Tytuł oryginału

SOUL MUSIC

Copyright © Terry and Lyn Pratchett 1994

First published by Victor Gollancz Ltd, an imprint of the Orion Publishing Group Ltd, London

Projekt graficzny serii

Zombie Sputnik Corporation

Ilustracja na okładce

Josh Kirby/via Thomas Schlück GmbH

Redakcja

Łucja Grudzińska

Redakcja techniczna

Anna Nieporęcka

Korekta

Jadwiga Przeczek

Łamanie

Grażyna Janecka

ISBN 978-83-7648-036-7

Wydawca

Prószyński Media Sp z o.o.

02-651 Warszawa, ul. Garażowa 7

www.proszynski.pl

Wersja elektroniczna

Skład: Magdalena Wojtas

Korekta: Magdalena Wacławik

HISTORIA

Jest to opowieść o pamięci. I to należy zapamiętać…

…że Śmierć świata Dysku, dla tylko sobie znanych powodów, ocalił kiedyś małą dziewczynkę i zabrał ją do swego domu pomiędzy wymiarami. Pozwolił jej dorosnąć do wieku szesnastu lat, bo wierzył, że z większymi dziećmi łatwiej jest sobie radzić niż z małymi. Co pokazuje, że można być nieśmiertelną antropomorficzną personifikacją i wciąż niczego nie rozumieć…

…że później zatrudnił ucznia zwanego Mortimer, a w skrócie Mort. Mort i Ysabell natychmiast poczuli do siebie głęboką niechęć, a każdy wie, do czego to prowadzi na dłuższą metę. Jako zastępca Mrocznego Kosiarza, Mort okazał się wyjątkowym nieudacznikiem. Stał się przyczyną problemów, które wywołały rozchwianie Rzeczywistości i walkę między nim a Śmiercią, którą Mort przegrał…

…i że, dla tylko sobie znanych powodów, Śmierć oszczędził go i wraz z Ysabell odesłał na świat.

Nikt nie wie, dlaczego Śmierć zaczął przejawiać osobiste zainteresowanie istotami ludzkimi, z którym pracował już od tak dawna. Prawdopodobnie chodzi tu o zwykłą ciekawość. Nawet najskuteczniejszy szczurołap prędzej czy później zaczyna się interesować szczurami. Może obserwować, jak szczury żyją i umierają, rejestrować wszelkie szczegóły szczurzej egzystencji – choć sam nigdy pewnie nie zrozumie, jak to jest, kiedy się biegnie przez labirynt.

Jeśli jednak prawdą jest, że sam akt obserwacji zmienia obiekt, który jest obserwowany¹, tym bardziej prawdą jest, że zmienia obserwatora.

Mort i Ysabell pobrali się.

Mieli dziecko.

Jest to także opowieść o seksie, prochach i muzyce z wykrokiem.

No…

…jedno na trzy to całkiem niezły wynik.

Co prawda to zaledwie trzydzieści trzy procent, ale mogłoby być gorzej.

Gdzie zakończyć?

Ciemna, burzliwa noc. Kareta, już bez koni, przebija rachityczny, bezużyteczny płotek, i koziołkując, spada do wąwozu. Nie zaczepia nawet o wystającą skałę i uderza w wyschnięte koryto rzeki daleko w dole. Rozpada się na kawałki.

Panna Butts nerwowo przerzucała papiery.

Oto praca dziewczynki, lat sześć.

Co robiliśmy na wakacjach: Na wakacjach robiłam to, że byłam u dziadka on ma wielkiego białego Kunia i ogród co jest całkiem Czarny. Zjedliśmy jajko i frytki.

Potem zapala się oliwa w lampach przy karecie i następuje eksplozja. Z ognia wytacza się – ponieważ pewne konwencje obowiązują nawet w tragedii – płonące koło.

I następna kartka, rysunek siedmioletniej dziewczynki. Cały w czerni. Panna Butts pociąga nosem. Nie chodzi o to, że dziewczę miało tylko jedną kredkę. Powszechnie wiadomo, że Quirmska Pensja dla Młodych Panien dysponuje dość kosztownymi kredkami we wszystkich kolorach.

A kiedy ostatni fragment dopala się z trzaskiem, jest tylko cisza.

I patrzący.

Który odwraca się i mówi do kogoś ukrytego w ciemności:

TAK. MOGŁEM COŚ ZROBIĆ.

Po czym odjeżdża.

Panna Butts znowu przerzuciła kartki. Czuła się nieco rozkojarzona i nerwowa – uczucie wspólne wszystkim, którzy mieli do czynienia z tym dziewczęciem. Papier zwykle poprawiał jej humor. Był pewniejszy.

Potem nastąpiła sprawa tego… wypadku.

Panna Butts przekazywała już wcześniej tego typu złe wieści. To ryzyko, z jakim należy się liczyć, kiedy prowadzi się dużą szkołę z internatem. Rodzice wielu dziewcząt wyjeżdżali za granicę w tych czy innych interesach, a owe interesy często były takiego rodzaju, że szansie wysokich zysków towarzyszyła szansa spotkania z niesympatycznymi ludźmi.

Panna Butts wiedziała, jak załatwiać takie sprawy. Rozmowa była bolesna, ale biegła swoim torem. Następował szok i łzy, ale w końcu wszystko się kończyło. Ludzie potrafili sobie z tym radzić. Istniał rodzaj scenariusza, wbudowany w ludzki umysł. Życie płynęło dalej.

Ale to dziecko po prostu siedziało nieruchomo. Właśnie tą jej… grzecznością śmiertelnie przeraziła się panna Butts. Nie była złą kobietą, choć przez całe życie stopniowo wysuszaną nad piecem edukacji; była jednak osobą odpowiedzialną i przestrzegającą tego, co właściwe. Sądziła, że wie, jak powinna przebiegać taka rozmowa, więc niejasno ją irytowało, że nie przebiega.

– Hm… Gdybyś chciała zostać sama i popłakać… – podpowiedziała, starając się pchnąć tę kwestię na właściwe tory.

– Czy to pomoże? – spytała Susan.

Na pewno mnie by pomogło, pomyślała panna Butts…

W tej sytuacji wykrztusiła tylko:

– Zastanawiam się, czy aby na pewno dokładnie zrozumiałaś, co powiedziałam.

Dziecko spojrzało na sufit, jakby rozwiązywało trudny problem algebraiczny.

– Spodziewam się, że zrozumiem.

Jakby już wcześniej wiedziała i jakoś zdążyła się z tym pogodzić. Panna Butts poprosiła nauczycielki, żeby uważnie obserwowały Susan. Oświadczyły, że będzie to trudne, ponieważ…

A teraz ktoś delikatnie zastukał w drzwi gabinetu – jak gdyby tak naprawdę wolał pozostać niedosłyszany. Panna Butts powróciła do chwili obecnej.

– Proszę wejść.

Drzwi się otworzyły.

Susan nigdy nie robiła najmniejszego hałasu. Nauczycielki wspominały o tym. To niesamowite, mówiły. Zawsze znajdowała się przed człowiekiem, kiedy najmniej się tego spodziewał.

– Ach, to ty, Susan. – Wymuszony uśmieszek przemknął po twarzy panny Butts niby nerwowy tik po tarczy zmartwionego, popsutego zegara. – Usiądź, proszę.

– Oczywiście, panno Butts.

Panna Butts przerzuciła papiery.

– Susan…

– Tak, panno Butts?

– Przykro mi to mówić, ale zdaje się, że znów byłaś nieobecna na lekcjach.

– Nie rozumiem, panno Butts.

Dyrektorka pochyliła głowę. Budziło to w niej niejasną irytację na samą siebie, ale… było w tym dziecku coś, co nie dawało się kochać. Naukowo doskonała z przedmiotów, które lubiła, trzeba przyznać… ale na tym koniec. Była doskonała tak, jak diament jest doskonały: same ostre krawędzie i chłód.

– Czy znowu… to robiłaś? – spytała. – Obiecałaś, że skończysz z tym niemądrym zachowaniem.

– Panno Butts…

– Znowu… znowu stawałaś się niewidzialna, tak?

Susan zarumieniła się. Podobnie, choć mniej różowo, zarumieniła się panna Butts. Przecież to niepoważne, myślała. To wbrew rozsądkowi. To… No nie…

Odwróciła głowę i zamknęła oczy.

– Tak, panno Butts? – odezwała się Susan na moment wcześniej, niż panna Butts zdążyła powiedzieć „Susan…”.

Panna Butts zadrżała. To kolejna sprawa, o której wspominały nauczycielki: czasami Susan odpowiadała na pytania, zanim ktoś zdążył je zadać.

Uspokoiła się z wysiłkiem.

– Nadal tam siedzisz, prawda?

– Oczywiście, panno Butts.

Niepoważne…

To żadna niewidzialność, tłumaczyła sobie. Ona po prostu przestaje się rzucać w oczy. Ona… Kto…

Skupiła się. Napisała do siebie notatkę – właśnie na taką okazję. Karteczka była przypięta do teczki.

Przeczytała:

Rozmawiasz z Susan Sto Helit. Nie zapominaj o tym.

– Susan… – spróbowała.

– Tak, panno Butts?

