Projekt okładki i stron tytułowych

Joanna Gwis

Ilustracja na okładce

The Address Downtown Dubai, wieżowiec w Dubaju

Creativei Images/Shutterstock

Redaktor inicjujący

Michał Zgutka

Redaktor

Adriana Herman-Wacławczyk

Korekta merytoryczna

Bartłomiej Gapiński

Bibliografia międzynarodowa, indeksy

Ewelina Szpak

Opracowanie kartograficzne

Marianna Rychlicka

Recenzenci

prof. dr hab. Daniel Boćkowski

prof. dr hab. Witold Mazurczak

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2011

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2011 r., (wyd. I)

Warszawa 2021

ISBN 978-83-01-21510-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Spis treści

Przedmowa

CZĘŚĆ PIERWSZA
Cywilizacja
Rozdział 1. Człowiek i zmiany cywilizacyjne

1.1. Problemy demograficzne

1.2. Urbanizacja i slumsy

1.3. Choroby

1.4. Ekologia i zieloni

1.5. Co zrobić z globalnym ociepleniem?

Rozdział 2. Świat zjawisk społecznych

2.1. Internet. Telewizja. Prasa

2.2. Przemiany społeczne

2.3. Rodzina. Wolne związki

2.4. Ruchy społeczne: feminizm, obrona praw imigrantów i mniejszości seksualnych

2.5. Przestępczość zorganizowana

Rozdział 3. Globalizacja gospodarki i polityki

3.1. Dziejowy przymus globalizacji?

3.2. Światowy kryzys gospodarczy 2008−2011

3.3. Globalny układ sił politycznych. Polityka światowa

CZĘŚĆ DRUGA
Polityka
Rozdział 1. „Zaczęło się w samo południe”. Rozkład komunizmu w Europie Środkowej

1.1. Polska i Węgry. Liderzy przemian

1.2. Obalenie muru berlińskiego i zjednoczenie Niemiec

1.3. Czechosłowacja: upadek komunizmu i rozpad państwa

1.4. Późna jesień 1989 roku w Rumunii i Bułgarii

Rozdział 2. Europa Środkowa w drodze do NATO i UE

2.1. Budowa nowego państwa

2.2. Europa Środkowa w polityce międzynarodowej

2.3. Powstanie gospodarki rynkowej

Rozdział 3. Upadek komunizmu w ZSRR. Rosja Jelcyna i Putina

3.1. Zaczęło się od Gorbaczowa

3.2. Rosja Jelcyna

3.3. Putin premierem i prezydentem

Rozdział 4. Niepodległość narodów ZSRR i ich dalsze losy

4.1. Litwa. Łotwa. Estonia

4.2. Ukraina. Białoruś. Mołdawia

4.3. Armenia. Azerbejdżan. Gruzja

4.4. Azja Centralna

Rozdział 5. Zaczęło się od śmierci Broz-Tity. Krwawy rozpad Jugosławii. Albańczycy

5.1. Wojny wszystkich ze wszystkimi

5.2. Po wojnie. Nowe państwa

5.3. Kosowo

5.4. Albania

Rozdział 6. Czy komunizm musiał upaść?

Rozdział 7. Europa. Unia Europejska

7.1. Od EWG do Unii Europejskiej. Traktat w Maastricht i jego skutki

7.2. Unia 27 państw

7.3. UE: od Nicei do Lizbony

7.4. Ruchy separatystyczne i dezintegracyjne

7.5. Kondycja demokracji. Obywatele

7.6. Migracje i imigranci

Rozdział 8. Ameryka Północna

8.1. Demokracja amerykańska i jej funkcjonowanie

8.2. Ameryka wielokulturowa. Raj dla imigrantów?

8.3. Amerykańska jakość życia

8.4. Nowy York: 11 września 2001. Terroryzm

8.5. Kanada i NAFTA

Rozdział 9. Ameryka latynoska i Karaiby

9.1. Ku demokracji

9.2. Rewolucje boliwariańskie. Droga do „socjalizmu XXI wieku”

9.3. Sukcesy i porażki gospodarki rynkowej i neoliberalizmu

9.4. Przypadek szczególny: Kuba

9.4. Integracja kontynentu

Rozdział 10. Afryka

10.1. RPA i jej sąsiedzi

10.2. Wojny. Cierpienia i lęki Afrykanów

10.3. Ku demokracji afrykańskiej

10.4. Gospodarka i jakość życia

10.5. Arabska Afryka

Rozdział 11. Bliski i Środkowy Wschód

11.1. Izrael i jego sąsiedzi

11.2. Turcja

11.3. Iran i Irak

11.4. Monarchie znad Zatoki Perskiej

11.5. Afganistan i Pakistan

Rozdział 12. Indie i Azja Południowo-Wschodnia

12.1. Indie: wzrost gospodarczy i społeczne nierówności

12.2. Hinduska demokracja

12.3. Wojny domowe w Indiach i krajach sąsiednich. Terroryzm

12.4. Azja Południowo-Wschodnia

Rozdział 13. Azja Wschodnia

13.1. Chiny: pekińska wiosna 1989 roku

13.2. ChRL a Tajwan

13.3. ChRL: kurs ku nowoczesności

13.4. Państwo Środka jako fabryka świata

13.5. Indochiny

13.6. Dwa państwa koreańskie

13.7. Japonia

Rozdział 14. Australia i Oceania

Bibliografia

Przedmowa

Rok 1989 − to jedna z najważniejszych i najbardziej ekscytujących cezur w historii świata ostatnich stuleci. Dlatego dosyć powszechnie przyjmuje się, że na 1988 r. kończy się tzw. krótki wiek XX, zapoczątkowany wielką wojną lat 1914−1918, a 1989 r. rozpoczyna XXI stulecie. Wtedy symbolicznie i realnie dobiegła kresu zimna wojna, oddaliła się koszmarna wizja termojądrowego konfliktu. Jedynym supermocarstwem stały się Stany Zjednoczone, których dominacja w świecie była jednak stale kwestionowana. Jesienią 1989 r. upadły systemy komunistyczne w krajach Europy Środkowej, w 1990 r. zaczął się rozpad Jugosławii, a w następnym zakończył demontaż Związku Radzieckiego. Na lata 1989−1991 przypadła kolejna odsłona bliskowschodniego dramatu, dalsze spory Izraela z Arabami oraz nowa wojna o ropę naftową i wpływy w rejonie Zatoki Perskiej. W 1989 r. zakończyła się pierwsza w dziejach Chin ery nowoczesnej próba przyspieszania historii − nieudana. Pomyślnie natomiast zapoczątkowano walkę z haniebną polityką apartheidu w najzamożniejszym kraju Afryki − RPA. To wówczas narodziła się legenda Nelsona Mandeli, jednej z najbardziej charyzmatycznych osobistości świata.

Oczywiście rok 1989 jako cezura ma charakter umowny. Trudno nie zauważyć, że reformy w Chinach nie rozpoczęły się w 1989 r., lecz 20 lat wcześniej; symptomy kryzysu ZSRR były zauważalne już w początkowych latach 80.; prezydent George Bush kontynuował politykę Ronalda Reagana, którego pierwsza kadencja zaczęła się w 1981 r.; premier Margaret Thatcher zainicjowała gruntowne reformy w Wielkiej Brytanii w 1979 r., a prezydent Francji François Mitterrand, który miał tak znaczący wpływ na dzieje Francji oraz EWG i UE, objął urząd w 1981 r. i sprawował go do 1995 r.

Po 1989 r. większość procesów, które wówczas lub nieco wcześniej zostały zapoczątkowane, dalej się rozwijała. Spadkobierca ZSRR − Federacja Rosyjska, przystąpiła do „sklejania” Rosji w jej imperialnych granicach, a Chiny i Indie nie tylko marzą, ale też podejmują odpowiednie działania, by zapewnić sobie należne im miejsce w światowej wspólnocie. Mimo zahamowań postępował proces demokratyzacji i przywracania rządów prawa w krajach Ameryki latynoskiej, Azji i Afryki. Terroryzm, jeden ze znaków poprzednich dziesięcioleci, nadal miał istotny wpływ na dzieje świata, a zamach na nowojorski World Trade Center w 2001 r. jest uważany za jeden z fundamentalnych momentów epoki, tragiczny symbol początku nowego milenium.

O ile cezura 1989 r. w historii politycznej i stosunków międzynarodowych jest oczywista, o tyle w przypadku historii cywilizacji i kultury − już nie. Jednak to właśnie lata po 1989 r. są okresem dynamicznego rozkwitu społeczeństw sieci, Internetu, multimediów. Podobnie po 1989 r. szybko rozpowszechniła się w świecie kultura konsumpcyjna, a kult piękna, młodości i długiego życia zawładnął kulturą masową, aczkolwiek głównie w krajach kultury zachodniej. Podczas gdy nowe technologie podbijały świat, kultura wysoka nie mogła znaleźć miejsca dla siebie, poddawana coraz silniejszej presji popkultury. Nie pojawiły się nowe, nośne idee artystyczne. Wpływało to na pogłębianie się szczeliny między światem rozkwitających technologii i popularności kultury nieustającej konsumpcji a światem duchowym i kulturą wysoką. Obserwacja tych zjawisk i ich skutków to jeden z celów książki.

Nade wszystko jej zadaniem jest zaprezentowanie najważniejszych i ściśle ze sobą powiązanych aspektów procesu zwanego globalizacją, m.in. w dziedzinie przekazu medialnego, stylów życia, polityki, gospodarki światowej, rynków finansowych oraz nowych-starych zagrożeń, takich jak terroryzm, zanieczyszczenie środowiska, przestępczość zorganizowana, choroby cywilizacyjne. Choć przemiany globalizacyjne rozpoczęły się znacznie wcześniej, to w opisywanych dekadach uległy znacznemu przyspieszeniu. Jak sądzę, zastosowane w książce ujęcia porównawcze mogą pomóc w zrozumieniu tego złożonego zjawiska.

W latach po 1989 r. nabrała tempa ekspansja gospodarcza i kulturowa krajów starożytnych cywilizacji, Chin i Indii, oraz tzw. wschodnich tygrysów: Korei, Singapuru, Tajwanu, Indonezji, Malezji, Tajlandii, co spowodowało, że centrum polityki światowej przesunęło się w kierunku Pacyfiku. Newralgicznym obszarem w zakresie polityki globalnej pozostał Bliski i Środkowy Wschód. Nie była wolna od problemów Europa − walczyła o zachowanie znaczenia, które miała w poprzednich epokach. Przychodziło jej to z coraz większym wysiłkiem i słabszymi efektami, mimo osiągnięć Unii Europejskiej zachęcających inne regiony świata do naśladownictwa.

