Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Przedmowa, czyli 40 lat minęło

Zdziwienie, czyli co z pamięcią pokoleń?

Z szuflady ojca

Strach przed utratą domu

Tropem wysiedlenia

Pierwszy raz w chłopskim domu

W Borowinie

Magnetofon

Pierwsza opowieść mamy Tchórzyny

Rwane słowa babci Zosi i noga w gipsie

Ciąg dalszy opowieści mamy Tchórzyny

Artykuł

Krzyś Dionizy – syn dwóch matek

Moi Niemcy

Dalszy ciąg opowieści mamy Tchórzynyi dalszy ciąg dziejów Janka

Mój Żelechów, listy Tchórzyny i fotograf na Elsterskiej

A w Chomęciskach

Kowalczukowie, czyli więcej dziadków

Za grube dolary

Modlitwa dobra na wszystko?

Tymczasem w obozie w Pruszkowie i w Częstochowie

Radzieccy żołnierze i sowietyzacja

Dalszy ciąg opowieści mamy Tchórzyny

Lęki matki

Tchórzyna opowiada dalej

Powojenne wizyty

Gospodarskie sprawy

Gospodarstwo dziś

Tuż po wojnie

Ławnik emeryt

Rowerami

Żniwa, truskawki i maliny

Odwiedziny u Walerki

Stefcia i Walerka

Opowieść Walerki o wojennych losach

Bolcio i Tadzio, czyli figle pamięci

Wraca sprawa „Stolicy”

Stolica! Stolica!

Sąsiedzi

Zamojskie wsie

Dzieci (posłowie)

Ostatnie spotkanie

Notki o autorach

Bibliografia

Przypisy

Autorzy tekstu: MAŁGORZATA KAROLINA PIEKARSKA, MACIEJ PIEKARSKIK

Fotografie: archiwa rodzinne Małgorzaty Karoliny Piekarskiej i Jana Tchórza, archiwum Muzeum Zamojskiego, archiwum Przedszkola Samorządowego im. Wandy Cebrykow w Zwierzyńcu

Redakcja i korekta: BEATA JANKOWIAK-KONIK

Projekt okładki, skład i łamanie: SYLWIA ARSZENNIK

© Copyright by Małgorzata Karolina Piekarska, 2016
© Copyright by Trzecia Strona, 2016

Żadna część ani całość niniejszej publikacji nie może być reprodukowana,ani przetwarzana w sposób elektroniczny, mechaniczny, fotograficzny i inny, nie może być użyta do innej publikacji oraz przechowywana w jakiejkolwiek bazie danych bez pisemnej zgody wydawcy.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Wydanie I

ISBN 978-83-64526-45-9

Trzecia Strona
03–978 Warszawa, ul. Ateńska 6/93
www.trzeciastrona.pl
e-mail: wydawnictwo@trzeciastrona.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Stryj Janek Tchórz. Zdjęcia wykonane przez Radę Główną Opiekuńczą (RGO) po uwolnieniu dzieci z bydlęcych wagonów na Dworcu Wschodnim w Warszawie, styczeń 1943 roku

Maćkowi
– jedynemu Synowi i Wnukowi

Mieszkańcy wsi Sochy na Zamojszczyźnie zamordowani przez Niemców w maju 1943 roku (fot. z arch. Muzeum Zamojskiego)

PRZEDMOWA, CZYLI 40 LAT MINĘŁO

Od jakiegoś czasu pewne tematy z historii Polski traktowane są dość wybiórczo. Tragedia Zamojszczyzny jest jednym z wielu tego typu historycznych wydarzeń, o których mało się dziś mówi, bo wydana w 2015 roku przez Wydawnictwo Literackie Mała zagłada Anny Janko, która przerwała wieloletnie milczenie, jest wyjątkiem. Czytałam też zresztą w internecie pełne oburzenia pretensje do autorki, że w tytule użyła słowa „zagłada”, bo nagle okazało się ono zarezerwowane tylko dla Żydów, których eksterminacji dopuścił się na polskich i nie tylko polskich ziemiach niemiecki okupant. Ten okupant nazywany jest teraz zresztą nie Niemcem, a nazistą. Jest w ogóle taka nacja? Jednak ostatnimi laty tak, jak rzadko nazywa się odpowiedzialnych za drugą wojnę światową Niemcami, tak niewiele mówi się o tym, że wtedy nie tylko Żydzi, ale również inne narody czy warstwy społeczne były poddawane eksterminacji. Zaś Zamojszczyzna i jej mieszkańcy, których postanowiono wyrzucić z domów, by na ich ziemie sprowadzić niemieckie rodziny, to precedens w Europie. Stare publikacje dotyczące Zamojszczyzny nie są dziś czytane. Zniknęły zresztą z wielu bibliotek. Nie są wznawiane, a nawet jeśli czytelnik do nich dotrze – nie zawsze będzie w stanie przez nie przebrnąć, bo tak zmienił się sposób pisania.

Syn dwóch matek to historia o zagładzie Zamojszczyzny i jej reminiscencjach pokazana przez pryzmat losów Jana Tchórza, dziś gospodarza we wsi Borowina Starozamojska, wtedy dwuipółletniego chłopca, dwukrotnie wydzieranego od matki: raz – biologicznej, drugi raz – adopcyjnej. To także historia o moim osobistym przeżywaniu tego dramatu. O tym, jak dziewięcioletnia dziewczynka czyta artykuł dla dorosłych i co z niego wyciąga dla siebie.