Kiedy panna Butts się koncentrowała, widziała Susan siedzącą tuż przed nią. Z pewnym wysiłkiem słyszała jej głos. Musiała tylko zwalczyć uporczywą skłonność do wiary, że jest w gabinecie sama.

– Niestety, panna Cumber i panna Greggs skarżyły się na ciebie – oznajmiła.

– Zawsze jestem w klasie, panno Butts.

– Domyślam się, że jesteś. Panna Traitor i panna Stamp zapewniają, że widzą cię przez cały czas. – W pokoju nauczycielskim wybuchła nawet kłótnia z tego powodu. – To dlatego, że lubisz logikę i matematykę, a nie lubisz języków i historii?

Panna Butts skupiła uwagę. Dziecko w żaden sposób nie mogło wyjść z gabinetu. Jeśli naprawdę wytężyła słuch, wychwytywała sugestię głosu mówiącego: „Nie wiem, panno Butts”.

– Susan, to naprawdę irytujące, kiedy tak…

Przerwała. Rozejrzała się po gabinecie, a potem zerknęła na karteczkę przypiętą do dokumentów na biurku. Zdawało się, że ją czyta, zrobiła zdziwioną minę, a następnie zmięła notatkę i rzuciła ją do kosza. Sięgnęła po pióro i – popatrzywszy przez chwilę w przestrzeń – zajęła się rachunkami swojej pensji.

Susan odczekała grzecznie jeszcze chwilę, a potem wstała i wyszła cichutko.

Pewne rzeczy muszą się wydarzyć przed innymi. Bogowie grają losami ludzi. Ale najpierw muszą ustawić wszystkie pionki na planszy i po całej swojej siedzibie poszukać kostek. Deszcz padał w niewielkiej, górzystej krainie Llamedos. W Llamedos zawsze padał deszcz. Deszcz był głównym towarem eksportowym tego kraju. Mieli tam nawet kopalnie deszczu.

Bard Imp siedział pod choiną – bardziej z przyzwyczajenia niż w nadziei, że naprawdę znajdzie osłonę. Woda ściekała między igłami i tworzyła strumyki na gałęziach, więc drzewo działało raczej jak koncentrator deszczu. Od czasu do czasu całe deszczowe bryły rozpryskiwały mu się na głowie.

Miał osiemnaście lat, wybitny talent i – w tej chwili – pewne problemy z własnym życiem.

Stroił harfę, swoją cudowną nową harfę, i patrzył na deszcz. Łzy spływały mu po twarzy, mieszały się z kroplami.

Bogowie lubią takich ludzi.

Mówi się, że kogo bogowie chcą zniszczyć, temu najpierw odbierają rozum. W rzeczywistości temu, kogo chcą zniszczyć, bogowie wręczają odpowiednik krótkiej laski z syczącym lontem i napisem „Acme Dynamite Company” na boku. Tak jest ciekawiej i trwa o wiele krócej.

Susan wlokła się korytarzem pachnącym środkami dezynfekcyjnymi. Nie przejmowała się specjalnie, co sobie pomyśli panna Butts. Na ogół nie martwiła się tym, co myślą inni. Nie miała pojęcia, czemu ludzie zapominają o niej, kiedy tylko zechce, ale potem zdawali się zbyt zakłopotani, by poruszać ten temat.

Czasami niektóre nauczycielki miały problemy z dostrzeżeniem jej. I dobrze. Zwykle zabierała do klasy książkę i czytała spokojnie, gdy wokół niej Podstawowe Artykuły Eksportowe Klatchu przytrafiały się innym.

Z pewnością była to piękna harfa. Bardzo rzadko twórcy udaje się stworzyć dzieło tak idealne, że trudno sobie wyobrazić jakąkolwiek poprawkę. Przy harfie twórca nie trudził się ornamentami. Byłyby niemal świętokradztwem.

Była też nowa, co w Llamedos zdarzało się rzadko. Większość harf była stara. Co nie znaczy, że się zużywały. Czasem potrzebowały nowej ramy, szyjki czy strun – ale sama harfa trwała. Starzy bardowie twierdzili, że z wiekiem stają się coraz lepsze, choć starcy często wypowiadają takie tezy, nie dbając o codzienne obserwacje.

Imp szarpnął strunę. Nuta zawisła w powietrzu i rozpłynęła się z wolna. Harfa była nowiutka, błyszcząca, a mimo to dźwięk miała jak dzwon. To wręcz niewyobrażalne, czym może się stać za tysiąc lat.

Ojciec Impa stwierdził, że to śmieć, że przyszłość ryje się w kamieniu, nie w nutach. I tak rozpoczęła się kłótnia.

Potem powiedział jeszcze kilka słów, Imp powiedział kilka słów, a świat stał się nagle miejscem całkiem nowym i nieprzyjaznym, gdyż słów nie da się już cofnąć.

Imp rzekł:

– Na niczym się nie znasz! Jesteś głupim staruchem! Ale ja poświęcę swoje życie muzyce! Pewnego dnia, już niedługo, wszyscy będą mówili, że jestem największym muzykiem na świecie!

Głupie słowa. Tak jakby dowolny bard przejmował się czyjąkolwiek opinią – z wyjątkiem opinii innych bardów, którzy przez całe życie uczyli się, jak słuchać muzyki.

Zostały jednak wypowiedziane. Jeśli słowa wypowiada się z należytą pasją, a bogowie akurat się nudzą, bywa, że cały wszechświat przeformowuje się wokół owych słów. Słowa zawsze miały moc odmieniania świata.

Trzeba uważać, kiedy wypowiada się życzenie. Nigdy nie wiadomo, kto może słuchać.

Albo co, skoro już o tym mowa.

Ponieważ zdarza się, że coś dryfuje akurat wśród wszechświatów, a kilka słów wypowiedzianych przez niewłaściwą osobę w odpowiedniej chwili może sprawić, że zmieni nieco kurs…

Daleko od tego miejsca, w gwarnej metropolii Ankh-Morpork iskry zawirowały przez chwilę w ślepym poza tym murze, a potem…

…był tam sklep. Stary sklep z instrumentami muzycznymi. Nikt nie zauważył jego przybycia. A kiedy już się pojawił, stał w tym miejscu od zawsze.

Śmierć siedział wpatrzony w pustkę, opierając brodę na dłoni.

Albert zbliżył się bardzo ostrożnie.

W chwilach zadumy – a to była właśnie jedna z nich – Śmierć często zdumiewał się, dlaczego jego sługa zawsze kroczy tą samą ścieżką po podłodze.

BO PRZECIEŻ, myślał, ROZWAŻMY SAM ROZMIAR POKOJU…

…który rozciągał się w nieskończoność, a przynajmniej tak blisko nieskończoności, że różnica nie jest istotna. W rzeczywistości miał około mili. To sporo jak na pokój, podczas gdy nieskończoności właściwie nie widać.

Śmierć trochę się zirytował, kiedy już stworzył dom. Czas i przestrzeń to kategorie, którymi się manipuluje, a nie takie, którym należy być posłusznym. Okazało się, że był nieco rozrzutny przy wymiarach pomieszczeń, i zapomniał, żeby uczynić zewnętrze większym od wnętrza. Podobnie było z ogrodem. Kiedy zaczął się trochę bardziej interesować tymi sprawami, uświadomił sobie, jaką rolę przypisują ludzie kolorowi w takich koncepcjach jak – dla przykładu – róże. Śmierć stworzył je czarne. Lubił czerń. Pasowała prawie do wszystkiego. A prędzej czy później pasowała już do wszystkiego bez wyjątku.

Ludzkie istoty, które poznał – a poznał kilka – reagowały na niemożliwe rozmiary pomieszczeń w sposób niezwykły: po prostu je ignorowały.

Weźmy takiego Alberta. Otworzyły się wielkie drzwi, Albert przestąpił próg, ostrożnie balansując spodeczkiem i filiżanką…

…a po chwili był w głębi pokoju, na skraju stosunkowo małego kwadratu dywanu otaczającego biurko Śmierci. Śmierć przestał się zastanawiać, jak sługa pokonuje przestrzeń od drzwi do dywanu, kiedy przyszło mu do głowy, że dla Alberta nie ma tam żadnej przestrzeni…

– Przyniosłem herbatę rumiankową, panie – oznajmił Albert.

HM?

– Panie…

PRZEPRASZAM. ZAMYŚLIŁEM SIĘ. CO TAKIEGO POWIEDZIAŁEŚ?

– Herbata rumiankowa.

MYŚLAŁEM, ŻE TO RODZAJ MYDŁA.

– Można dodawać rumianku do mydła albo to herbaty, panie – wyjaśnił Albert. Był zmartwiony. Zawsze się martwił, kiedy Śmierć zaczynał rozmyślać o sprawach. W dodatku myślał o nich niewłaściwie.

BARDZO UŻYTECZNY. OCZYSZCZA OD ŚRODKA I Z WIERZCHU.

Śmierć wsparł brodę dłońmi i znów się zadumał.

– Panie… – odezwał się po chwili Albert.

HM?

– Wystygnie, jeśli jej nie wypijesz.

ALBERCIE…

– Tak, panie?

ZASTANAWIAŁEM SIĘ…

– Tak?