Przyjęta w Historii powszechnej. Wiek XIX struktura wykładu wydaje się optymalna także dla niniejszego tomu. Rozważano zastosowanie ujęć tradycyjnych: chronologicznego oraz problemowego, jednak symulacja korzyści i strat zniechęcała do tego pomysłu. Zatem ostatecznie obok działu zatytułowanego Polityka znalazła się część traktująca o zmianach cywilizacyjnych, aczkolwiek treść obu stale się przenika, stanowiąc w istocie całość niepodzielną. Najlepszym dowodem owego przenikania jest polityka światowa, która ściśle łączy się z globalizacją gospodarki i rzutuje na ogólny układ sił. Dlatego ta tematyka wypełnia końcowy rozdział działu poświęconego cywilizacji i procesom globalizacyjnym.

Pisanie na temat dziejów najnowszych i współczesnych do prostych nie należy. Trudno jest dokonywać selekcji faktów, jeszcze trudniej je oceniać i wpisywać w historyczny kontekst. Problematyczne bywa rozpoznanie wartości danego zjawiska lub wydarzenia. W części przypadków o tym, czy coś okaże się trwałe albo efemeryczne, błahe albo ważne, zdecyduje przyszłość. Jednak pisać należy, tak jak się to czyni w światowej historiografii oraz w naukach społecznych i politologicznych, a coraz częściej również w Polsce. Trzeba też przedstawianie zdarzeń kończyć na „dniu dzisiejszym” − w przekonaniu, że przyjdą kolejni badacze, którzy dzieje ostatnich dekad opiszą na nowo, inaczej rozłożą akcenty. Dzisiaj − szczęśliwie − nawet historycy uformowani w pozytywistycznej szkole historiograficznej nie uważają, że historia jako nauka zaczyna się wówczas, gdy umarli ostatni świadkowie danego wydarzenia. To, że autor mógł być świadkiem mijającego czasu, ułatwiło zrozumienie epoki i prowadzenie narracji, zarazem jednak krótka perspektywa utrudniała wartościowanie.

Przy gromadzeniu bazy materiałowej skorzystano z różnorodnych źródeł historycznych: filmów, fotografii, ikonografii, przekazów prasowych, publicystyki oraz międzynarodowych, rządowych i obywatelskich materiałów statystycznych i raportów. O świecie lat 1989–2011 sporo już napisano, opublikowano liczne analizy i wyniki badań opinii publicznej, co do których jednak musimy podchodzić ostrożnie, gdyż nie wszystkie można zweryfikować, podobnie jak i materiały statystyczne. Obfita jest już literatura politologiczna, socjologiczna, antropologiczna, kulturoznawcza, ekonomiczna i historyczna z zakresu dziejów najnowszych. Problemów nastręczał zatem tylko sposób selekcji źródeł i fachowych publikacji.

Historia powszechna. 1989−2011 zamyka nową serię wydawniczą PWN. W chwili oddania komputeropisu do opracowania rok 2011 jeszcze się nie zakończył, omówienie wydarzeń objęło zatem tylko kilka pierwszych jego miesięcy. Przerwana w takim momencie narracja znajdzie kontynuację w kolejnej, uzupełnionej już edycji książki. Wydawnictwo planuje bowiem uaktualnianie niniejszego tomu co pięć lat, tak by można było wracać do przerwanych wątków i postawionych pytań oraz stale szukać dróg prowadzących do zrozumienia otaczającego nas świata i procesów, które w nim zachodzą. Rozumienie jest instrumentem pozwalającym na doskonalenie naszych kompetencji, staje się tym, co współcześnie nazywa się kapitałem intelektualnym.

Jeśli chcemy być obecni w Europie, jeśli chcemy być aktywni we współczesnym świecie, musimy znać historię nie tylko naszych sąsiadów, ale rozumieć sens i genezę przemian również w pozostałych państwach naszego kontynentu i całego świata

– pisał w recenzji prof. Witold Mazurczak.

Książka została opracowana głównie z myślą o studentach i doktorantach politologii, stosunków międzynarodowych, socjologii, kulturoznawstwa, dziennikarstwa, a także historii, gdyż programy studiów historycznych coraz więcej uwagi muszą poświęcać dziejom najnowszym. Publikacja ta może okazać się użyteczna dla uczniów szkół średnich przygotowujących się do matury z historii i wiedzy o społeczeństwie. Zapewne sięgną po nią nauczyciele historii i pokrewnych przedmiotów szkolnych, dziennikarze, pracownicy służb administracyjnych, a może i politycy. Jednak największą radością i satysfakcją dla autora byłoby, gdyby zechcieli zapoznać się z nią Czytelnicy ciekawi świata, nie przygotowujący się do egzaminów czy szkolnych lekcji, lecz spragnieni syntetycznej wiedzy o współczesności.

Winienem głęboką wdzięczność pierwszym Czytelnikom roboczej wersji niniejszej książki, moim Przyjaciołom z Instytutu Historii UJ, profesorom Tadeuszowi Czekalskiemu i Krzysztofowi Zamorskiemu, za ich troskę o jak najlepszą jakość tekstu, zwrócenie uwagi
na pomyłki i kwestie przeze mnie pominięte. Dziękuję Jakubowi Zamorskiemu, doktorantowi w Tajpej na Tajwanie, którego przychylności i wiedzy zawdzięczam sprostowanie błędnych informacji i nieprecyzyjnych sądów z zakresu dziejów Azji Wschodniej. Przyjazne myśli kieruję ku obu Recenzentom, prof. Danielowi Boćkowskiemu z Instytutu Historii PAN w Warszawie i prof. Witolodowi Mazurczakowi z UAM w Poznaniu, którzy skrupulatnie przygotowali opinie merytoryczne. Przyjrzeli się tekstowi bardzo sumiennie i z dużą życzliwością − za co jestem obu Panom Profesorom wdzięczny. Ich erudycja i kompetencje pozwoliły na poprawienie słabszych fragmentów tekstu: wprowadzenie potrzebnych uzupełnień lub usunięcie zbędnych treści, wyeliminowanie błędów i skorygowanie nieścisłości. Chciałbym wyrazić radość, że zaproponowana w pracy struktura wykładu znalazła akceptację obu Panów Profesorów. Serdecznie dziękuję dr Ewelinie Szpak za pracowicie i przemyślnie zestawioną, bogatą bibliografię przedmiotu, która może być użyteczna dla studentów oraz wszystkich zainteresowanych uzupełnieniem wiedzy z pasjonującej ich tematyki.

Szczególne podziękowania należne są Pracownikom Redakcji Humanistycznej WN PWN, a w pierwszej kolejności redaktorowi Michałowi Zgutce za opiekę nad całością prac przy edycji tej publikacji, w tym nad mapami. Dziękuję serdecznie pani Mariannie Rychlickiej za przygotowanie map. Nad tekstem pracowała redaktor Adriana Herman-Wacławczyk. Była nie tylko redaktorem w tradycyjnym rozumieniu tego słowa, ale i życzliwym doradcą oraz wnikliwym recenzentem naukowym, a to z racji talentu i kompetencji w zakresie historii. Jestem Jej bardzo wdzięczny za wszystkie uwagi i sugestie oraz trafne propozycje marginaliów. Tekst przygotowała w sposób wzorowy, dzięki czemu zyskał na klarowności i spójności. Dziękuję Bartłomiejowi Gapińskiemu, doktorantowi Wydziału Historycznego UJ, który sumiennie wykonał niewdzięczną pracę polegającą na żmudnym sprawdzaniu poprawności zapisanych w tekście nazwisk, nazw instytucji, dat itp.

Kraków–Dobra k. Limanowej, sierpień 2011 r.

Część pierwsza Cywilizacja

Rozdział 1 Człowiek i zmiany cywilizacyjne

1.1. Problemy demograficzne

liczba ludności świata

W XX w. liczba ludności świata powiększyła się prawie pięciokrotnie. Najszybszy wzrost nastąpił po 1945 r., osiągając apogeum pod koniec lat 70., a zjawisko to nazwano eksplozją demograficzną. Od początku lat 80. tempo przyrostu zaczęło się zmniejszać, choć w większości regionów świata nadal było bardzo wysokie. Podaje się, że w latach po 1989 r. co minutę rodziło się 200−260 dzieci, a dziennie przybywało średnio ok. 330 tys. nowych obywateli Ziemi. W 1987 r. światowa populacja liczyła 5 mld ludzi, w 1999 r. − 6 mld, a w 2012 r. przekroczy sumę 7 mld osób. Do 1989 r. absolutna skala przyrostu stale się zwiększała. Po 1990 r. powoli zaczęła się obniżać. W 2007 r. wzrost liczby ludności świata wyniósł 77,3 mln, podczas gdy w 1989 r. − 87,7 mln.

Tabela 1. Ludność świata w mln

Kontynent

Rok

1990

2000

2005

2009

Azja

Afryka

Europa z b. ZSRR

Ameryka Łacińska

Ameryka Pn.

Australia i Oceania

Świat

3 179

639

721

442

283

27

5 291

3 698

819

727

521

319

31

6 115

3 937

921

729

557

335

34

6 512

4 121

1 010

732

582

348

35

6 829

Źródło: „Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej” 2010, s. 826.

Po 1989 r. demograficzna dominacja Azji jeszcze się powiększyła, o czym też świadczy kolejna tabela. Z powodu małej dynamiki wzrostu w Europie, a wielkiej w rejonach leżących po południowej stronie Morza Śródziemnego Afryka stała się najludniejszym po azjatyckim kontynentem świata. Europa bez populacji krajów byłego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) ustępuje również Ameryce latynoskiej.

Tabela 2. 10 największych populacji świata w 2008 r. (szacunki na połowę roku, w tys.)

