konstruując swoją teorię, zwróciła uwagę na to, że kobiety, ze względu na swój submisywny status w patriarchalnej kulturze, miały przez wieki ograniczony dostęp do edukacji i biblioteki (co tyleż dosłownie, jak metaforycznie opisała Virginia Woolf we Własnym pokoju). Dotyczyło to i czytelniczek, i autorek. Dopiero zapoczątkowane pod koniec XVIII wieku procesy modernizacyjne, wymienione przeze mnie wyżej, oraz kulturowe, jak przykładowo rozwój powieści jako gatunku, umożliwiły kobietom szerszy dostęp do lektury31. Dzięki temu mogła się pojawiać profesjonalna kobieta-czytelnik, która – jak dowodzi Kraskowska – „czyta po to, by wzbudzić w sobie i innych podejrzliwość w stosunku do świata-jaki-jest, do wszystkiego, co na mocy nieujawnionych presupozycji przyjmuje się w danej wspólnocie jako oczywiste, naturalne i niepodlegające kwestionowaniu”32. Model takiej lektury zaproponowała w 1978 roku Judith Fetterley w książce o znamiennym tytule The Resisting Reader. Badaczce chodziło o to, aby czytelniczka stała się krytyczna wobec tego, co czyta, nie zgadzała się apriorycznie ze sposobem prezentacji kobiet, ale właśnie opierała się temu33. Co prawda projekt lekturowy Fetterley odnosił się do androtekstów, niemniej jego nośne założenia można wykorzystać w różnych praktykach lekturograficznych obecnych w feministycznej krytyce literackiej. Katarzyna Majbroda, podsumowując swoją krótką historię kobiecego czytelnictwa, pisze: „Emancypacja czytania kobiecego oznaczałaby zatem uprawianie lektury poza traktatami męskich strategii lekturowych”34.

Feministyczna krytyka literacka, upominając się o płeć nie tylko piszącej/piszącego, ale i czytającej/czytającego, zwraca więc uwagę na umowność i zmienność praktyk literaturoznawczych. Dotyczy to historycznego czasu, w którym się te praktyki uprawia, miejsca, klasy, kultury, wreszcie genderu. Zasadnicze cele pozostają jednak niezmienne – chodzi w nich „o ujawnienie relacji władzy w obrębie uniwersum symbolicznego oraz o tworzenie miejsc, w których zaistnieć mogą podmiotowości dotąd marginalizowane lub wręcz wykluczane ze wspólnoty kulturowej”35. Takimi podmiotowościami są ciągle między innymi kobiety i osoby identyfikujące się z kobiecością – autorki, bohaterki, czytelniczki.

1 Do tej listy należałoby dodać Szczeliny istnienia Jolanty Brach-Czainy (1992) oraz Damy, rycerze i feministki. Kobiecy dyskurs emancypacyjny w Polsce Sławomiry Walczewskiej (1999).

2 W literaturze przedmiotu można znaleźć inne formy zapisu nazwisk tej pisarki, takie jak: Waleria Marrené (Morzkowska), Waleria Marrené-Morzkowska. Ze względów chronologicznych – jej pierwszym mężem był Michał Morzkowski – przyjmuję zapis zaproponowany przez Borkowską.

3 Zob. G. Borkowska, Cudzoziemki. Studia o polskiej prozie kobiecej, Warszawa 1996, s. 149.

4 Taż, Strategia mimikry. Literatura kobieca drugiej połowy XIX wieku, w: G. Borkowska, M. Czermińska, U. Phillips, Pisarki polskie od średniowiecza do współczesności. Przewodnik, Gdańsk 2000, s. 70.

5 Zob. G. Borkowska, Cudzoziemki, dz. cyt., s. 160–161. Twórczość powstałą po 1900 roku można opisywać w kategoriach modelu feminizacyjnego (modernistycznego), czyli takiego, który na neutralne zjawiska kulturowe nakłada kategorie seksualne. Zob. tejże, Feminizacja kultury: głębia i powierzchnia. Literatura kobieca w latach 1900–1945, w: Pisarki polskie, dz. cyt., s. 87. Zdaniem badaczki proces feminizacji kultury często na pierwszy plan wydobywa aspekty erotyczne (tamże, s. 116).