O CO W TYM WSZYSTKIM CHODZI? TAK NAPRAWDĘ? KIEDY SIĘ PORZĄDNIE ZASTANOWIĆ?

– Och, tego… Trudno powiedzieć, panie.

NIE CHCIAŁEM TEGO ROBIĆ, ALBERCIE. WIESZ PRZECIEŻ. TERAZ ROZUMIEM, CO MIAŁA NA MYŚLI. NIE TYLKO Z TYMI KOLANAMI.

– Kto, panie?

Odpowiedzi nie było.

Albert obejrzał się jeszcze, kiedy dotarł do drzwi. Śmierć znów wpatrywał się w przestrzeń. Nikt nie potrafił tak się wpatrywać jak on.

Nie być widzianą nie stanowiło problemu. Niepokój budziły raczej zjawiska, które wciąż widywała.

To sny. To przecież sny, oczywiście. Susan znała nowoczesne teorie mówiące, że sny to tylko obrazy odrzucane przez mózg katalogujący wydarzenia dnia. Czułaby się jednak pewniej, gdyby wydarzenia dnia kiedykolwiek obejmowały latające białe konie, ogromne mroczne pokoje i dużo czaszek.

Ale to przecież sny. Widywała też inne rzeczy. Na przykład nigdy nikomu nie wspomniała o dziwacznej kobiecie w sypialni, tej nocy, kiedy Rebeka Snell włożyła pod poduszkę ząb, który jej wypadł. Susan patrzyła, jak kobieta wchodzi przez otwarte okno i staje przy łóżku. Przypominała trochę pasterkę i wcale nie budziła lęku, mimo że przechodziła przez meble. Zabrzęczała sakiewka. Rankiem ząb zniknął, a Rebeka była bogatsza o 50-pensową monetę.

Susan nie cierpiała takich historii. Wiedziała, że ludzie psychicznie niestabilni opowiadają dzieciom o Wróżce Zębuszce, ale to jeszcze nie powód, żeby istniała. Coś takiego sugerowało mętne rozumowanie. Nie lubiła mętnego rozumowania, które zresztą w reżimie panny Butts uważano za poważne wykroczenie.

Poza tym nie był to szczególnie okrutny reżim. Panna Eulalia Butts wraz ze swoją koleżanką, panną Delcross, oparły placówkę edukacyjną na zdumiewającym pomyśle, że skoro dziewczęta i tak nie mają nic do roboty, dopóki ktoś ich nie poślubi, równie dobrze mogą się zająć nauką.

Na Dysku działało mnóstwo szkół, ale prowadziły je albo rozmaite Kościoły, albo gildie. Panna Butts nie akceptowała Kościołów z przyczyn logicznych; ubolewała też, że wartość kształcenia dziewcząt uznają jedyne Gildie Złodziei i Szwaczek. Świat tymczasem jest wielki i niebezpieczny; każdemu dziewczęciu przyda się pod suknią dawka solidnej znajomości geometrii i astronomii. Panna Butts bowiem szczerze wierzyła, że nie istnieją zasadnicze różnice między chłopcami a dziewczętami.

Przynajmniej żadne godne wspomnienia.

A w każdym razie nie takie, o jakich wspomniałaby panna Butts.

Wierzyła zatem w zachęcanie powierzonych jej opiece dorastających dziewcząt do logicznego myślenia i zdrowej ciekawości. Działanie takie mądrość każe porównywać do polowania na aligatory w tekturowej łódce, w porze deszczów.

Kiedy na przykład prowadziła pogadankę – z drżącym z emocji, ostrym podbródkiem – na temat zagrożeń czekających poza miastem, trzysta zdrowych, badawczych umysłów uznawało, że 1) trzeba je poznać przy najbliższej okazji. Logiczne myślenie zaś kazało pytać: 2) skąd właściwie panna Butts wie o tych zagrożeniach. A wysokie, zakończone kolcami mury wokół terenów pensji wydawały się całkiem łatwe dla kogoś ze świeżym umysłem wypełnionym trygonometrią i ciałem wyćwiczonym przez zdrową szermierkę, gimnastykę oraz zimne kąpiele. W opisach panny Butts niebezpieczeństwa wydawały się naprawdę ciekawe.

W każdym razie zdarzył się ów incydent z nocnym gościem. Po jakimś czasie Susan uznała, że wszystko to jej się wydawało. Było to jedyne logiczne wytłumaczenie, a z nimi radziła sobie doskonale.

Jak to mówią, każdy czegoś szuka.

Imp szukał miejsca, do którego mógłby wyruszyć.

Wóz drabiniasty, który podwiózł go przez ostatni kawałek, oddalał się z turkotem przez pola.

Imp spojrzał na drogowskaz. Jedno ramię wskazywało drogę do Quirmu, drugie do Ankh-Morpork. Słyszał dosyć, by wiedzieć, że Ankh-Morpork to wielkie miasto, ale zbudowane na iłach, a zatem niezbyt interesujące dla druidów z jego rodziny. Miał przy sobie trzy ankhmorporskie dolary i trochę drobnych. Prawdopodobnie w Ankh-Morpork nie była to duża suma.

O Quirmie nie wiedział nic oprócz tego, że leży na wybrzeżu. Droga do Quirmu nie wyglądała na często uczęszczaną, na drodze do Ankh-Morpork wyryte były głębokie koleiny.

Rozsądek podpowiadał, żeby wyruszyć do Quirmu i zakosztować miejskiego życia, dowiedzieć się czegoś o ludziach z miasta. Dopiero potem można podążyć do Ankh-Morpork, podobno największego miasta na świecie. Rozsądek podpowiadał, żeby znaleźć w Quirmie jakąś pracę i odłożyć trochę pieniędzy. Rozsądek mówił, żeby najpierw nauczyć się chodzić, nim człowiek spróbuje biegać.

Zdrowy rozsądek długo tłumaczył mu to wszystko, więc Imp pewnym krokiem pomaszerował w stronę Ankh-Morpork.

Jeśli chodzi o wygląd, Susan zawsze kojarzyła się innym z dmuchawcem tuż przed zdmuchnięciem. Dziewczęta z pensji ubierały się w luźne, wełniane granatowe sukienki sięgające od szyi do wysokości tuż powyżej kostek – praktyczne, zdrowe i mniej więcej tak atrakcyjne jak deska. Talia znajdowała się w okolicach kolan. Susan zaczynała jednak z wolna wypełniać swoje szkolne ubranie, zgodnie z pradawnymi zasadami, o jakich z wahaniem i niewyraźnie napomykała panna Delcross na lekcjach biologii i higieny. Dziewczęta opuszczały jej zajęcia z niejasnym wrażeniem, że powinny poślubić (Susan wyszła z wrażeniem, że tekturowy szkielet wiszący w kącie na haku wygląda jakoś znajomo).

To jej włosy sprawiały, że ludzie przystawali i oglądali się za nią. Były całkiem białe, z wyjątkem jednego czarnego pasemka. Regulamin pensji nakazywał splatać je w dwa warkocze, miały jednak nienaturalną słonność do rozplatania się i powracania do preferowanej formy, na podobieństwo węży Meduzy².

Miała też znamię… jeśli to było znamię. Ukazywało się tylko wtedy, gdy się rumieniła. Trzy słabe, blade linie pojawiały się wtedy na policzku i wyglądała, jakby ktoś uderzył ją w twarz. Kiedy się złościła – a złościła się często z powodu bezdennej głupoty świata – linie lśniły.

W teorii trwała teraz wokół niej lekcja literatury. Susan nie znosiła literatury. Wolała poczytać dobrą książkę. W tej chwili miała na stoliku otwartą Logikę i paradoks Wolda, i czytała ją, podpierając brodę na dłoniach.

Jednym uchem nasłuchiwała, czym się zajmuje reszta klasy. Chodziło o wiersz na temat żonkili. Najwyraźniej poeta bardzo je lubił.

Susan przyjmowała to ze spokojem. Żyli w wolnym kraju. Ludzie mogli uwielbiać żonkile, jeśli mieli na to ochotę. Nie powinni jednak – w bardzo stanowczej i przemyślanej opinii Susan – zużywać więcej niż jedną stronę, by to powiedzieć.

Jakoś radziła sobie z edukacją. Jednak uważała, że szkoła stale próbuje jej przeszkadzać.

Wokół niej wizja poety była rozbierana na części z użyciem przypadkowych narzędzi.

Kuchnia miała te same gargantuiczne wymiary co reszta domu. Cała armia kucharzy mogłaby się w niej zgubić. Dalsze ściany ginęły w cieniach, a rura od pieca, podtrzymywana w sporych odstępach czarnymi od sadzy łańcuchami i kawałkami brudnego sznura, znikała w mroku jakieś ćwierć mili nad podłogą. W każdym razie tak to wyglądało w oczach obcego przybysza.

Albert spędzał tu czas na niewielkim wykafelkowanym obszarze, dość dużym, by pomieścić kredens, stół i piec. I fotel na biegunach.

– Kiedy człowiek pyta: „O co w tym wszystkim chodzi, tak naprawdę, kiedy się porządnie zastanowić?”, to nie jest z nim dobrze – stwierdził, skręcając papierosa. – Ale nie wiem, co to znaczy, kiedy on to mówi. Znowu ma te swoje humory.