Kraj

Liczba mieszkańców

Chiny

Indie

USA

Indonezja

Brazylia

Pakistan

Nigeria

Bangladesz

Rosja

Japonia

1 324 681

1 147 996

305 146

234 342

187 163

161 910

146 255

142 547

141 841

127 674

Źródło: „Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej” 2009, s. 766−770.

przyrost naturalny – Afryka

Po 1989 r. największą dynamiką wzrostu wynikającego z przyrostu naturalnego, czyli różnicy między liczbą urodzeń a zgonów obliczanej w promilach, charakteryzowały się kraje Afryki, zwłaszcza subsaharyjskiej, które były w fazie nieustającej eksplozji demograficznej, zgodnie zresztą z przewidywaniami ekspertów. Afryka przechodziła przez ten sam cykl szalonego wzrostu demograficznego, który w latach 70. nastąpił w Azji i Ameryce latynoskiej. Dzięki poprawie jakości życia malała śmiertelność, a rozrodczość utrzymywała się na wysokim poziomie, gdyż ze względów kulturowych prokreację uważano za konieczność. Kobiety, czy faktycznie dziewczynki, wcześnie wydawano za mąż, by jak najszybciej mogły rodzić dzieci, które traktowano jako największe błogosławieństwo.
przyrost naturalny – definicja

Potomstwo budziło dumę i radość ojców i matek, sądzono bowiem, że im więcej dzieci, tym większy szacunek dla rodziców. Z powodu tych samych kulturowych uwarunkowań Afrykanie i Afrykanki prawie nie stosowali środków antykoncepcyjnych. W efekcie w najludniejszej w Afryce Nigerii, według danych szacunkowych, wskaźnik przyrostu naturalnego w latach 1995−2000 wynosił 42‰, w Etiopii − 23,5‰, w Kongu − 29,9‰. Ponieważ kraje Afryki subsaharyjskiej należały jednocześnie do najbiedniejszych w świecie, musiało to prowadzić do nawarstwiania się trudnych do rozwiązania problemów socjalnych i cywilizacyjnych.

przyrost naturalny – kraje islamu

Natomiast w krajach arabskich Afryki Północnej impet demograficzny osłabł, co było następstwem wpływu zachodniego trybu życia, zmian kulturowych, podniesienia wieku zawierania małżeństw. Także wzrost poziomu alfabetyzacji kobiet i mężczyzn oddziaływał na obniżenie współczynnika poziomu dzietności (płodności), który określa liczbę urodzonych dzieci przypadających na jedną kobietę w wieku rozrodczym (15−49 lat). Przykładowo w Maroku poziom dzietności zmniejszył się z 4,9 w 1989 r. do 2,9 w 2005 r. Innym czynnikiem obniżenia przyrostu naturalnego było to, że coraz więcej Arabów decydowało się na pozostanie w stanie bezżennym, trudne warunki życia i niskie dochody mężczyzn nie sprzyjały bowiem zakładaniu rodziny. W Egipcie mieszkało 9 mln kawalerów, a przyrost naturalny, sięgający w latach 70. XX w. 30‰, w 2005 r. spadł do 17,8‰, w Maroku do 16,6‰, a w Tunezji do 9,49‰.

przyrost naturalny – Ameryka latynoska

Nieco niższy niż w Afryce, przyrost naturalny odnotowano w krajach Ameryki latynoskiej, co było głównie skutkiem rosnącej popularności zachodniego sposobu życia, a także propagowania przez władze modelu małej rodziny. Przykładowo Meksyk obwieszono plakatami z wizerunkiem ciężarnej kobiety i czerwonym napisem: „Tylko jedno”. Przyrost naturalny, kiedyś przekraczający 30‰, obniżył się − w 2005 r. osiągając wielkość 0,99‰, a 47% mieszkańców miało mniej niż 16 lat. Nadal jednak liczni Meksykanie, zwłaszcza ci z biedniejszych rodzin, uważali, że prawdziwy mężczyzna musi być otoczony gromadką dzieci. Podobnie myśleli mężczyźni także w innych krajach latynoskich, o czym świadczył przyrost naturalny: 15,2‰ w Kolumbii, 14,6‰ w Peru, 24,9‰ w Paragwaju i 18,4‰ w Ekwadorze. W Brazylii przyrost naturalny był niższy, w 2005 r. wyniósł 10,7‰, a jeszcze niższy − w Argentynie (9,3‰) i Urugwaju, czyli krajach o wysokim procencie ludności pochodzenia europejskiego.

przyrost naturalny – Ameryka Północna

Z kolei w Ameryce Północnej: w USA i Kanadzie, przyrost naturalny był znacznie mniejszy niż w krajach latynoskich. W 2005 r. w USA osiągnął wartość 5,8‰, w Kanadzie − 3,1‰. Na wysoki wzrost liczby ludności w obu tych krajach wpłynęła w znacznej mierze imigracja z Europy i Azji, a w przypadku USA głównie z Ameryki latynoskiej.

przyrost naturalny – Azja

W krajach Azji przyrost naturalny nadal był znaczący, niemniej stale malał w stosunku do poprzednich dziesięcioleci. Zdecydowanie obniżył się w takich krajach islamu jak Iran i Turcja. W tym pierwszym w 2005 r. zmniejszył się do 11,3‰. W 1979 r. współczynnik dzietności kobiet w Iranie wynosił 6,5, w 2000 r. − 2,2, a w 2009 r. − 1,7. Podobnie było w Turcji, w której przyrost naturalny spadł w 2005 r. do 10,9‰, dzietność kobiet zaś do 1,9, podczas gdy 20 lat wcześniej wynosiła 3,0. Coraz zamożniejsi i lepiej wykształceni Irańczycy oraz Turcy, mający dostęp do telewizji satelitarnej i Internetu, chętnie naśladowali zachodni styl życia, poddając prokreację kontroli. Natomiast przyrost naturalny w biedniejszych krajach islamu, o wysokim poziomie analfabetyzmu − takich jak Jemen (34,54% przyrostu), Pakistan (21,97%), Bangladesz (21,61%) − nadal był bardzo wysoki, co obniżało ich wzrost gospodarczy i utrudniało poprawę jakości życia milionów ludzi. Znaczący przyrost naturalny odnotowano na katolickich Filipinach − 19,84‰, i Timorze − 20,89‰, nieco niższy w Indiach − 14,04‰. Natomiast w Chinach, najludniejszym kraju świata, przyrost naturalny był skromny, co było następstwem drastycznej, antyrodzinnej polityki forsującej program jednego dziecka w małżeństwie (od 1979) i propagującej antykoncepcję oraz sterylizację (w niektórych przypadkach przymusowe). Według danych z 2008 r. kontrolę urodzin stosuje 86% populacji. W efekcie w Chinach mieszkało w 2005 r. 270 mln dzieci do 15 roku życia, gdy w Indiach − 372 mln. Podobną politykę prowadził Wietnam, z podobnymi do chińskich wynikami. „Szczęśliwa rodzina to mała rodzina” − ten rządowy slogan był wszechobecny w wietnamskich miastach i wsiach. Najniższy przyrost naturalny odnotowały najzamożniejsze państwa Azji Wschodniej: Japonia, Korea, Singapur, Tajwan, które zapadły na tę samą chorobę, co Europa − szybkie starzenie się społeczeństw i spadek dzietności kobiet. Władze tamtych krajów uznały to za największe zagrożenie dla ich narodowego bezpieczeństwa i uruchomiły system finansowego wsparcia, by zachęcić do prokreacji i podnieść wskaźnik przyrostu naturalnego.

Europa Zachodnia „siwiejącym kontynentem”

Europa Zachodnia w latach 90. XX w. stała się „siwiejącym kontynentem”, uległ zahamowaniu proces naturalnej reprodukcji, a ok. 3/4 przyrostu liczby ludności zawdzięczano imigracji. Zarazem dzięki postępowi w dziedzinie medycyny i programom socjalnym wydłużyła się średnia długość życia, a to skutkowało procesem starzenia się społeczeństw oraz pośrednio wpłynęło na obniżenie poziomu przyrostu naturalnego. Demografowie zaczęli bić na alarm. „Społeczeństwo bez młodzieży jest społeczeństwem umierającym”, „Europa popełnia samobójstwo” − ostrzegali. Spadek liczby narodzin w krajach Europy Zachodniej miał różne przyczyny, w tym kulturowe. Dominował model małej rodziny (z jednym lub dwojgiem dzieci), zwłaszcza w związkach nieformalnych. Realizacja ambicji zawodowych (często połączona z presją pełnej dyspozycyjności) i osiągnięcia wyższego statusu materialnego mogły kolidować z chęcią posiadania potomka. Pozytywnie wartościowany styl życia singla także nie sprzyjał postawom prokreacyjnym. Wreszcie − coraz więcej młodych ludzi cierpiało na bezpłodność, a leczenie było drogie, stresujące i mało skuteczne. Jedynie w Islandii i Irlandii przyrost naturalny, jak na Europę, był znaczący i w 2005 r. wynosił odpowiednio: 7,05 i 6,62‰.

polityka prorodzinna – Francja

W tej sytuacji zachodnie rządy zaczęły zachęcać do prokreacji. Szczególne powody do zadowolenia miała Francja, której przyrost naturalny w 2008 r. mógł robić wrażenie: 3,1‰. Na jedną kobietę we Francji przypadało statystycznie 2,1 dziecka. Niewielka w tym była zasługa imigrantów, wbrew stereotypowym wyobrażeniom. Przypisuje się im tylko 5-procentowy udział we wzroście urodzeń. Decydujące znaczenie miała polityka prorodzinna wprowadzona przez władze państwowe. Francja gwarantuje darmowe przedszkola i szkoły, długi, płatny urlop wychowawczy oraz powrót do pracy po jego zakończeniu, korzystne zwolnienia podatkowe dla rodzin wielodzietnych, dopłaty do pensji opiekunki do dziecka oraz 800 euro comiesięcznego zasiłku w sytuacji, gdy kobieta rezygnuje z pracy na rzecz wychowywania potomka.

polityka prorodzinna – Niemcy

Słabsze rezultaty przyniosła ostrożna polityka Niemiec, ale na bardziej zdecydowaną długo nie było w Niemczech przyzwolenia społecznego. Panowała opinia, że kraj jest przeludniony (w następstwie napływu dużej liczby imigrantów), zatem działania sprzyjające wzrostowi populacji byłyby nieszczęściem. Dopiero na początku XXI stulecia zrewidowano ten pogląd, kiedy uświadomiono sobie, że proces starzenia się społeczeństwa zagraża egzystencji rodzin niemieckich i negatywnie odbije się na kondycji gospodarki. W latach 2005−2009 minister ds. rodziny w rządzie Angeli Merkel − Ursula von der Leyen (sama mająca siedmioro dzieci) − wdrożyła kilka reform pronatalistycznych, obejmujących m.in. dodatki finansowe dla matek przez rok po porodzie, urlopy tacierzyńskie i program rozbudowy żłobków. Na niski przyrost naturalny miała też wpływ malejąca rozrodczość imigrantek. W 1970 r. Turczynki w Republice Federalnej Niemiec (RFN) posiadały średnio o dwoje dzieci więcej niż Niemki, w 1996 r. − o jedno, a w 2008 r. − statystycznie o połowę dziecka. Można to odczytywać jako znak postępującej akulturacji do niemieckich standardów kulturowych.

baby boom

Nieco lepszymi wynikami w dziedzinie przyrostu demograficznego mogą pochwalić się Skandynawowie, Brytyjczycy, Holendrzy i Hiszpanie. Dzięki energicznej polityce pronatalistycznej wskaźnik dzietności kobiet w Wielkiej Brytanii w latach 2001−2008 podniósł się z 1,6 do 1,9. Zaczęto nawet mówić o „baby boomie”. Kobiety w Wielkiej Brytanii otrzymywały 1000 funtów becikowego oraz zasiłki miesięczne w wysokości ok. 600 funtów. Najlepsze od dłuższego czasu okazały się lata 2009−2010, w których zaznaczyło się zjawisko zwane kryzysowym baby boomem. Prawie w całej Europie wzrósł wskaźnik poczęć i przyrost naturalny. Ludzie w okresie gospodarczej zapaści zwrócili się ku wartościom rodzinnym, wielu też potraktowało posiadanie potomstwa jako finansowe zabezpieczenie na wypadek utraty pracy – państwowe zasiłki na dzieci pomagały przetrwać całej rodzinie.

