UZALEZNIENIA

MEDIALNE

AGNIESZKA OGONOWSKA

UZALEZNIENIA

MEDIALNE

UWARUNKOWANIA

LECZENIE

PROFILAKTYKA

Kraków 2018

Seria Psychologia stosowana

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Wydanie II poszerzone

Recenzent: prof. dr hab. Jacek Pyżalski (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) Redakcja: Iwona Dudzińska

Korekta: Maria Kasza, Magdalena Rząsa Projekt okładki i przygotowanie do druku: Dariusz Piskulak Fotografia na okładce: Andi_Graf (Pixabay) Wykorzystane ilustracje: PantherMedia

© Copyright by Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2021

© Copyright by Agnieszka Ogonowska

ISBN 978-83-65669-82-7

Opracowanie typograficzne: Mateusz Nizianty Wydawnictwo Edukacyjne

Kraków, ul. Wielkotyrnowska 35

www.we.pl | handel@we.pl | 12 638 00 50

Spis treści

Wprowadzenie

7

Rozdział 1: Media i człowiek – charakterystyka i uwarunkowania patologicznych relacji

9

Nowe media. Nowe uzależnienia

11

Istota uzależnienia

19

Uzależnienie medialne. Czym jest? Jakie są podstawowe typy uzależnień?

24

Typy uzależnień behawioralnych (od czynności) 28

Zasoby jednostki i ich wpływ na rozwój i wyjście z nałogu 31

Etapy uzależnienia oraz mechanizmy rządzące nałogowym zachowaniem

39

Objawy uzależnienia u dzieci i młodzieży 42

Patologiczne uzależnienie od mediów jako wynik radzenia sobie z sytuacją stresową

44

Uzależnienia medialne a cechy nowych mediów 47

Źródła atrakcyjności Internetu

50

Uzależnienie i zagrożenie uzależnieniem od Internetu u dzieci i młodzieży

52

Zagrożenia (w) Sieci

61

Potencjalnie uzależniające cechy gier komputerowych 64

Siecioholizm: podstawowe typy i rodzaje patologicznego uzależnienia od Internetu

67

Patologiczny hazard i e-hazard

76

Uzależnienie od telefonu komórkowego/smartfona 79

Podatność na uzależnienia medialne

81

Ambiwalencja. Typy konfliktów wewnętrznych i międzyludzkich a patologiczne wzorce korzystania z mediów 85

Rozdział 2: Leczenie patologicznego korzystania z mediów 89

Terapia poznawczo-behawioralna i dialog motywacyjny.

Wprowadzenie

93

Jak motywować nastolatka do podjęcia terapii?

97

Rola terapeuty w procesie motywacji nastolatka do podjęcia terapii 100

Dialog motywujący w terapii uzależnień 106

Dynamika i fazy procesu zmiany w leczeniu 108

Nawroty i wpadki

111

Myśli automatyczne. Schematy. Zniekształcenia poznawcze 113

Praca z rodziną uzależnionego na przykładzie siecioholizmu 117

Uzależnienia a problem relacji dziecka z jego opiekunami 126

Współuzależnienie

129

Rozdział 3: Profilaktyka patologicznego korzystania z mediów 131

Poziomy i strategie działań profilaktycznych 135

Założenia programu profilaktycznego: analiza podstaw wybranego projektu

142

Przeciwdziałanie Patologicznemu Używaniu Internetu i nadużywaniu komputera przez dzieci i młodzież szkolną: projekt pierwszy

„systemowy”

149

Cele szczegółowe działań profilaktycznych: analiza projektu pierwszego

153

Przewidywane korzyści i rezultaty wynikające z wdrożenia działań profilaktycznych

154

Metody ewaluacji przeprowadzonych działań profilaktycznych 155

Przeciwdziałanie Patologicznemu Używaniu Internetu i nadużywaniu komputera przez dzieci i młodzież szkolną: projekt drugi adresowany do pracowników oświaty