Jedyna poza nim osoba w pomieszczeniu kiwnęła głową. Miała pełne usta.

– Cała ta sprawa z jego córką – mówił Albert. – Znaczy… córka? A potem usłyszał o terminatorach. Nie dał sobie spokoju, dopóki nie wyjechał i nie przyjął kogoś do terminu. Ha! Same kłopoty z tego wyszły. Ty zresztą też, jeśli się zastanowić… ty też jesteś jego kaprysem. Bez urazy – dodał szybko, świadom, z kim rozmawia. – Ty się udałeś. Robisz dobrą robotę.

Kolejne skinięcie.

– Zawsze coś pokręci. Na tym polega problem. Jak wtedy, kiedy usłyszał o Nocy Strzeżenia Wiedźm. Pamiętasz? Musieliśmy wszystko załatwić: dębowe drzewko w donicy, papierowe kiełbaski, wieprzowa kolacja, on w papierowym kapelusiku pytający CZY TO WESOŁE? Zrobiłem dla niego taką małą ozdobę na biurko, a on podarował mi cegłę.

Papieros był fachowo skręcony. Tylko ekspert potrafi zrobić skręta tak cienkiego, a przy tym tak wilgotnego.

– Bardzo porządna cegła, muszę przyznać. Mam ją gdzieś jeszcze.

PIP, odpowiedział Śmierć Szczurów.

– Trafiłeś w sedno. Nigdy nie rozumie, o co dokładnie chodzi. Widzisz, on nie może się z pewnymi rzeczami pogodzić. Nie potrafi o niczym zapomnieć.

Albert ssał mokrego skręta, aż łzy ciekły mu z oczu.

– „O co w tym wszystkim chodzi, tak naprawdę, kiedy się porządnie zastanowić?” – Westchnął ciężko. – Coś podobnego…

Zerknął na kuchenny zegar – ze specyficznego ludzkiego przyzwyczajenia. Zegar nigdy nie chodził, od dnia kiedy Albert go kupił.

– O tej porze zwykle się już zjawia – stwierdził. – Lepiej przygotuję mu tacę. Nie mam pojęcia, co go zatrzymało.

Święty mąż siedział pod świętym drzewem ze skrzyżowanymi nogami, opierając dłonie na kolanach. Oczy miał zamknięte, by lepiej skoncentrować się na Nieskończonym, a ubrany był jedynie w przepaskę biodrową, by okazać pogardę dla spraw przydyskowych.

Przed nim stała drewniana miseczka.

Po dłuższej chwili zdał sobie sprawę, że jest obserwowany. Otworzył jedno oko.

Kilka stóp przed nim siedziała niewyraźna postać. Później był pewien, że to postać… kogoś. Nie pamiętał dokładnie jej wyglądu, ale musiała jakiś mieć. Była mniej więcej… taka wysoka, i tak jakby… zdecydowanie…

PRZEPRASZAM.

– Tak, mój synu? – Zmarszczył czoło. – Jesteś płci męskiej, prawda? – dodał.

TRUDNO BYŁO CIĘ ODSZUKAĆ. ALE W SZUKANIU JESTEM DOBRY.

– Tak?

SŁYSZAŁEM, ŻE WIESZ WSZYSTKO.

Święty mąż otworzył drugie oko.

– Sekret egzystencji polega na zrzuceniu dyskowych więzów, stronieniu od chimery wartości materialnych i na szukaniu jedności z Nieskończonym – oznajmił. – I trzymaj swoje złodziejskie ręce z daleka od mojej żebraczej miseczki.

Widok proszącego budził w nim niepokój.

WIDZIAŁEM NIESKOŃCZONE, wyznał przybysz. NIC SPECJALNEGO.

Święty mąż rozejrzał się nerwowo.

– Nie gadaj głupstw – mruknął. – Nie możesz zobaczyć Nieskończonego. Bo jest nieskończone.

WIDZIAŁEM.

– No dobrze. A jak wyglądało?

JEST NIEBIESKIE.

Święty mąż poruszył się niespokojnie. Nie tak to powinno przebiegać. Szybkie objawienie Nieskończonego i znaczące skinienie w stronę żebraczej miseczki – tak powinno.

– Jest czarne – wymamrotał.

NIE, upierał się obcy. NIE, KIEDY OGLĄDA SIĘ JE OD ZEWNĄTRZ. NOCNE NIEBO JEST CZARNE. ALE TO TYLKO PRZESTRZEŃ. ZA TO NIESKOŃCZONOŚĆ JEST NIEBIESKA.

– I pewnie jeszcze wiesz, jaki dźwięk wydaje jedna klaszcząca dłoń? – zapytał złośliwie święty mąż.

TAK. „KLA”. DRUGA DŁOŃ ROBI „ASK”.

– Aha, tu się mylisz – ucieszył się święty mąż, wracając na pewniejszy grunt. Machnął chudą ręką. – Widzisz?

TO NIE BYŁO KLAŚNIĘCIE, TYLKO MACHANIE.

– To było klaśnięcie. Tyle że nie użyłem obu rąk. A właściwie jaki odcień niebieskiego?

TYLKO MACHNĄŁEŚ. MOIM ZDANIEM TO NIEZBYT FILOZOFICZNE. JAK KACZE JAJO.

Święty mąż spojrzał w dół zbocza. Zbliżało się kilku ludzi. Mieli kwiaty we włosach i nieśli coś, co z daleka wyglądało całkiem jak miseczka ryżu.

ALBO MOŻE EAU-DE-NIL.

– Posłuchaj mnie, synu – rzekł pospiesznie święty mąż. – Czego ty właściwie chcesz? Nie mam całego dnia.

OWSZEM, MASZ. MOŻESZ MI WIERZYĆ.

– Czego chcesz?

DLACZEGO RZECZY MUSZĄ BYĆ TAKIE, JAKIE SĄ?

– No…

NIE WIESZ TEGO, PRAWDA?

– Nie dokładnie. To wszystko powinno być tajemnicą, rozumiesz.

Obcy patrzył przez dłuższy czas, wzbudzając w świętym mężu uczucie, że jego czaszka stała się nagle przezroczysta.

W TAKIM RAZIE ZADAM CI ŁATWIEJSZE PYTANIE. JAK ZAPOMINAJĄ ISTOTY LUDZKIE?

– Co zapominają?

COKOLWIEK. WSZYSTKO.

– To… no wiesz… zdarza się odruchowo. – Potencjalni akolici minęli zakręt na górskiej ścieżce. Święty mąż szybko sięgnął po żebraczą miseczkę. – Wyobraź sobie, że ta miseczka to twoja pamięć. – Zakołysał nią. – Może pomieścić tyle i nie więcej. Rozumiesz? Nowe rzeczy się zjawiają, stare muszą się przelać.

NIE. JA PAMIĘTAM WSZYSTKO. KLAMKI W DRZWIACH. GRĘ ŚWIATŁA WE WŁOSACH. ŚMIECH. KROKI. WSZYSTKIE DROBNE SZCZEGÓŁY. JAKBY TO BYŁO LEDWIE WCZORAJ. JAKBY ZDARZYŁO SIĘ LEDWIE JUTRO. WSZYSTKO. ROZUMIESZ?

Święty mąż podrapał się po swej lśniącej łysinie.

– Tradycyjnie – rzekł – wśród sposobów zapominania wymienia się wstąpienie do Klatchiańskiej Legii Cudzoziemskiej, napicie się wody z jakiejś magicznej rzeki, nikt nie wie, którędy płynie, oraz pochłanianie dużych ilości alkoholu.

ACH TAK…

– Jednak alkohol niszczy ciało i zatruwa duszę.

BRZMI OBIECUJĄCO.

– Mistrzu…

Święty mąż obejrzał się z irytacją. Przybyli akolici.

– Chwileczkę. Rozmawiam z…

Obcy zniknął.

– Mistrzu, pokonaliśmy wiele mil po… – zaczął akolita.

– Zamknij się na moment, dobrze?

Święty mąż podniósł rękę, ułożył dłoń pionowo i machnął nią kilka razy. Wymruczał coś pod nosem.

Akolici wymienili spojrzenia. Nie tego się spodziewali. W końcu ich przywódca znalazł w sobie drobinę odwagi.

– Mistrzu…

Święty mąż odwrócił się i przyłożył mu w ucho. Dźwięk, jaki zabrzmiał, był wyraźnie słyszalny: klask!

– Aha… Złapałem! – ucieszył się święty mąż. – A teraz, co mogę dla was…

Urwał, gdy mózg nadążył wreszcie za uszami.

– Co miał na myśli, mówiąc: ludzkie istoty?

Śmierć przeszedł w zadumie po zboczu do miejsca, gdzie wielki biały koń spokojnie obserwował okolicę.

IDŹ SOBIE, powiedział.

Koń spojrzał na niego nieufnie. Był o wiele bardziej inteligentny od większości koni, choć nie jest to trudne do osiągnięcia. Zdawał się świadomy, że nie wszystko jest w porządku z jego panem.

TO MOŻE CHWILĘ POTRWAĆ, uprzedził Śmierć.

I ruszył przed siebie.

W Ankh-Morpork nie padał deszcz. Impa bardzo to zaskoczyło.