sytuacja demograficzna w Rosji

Z kolei od początku lat 90. w Rosji liczba ludności malała rocznie o 500−800 tys. i malałaby jeszcze szybciej, gdyby nie osiedlanie się imigrantów z Azji oraz wysoki przyrost naturalny w rodzinach muzułmanów. Po 1990 r. podniósł się wskaźnik śmiertelności, zwłaszcza mężczyzn, a obniżył wskaźnik urodzeń. Nadal wysoka była liczba aborcji. Szacuje się, że na każdy poród przypadały dwie aborcje, czyli rocznie przeprowadzano ich ok. 2,5 mln. Prokreacji nie sprzyjał wysoki wskaźnik pesymizmu − dowód, że liczni mieszkańcy Federacji Rosyjskiej nie potrafili ułożyć sobie życia po upadku systemu komunistycznego. Rosja zajmowała drugie miejsce w świecie pod względem liczby samobójstw: 39,3 na 100 tys. mieszkańców. Rezygnację, zwątpienie i brak wiary w sens życia pogłębiał alkoholizm. Obliczono, że w 2007 r. statystyczny Rosjanin wypił 17 l czystego spirytusu, a 2,5 mln Rosjan było nałogowymi alkoholikami. Jednocześnie następowała szybka implantacja zachodnich wzorców kulturowych. Dopiero w ostatnich latach władze podjęły konkretne działania, by przeciwdziałać wymieraniu populacji Rosjan. Wprowadzono wysokie becikowe, tzw. kapitał macierzyński, w wysokości ponad 10 tys. dolarów po urodzeniu drugiego dziecka, a rządowe media propagowały wielodzietność. Jednak na efekty Rosja będzie musiała poczekać. Trudno z dnia na dzień zmienić dominujące tendencje, silnie uwarunkowane kulturowo. Podobne procesy demograficzne i społeczne wystąpiły na Ukrainie, Białorusi i w Mołdawii, doprowadzając do drastycznego spadku liczby ludności.

przyrost naturalny – Europa Środkowa i Południowo-Wschodnia

Również w postkomunistycznych krajach Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej po 1989 r. nastąpiło znaczne obniżenie poziomu przyrostu naturalnego, a w niektórych z nich odnotowano nawet trend ujemny. Ta część Europy weszła w fazę demograficznego załamania, płacąc wysoką cenę za głębokie przemiany cywilizacyjne, które choć były konieczne, to nie sprzyjały prokreacji. W tej sytuacji ratunkiem mogła być, tak jak w Europie Zachodniej, polityka prorodzinna. Jednak omawiane państwa, borykające się z wieloma problemami spuścizny komunistycznej, w istocie jej nie prowadziły. Prawie cały ciężar kosztownego wychowania dzieci spadał na rodziców. Na pomoc społeczną i świadczenia rodzinne Polska oraz inne kraje regionu wydawały rocznie zaledwie ok. 0,6−1,0% PKB. Kobiety musiały często wybierać: dzieci albo praca. Bardzo niski, wynoszący jedynie 1,1−1,5, był wskaźnik dzietności. W efekcie w latach 1991−2001 liczba ludności Estonii zmalała o 8%, a Łotwy o 9%. Na Węgrzech w 2004 r. spadła poniżej 10 mln obywateli. Duża liczba samobójstw i wysoki wskaźnik pesymizmu Węgrów nie sprzyjały demograficznemu odradzaniu się narodu. Na skutek tego kurczyła się grupa pracujących, którzy musieli utrzymywać coraz większą rzeszę niepracujących. W 2009 r. na Węgrzech było zatrudnione ok. 3,7 mln osób w wieku 15−64 lat, o 60 tys. mniej niż rok wcześniej, co musiało się przekładać na współczynnik potencjału rozwojowego. Jeszcze gorsze wskaźniki reprodukcji ludności odnotowała Bułgaria. Jedynym krajem regionu, który już tradycyjnie zaskakiwał relatywnie wysokim poziomem przyrostu naturalnego, była muzułmańska w większości Albania.

starzenie się społeczeństw

średnia długość życia

Nie tylko w krajach zamożnych, ale i biedniejszych ludzie żyli coraz dłużej. Niemniej istniały zasadnicze różnice między kontynentami oraz wewnątrz nich, jak choćby między krajami Ameryki Środkowej. W 2008 r. w Gwatemali przewidywana długość życia mężczyzn wynosiła 63,6 lat, kobiet − 69,0, ale w Kostaryce − 73,8 i 78,6. Najkrócej żyli mieszkańcy południowej części Afryki, dotknięci plagami chorób, najdłużej zaś − obywatele bogatych krajów o dużym współczynniku rozwoju społecznego. Europejczycy, Amerykanie, Japończycy zawdzięczali to wysokiej jakości życia, efektywnej opiece medycznej i socjalnej, uprawianiu sportów, przestrzeganiu odpowiedniej diety oraz lepszemu wykształceniu. Stulatkowie nie byli już sensacją. W 1960 r. we Francji żyło ich ok. 1 tys., a w 2010 r. − ponad 20 tys. Jednocześnie społeczeństwa krajów zamożnych szybko ulegały procesowi starzenia się. Ludzie w podeszłym wieku, zwani w języku poprawności politycznej dojrzałymi dorosłymi, stali się poważnym problemem społecznym i ekonomicznym. W 2010 r. z 20 krajów o największym odsetku osób powyżej 60 roku życia aż 19 znajdowało się w Europie. Dwudziestym była Japonia. Raport Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) z 2001 r. określił starzenie się ludności „największym wyzwaniem społecznym XXI wieku”. W 1980 r. w krajach Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) osoby powyżej 65 roku życia stanowiły 13% ogółu populacji, w 2008 r. w państwach Unii Europejskiej (UE) − 17%, przy czym w Niemczech i we Włoszech − nawet ponad 20%. Podobnie wysokie wskaźniki odnotowano w Japonii, Hongkongu, Singapurze i Korei. W Polsce było to odpowiednio − 9 i 13%. Natomiast w biedniejszych krajach Azji Południowej seniorzy tworzyli w 2010 r. nieco ponad 7% sumy ludności, a w Afryce − zaledwie 4%. W Niemczech 4 osoby pracujące utrzymywały 3 emerytów, we Francji statystyczne 1,3 osoby czynnej zawodowo − 1 emeryta. Starzenie się społeczeństw państw Europy i Azji Wschodniej już powoduje, że coraz wolniej się rozwijają. Grozi im stagnacja. Także koszty finansowe i społeczne tego procesu są coraz wyższe. Narasta problem zapewnienia seniorom wypłat emerytalnych i rentowych. Kraje europejskie ratują się, zachęcając kobiety do podjęcia pracy zawodowej oraz podnosząc średni wiek emerytalny, co prowadzi do ograniczania liczby osób uprawnionych do świadczeń pieniężnych. W 2008 r. w Niemczech zajęcia zarobkowe wykonywało 67% kobiet, w Danii − 76%, a w Szwajcarii − 78%.

Tabela 3. Średnia długość życia (w latach)

Lata 2005−2009

Najwyższa

Najniższa

Andora

Japonia

Hongkong (CHRL)

Islandia

Szwajcaria

Australia

Hiszpania

Szwecja

Francja

Kanada

83,5

82,6

82,2

81,8

81,7

81,2

80,9

80,9

80,7

80,7

Suazi

Mozambik

Zambia

Lesotho

Sierra Leone

Angola

Zimbabwe

Afganistan

Rep. Środkowoafrykańska

Liberia

39,6

42,1

42,4

42,6

42,6

42,7

43,5

43,8

44,7

45,7

Źródło: „Forum” 2009, nr 20.

Mapa 1. Państwa o najniższej i najwyższej długości życia oraz śmiertelności niemowląt

różnice w długości życia między płciami

W większości krajów świata utrzymały się spore różnice w długości życia między kobietami a mężczyznami. Mężczyźni później przechodzili na emeryturę, a wcześniej umierali. W 1999 r. kobiety, według szacunków, dożywały średnio 68 lat, a mężczyźni − 64. W 2010 r. w UE przewidywana długość życia wynosiła: dla kobiet 82 lata, a dla mężczyzn 76 lat. Obie płcie dzieliła zatem różnica 6 lat, w USA − 5,5 roku, a w Rosji − aż ponad 13 lat. W przeszło 35 krajach świata kobiety żyły dłużej niż 80 lat, jedynie w Islandii dotyczyło to również mężczyzn. W krajach zachodniej Europy na 1 stulatka przypadało 7 stuletnich kobiet. Spośród 80 studziesięciolatków żyjących w Europie w 2008 r. zaledwie 7 było mężczyznami. Przyczyny zjawiska zróżnicowania długości życia między płciami nie są jasno ustalone. Wskazuje się na czynniki medyczne: kobiety są bardziej odporne na zagrożenia cywilizacyjne i mają lepszy układ odpornościowy, mężczyźni zaś łatwiej zapadają na niektóre choroby, rzadziej dokonują badań profilaktycznych i niechętnie korzystają z usług lekarskich. Statystycznie mężczyźni częściej niż kobiety sięgają po szkodliwe używki, niezdrowo się odżywiają, są bardziej narażeni na śmierć w wypadkach samochodowych i w trakcie misji wojskowych. Częściej też padają ofiarą bójek oraz popełniają samobójstwa. W krajach biednych wskazane czynniki nie miały większego znaczenia − w omawianych dekadach różnice w długości życia między płciami były bowiem nieznaczne. Na przykład w Bangladeszu w latach 2001−2003 statystycznie kobiety żyły dłużej od mężczyzn tylko o rok, a to z powodu wysokiej śmiertelności okołoporodowej.