Najpierw był tekst mojego zmarłego w 1999 roku ojca. Reportaż Wojenne losy rodziny Tchórzów napisał w 1978 roku. Miał do tego tekstu i tej historii niezwykle emocjonalny stosunek. Nic dziwnego. To jego rodzice, a moi dziadkowe w 1943 roku wzięli z sierocińca dziecko, które pochodziło ze słynnego jadącego podobno do Oświęcimia transportu śmierci. Nikt nie znał jego imienia ani pochodzenia. Po Sadybie, gdzie mieszkali dziadkowie, krążyły zresztą plotki, że to Żyd, bo czarny i z czarnymi oczkami. A przecież za przechowywanie Żyda w okupowanej Polsce groziła kara śmierci. Jan Tchórz to po prostu mój stryj. Zawsze fascynowało mnie nie tyle to, że dziadkowie wzięli z sierocińca dziecko, ale że wzięli właśnie takie. Takie, które nic nie mówi. Takie, które nie wiadomo jak się nazywa i kim są jego rodzice. Takie, które ma pieluszkę. Ludzie często adoptują dzieci, ale w czasie wojny najczęściej adoptowali takie, które mogły pomóc w domu. W czym mógł pomóc dwuipółletni brzdąc z krzywymi nóżkami i wiszącą do kolan pieluchą? Nawet moi pradziadkowie, a dziadkowie Taty – Ludwik i Zofia Piekarscy mówili, że ich syn i synowa są szaleńcami. Jednak to dziecko przeżyło z moimi dziadkami okupację, a nawet Powstanie Warszawskie, obóz przejściowy w Pruszkowie, wygnanie do Częstochowy i powrót do ruin wolnej Warszawy.

Reportaż ojca nigdy nie ujrzał światła dziennego. Czterdzieści lat temu nie chciało go żadne wydawnictwo. Pozostał w maszynopisie. Ojciec zrobił kilka kopii i podarował swoim bohaterom. Po śmierci ojca w 1999 roku myślałam, by coś z tym zrobić. Pewnego dnia zajrzałam do środka. Przeczytałam i odłożyłam na półkę. Tekst w moim pojęciu się nie nadawał. Brakowało w nim całej masy rzeczy, które zapamiętałam z tej historii. Ojciec najwyraźniej uznał, że skoro były w jego wojennych wspomnieniach, tu już być nie muszą. Zawierał za to spisane słowo w słowo opowieści babci Zosi i cioci Walerki. Opowieści, które w tej formie były tak trudne w odbiorze, że ze strachem myślałam o czytelniku. Jak on da radę przez to przebrnąć? Pomyślałam wtedy, że nadejdzie jeszcze czas. Że kiedyś to uzupełnię. Pierwsza myśl, by to wreszcie zrobić, pojawiła się w 2010 roku, kiedy pojechałam na spotkanie autorskie na Zamojszczyznę i zderzyłam się z brakiem pamięci o pacyfikacji tej ziemi i wysiedleniach. Ale nie byłam jeszcze gotowa. Wprawdzie warszawski korespondent „Tygodnika Zamojskiego” Kazimierz Latuch kilkakrotnie pisał do mnie: „Pani Małgosiu, czekam. Cała Zamojszczyzna czeka”, ale ja ociągałam się z pisaniem. Potem Ania Janko napisała Małą zagładę, a ja po przeczytaniu książki zadzwoniłam do niej i powiedziałam:

– Ania! Ja nic nie wiedziałam! Ja bym ci spotkanie promocyjne poprowadziła i nie ukradła go dla siebie! To jeden z ważniejszych tematów w moim życiu!

I opowiedziałam o stryju Janku, bo tak mówię do tego dorosłego już dziś dziecka, które w styczniowe popołudnie 1943 roku zjawiło się w domu moich dziadków z pieluszką między krzywymi nóżkami. Wysłałam Ani jego zdjęcie.

– Boże! – wykrzyknęła. – To jest bardzo znana fotografia! Małgosia, ja nie wiedziałam! Ty jesteś nasza!

Na pochylenie się nad tematem namówił mnie wydawca. Bałam się, jak ja dam radę. W czasie dokumentacji i pisania bez przerwy płakałam. Tak jak płakałam czterdzieści lat temu, gdy poznałam historię stryja Janka. Miałam wtedy dziewięć lat, zaś on w momencie odrywania od matki – niespełna dwa lata, a w chwili odrywania od drugiej matki – niewiele ponad cztery.

Przez te czterdzieści lat był obecny w moim życiu w najważniejszych momentach. To u niego w wakacje w 1982 roku napisałam swoje pierwsze opowiadanie, które ukazało się potem drukiem w „Świecie Młodych”. To on w 1999 roku przyjechał na pogrzeb ojca, a swojego wojennego brata i poszedł do prosektorium na identyfikację jego ciała. Ja nie byłam w stanie tego zrobić. To do niego pojechałam w 2006 roku, gdy zostałam zupełnie sama z nastoletnim synem i miałam wrażenie, że świat zawalił mi się na głowę. Jego prostota i życiowa mądrość zawsze były mi pomocne. To on był przy mnie, gdy wychodziłam powtórnie za mąż. Przyjechał na ślub, wprawiając nie tylko mojego męża, ale i przyjaciół w kompletne osłupienie tym, jak serdecznym i szczerym jest człowiekiem.

Nie wiem, czy poradziłam sobie z tematem. Podobnie jak ojciec, nie mam do niego dystansu. Nie zajęłam się nim jako historyk i jak historyk, ale jako ja: dorosła pisarka i dziennikarka, w której na zawsze tkwi dziewięcioletnia dziewczynka bojąca się wojny. Boję się jej tak bardzo, że nigdy nie pojechałam do muzeów na terenach byłych obozów koncentracyjnych w Treblince, Majdanku czy Oświęcimiu. I nie wiem, czy kiedykolwiek się na to odważę.

Małgorzata Karolina Piekarska

Ja ze stryjem Jankiem – bohaterem książki, synem dwóch matek, 2012 rok

ZDZIWIENIE, CZYLI CO Z PAMIĘCIĄ POKOLEŃ?

– Ale to nas nie dotyczy. My nie jesteśmy Żydami! – Nieśmiały głos dobiegł mnie z końca sali.