Zaskoczyło go również, jak szybko skończyły się pieniądze. Jak dotąd stracił trzy dolary i dwadzieścia siedem pensów.

Stracił, ponieważ wrzucił je do miski, jaką ustawił przed sobą, kiedy grał – tak jak myśliwy wystawia wabiki, żeby ściągnąć kaczki. Kiedy spojrzał po chwili, już ich nie było.

Ludzie przybywali do Ankh-Morpork, by zdobyć fortunę. Niestety, inni ludzie też chcieli ją zdobyć.

W dodatku tutejsi mieszkańcy nie chcieli chyba słuchać bardów, nawet takich, którzy zdobyli nagrodę jemioły i harfę stulecia na wielkim Eisteddfod w Llamedos.

Imp znalazł sobie miejsce na jednym z głównych placów, nastroił harfę i zagrał. Nikt nie zwracał na niego uwagi, najwyżej po to, żeby odepchnąć go z drogi albo też – najwyraźniej – żeby okraść jego miskę. W końcu, kiedy właśnie zaczął wątpić, czy przybywając tutaj, podjął słuszną decyzję, nadeszło dwóch strażników. Przez chwilę przyglądali się Impowi.

– To jest harfa. To coś, na czym on gra, Nobby – stwierdził jeden z nich.

– Cymbał.

– Nie, przecież cymbał… – Gruby strażnik spojrzał gniewnie. – Całe życie czekałeś, żeby mnie tak nazwać, co, Nobby? Założę się, że urodziłeś się z nadzieją, że ktoś powie coś o instrumentach, a ty nazwiesz go cymbałem i będziesz udawał, że to tylko dyskusja! Wstydź się!

Imp przestał grać. W tych okolicznościach było to niemożliwe.

– To harfa, naturalllnie – zapewnił. – Wygrałem ją…

– A, jesteś z Llamedos, co? – domyślił się gruby strażnik. – Poznałem po akcencie. Bardzo muzykalni ludzie żyją w tym Llamedos.

– Dla mnie brzmi to jak bulgot ze żwirem – odparł chudszy, identyfikowany jako Nobby. – Masz licencję, kolego?

– Llicencję? – zdziwił się Imp.

– Bardzo pilnują licencji ci z Gildii Muzykantów – oświadczył Nobby. – Przyłapią cię na graniu muzyki bez licencji, to biorą twój instrument i wpychają…

– No, no – przerwał mu gruby strażnik. – Nie strasz chłopaka.

– Powiem tyle: nie jest to przyjemne, nawet jak grasz na flecie piccolo.

– Alle przecież muzyka powinna być za darmo, jak powietrze i niebo – przekonywał Imp.

– W tym mieście nie jest. To tylko dobra rada, kolego.

– Nigdy nie słyszałem o Gillldii Muzykantów.

– Jest przy ulicy Blaszanej Pokrywki – poinformował Nobby. – Chcesz być muzykantem, musisz wstąpić do gildii.

Imp został wychowany w poszanowaniu dla prawa. Llamedosanie byli wyjątkowo praworządni.

– Pójdę tam natychmiast – obiecał.

Strażnicy spoglądali za nim.

– Ma na sobie nocną koszulę – zauważył kapral Nobbs.

– To szata barda, Nobby – wyjaśnił sierżant Colon. – Bardzo bardyjscy ludzie żyją w tym Llamedos.

– Ile pan mu daje, sierżancie?

Colon pokiwał ręką tam i z powrotem, gestem człowieka, który wie, o czym mówi.

– Dwa, najwyżej trzy dni.

Wyminęli gmach Niewidocznego Uniwersytetu i ruszyli Tyłami, zakurzoną uliczką, gdzie prawie nie było ruchu. Dlatego właśnie stała się popularna wśród strażników – jako miejsce, gdzie można przyczaić się, zapalić i badać głębie myśli.

– Zna pan łososie, sierżancie? – zapytał Nobby.

– To ryba, której jestem świadomy. Owszem.

– Wie pan, że teraz sprzedają ją w plasterkach, zapakowaną w puszki…

– Tak dano mi do zrozumienia, w istocie.

– Właśnie… Jak to się dzieje, że wszystkie puszki są tej samej wielkości? Przecież łosoś jest cieńszy na obu końcach.

– Ciekawe spostrzeżenie, Nobby. Myślę…

Colon urwał nagle, wpatrzony w coś po drugiej stronie ulicy. Kapral Nobbs podążył wzrokiem za jego spojrzeniem.

– Ten sklep… – powiedział sierżant Colon. – Ten sklep, o tam… Czy był tam też wczoraj?

Nobby popatrzył na łuszczącą się farbę, niewielkie okno wystawowe z szybą obrośniętą brudem i krzywe drzwi.

– Jasne – stwierdził. – Zawsze tam był. Jest tam już od lat.

Colon przeszedł przez ulicę i spróbował zetrzeć brud z szyby. Wewnątrz, w mroku, rysowały się niewyraźnie ciemne kształty.

– Zgadza się, pewnie – wymamrotał. – Ale czy był tu już od lat… wczoraj?

– Dobrze się pan czuje, sierżancie?

– Chodźmy stąd, Nobby. – Sierżant ruszył tak szybko, jak tylko potrafił.

– Dokąd, sierżancie?

– Dokądkolwiek, byle nie tutaj.

Pośród ciemnych stosów towaru coś wyczuło ich odejście.

Imp podziwiał już budynki różnych gildii: majestatyczny fronton Gildii Skrytobójców, wspaniałe kolumny Gildii Złodziei, dymiący, ale jednak imponujący dół w miejscu, gdzie jeszcze dzień wcześniej stała Gildia Alchemików. Kiedy wreszcie znalazł Gildię Muzykantów, przeżył rozczarowanie. Nie był to nawet budynek, tylko kilka ciasnych pokoików nad warsztatem golibrody.

Usiadł w pomalowanej na brązowo poczekalni i czekał. Przed sobą na ścianie widział tabliczkę: „Dla własnej wygody i komfortu NIE BĘDZIESZ PALIŁ”. Imp nigdy w życiu nie palił. W Llamedos było zbyt wilgotno, by cokolwiek mogło się palić. Ale teraz nagle ogarnęła go chęć, by spróbować.

Oprócz niego w poczekalni siedział troll i krasnolud. Nie czuł się swobodnie w ich towarzystwie. Stale mu się przyglądali.

Wreszcie odezwał się krasnolud:

– Nie jesteś elfi, co?

– Ja? Nie!

– Wyglądasz trochę elfio z tymi włosami.

– Wcallle nie ellfi, skąd! Słowo!

– Skąd ty? – zainteresował się troll.

– Llamedos – wyjaśnił Imp.

Przymknął oczy. Wiedział, co krasnoludy i trolle tradycyjnie robią z ludźmi podejrzanymi o bycie elfami. Gildia Muzykantów mogłaby się od nich uczyć.

– Co tam czymasz? – spytał troll. Miał przed oczami dwa duże kwadraty ciemnego szkła podtrzymywane drucianymi ramkami zaczepionymi o uszy.

– To moja harfa, rozumiesz.

– Na tym grasz?

– Tak.

– To jesteś druidem?

– Nie!

Troll milczał przez chwilę, zbierając myśli.

– Wyglądasz jak druid w tej koszuli.

Krasnolud po drugiej stronie Impa zachichotał.

Trolle nie lubiły też druidów. Były gatunkiem, który spędza sporo czasu w nieruchomych, podobnych do głazów pozach. Uważały, że mają powód do niechęci wobec innego gatunku, który przeciąga te głazy na belkach o sześćdziesiąt mil dalej i ustawia w kręgi, zakopując po kolana w ziemi.

– W Llamedos wszyscy się tak ubierają, rozumiesz – wyjaśnił Imp. – Allle ja jestem bardem! Nie druidem! Nie znoszę kamullców.

– Łoj… – rzucił cicho krasnolud.

Powoli i znacząco troll zmierzył Impa wzrokiem. Po czym rzekł bez śladu jakiejś szczególnej groźby w głosie:

– Ty dawno w mieście?

– Dopiero co przybyłem – odparł Imp. Nie dobiegnę nawet do drzwi, myślał. Zaraz rozgniecie mnie na miazgę.

– Dam ci bezpłatną radę o czymś, co lepiej wiedzieć. To bezpłatna rada, której udzielam ci gratis za darmo. W tym mieście „kamulec” to słowo na trolla. Brzydkie słowo, używane przez głupich ludzi. Nazwiesz trolla kamulcem, to lepiej szykuj się do poszukania własnej głowy. A już szczególnie kiedy wyglądasz trochę elfio z tymi uszami. To przyjacielska rada, bo jesteś bardem i robisz muzykę, jak ja.

– Jasne! Dziękuję! Tak! – Imp aż osłabł z ulgi.

Złapał harfę i zagrał kilka nut. To nieco rozluźniło atmosferę, ponieważ wszyscy wiedzą, że elfy nigdy nie potrafiły grać muzyki.

– Lias Chalkantyt – przedstawił się troll, wyciągając przed siebie coś masywnego z palcami.

– Imp y Celyn – odparł Imp. – Nic wspólllnego z przesuwaniem głazów. W żaden sposób.