„Chłopiec nie jest małym cesarzem”

dysproporcje liczebne płci

W opisywanych dekadach w przeważającej większości państw świata liczba kobiet odpowiadała liczbie mężczyzn. Jednak w kilku, i to zamieszkanych przez najludniejsze populacje, takich jak Chiny i Indie, gros stanowili mężczyźni, gdyż ze względów kulturowych i ekonomicznych preferuje się tam narodziny chłopców. To tradycja nakazywała mężczyznom opiekowanie się starszymi rodzicami oraz − w imieniu rodziny − utrzymywanie kontaktu z przodkami. Korzyści z posiadania dziewczynki były mniejsze, a wydatki, jak choćby w postaci małżeńskiego posagu − znaczące. Dzięki USG można było ustalać płeć dziecka i dokonywać aborcji żeńskiego płodu, czyli płci ocenianej jako mniej wartościowa. Według chińskich danych z 1999 r. na 100 urodzonych dziewczynek przypadało 118 chłopców. Podobne proporcje utrzymują się między płciami w całym regionie: w Korei Południowej, Wietnamie, Pakistanie. Według ekspertów w Azji „brakuje” już ok. 100 mln kobiet. Ponad 10, a może nawet 15% mężczyzn nie może założyć rodziny. Dlatego w 2006 r. władze wietnamskie zabroniły wykonywania badań USG określających płeć płodu, aby nie dochodziło do aborcji dziewczynek. Taki sam zakaz obowiązuje w Chinach, Indiach i Korei (często łamany, pożądaną informację można bowiem zdobyć w prywatnych klinikach przeprowadzających nielegalne badania). Jednocześnie w całym regionie prowadzono kampanie uświadamiające, których celem było podniesienie wartości społecznej dziewczynek. Indie oklejono plakatami: „Kobieta to też człowiek”, w Korei propagowano hasło: „Jedna córka warta dziesięciu synów”, a w Chinach przekonywano, że „Chłopiec nie jest małym cesarzem”.

1.2. Urbanizacja i slumsy

cywilizacja ludzka cywilizacją miejską

Gwałtowna urbanizacja rozpoczęła się w Europie i Ameryce Północnej jeszcze w 1 poł. XIX w. i stopniowo obejmowała kolejne kontynenty. W 1950 r. w miastach mieszkało 28,5% populacji globu. W końcowych latach XX i początkowych XXI w. miasto − jako podstawowe w dobie postindustrialnej narzędzie generowania rozwoju gospodarczego i społecznego − miało już zasadniczy wpływ na politykę, edukację, wzorce zachowania, kulturę wysoką oraz masową. Corocznie w skali świata miliony ludzi opuszczały wsie oraz miasteczka i migrowały do miast, zwłaszcza dużych. Obecnie w 600 największych miastach żyje 1,5 mld mieszkańców. Cywilizacja ludzka stała się cywilizacją miejską, gdyż także ci mieszkańcy aglomeracji, którzy przenieśli się na wieś lub w rejony podmiejskie, zachowywali poprzedni styl życia. „Nie każde życie miejskie jest nowoczesne, ale wszelkie życie nowoczesne jest życiem miejskim” − pisał Zygmunt Bauman.

urbanizacja i aglomeracje świata

Według szacunków ONZ w 2008 r., po raz pierwszy w dziejach ludzkości, liczba mieszkańców miast była większa niż wsi. W takich krajach Europy jak Belgia, Holandia, Wielka Brytania, Islandia poziom urbanizacji wynosił 90% lub był większy. Wysoki, przekraczający 80%, poziom urbanizacji charakteryzował kraje latynoskie: Argentynę, Brazylię, Chile, oraz USA, Kanadę, Japonię, Australię i kraje arabskie Zatoki Perskiej. Natomiast w najludniejszych krajach świata: Chinach, Indiach, Indonezji i Pakistanie, w miastach mieszkała mniejszość populacji. W Chinach w 1998 r. − 30,4%, w 2008 r. − 35,6%, a w Indiach w 2010 r. − 30%. W krajach biedniejszych największą dynamikę wzrostu odnotowywały miasta stołeczne, uchodzące za enklawy wolności i lepszej jakości życia, w których osiedlały się miliony ludzi pozbawionych przez procesy globalizacyjne dotychczasowej pracy na wsi. Na skutek tego powstały monstrualne jednostki osadnicze − aglomeracje, składające się w istocie z wielu gęsto zaludnionych miast i osiedli podmiejskich. Także w krajach zamożnych wielkie miasta, w tym stołeczne, cieszyły się sporym wzrostem wielkości populacji. W 1950 r. tylko Nowy Jork miał więcej niż 10 mln mieszkańców, a w 2009 r. tyle liczyło już niemal 30 metropolii, m.in.: Meksyk, Szanghaj, Pekin, São Paulo, Bombaj, Kalkuta, Dżakarta, Buenos Aires, Teheran, Dhaka, Delhi, Tianjin, Manila, Kair, Lagos, Nowy Jork, Los Angeles, Paryż, Tokio, Seul, Moskwa, Istambuł.

Mapa 2. Największe aglomeracje współczesnego świata

slumsy „wyrazem miejskiej nędzy”

Największe kontrasty społeczne charakteryzują aglomeracje krajów biednych, które rozwijają się chaotycznie, bez planu urbanistycznego i poza kontrolą władz. Na obrzeżach tysięcy takich miast powstały dzielnice ubóstwa cywilizacyjnego i materialnego, zwane slumsami. Ich niepohamowany rozrost, datowany od lat 80., jest specyficznym zjawiskiem ostatnich dwóch dekad (jako następstwo procesów globalizacyjnych i kryzysu gospodarki liberalnej). Według wykładni oenzetowskiej slumsy to „rozległe osiedla, które szybko się stają widzialnym wyrazem miejskiej nędzy”. Przeludnione, pozbawione kanalizacji, zasadniczo również prądu, gazu i bieżącej wody, składają się z prowizorycznych budowli skleconych z jakichkolwiek dostępnych materiałów. Slumsy zamieszkuje biedota − przybysze ze wsi, uchodźcy z terenów wojen domowych (zwłaszcza w krajach afrykańskich), także ci mieszkańcy miast, których do przeprowadzki zmusiły rosnące ceny czynszów. Utrzymują się z wykonywania nisko płatnych prac, kobiety są np. opiekunkami do dzieci, sprzątaczkami, część z nich uprawia prostytucję. Dzielnice skrajnej nędzy powiększają swój zasięg, gdyż władze miejskie nie potrafią rozwiązać problemu nadwyżki ludności, zapewnić wszystkim przybywającym dostępu do infrastruktury, sanitariatów, czystej wody, energii elektrycznej, ciągów komunikacyjnych i taniego budownictwa mieszkalnego. Zjawisko to występuje również w krajach europejskich, USA czy Australii. Według szacunków z 2001 r. w slumsach mieszkał 1 mld ludzi − 554 mln w Azji, 187 mln w Afryce, 128 mln w Ameryce latynoskiej i 54 mln w krajach rozwiniętych. W zależności od regionu slumsy charakteryzują pewne różnice. W Ameryce Łacińskiej zamieszkuje je − inaczej niż w Afryce − mniejszość populacji miast. Latynoamerykańskie dzielnice biedy częściej niż slumsy w Azji mają kanalizację oraz organizowany przez służby miejskie wywóz śmieci. Z kolei slumsy azjatyckie częściej mogą korzystać z elektryczności i bieżącej wody niż te w Afryce, w których gros mieszkańców nie ma dostępu do sanitariatów. Wszystkim jednak bliskie są te same zagrożenia: epidemie chorób, pożary czy ulewne deszcze (w krótkim czasie niszczące cały dobytek mieszkańców) oraz wysoka przestępczość (wszechobecna przemoc, dotykająca szczególnie kobiety, działalność gangów, często sprawujących realną władzę w dzielnicach nędzy).

Tabela 4. Odsetek mieszkańców slumsów na ogólną liczbę zamieszkujących miasta w poszczególnych krajach

Kraj

2009 r.

Angola

Kongo

Bangladesz

Nigeria

Pakistan

Wietnam

Indie

Chiny

Iran

Brazylia

RPA

Argentyna

Indonezja

Tajlandia

87%

76%

71%

66%

48%

41%

35%

33%

30%

29%

29%

26%

26%

26%

Źródło: raport ONZ z maja 2009 r.

slumsy – „kultura ubóstwa”

W slumsach spaliny samochodowe mieszają się z duchotą tropików, z odorem gnijących odpadków roślinnych, zwierzęcych i ludzkich, a w Indiach dodatkowo z wonią kadzideł, w Dżakarcie z aromatem kwiatów, w Rangunie czy Bangkoku z zapachem smażonych insektów i przypiekanego ryżu, w afrykańskim Lagosie z oparami ropy naftowej. Slumsy nieraz nazywa się kulturą ubóstwa. Mieszkają w nich, często od pokoleń, ludzie w niej zaprogramowani, którzy nie widzą dla siebie alternatywy, co sprzyja trudnym problemom społecznym i patologiom. Są ofiarami inkluzji społecznej, nie mają dostępu do państwowej edukacji, służby zdrowia. Dyskryminowani przez system prawny, w każdej chwili mogą zostać eksmitowani z zajmowanych przez siebie domostw. Oparcia szukają np. we wspólnotach religijnych – islamskich czy zielonoświątkowców, które oferują konkretną pomoc (kursy dokształcające, zakup leków dla potrzebujących itp.).

slumsy – programy pomocy

Szukając sposobu na trwałe rozwiązanie problemu slumsów, instytucje rządowe, miejskie i społeczne siegają na razie po środki doraźne. Przykładowo Bank Światowy dostarczył prawie milionowi ludzi z brazylijskich faweli wodę pitną, a w Bombaju i Kalkucie zainwestował w prywatne, płatne toalety. Dzięki pomocy międzynarodowej także inne miasta, np. Manila i Lagos, poprawiły zaopatrzenie ludzi w wodę pitną. W niektórych krajach rządy przyznały mieszkańcom domków w dzielnicach biedy prawo do najmu dożywotniego albo nawet prawo własności. Nowi właściciele zaczęli się samoorganizować, tworząc lokalne wspólnoty i inwestując w rodzinne biznesy. Uczyli się przedsiębiorczości oraz odpowiedzialności za innych. W latach 2007−2009 nieformalna, ale nieźle zorganizowana gospodarka slumsów okazała się odporna na światowy kryzys.

nowoczesne miasta Zachodu i Azji Wschodniej

Zupełnie inaczej wyglądają wielkie miasta Zachodu i Azji Wschodniej. Rozbudowywane według planu rozwoju urbanistycznego i poddane systemowi społecznej kontroli − były i są ośrodkami administracji rządowej i samorządowej, usług, handlu, banków, rozrywki i nowoczesnych technologii informatycznych. Miasta te są oświetlone według nowoczesnych, tzw. inteligentnych, systemów świetlnych, a iluminacja stała się odkrywaną na nowo, integralną częścią przestrzeni. Za problem priorytetowy, obok ekologii, powszechnie uznaje się transport miejski, którego podstawowe składniki, takie jak wewnętrzne autostrady, kolejki kolei miejskiej, metro, wielopoziomowe skrzyżowania, podziemne parkingi, zostały dobrze skomunikowane. W Singapurze funkcjonuje nawet pierwszy w świecie system zarządzania transportem miejskim i poborem opłat z tytułu wjazdu do miasta. Nie tylko w Singapurze zrozumiano, że bez sprawnej komunikacji nie ma rozwoju, spadają dochody miasta i mieszkańców. Dlatego dużą wagę przywiązuje się do transportu rowerowego. Według szacunków w miastach Holandii i Danii rowerzyści są uczestnikami 20% ruchu ulicznego, w Berlinie − 13%.