Była wiosna 2010 roku. Miałam spotkanie literackie. Jedno z wielu? Wtedy naiwnie myślałam, że będzie wyjątkowe. Przyjechałam na Zamojszczyznę. Przecież wiesz, Tato, że to nie jest jakaś obojętna mi część Polski. To część mnie. Niby człowiek ma jedną Ojczyznę. Ale przecież może mieć wiele „mikroojczyzn”. Sam mówiłeś, że masz ich kilka, z Sadybą na czele. Ja też mam kilka. W Warszawie co najmniej trzy: Żoliborz – na którym się wychowałam, Saską Kępę – gdzie teraz, po Twojej śmierci, mieszkam i Mokotów, gdzie urodził się mój pradziadek, a Twój dziadek, którego nie znałeś, gdyż umarł jeszcze przed Twoim urodzeniem. I gdzie przed wojną, w jej trakcie i już po mieszkałeś z rodzicami, dziadkami i braćmi: starszym, który poległ w Powstaniu Warszawskim i młodszym, który urodził się w czasie popowstaniowej tułaczki w Częstochowie. Mam też Ojczyzny poza moim miastem, Lubelszczyzna i Zamojszczyzna to dwie z nich. Znasz je dobrze. I wiesz, że każda składa się z kilku kolejnych mikroojczyzn. Jest Chełm z ulicą Czackiego, gdzie mieszkała babcia Konstancja z Kurzyńskich Stecowa, Twoja teściowa. Jest Lublin z ulicą Łopacińskiego, terenem KUL i Ogrodem Saskim, koło którego mieszkała ciocia Danusia Pawlakowa, Twoja szwagierka z mężem Markiem i moimi ciotecznymi siostrami Joasią i Ewą. Na Zamojszczyźnie pierwszą jest Zwierzyniec. To właśnie tu w 1898 roku w czworakach urodziła się moja babcia, a Twoja teściowa, Konstancja z Kurzyńskich Stecowa. Ilekroć jeździłam tam z nią w dzieciństwie, pokazywała mi pewien rów. Ponoć wrzuciła do niego pistolet, którym jeden ze starających się o jej rękę chciał zastrzelić ją, siebie i konkurenta, gdy odrzuciła zaloty. Tu w 1927 roku urodziła się Twoja żona, a moja mama Halina ze Steców. Ilekroć tam jestem, odwiedzam ufundowany przez królową Marysieńkę kościół na wyspie, w którym mamę ochrzczono. Niedaleko jest cmentarz. Na nim groby rodzinne. Między innymi mogiła mojego pradziadka Stanisława Kurzyńskiego, który miał ciężką rękę. Bił nie tylko swoje dzieci, jak na przykład babcię Konstancję za przyniesienie do izby w czworakach jeża, ale też i swoją żonę, Katarzynę z Czochrów. Szczególnie gdy nie chciała postawić na stole wódki. Teraz oboje leżą w jednym grobie na zwierzynieckim cmentarzu. Nawet nie wiesz, Tato, ile rodzinnych historii odkryłam przez ten czas, gdy Ciebie nie ma. Niedaleko pradziadków ma swój grób ciotka Wanda Cebrykow. Była stryjeczną siostrzenicą mojego dziadka Juliana Steca, Twojego teścia. Nie poznaliśmy go. Zmarł, zanim pobraliście się z mamą. Matka ciotki Wandy, Bronisława, była z domu Stec, a jej ojciec Franciszek Stec był rodzonym bratem Józefa Steca, mojego pradziadka. Nie pamiętam głosu ciotki Wandy. Tylko pismo. Najpiękniejsze, jakie kiedykolwiek widziałam. Pamiętasz, jak mama stawiała mi je za wzór? Krzyczała, że strasznie bazgrolę. Ten równy charakter pisma, którym ciotka Wanda Cebrykow pisała do Ciebie kartki i listy, którym podpisała ofiarowaną Ci książeczkę o Rotundzie Zamojskiej, wydaje mi się do dziś wzorem z Sèvres wyraźnego, eleganckiego pisania. Cóż... nauczycielka. Kiedyś nie rozumiałam, czemu ciotka Wanda, chociaż była kuzynką ze strony mamy, to z Tobą korespondowała, z Tobą też najczęściej rozmawiała przez telefon. Gdy byłam dzieckiem, nie wiedziałam nie tylko, czemu tak często rozmawiacie, ale i o czym. O wszystkim dowiedziałam się później. Znalazłam kilka lat temu pocztówkę, którą przysłała w 1984 roku, z życzeniami na Boże Narodzenie i Nowy Rok 1985. Kartka przedstawiała nowy kościół w Zwierzyńcu. Ciocia Wanda do wydrukowanego na pocztówce słowa „kościół” dopisała: „pomnik zbudowany w 1978–1980 roku. Konsekracja 4 maja 1980 roku. Pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej na terenie obozu zagłady i męczeństwa Dzieci Zamojszczyzny i Narodu Polskiego”. Czy wiesz, Tato, że kilka lat temu odkryłam, iż to jej imię nosi przedszkole w Zwierzyńcu? Tak, Tato! Przedszkole w rodzinnej miejscowości mamy nosi imię Wandy Cebrykow. Ale pewnie Ciebie to nie dziwi. Przecież to ciotka Wanda, narażając swoje życie, ratowała dzieci z wysiedlonej Zamojszczyzny, które w Zwierzyńcu trafiły do przejściowego obozu koncentracyjnego. Pisała o tym w swoich wspomnieniach: „Z obozu przyniosłam Szczepcia, był malutki, miał może trzy latka. Tulił się do mnie i bez przerwy powtarzał: «Kluseczki jadłem na mleku u mamy, kluseczki jadłem». To ciotka Wanda uratowała „słynnego” Bronisława Pekosińskiego – symbol zagłady Zamojszczyzny, o którym reportażową książkę Nazywam się Pekosiński napisał Romuald Karaś, zaś Grzegorz Królikiewcz nakręcił obsypany nagrodami film Przypadek Pekosińskiego. To do niej mały Bronek mówił „mamuś” i to ona wymyśliła mu nazwisko Pekosiński, od skrótu nazwy Polski Komitet Opieki Społecznej.