Mniejsza, bardziej szorstka dłoń pojawiła się przed Impem z drugiej strony. Wzrok barda powędrował wzdłuż umocowanego do niej ramienia. Właściciel dłoni i ramienia, krasnolud, był niski, nawet jak na krasnoluda. Na kolanach trzymał wielki róg z brązu.

– Buog Buogsson – powiedział. – Grasz tylko na harfie?

– Na wszystkim, co ma struny. Ale harfa to królowa instrumentów, rozumiesz.

– Ja mogę wydmuchać wszystko – zapewnił Buog.

– Naprawdę? – Imp szukał nerwowo jakiegoś uprzejmego komentarza. – Musisz być bardzo popullarny.

Troll podniósł duży skórzany worek.

– Na tym ja gram – oświadczył.

Na podłogę wytoczyło się kilka sporych okrągłych kamieni. Lias podniósł jeden i pstryknął go palcem. Zabrzmiało: bam.

– Muzyka z kamieni? – zdziwił się Imp. – Jak ją nazywacie?

– Nazywamy Ggroohuaga, co oznacza muzykę z kamieni.

Kamienie były różnej wielkości, starannie dostrojone tu i tam przez nieduże nacięcia i wyryte linie. Imp wybrał mniejszy i puknął palcem. Uzyskał: bop. Inny, jeszcze mniejszy, zabrzmiał jak: bing.

– Co z nimi robisz? – zainteresował się.

– Walę jednym o drugi.

– A potem co?

– Jak to „a potem co”?

– Co robisz, kiedy już wallniesz jednym o drugi?

– Walę jednym o drugi jeszcze raz – wyjaśnił Lias, urodzony perkusista.

Drzwi gabinetu otworzyły się i do poczekalni zajrzał mężczyzna ze spiczastym nosem.

– Jesteście razem? – burknął.

Rzeczywiście istnieje rzeka, z której kropla wody – zgodnie z legendą – pozbawia człowieka pamięci.

Wielu uznawało, że chodzi tu o rzekę Ankh, której wodę można pić, a nawet kroić i przeżuwać. Jeden łyk z Ankh prawdopodobnie pozbawiłby człowieka pamięci, a przynajmniej spowodował, że działyby się z nim takie rzeczy, których pod żadnym pozorem nie chciałby pamiętać.

W rzeczywistości była też inna rzeka, zdolna tego dokonać. Jest w tym, oczywiście, pewien haczyk. Nikt nie wie, którędy ona płynie, gdyż ci, co do niej docierają, są zwykle raczej spragnieni.

Śmierć postanowił zbadać inne możliwości.

– Siedemdziesiąt pięć dollllarów? – przeraził się Imp. – Tyllko za to, żeby grać muzykę?

– To dwadzieścia pięć dolarów opłaty rejestracyjnej, zaliczka na dwadzieścia procent dochodów i piętnaście dolarów dobrowolnej obowiązkowej rocznej składki na fundusz emerytalny – wyjaśnił pan Clete, sekretarz Gildii Muzykantów.

– Ale my nie mamy takiej sumy!

Pan Clete wzruszył ramionami, dając do zrozumienia, że choć świat w samej rzeczy ma wiele problemów, ten akurat nie należy do jego osobistych.

– Alle może zapłacimy, kiedy już zarobimy trochę – zaproponował słabym głosem Imp. – Gdybyśmy dostalli, no wie pan, tydzień czy dwa…

– Nie możemy pozwolić, żebyście grali gdziekolwiek, jeśli nie jesteście członkami gildii – oświadczył pan Clete.

– Ale nie możemy zostać członkami gildii, jeśli nigdzie nie zagramy – zauważył Buog.

– Zgadza się – przyznał uprzejmie pan Clete. – Hat, hat, hat!

Był to dziwny śmiech, całkiem wyprany z wesołości i jakby ptasi. Pasował do swego właściciela, który przypominał to, co można otrzymać, jeśli wyekstrahuje się materiał genetyczny z owada zatopionego w bursztynie, a potem ubierze się efekt w garnitur.

Lord Vetinari popierał rozwój gildii. Były niczym wielkie koła zębate, które napędzały mechanizm dobrze wyregulowanego miasta. Kropla oliwy tutaj… lub kij wsunięty tam, oczywiście… i ogólnie rzecz biorąc, wszystko działało.

Zrodziły też – tak jak kompost rodzi robaki – pana Clete’a. Nie był on, według klasycznych definicji, złym człowiekiem – tak samo jak roznoszący zarazę szczur nie jest, z obiektywnego punktu widzenia, złym zwierzęciem.

Pan Clete ciężko pracował dla dobra swych bliźnich. Temu poświęcił swoje życie. Wiele jest bowiem na świecie zajęć, które wykonać trzeba, a których ludzie wykonywać nie chcą. Wdzięczni są więc panu Clete’owi, że to on je wykonuje. Pisanie protokołów, na przykład. Pilnowanie, by lista członków zawsze była aktualna. Rejestracja. Organizacja.

Ciężko pracował dla Gildii Złodziei, choć nie był złodziejem, przynajmniej w zwykłym sensie tego słowa. Potem zwolniło się wyższe stanowisko w Gildii Błaznów, choć pan Clete nie był błaznem. I wreszcie fotel sekretarza w Gildii Muzykantów.

Formalnie rzecz biorąc, powinien być muzykantem. Kupił więc grzebień i papier. Ponieważ do owego dnia gildią kierowali prawdziwi muzycy, lista członków pochodziła sprzed lat i mało kto w ostatnim czasie opłacał składki. A że w dodatku organizacja winna była kilka tysięcy dolarów karnych odsetek trollowi Chryzoprazowi, pan Clete nie musiał nawet stawać do przesłuchania.

Kiedy otworzył pierwszą z zaniedbanych ksiąg i spojrzał na zdezorganizowany chaos, ogarnęło go uczucie głębokie i cudowne. Od tej chwili nigdy nie oglądał się za siebie. Za to bardzo często spoglądał z góry. I chociaż gildia miała swojego prezesa i radę, miała też pana Clete’a, który robił notatki, pilnował, żeby wszystko przebiegało bez wstrząsów, i dyskretnie uśmiechał się do siebie. Dziwnym, ale pewnym faktem jest, że kiedy lud zrzuca jarzmo tyranów i chce sam sobą rządzić, jak grzyb po deszczu pojawia się pan Clete.

Hat, hat, hat. Pan Clete śmiał się z częstością odwrotnie proporcjonalną do humoru konkretnej sytuacji.

– Przecież to bzdura!

– Witajcie w cudownym świecie ekonomii gildii – rzekł pan Clete. – Hat, hat, hat.

– A co by się stało, gdybyśmy zagrallli, nie nalleżąc do gilldii? – zapytał Imp. – Konfiskujecie instrumenty?

– Na początek – wyjaśnił sekretarz. – A potem tak jakby zwracamy je z powrotem. Hat, hat, hat. Przy okazji… Jakiś elfi z wyglądu się wydajesz.

– Siedemdziesiąt pięć dolllarów to rozbój – uznał Imp, gdy wlekli się po mrocznych ulicach.

– Gorzej niż rozbój – stwierdził Buog. – Słyszałem, że Gildia Złodziei bierze tylko procent od dochodów.

– A dają za to pełne członkostwo gildii i w ogóle – burknął Lias. – Nawet emeryturę. I jeszcze co roku robią wycieczkę na cały dzień do Quirmu, z piknikiem.

– Muzyka powinna być za darmo – oświadczył Imp.

– To co teraz zrobimy? – dopytywał się Lias.

– Macie jakieś pieniądze? – zapytał Buog.

– Mam dolara – odparł Lias.

– Mam parę pensów – dodał Imp.

– W takim razie zjemy coś porządnego – postanowił Buog. – To już tutaj. – Wskazał szyld.

– Jama Świdry? – zdziwił się Lias. – Świdro? Brzmi to krasnoludzio. Wermincelli i różne takie?

– Teraz podaje też dania trolli – uspokoił go Buog. – Postanowił zapomnieć o różnicach etnicznych dla sprawy zarabiania większych pieniędzy. Pięć odmian węgla, siedem typów koksu i popiołu, skały osadowe aż ślinka cieknie. Spodoba ci się.

– A chlleb krasnollludów? – spytał Imp.

– Lubisz chleb krasnoludów? – zdziwił się Buog.

– Uwielllbiam.

– Znaczy, prawdziwy chleb krasnoludów? Jesteś pewien?

– Tak. Jest smaczny i chrupiący, rozumiesz.

Buog wzruszył ramionami.

– To załatwia sprawę – rzekł. – Ktoś, kto lubi chleb krasnoludów, nie może być ani trochę elfi.

Lokal był prawie pusty. Krasnolud w sięgającym po pachy fartuchu obserwował ich zza kontuaru.

– Podajecie smażonego szczura? – upewnił się Buog.

– Najlepsze smażone szczury w mieście – zapewnił Świdro.

– Dobrze. Proszę cztery smażone szczury.

– I kawałek chlleba krasnollludów – wtrącił Imp.

– I trochę koksu – dodał Lias.

– Znaczy, szczurze łebki czy szczurze łapki?

– Nie. Cztery smażone szczury.

– I koks.

– Polać te szczury keczupem?

– Nie.

– Jesteś pewien?

– Bez keczupu.