1.3. Choroby

przegrana walka o zdrowie w krajach biednych

W opisywanych dekadach zagadnieniem zdrowia i profilaktyki medycznej zainteresowane były głównie dostatnie społeczeństwa zachodnie. Natomiast biedna część mieszkańców globu, zajęta zaspokajaniem podstawowych potrzeb i pozbawiona systematycznej opieki lekarskiej, nie potrafiła lub nie była w stanie włączyć się do walki o zdrowie. Ponad 2,6 mld ludzi, w tym prawie 1 mld dzieci, nie miało możliwości korzystania z urządzeń sanitarnych. Przeszło 1 mld osób nie miał dostępu do czystej wody, a jej brak wywoływał śmiertelne choroby zakaźne. Pomoc organizacji humanitarnych przynosiła ulgę, ale nie do wszystkich mogła dotrzeć. Miliony dzieci w biednych wspólnotach cierpiały z powodu głodu lub niedożywienia. W ich jadłospisie zbyt mało było witamin, tylko nieliczne mogły spożywać żywność wzbogaconą w jodowaną sól i żelazo. Także szczepienia ochronne nie obejmowały wszystkich, podobnie jak procesy odrobaczania. W konsekwencji rósł wskaźnik zapadalności na choroby i zgonów nimi spowodowanych.

AIDS i HIV

W krajach zamożnych ludzie umierali najczęściej z powodu chorób układu krążenia oraz nowotworów. W samej tylko UE schorzenia kardiologiczne i dotyczące układu krążenia były przyczyną 55% zgonów kobiet oraz 43% mężczyzn, a ich ofiarą padało rocznie 1,8−2,0 mln osób. Natomiast w krajach biednych najtragiczniejsze żniwo zbierały choroby zakaźne. Najgroźniejsze z nich określa się mianem pięciu plag. Na ich czele stoi AIDS (ang. Acquired Immune Deficiency Syndrome − zespół nabytego upośledzenia odporności). Ta „dżuma współczesności” rocznie odpowiada za śmierć ponad 2 mln osób oraz 5−6 mln nowych zachorowań. Świat po raz pierwszy usłyszał o AIDS w 1981 r. Śmierć artystów − najpierw aktora Rocka Hudsona w 1985 r., a następnie wokalisty grupy Queen Freddiego Mercury’ego w 1991 r. − zaszokowała opinię publiczną i zwróciła uwagę na nowy problem. Do walki z AIDS włączyli się znani twórcy oraz zamożne państwa Zachodu.
choroby serca i nowotwory w UE

Już w 1983 r. Luc Montagnier z Instytutu Pasteura wyizolował retrowirus wywołujący chorobę. Nadano mu później nazwę HIV i ustalono, że przenosi się m.in. przez krew i spermę. Od 1988 r. 1 grudnia obchodzony jest Światowy Dzień Walki z AIDS, będący wyrazem solidarności z ofiarami choroby oraz sprzeciwu wobec ich stygmatyzacji i dyskryminowania w wielu krajach.

AIDS – Afryka, RPA

W 1995 r. nosicielami wirusa HIV w skali świata było 16−18 mln ludzi, w 2009 r. − ponad 40 mln, a 2/3 zarażonych mieszkało w Afryce. Przodują w tej niechlubnej konkurencji: Republika Południowej Afryki (RPA), Lesotho oraz Królestwo Suazi, w którym liczba osób seropozytywnych przekroczyła 60% populacji. Rządy niektórych państw afrykańskich − zwłaszcza RPA − marginalizowały problem, twierdząc m.in., że zachodnia propaganda medialna mylnie identyfikuje objawy AIDS z chorobami tradycyjnie występującymi w Afryce, takimi jak gruźlica, biegunka, zespół wyniszczenia organizmu. W efekcie co trzecia osoba zarażona wirusem HIV umierała z powodu komplikacji wywołanych przez AIDS, mimo pomocy organizacji pozarządowych i międzynarodowych ze Światowym Funduszem ONZ na rzecz Walki z AIDS, Gruźlicą i Malarią na czele. W latach 1994−2008 średnia długość życia w RPA zmniejszyła się o 20 lat i wynosiła dla mężczyzn 48,4 lat, a dla kobiet − 51,6.
HIV – liczba zarażonych na świecie

Zaprzeczanie występowaniu AIDS w RPA sprawiło, że profilaktyka HIV − zwłaszcza zakażeń wertykalnych (przenoszonych z matki na dziecko) − i terapia antyretrowirusowa zostały wprowadzone w tym kraju dopiero w 2004 r. Według oficjalnych danych w 2009 r. leczeniu poddano 37% chorych, a ogólna liczba nosicieli HIV oraz cierpiących na AIDS przekracza 5,5 mln.

gwałty na dzieciach

Nasilenie się epidemii w RPA i całej Afryce subsaharyjskiej miało specyficzną przyczynę. Zarażeni nie używali prezerwatyw, podzielając tragiczne w skutkach przekonanie, że z choroby wyleczy ich stosunek seksualny z dziewicą. Gwałty na dziewczynkach, społecznie aprobowane w niektórych regionach, stały się zjawiskiem masowym. Przypadek zbiorowego gwałtu na dziewięciomiesięcznym dziecku z 2001 r. dobrze obrazuje skalę okrucieństwa tego procederu. Przemoc seksualna wobec dziewczynek oraz kobiet jest jedną z najczęstszych dróg zarażania ich wirusem HIV i zwiększa dysproporcję zakażeń między jedną a drugą płcią.

AIDS – przypadek szczególny: Uganda

Tylko w niektórych krajach Afryki odnotowano postęp w zwalczaniu choroby. Interesujący jest przypadek Ugandy, w której od końca lat 80. wdrażano pierwszy na kontynencie, świetnie zorganizowany, rządowy program profilaktyki HIV, bazujący na wytycznych IEC − informacja, edukacja, porozumiewanie się (ang. communication). Mimo że promowano też używanie prezerwatyw, wsparły go organizacje religijne różnych wyznań. Po kilku latach działania przyniósł efekty w postaci spadku częstości zakażeń − z ponad 15% w latach 90. do 5% w 2001 r. Niestety przyjęcie nowej metodologii walki z AIDS − sponsorowanego przez USA planu ABC, czyli abstynencji seksualnej, bycia wiernym w małżeństwie, używania prezerwatyw (ang. condoms) − odwróciło tę tendencję. W istocie do 2010 r. realizowano tylko plan AB, a darmowe lub tanie prezerwatywy wycofano z rynku. Amerykański program okazał się najgroźniejszy właśnie dla dochowujących wierności żon, wśród których zwiększał się odsetek zakażeń wirusem, przekazywanym im przez mających kontakty z innymi partnerkami mężów.

AIDS – Europa Wschodnia, Azja Centralna

Od poł. lat 90. szybko rosła liczba zarażonych wirusem HIV i zmarłych z powodu powikłań wywołanych AIDS w krajach Europy Wschodniej − zwłaszcza na Ukrainie i w Rosji − oraz w Azji Centralnej. Brak środków na edukację i skuteczną profilaktykę, ignorancja i bieda społeczeństw, rosnąca liczba narkomanów oraz bezdomnych nastolatków (grup szczególnie narażonych na zachorowanie) − to podstawowe czynniki pandemiczne. Według danych UNAIDS (ang. The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS − Wspólny Program Narodów Zjednoczonych ds. HIV/AIDS, ustanowiony w 1996) liczba nosicieli wirusa HIV w Federacji Rosyjskiej w 2008 r. przekroczyła 1% populacji, a na Ukrainie − 1,6%. To najwyższe wskaźniki w całej Europie.

AIDS – Chiny, Tajlandia

W Chinach pierwsze przypadki występowania wirusa HIV stwierdzono w 1985 r. u cudzoziemców oraz osób podróżujących za granicę. Władze przez lata utrzymywały zatem, że AIDS nie jest problemem rdzennych Chińczyków, napiętnowały jako winnych zakażeń „niemoralnych” zachodnich homoseksualistów i ukrywały informacje o postępach epidemii w kraju. Dopiero od 2001 r. zaczęły interesować się profilaktyką HIV, kiedy już u 600−800 tys. obywateli zdiagnozowano wirusa, a ogromna część została zakażona w następstwie sprzedaży osocza w komercyjnych bankach krwi (np. w ubogiej prowincji Henan, gdzie powstały „wsie AIDS” z nawet 80-procentowym wskaźnikiem zakażeń i tysiącami osieroconych dzieci, których rodzice zmarli na AIDS). W czasie Światowego Dnia Walki z AIDS w 2003 r. premier Chin ogłosił zainicjowanie programu profilaktyki HIV, przewidującego m.in. bezpłatną terapię antyretrowirusową dla wszystkich potrzebujących. W mediach zaczęto propagować prezerwatywy i bezpieczny seks (wcześniej traktowane jako niegodne Chińczyków promowanie prostytucji). Tymczasem w sąsiedniej Tajlandii program 100% condom, narzucający konieczność stosowania prezerwatyw wszystkim korzystającym z płatnego seksu, prowadzono od lat 90. Połączony z rozdawnictwem milionów sztuk prezerwatyw, igieł i strzykawek oraz szeroko zakrojoną akcją edukacyjną w mediach i szkołach na temat profilaktyki AIDS, przyczynił się do znacznego ograniczenia rozmiarów epidemii. Niemniej spośród państw azjatyckich Tajlandia ma najwyższe wskaźniki zarażeń HIV. Wedle szacunków z 2009 r. ponad 0,5 mln Tajów było seropozytywnych, w tym połowa prostytutek i ponad 20% narkomanów. W samym Bangkoku, znanym jako światowe centrum prostytucji, ok. 19% osób świadczących usługi seksualne było nosicielami wirusa HIV.