Drugą moją mikroojczyzną są okolice Starego Zamościa, z Chomęciskami Małymi i Borowiną Starozamojską na czele. Tu mieszka stryj Janek Tchórz. Wtedy, w 2010 roku, to jego historię chciałam opowiedzieć zamojskim dzieciom. Uważałam, że w losach stryja odbijają się losy większości zamojskich dzieci, którym szczęśliwe dzieciństwo zabrała albo bezpowrotnie zniszczyła druga wojna światowa. I co? Nagle dowiedziałam się, że to, co działo się siedemdziesiąt lat wstecz na okupowanej przez Niemców Zamojszczyźnie, dotyczyło tylko Żydów! Tato, czy gdybyś żył, dałbyś temu wiarę? Czy naprawdę pamięć pokoleń może ulegać takiej degradacji? Czy ta pamięć może aż tak umierać? Co dzieje się z ludźmi? Dlaczego nie przekazują dzieciom historii swoich rodzin? Wtedy z rozmów z dziećmi i młodzieżą wyszło, że ich rodzice nie są przyjezdni. Wszyscy zapewniali, że ich rodziny mieszkały na tych ziemiach przed wojną. Że są tu po prostu „od zawsze”. Czemu więc nie przekazano potomkom informacji o tym, co miało miejsce siedemdziesiąt lat wcześniej? Czemu nie powiedziano o masowych wysiedleniach? Nie wspomniano o paleniu wsi? O wyrzucaniu z domów z garstką dobytku?

Świetnie wiesz, że Niemcy nadali swoim działaniom kryptonim „Aktion Zamość”. Pod tą nazwą kryły się masowe wysiedlenia i pacyfikacje wsi prowadzone od listopada 1942 do sierpnia 1943 roku w ramach tzw. Generalnego Planu Wschodniego (Generalplan Ost). Akcja objęła łącznie ponad 100 tysięcy Polaków, w tym ponad 30 tysięcy dzieci, z których większość po prostu zrabowano i wywieziono do Niemiec, by je zgermanizować. W ogóle germanizacji poddano 250 tysięcy dzieci z całej Polski. Po wojnie do kraju wróciło ich tylko 800.

Nie wiesz jednak, że w 2005 roku IPN umorzył śledztwo w sprawie zniemczania polskich dzieci, bo nie udało się ustalić sprawców. Przecież dwu- czy czterolatek, który nie pamiętał swojego nazwiska, tym bardziej nie zapamiętał nazwiska pielęgniarki zmieniającej mu tożsamość.

Pokrzywdzone są więc teoretycznie setki tysięcy ludzi – matki, ojcowie i rodzeństwo zrabowanych dzieci oraz same dzieci, a w sumie... zaledwie garstka. Ci, którzy znają swoją prawdziwą tożsamość. Przed kilku laty istniało jeszcze Towarzystwo Dzieci Polskich Germanizowanych. W 2005 roku liczyło sześćdziesięciu dwóch członków. Tylko tylu żyło i wiedziało, że urodzili się jako Polacy. Ilu nigdy się tego nie dowiedziało? Nawet nie wiesz, Tato, jak często o tym myślę.

Przygotowałam w swoim czasie kilka materiałów dla telewizji o wspomnieniach dzieci z czasów wojny. Publikowała je Fundacja „Moje wojenne dzieciństwo”, której prezesem cały czas jest pani Eulalia Rudak. Pamiętasz ją, prawda? W drugim tomie znalazły się wspomnienia Anny Kociuby. Noszą tytuł Element rasowo wartościowy. Kiedy przed laty czytałam tę historię, zrobiła na mnie piorunujące wrażenie. Anna Kociuba została odebrana rodzicom, gdy miała sześć lat, bo pomyślnie przeszła testy rasowe, na które zabierano polskie dzieci w wieku do sześciu lat. Wywieziono ją do Kalisza, do jednego z wielu ośrodków Lebensborn. Wiesz dobrze, Tato, co to było. Ta potworna instytucja działająca w strukturach SS miała tworzyć właściwe warunki do „odnowienia krwi niemieckiej” i „hodowli nordyckiej rasy nadludzi” poprzez odpowiednią selekcję kobiet i mężczyzn przeznaczonych do rozmnażania w ramach demograficzno-politycznych założeń nazistowskiej polityki rasowej. Brzmi strasznie, prawda? Ośrodki wybierały też dzieci rasowo odpowiednie – ich zdaniem – spośród podbitych narodów. Te dzieci poddawano germanizacji. Jednym z nich była Anna Kociuba. Mama zaszyła jej w płaszczyku kartkę z danymi osobowymi i przykazał nigdy nie rozstawać się z tym płaszczem.

W Kaliszu byłam kilka miesięcy, nie pamiętam, czy już wtedy nauczyłam się języka niemieckiego, ale myślę, że jeszcze umiałam po polsku i pamiętałam, jak się nazywam, choć nazwisko też mi odebrano i nazywałam się odtąd Anna Zachertm

napisała Anna Kociuba w swoich wspomnieniach opublikowanych w 1999 roku.

Tak więc straciłam swoją tożsamość po raz pierwszy. Potem odesłano mnie do obozu w Oberweis koło Salzburga na terenie Austrii. Było jeszcze gorzej, większa dyscyplina, obowiązywał wyłącznie język niemiecki, panował głód i często stosowano kary cielesne za każde drobne „wykroczenie”. Do samotności i głodu byłam przyzwyczajona, ale strasznie bałam się zamknięcia w piwnicy (lęk przed ciemnością pozostał do dziś) i kar cielesnych, to znaczy bicia, a zwłaszcza tak upokarzającego bicia po twarzy. Czas jednak płynął i w końcu roku 1944 zaczęto dzieci „rozdawać” tym Austriakom, którzy byli chętni do adoptowania polskiego dziecka.

Poszłam na „pierwszy ogień” – pierwsza z dzieci zostałam zabrana z obozu przez bezdzietne małżeństwo mieszkające w Oberweis. Adoptowano mnie, posłano do konfirmacji, nazywałam się teraz Anna Pianek, miałam „mamę” i „tatę” – znów straciłam tożsamość. U tych ludzi miałam namiastkę domu, myślę, że na swój sposób mnie kochali, chcieli tylko wykorzenić ze mnie resztkę polskości, miałam uchodzić za ich rodzoną córkę i tak też wszystkim się przedstawiać. Stopniowo wrastałam w nowe środowisko – nie mówiłam już po polsku i sama już nie wiedziałam, kim tak naprawdę jestem. Stopniowo przeszłość zacierała się, choć jeszcze „po cichu” wspominałam prawdziwych rodziców i tamte przyjaciółki, tu miałam już nowe koleżanki i nie chciałam się od nich odróżnić i być przedmiotem szykan, jako „polski bękart” czy też „polska świnia”. Byłam przecież zaledwie 8-letnim dzieckiem tak ciężko doświadczonym przez los, łaknącym uczuć miłości i serdecznej przyjaźni innych ludzi (może dlatego przez całe swoje dalsze życie chciałam mieć wielu przyjaciół i zaskarbić sobie życzliwość, bardzo się o to starałam). Do dziś utrata kogoś bliskiego to dla mnie cios w samo serce, dotyczy to nie tylko najbliższych, ale i przyjaciół.