6 Pierwszy analityczno-interpretacyjny rozdział poznańska badaczka poświęciła Zofii Nałkowskiej. Jej nazwisko, ze względu na trwałe miejsce autorki Granicy w historii literatury, zasadniczo pomijam – po 1989 roku powstało wiele publikacji proponujących nowe odczytania zwłaszcza obszernej diarystyki Nałkowskiej. Zob. na przykład M. Marszałek, „Życie i papier”. Autobiograficzny projekt Zofii Nałkowskiej „Dzienniki 1899–1954”, Kraków 2003. Międzywojenne reportaże zanalizowała Urszula Glensk (Historie słabych. Reportaż i życie w dwudziestoleciu (1918–1939), Kraków 2014). Obok nazwisk wymienionych przez Kraskowską (Melcer, Krzywicka, Szelburg-Zarembina) badaczka zaprezentowała niefikcjonalną twórczość Boguszewskiej, Kuncewiczowej, Haliny Górskiej, Marii Morskiej i Wandy Woytowicz-Grabińskiej.

7 Zob. K. Kłosińska, Kobieta autorka, „Teksty Drugie” 1995, nr 3–4, s. 87–112. Przedruk w: tejże, Ciało, pożądanie, ubranie, dz. cyt., s. 7–37. Dyskusji wokół literatury kobiecej w okresie międzywojennym przyjrzała się Joanna Krajewska (Spór o literaturę kobiecą w dwudziestoleciu międzywojennym, Poznań 2014).

8 E. Kraskowska, Piórem niewieścim. Z problemów prozy kobiecej dwudziestolecia międzywojennego, Poznań 1999, s. 13.

9 Zob. między innymi: tejże, Kilka uwag na temat powieści kobiecej, „Teksty Drugie” 1993, nr 3–5, s. 259–273; H. Filipowicz, Przeciw literaturze kobiecej, „Teksty Drugie” 1993, nr 3–5, s. 245–258; G. Borkowska, Metafora drożdży. Co to jest literatura/poezja kobieca, „Teksty Drugie” 1995, nr 3–4, s. 31–44.

10 Niektóre źródła podają tylko jedno z nazwisk obydwu pisarek: Emma Jeleńska, Maria Iwanowska.

11 Zob. na przykład: U. Phillips, Narcyza Żmichowska. Feminizm i religia, tłum. K. Bojarska, Warszawa 2009; A.E. Banot, Pokój z widokiem na ogród. Miłosne fantazmaty w prozie Elizy Orzeszkowej, Bielsko-Biała 2011; M. Kreft, Śmierć białych motyli. Eliza Orzeszkowa: biografia, wyobraźnia, idee, Gdańsk 2019; A. Krukowska, Kanon – kobieta – powieść. Wokół twórczości Józefy Kisielnickiej, Szczecin 2010. W 2021 roku na Uniwersytecie Gdańskim została obroniona rozprawa doktorska mgr Lidii Małgorzaty Pawlak, Od dzieciństwa do dorosłości – w kobiecym świecie Cecylii Walewskiej (1859–1940), napisana pod kierunkiem prof. dra hab. Tadeusza Linknera (Gdańsk 2020). Nie znalazłam tej pracy w uniwersyteckim repozytorium.

12 Zob. A. Pekaniec, Czy w tej autobiografii jest kobieta? Kobieca literatura dokumentu osobistego od początku XIX wieku do wybuchu II wojny światowej, Kraków 2013; tejże, Autobiografki. Szkice o literaturze dokumentu osobistego kobiet, Kraków 2020. W najnowszej książce Uskoki i kontynuacje. Literatura kobiet w pierwszych dekadach XX wieku (Kraków 2023) Pekaniec bada twórczość zarówno mniej znanych autorek – Hertzówny, Jadwigi Gamskiej-Łempickiej czy Marii Morozowicz-Szczepkowskiej, jak i Gabrieli Zapolskiej, Nałkowskiej, Zuzanny Ginczanki i Anny Świrszczyńskiej.

13 Zob. między innymi: U. Chowaniec, W poszukiwaniu kobiety. O wczesnych powieściach Ireny Krzywickiej, Kraków 2006; A. Zawiszewska, Życie świadome. O nowoczesnej prozie intelektualnej Ireny Krzywickiej, Szczecin 2010.