Mapa 3. Odsetek ludności zakażonej wirusem HIV

AIDS – Europa Zachodnia i Środkowa, USA

Pod koniec 2009 r. szacowano, że ok. 0,8 mln osób zarażonych HIV żyje w Europie Zachodniej i Środkowej. Śmiertelność spowodowana AIDS znacznie zmalała dzięki wprowadzeniu w poł. lat 90. skojarzonego leczenia antyretrowirusowego. W 2009 r. zmarł ponad 1 tys. osób, trzy razy mniej niż w 2004 r. Najnowsze obliczenia wskazują jednak na zwiększający się wskaźnik nowych zakażeń HIV w wielu krajach europejskich (np. w Wielkiej Brytanii), zwłaszcza wśród młodych osób heteroseksualnych oraz w związku z napływem imigrantów z rejonów epidemicznych. W USA liczbę osób zakażonych HIV i chorych na AIDS szacuje się na ok. 1,2 mln. Poziom nowych zachorowań oraz śmiertelności ustabilizował się w ostatnich latach (rocznie ok. 35 tys. nowych rozpoznań i średnio 17 tys. zgonów). Od początku epidemii do 2009 r. zmarło na AIDS w Stanach Zjednoczonych ponad 0,6 mln osób.

gruźlica

Drugą z najniebezpieczniejszych zakaźnych chorób cywilizacyjnych o zasięgu globalnym jest gruźlica. Jeden z dziennikarzy określił ją mianem bezlitosnego, niszczącego ludzkość drapieżnika, czającego się w cieniu. Jeśli nie uda się – ostrzegał – zahamować postępów tej choroby, konsekwencje będą katastrofalne i niewyobrażalne.

Szacuje się, że rocznie umiera na gruźlicę ok. 2−3 mln ludzi, czyli więcej niż na AIDS, a liczba zarażonych sięga 8−10 mln. Dzieci (do 14 roku życia) stanowią 10−15% ogółu chorych (z czego 1/3 umiera). W omawianych dwóch dekadach najwięcej zachorowań odnotowano w Azji Południowo-Wschodniej, zachodniej części Pacyfiku i Afryce. Najgorsza sytuacja epidemiologiczna panowała m.in.: w Indiach, Chinach, Pakistanie, Bangladeszu, Suazi, Dżibuti, Namibii, Zimbabwe, RPA, Kambodży, Kenii, Mozambiku, Somalii, Kongu, Ugandzie, Tajlandii, Etiopii, Afganistanie, Rosji, Nigerii, Indonezji oraz na Filipinach. Do rozprzestrzeniania się choroby przyczyniają się złe warunki sanitarne, głód, uzależnienie od narkotyków i alkoholu, brak odpowiedniej opieki medycznej, przeludnienie. Utożsamiana z problemami krajów biednych, gruźlica nie była tak „medialna” jak AIDS, dlatego mniej się o niej wspominało w publicznym dyskursie ostatnich lat. Tymczasem również w krajach wysoko rozwiniętych, jak Japonia czy USA, każdego roku stwierdza się odsetek zachorowań w różnych populacjach, np. imigrantów, bezdomnych, nosicieli wirusa HIV, narkomanów. Szczególnie narażone na zachorowanie są też dzieci i osoby w podeszłym wieku.

malaria

W ponad 100 krajach Afryki, Ameryki latynoskiej i Azji groźną chorobą pozostaje malaria, na którą co roku umiera ok. 1−2,7 mln osób (dane z 2008). Zdecydowana większość zarażeń występuje w Afryce subsaharyjskiej. Chorobę wywołuje zarodziec malaryczny przenoszony przez samice komarów z rodzaju Anopheles.

grypa meksykańska

Chorobą, której obok AIDS najczęściej poświęcano uwagę w serwisach agencji światowych, telewizyjnych i prasowych, była grypa, atakująca ludzi w krajach zarówno biednych, jak i bogatych. Media za punkt honoru uznały przedstawianie grypy jako głównego zagrożenia ludzkości. Rzeczywiście, prawie to się im powiodło, gdyż raz za razem świat ogarniała histeria. Media siały przerażenie, wzbudzały poczucie bezradności, straszyły powrotem hiszpanki, a jednocześnie propagowały coraz to inne szczepionki przeciwko grypie. Sęk w tym, że istnieje bardzo wiele wirusów grypy, a szczepionka chroni tylko przed tym, przeciwko któremu została opracowana, jej działanie zatem jest bardzo ograniczone. Za nastroje konsumentów i komentarze medialne w znacznej mierze odpowiadała grupa 20 najpotężniejszych koncernów farmaceutycznych świata zwana Big Fharmą, która w istocie steruje popytem na leki, w tym szczepionki, wpływa na opinie publicystów, sponsoruje niektóre badania kliniczne (co budzi zastrzeżenia co do ich wiarygodności).
medialna epidemia strachu

Podręcznikowym przykładem medialnej globalizacji wirusa grypy stała się grypa meksykańska, potocznie nazywana świńską, a precyzyjnie − wirusem oznaczonym jako A/H1N1v. „Nowe mikroby, takie jak wirus świńskiej grypy, mogą zagrozić ludzkości z równą siłą, jak czyniły to w czasach, gdy nie mieliśmy ani szczepionek, ani leków” − ostrzegano w jednym z czasopism. Słowem − zbliżała się nowa apokalipsa, przed którą należało się bronić, tak jak to uczyniono w maju 2009 r. w mieście Meksyk. Media informowały, że ogłoszono tam stan oblężenia, niczym w czasie wojny:

Pozamykane sklepy, restauracje i kluby. Nawet na nabożeństwa kościelne wierni przychodzą ze szczelnie zakrytymi twarzami. Restauracje serwują tylko dania na wynos, ludzie wykupują wodę, jedzenie i zamykają się w domach. Ci, którzy decydują się wyjść na zewnątrz, nie rozstają się z maskami chirurgicznymi, które niemal na każdym rogu ulicy rozdają żołnierze i wolontariusze. Szkoły zamknięte są do 6 maja […]. Ludzie myślą o jednym, jak przetrwać.

Liczba zachorowań na grypę meksykańską i zgonów tym spowodowanych była stosunkowo niewielka. W Meksyku zmarło 146 osób, Argentynie − 137, USA − 301, Kanadzie − 49, Tajlandii − 65, Australii − 31. W Europie najwięcej przypadków śmiertelnych stwierdzono w Wielkiej Brytanii – 30. W sumie, według oficjalnych danych, ofiarą A/H1N1v padło ok. 18,5 tys. osób w 125 krajach. Zgodnie z wytycznymi WHO (ang. World Health Organization − Światowa Organizacja Zdrowia) nie można było mówić o pandemii. Dlatego oskarża się tę instytucję, że wychodząc naprzeciw interesom koncernów farmaceutycznych, obniżyła kryteria pandemii tak, by nowa grypa je spełniała. Już w czerwcu 2009 r. ogłoszono szósty, najwyższy stopień zagrożenia wirusem (odwołany w VIII 2010). Zachodnie rządy zamówiły miliony szczepionek, które okazały się niepotrzebne, a pochłonęły miliardy euro wydane na ich zakup i przechowywanie. Casus grypy meksykańskiej potwierdza smutną konstatację, że wyolbrzymianie ryzyka związanego z zakażeniem przynosi korzyści jedynie przemysłowi farmaceutycznemu. Jest niebezpiecznym zjawiskiem stymulującym społeczną panikę i niepotrzebne komplikacje − wywołuje zamieszanie w transporcie i logistyce, stwarza utrudnienia w podróżowaniu ze względu na zaostrzone przepisy celne i sanitarne.

SARS

Realnym, a nie tylko medialnie atrakcyjnym, zagrożeniem okazała się choroba, którą po raz pierwszy rozpoznano w 2003 r. w Azji Południowo-Wschodniej. Mowa o SARS (ang. Severe Acute Respiratory Syndrome − zespół ostrej niewydolności oddechowej), czyli nietypowym zapaleniu płuc, z objawami początkowo przypominającymi grypę. Tylko w 2003 r. zachorowało 8096 osób, a zmarło 774. W latach 2004−2007 odnotowano kolejne 328 przypadków zachorowań (głównie w Azji Wschodniej), z czego 200 śmiertelnych. Widok mieszkańców chroniących się przed zakażeniem nakładaną na twarz maseczką, odkażających ręce i mieszkania był czymś codziennym.

depresja

Status choroby globalnej ma depresja, na którą cierpi − wedle szacunków z 2010 r. − 121 mln ludzi na całym świecie. W krajach Europy Zachodniej oraz USA liczba chorujących na różne odmiany depresji waha się między kilkoma a nawet kilkunastoma procentami. Częściej zapadają na nią kobiety niż mężczyźni. Poza predyspozycjami genetycznymi do przyczyn wyzwalających chorobę należą różne czynniki psychologiczne, środowiskowe, klimatyczne, wreszcie medyczne − depresja jest bowiem symptomem wielu innych schorzeń, np. endokrynologicznych. W sferze emocjonalnej objawia się przede wszystkim niemożnością odczuwania pozytywnych bodźców, brakiem radości życia, negatywnym postrzeganiem własnej osoby, napadami lęku, potrzebą izolacji. Często towarzyszą jej dolegliwości somatyczne, np. bóle serca, głowy, żołądka. Nieleczona może doprowadzić do samobójstwa. Dla osób chorych radzenie sobie z codziennymi czynnościami jest nie lada wyzwaniem, a niezdolność do pracy tak licznej części populacji to narastający problem ekonomiczny.

„choroba szalonych krów”

Kilkanaście lat zajęło państwom europejskim uporanie się z zagrożeniem, jakim była tzw. choroba szalonych krów, czyli BSE (ang. Bovine Spongiform Encephalopathy − gąbczasta encefalopatia bydła), wywoływana przez czynnik zakaźny − prion. Pierwsze przypadki chorobowe zaobserwowano w Wielkiej Brytanii w 1984 r., a 10 lat później zarejestrowano ich już 140 tys. Zakażenia przenosiły się drogą pokarmową w następstwie podawania bydłu wysokoproteinowej mączki mięsno-kostnej pozyskiwanej z odpadów rzeźniczych z innych zwierząt (głównie owiec i krów), w tym również zarażonych prionami. Zmuszanie do kanibalizmu roślinożernych przeżuwaczy spowodowało wybuch epidemii BSE wśród stad na Wyspach. Ogniska choroby wystąpiły też w Irlandii, Portugalii i kilku innych państwach zachodnich. W 1994 r. Komisja Europejska nałożyła embargo na brytyjską wołowinę (rozszerzone później na jej przetwory, głównie żelatynę). Zakaz importu do krajów członkowskich obowiązywał do 1999 r. Przez kilka lat rząd brytyjski nie informował opinii publicznej o możliwości zarażenia się ludzi przez spożycie zakażonego mięsa lub jego surowców. W 1996 r. angielscy lekarze opisali przypadki wystąpienia nowego wariantu choroby Creutzfeldta–Jakoba (vCJD), powstałego na skutek przeniesienia na ludzi BSE (do 2001 zdiagnozowano go u kilkudziesięciu osób). Dopiero wtedy władze zostały zmuszone do przyznania, że istnieje związek między „chorobą szalonych krów” a vCJD. Zaczął się masowy ubój stad, w których była choćby jedna chora krowa. Taką strategię walki z BSE przyjęły też inne państwa europejskie. W sumie zabito kilka milionów zwierząt. W UE wprowadzono ponadto zakaz dodawania do paszy zwierzęcej mączki przetworzonej ze ssaków. Po 2002 r. epidemia osłabła, a przypadki zakażeń spotykano coraz rzadziej. BSE okazała się zupełnie nowym zagrożeniem cywilizacyjnym, które wywołało ogólnoświatową panikę konsumpcyjną. Ludzie odmawiali spożywania wołowiny, ale i protestowali przeciwko zbyt wielkiej skali zabijania krów. Rządy oskarżano o bezsensowność działań i barbarzyństwo, np. w Niemczech, w których nakazano ubój setek tysięcy sztuk bydła, mimo że nie było zakażone. Epidemia BSE unaoczniła, jak dramatyczne skutki dla człowieka i przyrody przynosi hodowla na skalę przemysłową, z poluzowaniem obostrzeń technologicznych dla zwiększenia produkcji i zysku, przedkładanego nad bezpieczeństwo konsumentów i zdrowie samych zwierząt.