Dzieci sąsiadów nie całkiem jednak traktowały mnie „jak swoją”. Moi przybrani rodzice nie mogli zmienić miejsca zamieszkania, a ich znajomi wiedzieli, że jestem Polką i z tego powodu często nie skąpili mi szyderstw ani obraźliwych epitetów. Czasy były trudne, moim przybranym rodzicom też nie powodziło się dobrze, ale dzielili się tym, co mieli. Tak doczekałam wyzwolenia, o czym oczywiście nie wiedziałam. Słyszałam rozmowy dorosłych i często siedziałam w rowie obok szosy, gdzie przejeżdżały kawalkady amerykańskich dżipów – często rzucali mi słodycze, suchary itp. Łupy te zwykle oddawałam przybranej matce. Pewnego razu taki właśnie dżip zatrzymał się koło naszego domu. Do mieszkania przyszli dwaj polscy oficerowie z chłopcem kilka lat starszym ode mnie o imieniu Olek, którego znałam z obozów w Kaliszu i Oberweis – powiedział tym oficerom, że jestem polskim dzieckiem, bo zapamiętał adres tej rodziny, która mnie adoptowała. Zapytana przez nich, kim jestem, odpowiedziałam zgodnie z żądaniem przybranych rodziców, że jestem ich córką – bałam się, że mogą mnie pobić. Nie rozumiałam już ani jednego słowa w języku polskim. Musieli do mnie mówić po niemiecku. Polacy widzieli moje przerażenie i nie uwierzyli, że jestem prawdziwym dzieckiem tych państwa. Znów przy akompaniamencie łez, rozpaczy i krzyków zostałam zabrana z ich domu. Po raz kolejny straciłam tożsamość – miałam już prawie 9 lat i znów nie wiedziałam, kim jestem.

Anna wróciła do biologicznych rodziców:

Wraz z opiekunką i starszym kolegą, który pochodził z Łodzi, etapami wróciłam do wytęsknionego kraju. I znów rozczarowanie i smutek – w Katowicach umieszczono nas w obozie za drutami, gdzie przebywali jeńcy niemieccy, którzy mieli być deportowani do Niemiec. Znów spałam na barłogu, nie było jedzenia, gryzły mnie insekty. Chłopiec był starszy i jakoś udało mu się wrócić szybko do Łodzi. Ja czekałam, żeby ktoś po mnie przyjechał, ale wszyscy zapomnieli o dziecku, plączącym się między jeńcami, głodnym i znów zapłakanym. Byłam spuchnięta od płaczu i straszliwie pogryziona przez pluskwy. Wreszcie po kilku strasznych tygodniach ktoś sobie przypomniał i powiadomił rodziców. Którejś nocy wszedł do baraku, do izby, w której spałam, mój tata – poznałam go, ale bałam się, że on mnie nie pozna po tylu latach i nie zechce zabrać. Krzyczałam – „Tatuś, to ja, twoja córeczka, moja mama nazywa się Zosia, moja przyjaciółka nazywa się Terenia”. Tata oczywiście płakał z radości, poznał mnie, mimo że byłam strasznie wynędzniała. Kupił mi w pociągu bułkę z kiełbasą i jej smaku nigdy nie zapomnę, była taka dobra.

Najbardziej znana jest historia Alojzego Twardeckiego. Znasz ją dobrze, Tato! Urodzony w 1938 roku w Rogoźnie syn polskiego oficera został w 1942 roku odebrany matce, przewieziony do sierocińca w Kaliszu, a następnie wywieziony do Berlina i oddany do adopcji niemieckiej rodzinie funkcjonariusza NSDAP. Był przekonany, że jest Niemcem. Gdy, mając czternaście lat, dowiedział się, że jest inaczej, przeżył szok. Wiedział, że jest adoptowany. Był jednak przekonany, że jego prawdziwi rodzice byli Niemcami i zostali zamordowani przez Polaków. Jako piętnastolatek przyjechał do Polski zobaczyć kobietę, która bezczelnie podawała się za jego matkę. Chciał jej prosto w oczy powiedzieć, że to pomyłka. Przyjechał... Skonfrontował to, co słyszał o Polsce od niemieckich rodziców, z tym, co usłyszał od polskiej matki. Nie mógł uwierzyć w jej słowa. Kiedy opowiadała mu o prześladowaniach Polaków przez Niemców, o obozach koncentracyjnych i innych okrucieństwach II wojny światowej, zaprzeczał, powołując się na niemieckie gazety, które pisały o mordach dokonywanych przez Polaków na Niemcach. Jak sam napisał:

Słuchałem historii o heroicznych zmaganiach uczestników Powstania Warszawskiego, o bohaterstwie dzieci Warszawy, o Armii Krajowej, zamachu na Kutscherę i Cafe-Club, o potężnym ruchu partyzanckim... i traciłem poczucie rzeczywistości. Przecież nic o tym nie wiadomo w Niemczech. Polacy nie mają przecież zmysłu organizacyjnego, jak oni to zrobili? Niewiarygodne! A te bzdury o obozach koncentracyjnych! Nikt u nas nie dawał temu wiary i nie tylko u nas. Spotykałem Amerykanów, którzy również twierdzili, że to komunistyczna propaganda. Nawet dziadek i tata podawali takie wiadomości w wątpliwość.

Jednak Twardecki został w Polsce. Nauczył się polskiego, który to język wyparto z niego. Nakręcono o nim cztery filmy dokumentalne: dwa polskie, jeden brytyjski i jeden niemiecki. Napisał też książkę Szkoła janczarów. Znalazłam ją na półce w odziedziczonej po Tobie bibliotece. To w tej książce Alojzy Twardecki opisał swoje życie w niemieckiej rodzinie, z niemieckim tatą, mamą i dziadkami. Jak sam wspominał, niemieccy rodzice byli dla niego cudowni.