157

Podstawy teoretyczne projektu

159

Zakładane efekty działań profilaktycznych 160

Metody ewaluacji przeprowadzonych działań profilaktycznych 160

Edukacja medialna jako forma profilaktyki uzależnień 162

Zakończenie: w stronę modelu zdrowego życia 169

Bibliografia

173

Wprowadzenie

Oddaję w ręce Czytelników nowe, zaktualizowane i rozszerzone wydanie książki pierwotnie zatytułowanej Uzależnienia medialne, czyli o patologicznym wykorzystaniu mediów. Publikacja ta trafiła na rynek wydawniczy po raz pierwszy w 2014 r. nakładem Wydawnictwa Edukacyjnego w Krakowie. Decyzja o wznowieniu książki była podyktowana kilkoma ważnymi powodami. Po pierwsze, relatywnie szybko wyczerpał

się nakład książki w ilości 1000 egzemplarzy, co świadczy o wzrastają-

cym zainteresowaniu tą problematyką, po wtóre – rozwinęły się same media oraz dynamicznie przyrosła liczba badań empirycznych i studiów teoretycznych dotyczących tytułowej problematyki; po trzecie – autorka książki nadal, przez ostatnie cztery lata, rozwijała w Polsce i za granicą własne badania dotyczące uzależnień medialnych, metod leczenia oraz form profilaktyki. Istotnym czynnikiem było również to, iż w oparciu o tę książkę, a więc z jej aktywnym wykorzystaniem, powstało wiele projektów i działań edukacyjnych (szkoleń, warsztatów, treningów, prelekcji) w Niepublicznym Instytucie Kształcenia Nauczycieli WE w Krakowie oraz w Ośrodku Badań nad Mediami Uniwersytetu Pedagogicznego im.

Komisji Edukacji Narodowej. Spotkania z nauczycielami, rodzicami, pra-cownikami systemu oświaty, psychologami i pedagogami szkolnymi –

7

w kontekście tych działań oraz towarzyszące im konsultacje i działania diagnostyczne – przyniosły autorce wiele korzystnych doświadczeń, które zostały wykorzystane w II wydaniu (za co pragnę Uczestnikom i Uczestniczkom szkoleń, warsztatów i spotkań serdecznie podziękować).

Książka została zatem zaktualizowana o nowe wyniki badań, opisy nowoczesnych form profilaktyki i terapii oraz wskazówki bibliograficzne.

Napisana jest przystępnym językiem, a jej struktura i kompozycja sprzy-ja zarówno lekturze całościowej (do której zachęcam Czytelnika), jak również fragmentarycznej (lektura konkretnego rozdziału). Celem książ-

ki jest przedstawienie uwarunkowań i typów uzależnień medialnych oraz związanych z nimi metod profilaktyki i leczenia. Dotyczy przede wszystkim dzieci i młodzieży szkolnej, choć poczynione w niej ustalenia, np. te dotyczące uwarunkowań uzależnień, mają charakter uniwersalny.

Publikacja ta, podobnie zresztą jak i jej pierwsze wydanie, adreso-wana jest do nauczycieli, wychowawców, rodziców, pedagogów i psychologów szkolnych. To właśnie członkowie tych grup i środowisk wy-chowawczych jako pierwsi mogą zaobserwować niepokojące zmiany w zachowaniach swoich podopiecznych oraz odpowiednio wcześnie na nie zareagować, na tyle wcześnie, by nie doszło do bardziej zaawansowa-nych etapów i dramatycznych skutków nałogu. Adresatami tej publikacji są również studenci psychologii, pedagogiki, nauk o zdrowiu i innych nauk społecznych oraz medycznych, którzy pragną pogłębić swoją wie-dzę związaną z poruszaną tu problematyką.