14 Zob. na przykład: A. Górnicka-Boratyńska, W poszukiwaniu starszych sióstr. Wanda Melcer – próba portretu, „Teksty Drugie” 1995, nr 3–4, s. 212–233; E. Kruszyńska, Inicjacja w powieściach dla dziewcząt w dwudziestoleciu międzywojennym (na przykładzie powieści Heleny Boguszewskiej „Za zielonym wałem” oraz „Aniela i życie”), w: Z problemów prozy. Powieść inicjacyjna, red. W. Gutowski, E. Owczarz, Toruń 2003, s. 630–639; A. Marchewka, Ślady nieobecności. Poszukiwanie Ireny Szelburg, Kraków 2014; A. Szałagan, Maria Kuncewiczowa – przybliżenia. Szkice biograficzne, Warszawa 2015; A.E. Banot, W rytmie księżyca. Problemy tożsamości kobiecej w twórczości Marii Kuncewiczowej, Bielsko-Biała 2016; L. Marzec, Papiery po Iłłakowiczównie. Archiwum jako przedmiot badań, Warszawa 2022; M. Boniecka, Śmierciopisanie kobiet. O twórczości Anieli Gruszeckiej, „Postscriptum Polonistyczne” 2017, nr 2, s. 163–179; K. Gielarek-Gorczyca, Twórczość literacka i krytyczna Anieli Gruszeckiej, praca doktorska napisana pod kierunkiem dra hab., prof. UR Janusza Pasterskiego, Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów 2019, https://repozytorium.ur.edu.pl/server/api/core/bitstreams/412e84b4-1c54-40b6-8492-19615d537618/content (dostęp: 30.06.2023); O. Soporowska-Wojtczak, Twórczość Elżbiety Szemplińskiej-Sobolewskiej, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Ewy Kraskowskiej, Uniwersytet Adama Mickiewicza, Poznań 2013, https://repozytorium.amu.edu.pl/items/354d28d9-b047-4b5f-b943-d1c6355684a8 (dostęp: 2.11.2023).

15 Nazwiska Herminii Naglerowej oraz Jadwigi Żylińskiej znalazły się między innymi w Pisarkach polskich (dz. cyt., s. 102–103, 130, 132–134). Zob. też L. Marzec, Po kądzieli. Feministyczne pisarstwo Jadwigi Żylińskiej, Poznań 2014.

16 A. Araszkiewicz, Zapomniana rewolucja. Rozkwit kobiecego pisarstwa w dwudziestoleciu międzywojennym, Warszawa 2014, s. 10.

17 A. Baranowska, Kraj modernistycznego cierpienia, Warszawa 1981. Tadeusz Żeleński-Boy prawdopodobnie jako pierwszy przypomniał twórczość młodopolskich poetek (ale i poetów, także tych mniej znanych). Zob. T. Żeleński-Boy, Młoda Polska. Wybór poezji, Wrocław 1939. W swojej antologii zamieścił utwory Maryli Wolskiej, Bronisławy Ostrowskiej, Marii Komornickiej (Piotra Odmieńca Własta), Zawistowskiej, Marii Grossek-Koryckiej, Trzeszczkowskiej (pseudonim Adam M-ski) oraz Nałkowskiej. W latach 60. Jan Zygmunt Jakubowski opublikował zbiór Poetki Młodej Polski (Warszawa 1963), w którym znalazło się osiem innych nazwisk, między innymi Hanna (Anna) Zahorska (pseudonim Savitri). Po 1989 roku została wydana kolejna antologia Poetki przełomu XIX i XX wieku pod redakcją Jadwigi Zacharskiej (Białystok 2000). Obejmuje ona także poetki tworzące w okresie pozytywizmu, na przykład Marię Bartusównę. Badania nad młodopolską poezją kobiet prześledził z kolei Mateusz Skucha w książce Niesytość pragnienia. W kręgu młodopolskiej liryki kobiet, Kraków 2016 (Poetki Młodej Polski – od fin de siècle’u do XXI wieku, s. 13–25).

18 A. Baranowska, Wstęp, w: tejże, Perły i potwory. Szkice o literaturze międzywojennej, Warszawa 1986, s. 5.

19 Zob. tejże, Wstęp, w: tejże, Kraj modernistycznego cierpienia, dz. cyt., s. 5–12.

20 Zob. A.E. Banot, (O)powieści Narcyzy. „Dzienniki 1899–1905” Zofii Nałkowskiej, w: „Tam nasz początek”. Studia o literaturze polskiej pierwszej dekady XX wieku, red. J. Jakóbczyk, Katowice 2006, s. 40–57; tejże, Żyć (z) utraconym księciem. Melancholia w „Kobietach” Zofii Nałkowskiej, melancholia w kobiecie-Zofii Nałkowskiej, Научни трудове на Пловдивския университет „Паисий Хилендарски”, Филология, т. 49, Кн. 1, Сб. Б., Пловдив 2011 (Bułgaria), s. 149–160.