Traktowali mnie jak swoje dziecko. Kiedyś w Bawarii jeździliśmy z tatą po wsiach i coś sprzedawaliśmy. Ojciec mówił po bawarsku, ja się nie odzywałem. Brali nas natychmiast za ojca i syna. Byliśmy obydwaj szczęśliwi

opowiadał po latach w wywiadzie udzielonym „Wysokim Obcasom”.

Mama pracowała jako szefowa działu urlopowego Luftwaffe. Ojciec z zawodu był inżynierem. Był dyrektorem w jakiejś instytucji zajmującej się wydobyciem metali szlachetnych. Mama miała w środy czas kawowy, tzn. podwieczorek dla pań i rozmowy o dzieciach, a tata i inni mężczyźni spotykali się w czwartki. Palili fajkę czy cygara i grali w szachy. Lubiłem patrzeć, jak ojciec malował obrazy, uczył mnie malować. Czekałem na weekendy, czas, kiedy będę z rodzicami w domu, nie w szkole. Ojciec wtedy malował, a mama grała na pianinie. Kiedyś dostałem od taty na Gwiazdkę zrobiony przez niego własnoręcznie teatrzyk kukiełkowy. 12 kukiełek wykonanych z gazet. Coś pięknego. Nigdy w życiu nie dostałem piękniejszego prezentu.

Dziadkowie mnie rozpieszczali. Siedziałem na kolanach u dziadka, a on opowiadał mi bajki. Mieliśmy ogromny ogród, w którym dziadek hodował róże. Od rana do wieczora pracował w ogrodzie. Dziadek powtarzał często, że cały ten piękny ogród będzie kiedyś mój. Mówił, że jak po jego śmierci nie będę dbał o róże, to on wstanie z grobu i mnie upomni.

Wiedzieliśmy wszyscy, że nie jestem ich prawdziwą rodziną, tylko niemieckim sierotą, ale nikt nie robił z tego powodu tajemnicy. Dziadek czasem nawet żartował: „Ciebie to chyba osioł zgubił w galopie”. To nie było złośliwe, tylko zabawne. Babcia podrzucała mi smakołyki i ukrywała przed rodziną moje przewinienia. Miała spiczasty nos i surowy wygląd, ale była ciepłą kobietą. Czułem, że mama bardzo mnie kocha. Codziennie dostawałem buziaka na dobranoc.

Byliśmy prawdziwą rodziną. Niczego mi u nich nie brakowało. Nigdy od nikogo z tej rodziny nie dostałem klapsa. Dzieciństwo w tym domu miałem wspaniałe. Mimo bomb, wojny i strasznej okupacji francuskiej. To, czego nigdy z tego czasu nie zapomnę, to powrót ojca, który służył w artylerii przeciwlotniczej, do domu. Nie mieliśmy w domu od niego przez jakiś czas wieści i myśleliśmy, że zginął w ostatnich dniach wojny.

W tamtym okresie poszedłem z mamą do wróżki. Mama pojechała tam ze mną na przedmieścia Koblencji. Chciała wiedzieć, czy ojciec żyje. Ta wróżka trzymała jakiś klucz nad zdjęciem ojca i powiedziała: „Żyje”. Wskazała na mnie i mówi: „To jest pani syn? Niemożliwe. On ma matkę, ona żyje. Ona go szuka”. Mama na mnie spojrzała, wiedzieliśmy, że byłem adoptowany. Wróżka: „On wróci do swojej matki”. Moja mama była cała w nerwach. Ja: „Mama, nie denerwuj się. Nie wrócę do żadnej matki”.

Twardecki wrócił, ale... ilu nie wróciło? Zdaniem badaczy problemu do Polski nie wróciło około 180 tysięcy polskich dzieci. Nie wiedziały, nie wiedzą i pewnie nigdy się nie dowiedzą, że ich rodzice byli Polakami. Uwierzyły w to, że są sierotami po niemieckich rodzicach. Wiesz, Tato, że w kwietniu 2013 roku niemiecka stacja telewizyjna ZDF wyemitowała serial fabularny zatytułowany Nasze matki, nasi ojcowie? Wystąpiły w nim gwiazdy niemieckiego kina. Z serialu wynikało, że polscy partyzanci wykazywali obojętność wobec mordowanych Żydów, pacyfikacji Zamojszczyzny nie było, a wojna zaczęła się w 1941 roku. Masz pojęcie?! To, co działo się we wrześniu 1939 roku w Warszawie, co pokazał światu wojenny korespondent Julien Bryan, chyba – zdaniem twórców serialu – nie istniało. O germanizacji też nie było mowy. Czy nie uważasz za zupełnie możliwe, że wiele zgermanizowanych polskich dzieci, które nie znają swojej prawdziwej tożsamości, podczas premiery serialu Nasze matki, nasi ojcowie siedziało wraz z dziećmi i wnukami przed telewizorami, czując dumę ze swoich wspaniałych, niemieckich rodziców, którzy nie byli nazistami, a walczyli w obronie honoru wielkich Niemiec, choć wcale tego nie chcieli, ale kiedyś tam im kazał zły pan Adolf Hitler? Przyznasz, Tato, że jest to możliwe, prawda? Ale jakie też niesamowite. Jak ta pamięć pokoleń się relatywizuje.

Twój wojenny brat, a mój stryj Janek Tchórz nie pojechał na zniemczenie do Niemiec, choć jego zdjęcie często jest wykorzystywane w materiałach opisujących germanizację. Nie pojechał też na roboty do Niemiec. Cóż... miał dwa i pół roku. Nie nadawał się. W przeciwieństwie do 4434 dzieci z Zamojszczyzny, które w 1943 roku trafiły do Niemiec na roboty przymusowe. Czy potrafisz sobie wyobrazić 4434 dzieci? To jak 148 trzydziestoosobowych klas. To jak całych osiem szkół. Wśród tych dzieci wywiezionych na roboty były siostry stryja – Stefcia i Walerka. Pamiętasz ciocię Walerkę, prawda? Bardzo ją zawsze lubiłeś. Straszne były jej opowieści z robót przymusowych w Niemczech. Dziś oboje wiemy, że przeznaczenie stryja było o wiele, o wiele gorsze. Wraz z tysiącem dzieci trafił najpierw do obozu przejściowego w Zamościu, a potem został wraz z matką wysiedlony do Żelechowa pod Siedlcami[1]. Pamiętasz, Tato, ile razy, gdy mijaliśmy jakiś Żelechów (a na Mazowszu są przecież trzy miejscowości o tej nazwie), pytałam Cię, czy to ten? Tam nastąpił kolejny dramat. Odebrano go matce i wsadzono do bydlęcego wagonu, który podobno zmierzał w kierunku Oświęcimia[2]...