Serdeczne podziękowania pragnę złożyć moim Kolegom i Koleżan-kom z AGH, Uniwersytetów: Jagiellońskiego i Pedagogicznego, którzy wdrażali ze mną projekty edukacyjne związane z nowymi technologia-mi. Szczególne podziękowania kieruję pod adresem Dyrektora Niepu-blicznego Instytutu Kształcenia Nauczycieli, prof. Bolesława Farona, za wsparcie finansowe i logistyczne w realizacji tych działań, oraz Pre-zesa Wydawnictwa Edukacyjnego w Krakowie. Pani mgr Agacie Żuk dziękuję za promocję obu książek i innych moich publikacji autorskich i wieloautorskich w seriach wydawniczych: „Psychologia stosowana”

oraz „Kultura i Społeczeństwo”, zaś Pani Redaktor Iwonie Dudzińskiej za ich profesjonalną korektę i przygotowanie do druku. Pragnę również podziękować JM Rektorowi prof. Kazimierzowi Karolczakowi i Władzom Uczelni, Prorektorowi ds. Nauczania Prof. Bogusławowi Skowronkowi, 8

Prorektorowi ds. Nauki Mariuszowi Wołosowi oraz Dziekanowi Wydzia-

łu Filologicznego Prof. Piotrowi Borkowi za dofinansowanie wielu tych projektów wydawniczych.

Rozdział 1

Media i człowiek –

charakterystyka

i uwarunkowania

patologicznych relacji

Różne media towarzyszyły rozwojowi istot humanoidalnych. Począt-kowo były to mimowolne odgłosy, a potem intencjonalnie tworzone dźwięki, które stopniowo przemieniły się w język i mowę o charakte-rze symbolicznym i konwencjonalnym, czyli opartym na umowie spo-

łecznej. Znaki wykonane i pozostawione w ludzkich skupiskach, w tym malowidła naskalne, współcześnie przybierają często charakter wir-tualny i schematyczny, jak choćby popularne emotikony i memy lub realny – jak graffiti czy znaki drogowe. Wszystkie wcześniejsze formy komunikacji społecznej spotykane w rozwoju filogenetycznym człowieka obecne są, choć w bardziej zaawansowanej formie, w mediach współczesnych, zarówno tych tradycyjnych – jak książka drukowana, 9

film, sztuka piękna czy użytkowa, jak i w nowych mediach. Te ostatnie są interaktywne i umożliwiają zapośredniczone technologicznie formy komunikacji online. Media wytworzone przez człowieka służyły wymia-nie informacji, ekspresji emocji i uczuć, rejestrowaniu przeszłości i in-dywidualnych doświadczeń i wytwarzaniu więzi międzyludzkiej, w tym międzygeneracyjnej. Współcześnie jednak zaawansowane technologie informacyjno-komunikacyjne często wyzwalają zachowania, które nie służą rozwojowi jednostek i społeczeństw, a wręcz ten rozwój upośle-dzają, prowadząc do utraty zdrowia i życia.

Warto również zwrócić uwagę, iż fraza: „leczenie przez media” ozna-cza w języku polskim zarówno leczenie poprzez media (np. kinotera-pia, filmoterapia, arteterapia, biblioterapia, muzykoterapia itd.) i wtedy określenie to funkcjonuje na zasadzie okolicznika sposobu, jak również leczenie wynikające z faktu uprzedniego korzystania z mediów (np. jak ma to miejsce w kontekście patologicznego użytkowania mediów, np.

gier sieciowych lub telewizji). W tym ostatnim przypadku mamy do czy-nienia z okolicznikiem przyczyny. Niezależnie jednak od prowadzonych na tym gruncie „gier” i analiz językowych (język wszak też jest medium komunikacji) problematyka związków psychologii z mediami wydaje się istotna, zarówno z powodu możliwości, jakie oferuje współczesnemu człowiekowi cywilizacja medialna, jak i zagrożeń z nią związanych, jakim musi on stawić czoła. Rozdział pierwszy został w całości poświęcony tej drugiej kwestii.

Aby przeczytać dalej...

Zapraszamy do księgarni!

Document Outline

Pusta strona