– I koks.

– I dwa jajka na twardo – dorzucił Imp.

Pozostali spojrzeli na niego ze zdziwieniem.

– No co? Lllubię jajka na twardo.

– I koks.

– Siedemdziesiąt pięć dolarów – westchnął Buog, kiedy już usiedli. – Ile to jest: trzy razy siedemdziesiąt pięć dolarów?

– Mnóstwo dolarów – odparł Lias.

– Więcej niż dwieście dolllarów – uzupełnił Imp.

– Nie wydaje mi się, żebym w życiu widział dwieście dolarów – stwierdził Buog. – Przynajmniej nie na jawie.

– Zarobimy pieniądze? – zapytał Lias.

– Nie możemy zarabiać pieniędzy jako muzykanci – przypomniał Imp. – Takie jest prawo gilldii. Jeślli cię złapią, zabiorą ci instrument i wepchną w… – Urwał. – Powiedzmy tyllko, że nie jest to przyjemne dlla grającego na fllecie piccolllo – powtórzył z pamięci.

– Przypuszczam, że i trębaczowi nie jest miło – mruknął Buog, posypując swego szczura pieprzem.

– Nie mogę teraz wrócić do domu – wyznał Imp. – Powiedziałem… W każdym razie jeszcze nie mogę. A nawet gdybym mógł, musiałbym wznosić monolllity, jak moi bracia. Tyllko kamienne kręgi ich interesują.

– Gdybym ja teraz wrócił do domu – westchnął Lias – waliłbym maczugą druidów.

Obaj, bardzo ostrożnie, odsunęli się nieco dalej od siebie.

– W takim razie zagramy gdzieś, gdzie nie znajdzie nas Gildia Muzykantów – postanowił Buog. – Znajdziemy jakiś klub… A jeszcze lepiej elegancki pałac na prywatne występy.

– Ja już mam pałę. Prywatną. Jest w niej gwóźdź.

– Tego… to może jednak klub. Nocny.

– Gwóźdź siedzi w niej przez całą noc, bez przerwy.

– Tak się składa – kontynuował Buog, porzucając ten wątek dyskusji – że są w tym mieście liczne lokale, które nie lubią płacić stawek gildii. Moglibyśmy przygotować parę numerów i bez żadnego kłopotu zarobić trochę forsy.

– My? Wszyscy razem? – zdziwił się Imp.

– Pewno.

– Przecież gramy krasnollludzią muzykę, llludzką muzykę i trollllową muzykę. Nie jestem pewien, czy do siebie pasują. Znaczy, krasnollludy słuchają krasnolludziej muzyki, lludzie słuchają llludzkiej, a trolllle trollllowej. Co będzie, jak je wszystkie pomieszamy? Wyjdzie coś strasznego.

– Między nami nie jest strasznie – zauważył Lias. Wstał i wziął z lady solniczkę.

– Jesteśmy muzykami – przypomniał mu Buod. – Z normalnymi ludźmi jest inaczej.

– Zgadza się – przyznał troll.

Usiadł.

Coś trzasnęło.

Lias wstał.

– Łoj – powiedział.

Imp wyciągnął rękę. Powoli i bardzo delikatnie podniósł z ławy resztki swojej harfy.

– Łoj – powtórzył Lias.

Struna zwinęła się z cichym brzękiem.

Czuli się, jakby patrzyli na śmierć kociaka.

– Zdobyłem ją na Eisteddfod – szepnął Imp.

– Dałoby się ją posklejać? – zapytał po chwili Buog.

Imp pokręcił głową.

– W Llamedos nie został już nikt, kto by to potrafił, rozumiesz.

– Tak, ale na ulicy Chytrych Rzemieślników…

– Naprawdę przepraszam. Znaczy się, naprawdę bardzo. Nie wiem, skąd się tam znalazła.

– To nie twoja wina.

Imp bezskutecznie próbował złożył razem parę kawałków. Ale wiedział, że nie można naprawić instrumentu muzycznego. Pamiętał, że starzy bardowie o tym mówili. Instrument ma duszę. Wszystkie instrumenty mają swoje dusze. Kiedy się łamią, dusze uciekają gdzieś, odfruwają jak ptaki. To, co poskłada się z powrotem, to już tylko przedmiot, zwykła konstrukcja z drewna i strun. Może grać, może nawet zmylić przypadkowego słuchacza, ale… Równie dobrze można zepchnąć kogoś z urwiska, potem pozszywać i spodziewać się, że ożyje.

– Hm… W takim razie może kupimy ci nową? – zaproponował Buog. – Jest taki… taki mały sklepik muzyczny na Tyłach.

Urwał. Oczywiście, że jest mały sklepik muzyczny na Tyłach. Zawsze tam był.

– Na Tyłach – powtórzył dla pewności. – Muszą tam mieć harfy. Na Tyłach. Tak. Jest tam od lat.

– Nie takie – odparł Imp. – Zanim rzemieśllnik w ogóllle dotknie drewna, musi dwa tygodnie siedzieć owinięty bawolllą skórą w grocie za wodospadem.

– Czemu?

– Nie wiem. To tradycja. Musi oczyścić umysł z wszellkich niepotrzebnych myślli.

– Ale na pewno mają tam inne rzeczy – uznał Buog. – Coś znajdziemy. Nie możesz być muzykiem bez instrumentu.

– Nie mam pieniędzy – przypomniał Imp.

Buog klepnął go po ramieniu.

– To nieważne! – zawołał. – Masz za to przyjaciół. Pomożemy ci. Przynajmniej tyle możemy zrobić.

– Allle wszystko wydalliśmy na jedzenie. Nie mamy więcej.

– To negatywne myślenie.

– No tak. Allle naprawdę nie mamy, rozumiesz.

– Coś wymyślę – obiecał Buog. – Jestem krasnoludem. Znamy się na pieniądzach. Znanie się na pieniądzach to właściwie moje drugie imię.

– Masz długie drugie imię.

Zapadał już mrok, kiedy dotarli do sklepu znajdującego się dokładnie naprzeciwko wysokich murów Niewidocznego Uniwersytetu. Wyglądał na taki muzyczny skład, który działa też jako lombard – gdyż każdy muzyk miewa w życiu chwile, kiedy musi zastawić swój instrument, jeśli chce jeść i spać pod dachem.

– Kupowałeś tu kiedyś? – zapytał Lias.

– Nie… w każdym razie nic sobie nie przypominam – odparł Buog.

– Zamknięty – stwierdził Lias.

Buog zastukał. Po chwili drzwi uchyliły się odrobinę, akurat tyle, by odsłonić wąski pasek twarzy starej kobiety.

– Chcemy kupić jakiś instrument, proszę pani – powiedział Imp.

Jedno oko zmierzyło go wzrokiem od stóp do głów.

– Człowiek jesteś?

– Tak, proszę pani.

– No to dobrze.

Sklep oświetlało kilka świec. Staruszka wróciła na bezpieczną pozycję za ladą, skąd obserwowała ich czujnie, wypatrując najmniejszych oznak chęci zamordowania jej w łóżku.

Cała trójka spacerowała ostrożnie między instrumentami. Wydawało się, że sklep przez wieki magazynował swój towar z nieodebranych zastawów. Muzykom często brakuje pieniędzy – to zresztą jedna z definicji muzyka. Były tu rogi bojowe. Były lutnie. I były bębny.

– To śmieci – mruknął pod nosem Imp.

Buog zdmuchnął kurz z rogu sygnałowego, przytknął go do ust i uzyskał dźwięk przypominający ducha odsmażonej fasoli.

– Chyba jest tam w środku zdechła mysz – stwierdził, zaglądając w głębię instrumentu.

– Był całkiem dobry, dopóki w niego nie dmuchnąłeś – burknęła staruszka.

W drugim kącie sklepu runęła nagle lawina talerzy.

– Przepraszam! – zawołał Lias.

Buog otworzył pokrywę instrumentu całkiem Impowi nieznanego. Odsłonił rząd klawiszy i przebiegł po nich krótkimi palcami, uzyskując serię smutnych, metalicznych nut.

– Co to? – szepnął Imp.

– Wirginał.

– Przyda się nam?

– Raczej nie.

Imp wyprostował się. Miał wrażenie, że ktoś mu się przygląda. Staruszka patrzyła na nich bez przerwy, ale to było coś innego…

– To na nic. Niczego tu nie ma – oświadczył głośno.

– Hej, co to było? – spytał nagle Buog.

– Powiedziałem, że nie…

– Coś usłyszałem.

– Co?

– A teraz znowu.

Za nimi rozległy się trzaski i stuki – to Lias uwolnił kontrabas spośród kłębowiska stojaków nutowych, a teraz próbował dmuchać w węższy koniec.

– Coś tak zabawnie dźwięczało, kiedy mówiłeś – wyjaśnił Buog. – Powiedz coś.

Imp zawahał się, jak zwykle ludzie, którzy używają języka przez całe życie i nagle mają „coś powiedzieć”.

– Imp… – spróbował.

Usłyszeli: UUM-Uum-um.

– To dochodzi…

UUAA-Uaa-ua.

Buog odsunął na bok stos prastarych nut. Za nimi ukrywał się muzyczny cmentarz, w tym bęben bez skóry, lancrańskie dudy bez piszczałek i pojedynczy marakas, być może do wykorzystania przez tancerkę flamenco zen.