To, co działo się wtedy, w 1943 roku, na Zamojszczyźnie, wiązało się z niemieckimi planami tworzenia tzw. przestrzeni życiowej na wschodzie realizowanymi w ramach wspomnianego już Generalplan Ost. Pisałeś o tym w kilku artykułach. To z nich między innymi, ale też i z książek dowiedziałam się, że taki plan stworzenia w dystrykcie lubelskim terenów dla niemieckiego osadnictwa powstał w Berlinie jesienią 1941 roku i wiązał się z wielką niemiecką akcją przesiedleńczą, jaką prowadzono w całej środkowej i wschodniej Europie. Chodziło o przesiedlenie na tereny Polski osadników pochodzenia niemieckiego z Rosji, Rumunii i innych państw. Początkowo realizowano ten plan w Wielkopolsce, na Śląsku i Pomorzu, czyli na terenach zachodniej Polski włączonych do Trzeciej Rzeszy. Później te same działania rozpoczęto w Generalnym Gubernatorstwie. Aby stworzyć miejsce dla niemieckich osadników, potrzebne było wdrożenie zakrojonego na szeroką skalę programu wysiedlenia rdzennej ludności polskiej. Zamojszczyzna, zgodnie z rozporządzeniem reichsführera SS Heinricha Himmlera, została uznana za jeden z pierwszych niemieckich terenów osiedleńczych w Generalnym Gubernatorstwie.

Czy wiesz, Tato, że w 2004 roku prezydentem Niemiec został człowiek, który urodził się w Polsce? Nazywał się Horst Köhler. Urodził się w 1943 roku na Zamojszczyźnie, w Skierbieszowie – pierwszej wsi, którą objęła niemiecka akcja wysiedleńcza. Polska była też pierwszym celem jego zagranicznej wizyty po objęciu urzędu prezydenta. A Skierbieszów, gdzie się urodził, celem jednej z wizyt już po zakończeniu kadencji. Przyznam Ci się, że z wypiekami na twarzy śledziłam wtedy prasowe doniesienia. Ze wzruszeniem czytałam, że w czasie wizyty w Skierbieszowie powiedział:

Jak wiecie, moja osobista historia rozpoczęła się właśnie w Skierbieszowie i dlatego chciałem wrócić w to miejsce. Tym, co dzisiaj mnie tutaj szczególnie wzruszyło, było spotkanie ze starszą Panią, która powiedziała mi, że jest tą, która pomagała mi przy nauce chodzenia, przytrzymywała mnie wtedy. To było coś, co mnie niesamowicie wzruszyło.

Pytano go o wspomnienia związane z Polską. Mówił wtedy:

Rodzice niewiele opowiadali mi na ten temat. Ten niedługi czas pobytu w Polsce był dla mojej matki jednym wielkim koszmarem. Miała szóstkę dzieci. Ja przyszedłem na świat jako siódmy. Nasza rodzina znajdowała się na terenie, gdzie działali partyzanci, czyli polski ruch wyzwolenia, który oczywiście chciał pozbyć się Niemców.

Ponoć Horst Köhler podczas całej swojej wizyty w Skierbieszowie miał łzy w oczach. Mówił sporo o swojej matce. Między innymi, że

wielokrotnie wtedy traciła zmysły ze strachu o dzieci. Pochodziliśmy z Besarabii i w czasie wojny trzy razy traciliśmy wszystko i byliśmy przesiedlani. Moja matka czuła się ofiarą. Ofiarą niemieckiej zbrodni. Nie chcę w ten sposób relatywizować tej historii. Nie chciałem jej wypytywać o nic więcej, żeby nie sprawiać jej jeszcze większego bólu.

Wiesz, Tato, on podobno był zaskoczony ciepłym przyjęciem, jakie spotkało go w Polsce, a szczególnie w Zamościu i Skierbieszowie. Mówił, że szokuje go ta polska życzliwość:

Po tym, co Niemcy w czasie drugiej wojny światowej uczynili Polakom, po tym, co uczynili Dzieciom Zamojszczyzny, po tym, jak zrabowali ich tożsamość. Dlatego chciałbym podkreślić, że to serdeczne przyjęcie i ta gościnność, która mnie tu spotyka, nie jest dla mnie taka zrozumiała sama przez się.

On się dziwił, że przyjęliśmy go tak gościnnie. A Ty byś się zdziwił? Na pewno nie. Sam byłeś bardzo gościnny. Kiedyś mówiło się: „gość w dom – woda do zupy”. Dziś jest jednak trochę inaczej. Dlatego czasem myślę, czy tego „dobrego Niemca” nie przyjęliśmy tak gościnnie po to, by podlizać się bogatemu sąsiadowi. Ale potem przychodzi myśl, że może trzeba mieć nadzieję, że jednak jest jeszcze w nas ta chęć zatrzymania teraźniejszości. Ta chęć przytrzymania dobrej i podniosłej chwili, by nigdy nie powtórzyła się straszna przeszłość, której teraźniejszość składa hołd, bo my nie powinniśmy o niej zapominać.

Historię stryja Janka poznałam, mając dziewięć lat. Pamiętasz ten dzień? Czasem mam wrażenie, że to wtedy skończyło się moje szczęśliwe dzieciństwo. Zaczęła się do niego wkradać niepewność jutra. Swoisty lęk przed przyszłością. Nawet nie dlatego, że dowiedziałam się, jaki los „ludzie ludziom zgotowali”. Bardziej z tego powodu, że historia stryja pokazała mi, jak kruche są wolność, bezpieczeństwo i spokój.