21 O wyłączeniu z moich badań twórczości takich pisarek, jak Zofia Kowerska, Jehanne-Wielopolska, Łuskina i Iwanowska-Krzymuska zadecydowało coś, co nazwałabym badawczym oporem – trudno mi było znaleźć takie kategorie analityczno-interpretacyjne, które pozwalałyby na możliwie oryginalne szkic. Nie oznacza to bynajmniej, że inne badaczki i inni badacze nie napisali lub nie napiszą takich artykułów poświęconych wymienionych autorkom.

22 Z wymienionych względów – braku powszechnej znajomości analizowanych przeze mnie tekstów – zdecydowałam się zamieścić w poszczególnych rozdziałach krótkie streszczenia fabuł.

23 Zob. tabelę 3. Najpoczytniejsi autorzy według liczby czytelników w latach 2015–2022, Biblioteka Narodowa, Stan czytelnictwa książek w Polsce w 2022 roku, s. 10, https://www.bn.org.pl/raporty-bn/stan-czytelnictwa-w-polsce/stan-czytelnictwa-w-polsce-w-2022 (dostęp: 20.09.2023). Rodziewiczówna znalazła się na 20. pozycji, Orzeszkowa – na 25. Spośród polskich klasyków jedynie Henryk Sienkiewicz i Adam Mickiewicz konsekwentnie zajmują miejsca w pierwszej dziesiątce, w drugiej – do roku 2020 – plasował się Bolesław Prus, a do 2019 – Stefan Żeromski.

24 Do powieści Alberti Ci, którzy przyjdą dotarłam dzięki uprzejmości dra Jacka Proszyka i Małgorzaty Koniorczyk.

25 Zasygnalizowane przeze mnie kategorie interpretacyjne, takie jak nowoczesność i Nowa Kobieta, omawiam szerzej w kolejnych rozdziałach monografii.

26 A. Araszkiewicz, Zapomniana rewolucja, dz. cyt., s. 49.

27 Zob. R. Barthes, S/Z, tłum. M.P. Markowski, M. Gołębiewska, Warszawa 1999, s. 24.

28 N.K. Miller, Arachnologie: kobieta, tekst i krytyka, tłum. K. Kłosińska, K. Kłosiński, w: Teorie literatury XX wieku. Antologia, red. A. Burzyńska, M.P. Markowski, Kraków 2006, s. 495.

29 Tamże.

30 Zob. między innymi: M. Janion, Oskubała męskie pawie, „Gazeta Wyborcza” z 8 czerwca 2000 roku, s. 13; Kobiety i literatura. Rozmowa z Krystyną Kłosińską, „Gazeta Uniwersytecka” 2000, nr 11, s. 11. Kategorii „niedoczytanego” użyła także Anna Szawerna-Dyrszka w tytule swojego artykułu poświęconego pisarzom na Litwie po 1863 roku (Nie(do)czytani pisarze na Litwie po powstaniu 1863 r. Przykład Jerzego Laskarysa, w: Literatura niewyczerpana. W kręgu mniej znanych twórców literatury polskiej lat 1863–1914, red. K. Fiołek, Kraków 2014, s. 29).

31 Por. E. Kraskowska, Kobieta jako czytelnik, czytelnik jako kobieta, w: tejże, Czytelnik jako kobieta. Wokół literatury i teorii, Poznań 2007, s. 19–20; K. Majbroda, Feministyczna krytyka literatury w Polsce po 1989 roku. Tekst, dyskurs, poznanie z odmiennej perspektywy, Kraków 2012, s. 266–268. Obydwie badaczki powołują się na książkę Iana Watta, Narodziny powieści. Studia o Defoe’em, Richardsonie i Fieldingu, tłum. A. Kreczmar, Warszawa 1973.

32 Tamże, s. 23.

33 Zob. J. Fetterley, The Resisting Reader. A Feminist Approach to American Fiction, Bloomington 1978. Por. K. Kłosińska, Feministyczna krytyka literacka, Katowice 2010, s. 61–65.

34 K. Majbroda, Feministyczna krytyka literacka, dz. cyt., s. 272.

35 E. Kraskowska, Kobieta jako czytelnik, dz. cyt., s. 11.