I jeszcze coś.

Wyciągnął to. Przypominało mniej więcej gitarę wyrzeźbioną tępym kamiennym dłutem z kawałka starego drewna. Chociaż krasnoludy w zasadzie nie grywają na instrumentach strunowych, Buog potrafił rozpoznać gitarę. Powinna przypominać kształtem kobietę, ale tylko wtedy, gdy kobieta nie ma nóg, za to ma długą szyję i zbyt wiele uszu.

– Imp…

– Tak?

Uauauaum. Dźwięk miał ostre, naglące brzmienie.

Do gitary umocowano dwanaście strun, ale pudło wykonano z litego drewna, wcale nie wydrążonego – służyło właściwie tylko jako forma przytrzymująca struny.

– Rezonuje do twojego głosu.

– Jak to…

Uam-ua.

Buog przycisnął dłonią struny i skinął na dwóch pozostałych, by podeszli.

– Jesteśmy tuż obok uniwersytetu – szepnął. – Magia się przesącza. To powszechnie znany fakt. A może jakiś mag ją zastawił. Ale darowanemu szczurowi się w zęby nie zagląda. Umiesz grać na gitarze?

Imp zbladł.

– Znaczy… muzykę llludową?

Wziął instrument. Muzyki ludowej w Llamedos nie aprobowano i rygorystycznie zniechęcano do jej uprawiania. Uważano, że jeśli ktoś podglądał młode panny pewnego majowego ranka, mial prawo podjąć wszelkie kroki, jakie uznał za stosowne, jednak nie powinien oczekiwać, że ktoś o tym napisze. Gitary nie cieszyły się uznaniem jako, no cóż… za łatwe.

Imp trącił strunę; wydała dźwięk niepodobny do żadnego, jaki dotąd słyszał. Były w nim rezonanse i niezwykle echa, które zdawały się biegać i kryć między instrumentalnymi ruinami, odbijać się i wzbudzać kolejne harmoniki. Budziły dreszcze. Ale nie można być choćby i najgorszym muzykiem na świecie bez jakiegoś instrumentu…

– Dobrze – rzekł Buog.

Zwrócił się do staruszki.

– Chyba pani nie nazwie tego instrumentem muzycznym, co? – zapytał. – Wystarczy spojrzeć. Połowy w ogóle tu nie ma.

– Buog, nie wydaje mi się… – zaczął Imp. Struny zadrżały pod jego dłonią.

Starucha spojrzała na gitarę.

– Dziesięć dolarów – oznajmiła.

– Dziesięć dolarów? Dziesięć? – oburzył się Buog. – Nie jest warta nawet dwóch!

– Właśnie dziesięć – powtórzyła kobieta. Rozpromieniła się, jednak dość złośliwie, jakby czekała już na bitwę, w której wszystkie środki są dozwolone.

– Jest stara – zauważył Buog.

– Antyczna.

– Wsłuchaj się tylko w dźwięk. Do niczego.

– Aksamitny. Dzisiaj nie ma już takich rzemieślników.

– Dzięki temu, że zyskali doświadczenie.

Imp raz jeszcze przyjrzał się gitarze. Struny wibrowały same. Lśniły błękitem i były odrobinę zamglone, jakby nigdy do końca nie przestawały drżeć.

Przysunął je do ust i szepnął:

– Imp.

Struny zabuczały.

Dopiero teraz zauważył ślad kredy, niemal całkiem wytarty. Nic więcej – jedno pociągnięcie kredą…

Buog nabierał rozpędu. Podobno krasnoludy są najtwardszymi negocjatorami finansowymi, ustępując żyłką do interesów i tupetem jedynie zasuszonym staruszkom. Imp próbował zrozumieć, co się dzieje.

– No to zgoda – rzekł w końcu Buog. – Dobiliśmy targu.

– Dobiliśmy – zgodziła się staruszka. – Tylko nie spluwaj w dłonie, zanim je sobie podamy, bo to niehigieniczne.

Buog odwrócił się do Impa.

– Myślę, że całkiem nieźle to załatwiłem – rzekł.

– Buog, posłuchaj… To bardzo…

– Masz dwanaście dolarów?

– Co?

– Prawdziwa okazja, moim zdaniem.

Coś zahuczało z tyłu. Pojawił się Lias, tocząc przed sobą bardzo duży bęben. Pod pachą niósł dwa miedziane talerze.

– Przecież mówiłem, że nie mam pieniędzy – szepnął Imp.

– Tak, ale… każdy mówi, że nie ma pieniędzy. To rozsądne. Nie możesz przecież łazić po mieście i opowiadać, że masz pieniądze. Chcesz powiedzieć, że naprawdę nie masz pieniędzy?

– Nie mam!

– Nawet dwunastu dolarów?

– Nie!

Lias rzucił na ladę bęben, talerze i stos nut.

– Ile za wszystko? – zapytał.

– Piętnaście dolarów.

Lias westchnął i wyprostował się. Przez chwilę stał nieruchomo, wpatrzony w przestrzeń, po czym uderzył się w szczękę. Sięgnął palcem do ust i wyjął…

Imp wytrzeszczył oczy.

– Zaraz, niech popatrzę… – powiedział Buog. Wyrwał przedmiot z palców Liasa i zbadał starannie. – Niech mnie! Co najmniej pięćdziesiąt karatów!

– Tego nie wezmę – oświadczyła staruszka. – Było w gębie trolla!

– Ale je pani jajka, prawda? Zresztą wszyscy wiedzą, że trollowe zęby to czystej wody diamenty.

Staruszka wzięła ząb i obejrzała go przy świecy.

– Gdybym go wziął do jubilerów z ulicy Żadnejtakiej, powiedzieliby, że jest wart dwieście dolarów – zapewnił Buog.

– A ja ci mówię, że tutaj jest wart piętnaście dolarów – oświadczyła staruszka.

Diament zniknął w magiczny sposób wśród jej odzieży. Rzuciła im jasny, wesoły uśmiech.

– Dlaczego nie możemy go jej zwyczajnie odebrać? – zapytał Buog, kiedy już wyszli.

– Bo jest biedną, bezbronną starą kobietą – odparł Imp.

– Otóż to! O to właśnie mi chodzi!

Krasnolud spojrzał na Liasa.

– Masz usta pełne takich kamieni?

– No.

– Bo wiesz, jestem winien swojemu gospodarzowi za dwa miesiące i…

– Nawet o tym nie myśl – rzekł spokojnie troll.

Drzwi za nimi zatrzasnęły się z hukiem.

– Nie ma co się martwić – uznał Buog. – Jutro znajdę dla nas jakąś salę. Znam wszystkich w tym mieście. Nas trzech… to już grupa.

– Nie ćwiczyliśmy razem – przypomniał Imp.

– Poćwiczymy w czasie występu. Witaj w świecie zawodowych muzyków.

Susan niewiele wiedziała o historii. Temat ten zawsze wydawał jej się wręcz niezwykle nudny. Ci sami nużący ludzie raz za razem robili te same głupie rzeczy. Gdzie w tym sens? Jeden król właściwie niczym się nie różnił od drugiego.

Klasa uczyła się właśnie o jakiejś rebelii, w której chłopi chcieli przestać być chłopami, a ponieważ szlachta zwyciężyła, przestali być chłopami naprawdę szybko. Gdyby zadali sobie nieco trudu, nauczyli się czytać i zdobyli parę historycznych książek, dowiedzieliby się o wątpliwych zaletach kos i wideł używanych w walce przeciwko kuszom i mieczom.

Susan słuchała przez chwilę bez zainteresowania, aż wreszcie ogarnęła ją nuda. Wtedy wyjęła książkę i pozwoliła sobie zniknąć z pola uwagi świata.

PIP!

Zerknęła w bok.

Na podłodze obok jej stolika stała na podłodze mała figurka. Wyglądała zupełnie jak szczurzy szkielet w czarnej szacie i z bardzo małą kosą w ręku.

Susan wróciła do lektury. Takie rzeczy nie istniały – była tego zupełnie pewna.

PIP!

Znowu spojrzała w dół. Zjawa nadal tam była. Wczoraj na kolację dostały tosty z serem. Człowiek – przynajmniej w książkach – mógł się spodziewać różnych rzeczy po późnym posiłku tego rodzaju.

– Nie istniejesz – oświadczyła. – Jesteś tylko kawałkiem sera.

PIP?

Kiedy stworzenie było pewne, że zwróciło na siebie jej uwagę, wyjęło maleńką klepsydrę na srebrnym łańcuszku i wskazało ją z naciskiem.

Wbrew wszelkim racjonalnym przekonaniom, Susan schyliła się i wyciągnęła rękę. Stworzenie wspięło się na jej dłoń – łapki kłuły, jakby były ze szpilek. Spojrzało wyczekująco.

Susan podniosła je do poziomu oczu. No dobrze, może to i jest odprysk jej wyobraźni. Tym bardziej nie powinna tego lekceważyć.

– Nie zamierzasz chyba powiedzieć czegoś w rodzaju „Na moje łapki i wąsiki!”, prawda? – spytała cicho. – Jeśli spróbujesz, wrzucę cię do wygódki.