Był 1976 rok, gdy otworzyłeś szufladę biurka, które należało kiedyś do Twojego ojca, a mojego dziadka Bronisława Piekarskiego, a przedtem należało do Twojego dziadka, a mojego pradziadka Ludwika Piekarskiego. Dziś należy do mnie. Trzymam w nim inne rzeczy, niż Ty trzymałeś. Ale jest to dokładnie to samo biurko. Dla mnie świadek historii. Mimowolny i niemy współautor wszystkich moich książek i artykułów. Mimowolny i niemy współautor wszystkich Twoich książek i artykułów. Biurko – klucz do przeszłości.

Mój tato – Maciej Piekarski, 1946 rok

Z SZUFLADY OJCA

Od dawna nurtowała mnie ta sprawa. Minęły przecież od tamtego czasu trzydzieści trzy lata. Wielokroć przez ten czas otwierałem szufladę odziedziczonego po ojcu biurka. Wpadała mi w rękę żółta koperta. Znajduje się na niej wykonany ręką ojca, równym pismem, wyblakły już dzisiaj nieco napis: „Listy Tchórzyny”. Częstokroć otwierałem kopertę. Leżą w niej częściowo zaczerwienione od grzyba kartki pokryte niewprawnym pismem. Wśród nich jedna z tekstem zapisanym na maszynie, z nadrukiem w języku niemieckim: „Polnisches Hilfskomitee Hauptausschuss”. Niżej pieczątka w czerwonym tuszu i niemiecki podpis.

Wśród listów są też trzy zdjęcie.

Jedno z nich przedstawia maleńkiego chłopczyka z ogoloną główką leżącego w żelaznym łóżeczku. Jego duże oczy zdradzają jakby przerażenie.

Drugie zdjęcie przedstawia tego samego chłopca. Ma już włosy. Są ciemne, spadają mu grzywką na czoło. Buźka uśmiechnięta, a w oczach wesoły błysk.

I wreszcie trzecie zdjęcie. Na tle siatki jakiegoś ogrodzenia siedzi sztywno na krzesełku wiejska kobieta. W spracowanych dłoniach trzyma torebkę. Po obu stronach kobiety stoją dwaj chłopcy ubrani w nieco przydługie spodenki sięgające niemal do kolan. Chłopiec z prawej strony, trochę wyższy, ma około dwunastu lat. Ten z lewej wygląda na lat siedem. Obydwaj stoją sztywno wyprostowani, trzymając przed sobą w dłoniach święte obrazki.

W 1976 roku, któregoś majowego wieczoru, znów sięgnąłem po kopertę. Wyjąłem listy i zdjęcia. Porównywałem fotografie kobiety i tego maleńkiego chłopczyka z ogoloną główką w żelaznym łóżeczku.

Wspomnienia wróciły, jakby to było dziś. Postanowiłem napisać artykuł o Janku. Tego samego wieczora usiadłem przy ojcowym biurku. Rano artykuł był gotowy. Zatytułowałem go Syn dwóch matek i wysłałem do redakcji „Stolicy”. Ukazał się 20 czerwca 1976 roku.

Musiałem teraz napisać do Janka, wysłać mu „Stolicę”. Nie widzieliśmy się dwanaście lat. Czekałem na wolną sobotę 3 lipca. 2 lipca naszkicowałem brudnopis listu. Długo go pisałem. Nie zdążyłem wysłać. 3 lipca, gdy, wracając z miasta, włożyłem klucz do zamka, u sąsiadki naprzeciw otworzyły się drzwi.

– Panie Maćku, ma Pan gościa! – Zza pleców pani Hanki dostrzegłem czarną czuprynę Janka.

Długo trwało powitanie. Stojąc w pokoju pani Hanki i obejmując Janka, dostrzegłem leżącą na stole „Stolicę”...

Od TAMTYCH DNI przed trzydziestu trzema laty wiele się zmieniło. Odeszli kolejno: Antek, którego żołnierska mogiła pozostała na jednej z płonących ulic Śródmieścia w 1944 roku, później dziadek, ojciec, babcia Zosia, babcia Karolcia i wreszcie na ostatku matka.

Janek nie znał mego obecnego adresu. Ocalało jednak mieszkanie z tamtego czasu. Mieszka w nim teraz mój młodszy brat Bronek, którego wówczas nie było jeszcze na świecie. Janek skierował swoje pierwsze kroki właśnie tam, do dawnego mieszkania.

Rozpoznał stare kąty. Piec, za którym razem z naszą matką układał wówczas, w 1943 roku, polana. Pokój, w którym stało jego łóżeczko. Korytarz piwniczny, z którego wygnali nas Niemcy 2 września.

Halina z Małgosią były w Chełmie u teściowej. Mieliśmy dwa dni dla siebie.

Wieczorem w piątek, w dniu przyjazdu Janka, zatelefonowałem do Haliny. Odebrała Małgosia. Powiedziałem, że przyjechał Jasio, a Małgosia przekazała to Halinie.

W niedzielę wyruszyliśmy z Jankiem obejść jeszcze raz stare wojenne kąty. W międzyczasie, gdy byliśmy „na szlaku”, wróciły Halina z Małgosią. Zaszły do pani Hanki, dowiedzieć się, co słychać. Rozmawiały o Janku i jego losach. Małgosia, jak zwykle ciekawska, dopytywała się niecierpliwie:

– Mamusiu! Jak to było z tym Jasiem?!

Zniecierpliwiona Halina odpaliła:

– Dla kogo Jasio to Jasio! Dla ciebie stryjek Janek! Masz dziewięć lat, umiesz czytać, na biurku u ojca leży „Stolica”, idź do domu, przeczytaj i nie zawracaj głowy!

Małgosia wyszła. Po kilkunastu minutach wróciła, szlochając, i władowała się Halinie na kolana.

Artykuł taty o stryjku Janku w „Stolicy” [R. 31, 1976, nr 25 (20 VI)]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Zofia Tchórz z synami są na liście transportu skierowanego do Sobolewa w powiecie garwolińskim.

[2] W istocie nie ma pewności, dokąd zmierzał ten transport – kolejarze informowali, że do Oświęcimia, ale nie zachowały się na to żadne dowody, a przynajmniej dotąd na takowe nie natrafiono.