1.4. Ekologia i zieloni

rozkwit ruchu zielonych

Słowo „ekologia” po raz pierwszy pojawiło się w 1869 r. w publikacji niemieckiego biologa Ernsta Haeckela. W XX w. przez to pojęcie zaczęto rozumieć współzależności między organizmami a otaczającym je środowiskiem. Na podstawie badań z zakresu ekologii podjęto działania na rzecz zachowania środowiska naturalnego i jego zasobów. Najszybciej i na największą skalę czyniono to w krajach zachodnich i Japonii, których mieszkańcy chcieli żyć wygodniej i dłużej. W latach 70. i 80. idea walki na rzecz zachowania i regeneracji środowiska naturalnego przybrała kształt ruchów obywatelskich, którym nadano wspólne miano: ruchu zielonych. W obronie środowiska naturalnego zieloni byli w stanie wyprowadzić na ulice tysięczne rzesze obywateli, zyskali poparcie artystów i twórców. „Ochrona środowiska musi stać się częścią naszej polityki” − przekonywał Robert Redford.
ekologia – definicja

Na początku lat 90. zieloni dysponowali licznymi stowarzyszeniami, mieli przyjaciół wśród dziennikarzy i polityków, zwłaszcza o poglądach lewicowych. W 1988 r. w szwedzkim parlamencie, Riksdagu, zasiadło 20 przedstawicieli Partii Zielonych. Pojawili się też m.in. w parlamentach Danii, Norwegii, Luksemburga, w europarlamencie, współrządzili w Niemczech. Walka o środowisko naturalne człowieka zaczęła łączyć ludzi różnych przekonań politycznych. W latach 90. i późniejszych dynamika rozwoju Partii Zielonych nieco osłabła, gdy tematykę ekologiczną wprowadziły do programów tradycyjne partie polityczne.

komunistyczni truciciele

W krajach komunistycznych degradacja środowiska nie była dla władz problemem, skoro dym fabryczny utożsamiano z postępem. W 1989 r. 50% największych rzek ZSRR było zanieczyszczone toksynami, a Jezioro Aralskie zmniejszyło swą powierzchnię o 40%. Skutki antyekologicznej polityki reżimów komunistycznych są widoczne po dziś dzień, mimo że emisję szkodliwych gazów i innych substancji znacznie ograniczono, a niektóre zakłady pracy, nazywane trucicielami, zamknięto. Niemniej elektrownie produkujące energię z węgla kamiennego, brunatnego i łupków bitumicznych nadal zanieczyszczają atmosferę, tyle że nie na taką skalę jak kiedyś.

„nie” dla ekologii

Po 1989 r. ochrona środowiska stała się jednym z najważniejszych problemów świata, choć nie wszędzie uległa fetyszyzacji. Nie wszyscy też podzielali opinię Richarda Fullera, że Ziemia to statek kosmiczny, za który jako członkowie jego załogi wspólnie odpowiadamy. Zasadniczo antyekologiczne były poglądy obu prezydentów Bushów, którzy przekonywali, że wprowadzenie restrykcji proekologicznych doprowadzi do kolizji z ambicjami Amerykanów o lepszym życiu. „Amerykański styl życia nie podlega negocjacji” – oznajmił George Bush senior. Bushowie, mający poparcie milionów Amerykanów, obawiali się, że przyjęcie programu zielonych spowoduje zatrzymanie rozwoju cywilizacyjnego USA. Niektóre stany, jak choćby Kalifornia, Maryland czy Massachusetts, nie zważając na Waszyngton, realizowały własną proekologiczną politykę. W USA zieloni znaleźli się w konflikcie ze zwolennikami konsumeryzmu − idei, która zakłada prawo człowieka do nieograniczonej eksploatacji zasobów planety w imię komfortu materialnego, postępu gospodarczego i nieustannego rozwoju technologicznego. Po 2000 r. przeciwko ograniczeniom proekologicznym zdecydowanie wystąpiła Kanada. Zwyciężyły interesy wielkich koncernów petrochemicznych, które rozpoczęły eksploatację ropy naftowej oraz gazu z pokładów znajdujących się na dużej głębokości. Także Chiny, Indie, Rosja, Brazylia i RPA trwały przy opinii, że jako kraje biedniejsze i będące w fazie rozwoju nie mogą sobie pozwolić na gorset ekologiczny i drogie inwestycje przyjazne środowisku. Antyekologicznych polityków wspierały te korporacje biznesowe, które opowiadały się za szybkim rozwojem, bez zwracania uwagi na skutki.

1992: Szczyt Ziemi i Agenda 21

Duże różnice zdań między przedstawicielami 172 państw świata zaznaczyły się podczas pierwszej globalnej konferencji ekologicznej, która odbyła się w czerwcu 1992 r. w Rio de Janeiro i nazwana została, może trochę na wyrost, Szczytem Ziemi. Jej uczestnicy przyjęli m.in. Globalny program działań, nazywany też Agendą 21, czyli obszerny dokument przedstawiający zasady zrównoważonego rozwoju gospodarczego i społecznego w harmonii ze środowiskiem naturalnym (ekorozwój). Za priorytet dla XXI w. uznano w nim ochronę ludzkiego życia i zdrowia oraz przyrody i jej dóbr, wskazano metody osiągnięcia tego celu, np. przez zmianę modelu konsumpcji, walkę z ubóstwem, troskę o bezpieczeństwo ekosystemów, rozsądne gospodarowanie odpadami toksycznymi. Międzynarodowa społeczność uświadomiła sobie, że jej zadaniem jest ochrona naturalnych zasobów, gdyż – jak czytamy w rezolucji z konferencji − „nie odziedziczyliśmy Ziemi po naszych przodkach. Pożyczyliśmy ją tylko od naszych dzieci”.

ochrona środowiska w UE

Postulat ochrony środowiska naturalnego znalazł uznanie w Japonii, głównie ze względów kulturowych i religijnych. Jednak największe poparcie zyskał w gęsto zaludnionej Europie, co trudno uznać za niespodziankę. Europa z powodu dziewiętnastowiecznej industrializacji najwcześniej doświadczyła skutków niekontrolowanego rozwoju gospodarczego, dlatego stała się prekursorem walki o zachowanie środowiska naturalnego. Liczne uchwały gremiów kierowniczych EWG, a następnie UE były tego dowodem. W Jednolitym akcie europejskim z 1987 r. zamieszczono Akt ochrony środowiska, w którym określono jednakowe dla wszystkich państw normy czystości wody oraz dopuszczalne normy w zakresie zanieczyszczania ziemi i powietrza. Mimo to zieloni nieraz krytykowali polityków, że chętnie przyjmują deklaracje, z których niewiele wynika. Dlatego ponawiali ostrzeżenia: „Jeśli nie zmienimy naszego podejścia do Matki Ziemi, zapłacimy za naszą pychę jeszcze wyższą cenę”.

katastrofy ekologiczne

Zieloni nie tylko w UE, ale również w wielu innych krajach świata apelowali o wprowadzenie ustawodawstwa proekologicznego, które by zmniejszyło ryzyko katastrof wywołanych ludzkim zaniedbaniem bądź celowym zamiarem – i sporo osiągnęli. Dzięki surowym przepisom i wzmożonej czujności w ostatniej dekadzie wydarzyło się mniej tego typu katastrof niż w latach 90. XX w. Kilka tragicznych odnotowano wówczas w krajach żegnających komunizm. Przykładowo 4 czerwca 1989 r. w radzieckiej Baszkirii doszło do eksplozji gazu ziemnego, ulatniającego się w dużych ilościach z uszkodzonej nitki gazociągu, który zapalił się od iskier z dwóch pociągów. Pociągi spłonęły, a grzyb dymu przypominał wybuch nuklearny. Zginęło niemal 600 osób. Z katastrofą ekologiczną mamy do czynienia wtedy, gdy dochodzi do dewastacji dużych obszarów środowiska przyrodniczego w następstwie działalności żywiołów naturalnych albo człowieka.

katastrofy – działalność żywiołów

Przyczyną katastrofy ekologicznej może być: pożar olbrzymich połaci lasów, niezwykle intensywna powódź, trzęsienie ziemi i wywołane przez nie tsunami oraz erupcja wulkanu. Groźny dla ludzi i przyrody był wybuch wulkanu Pinatubo na Filipinach w 1991 r. czy islandzkiego Eyjafjoell w 2010 r., który uwolnił taką ilość pyłu wulkanicznego, że przez kilka tygodni europejski ruch lotniczy był sparaliżowany. Najdotkliwsze zniszczenia spowodowało trzęsienie ziemi, które zdarzyło się na Oceanie Indyjskim, u wybrzeży Indonezji, Malezji i Tajlandii w grudniu 2004 r. Wywołane przez nie tsunami zabiło ok. 230 tys. ludzi. Trzęsienie ziemi w chińskiej prowincji Syczuan w 2008 r. pociągnęło za sobą śmierć 84 tys. osób, a to, które nawiedziło Haiti w styczniu 2010 r., odebrało życie 316 tys. ludzi, obróciło w ruinę 250 tys. domów oraz przyniosło epidemię cholery jesienią owego roku. Trzęsienie ziemi w marcu 2011 r. w Japonii doprowadziło do powstania niezwykle niszczycielskiego tsunami na Pacyfiku, wielkich strat materialnych i ludzkich oraz − co szczególnie niebezpieczne − skażenia radioaktywnego po uszkodzeniu elektrowni atomowej w Fukushimie. Zmarło lub zaginęło ok. 30 tys. Japończyków.

katastrofy – działalność człowieka

W poprzednich dwóch dekadach katastrofy ekologiczne sprowokowane działalnością człowieka następowały głównie przez awarie wież wiertniczych oraz wypadki tankowców, co prowadziło do wycieku ropy zabijającej florę i faunę oceanów oraz wybrzeży. W 1999 r. uszkodzenie tankowca „Erika” u wybrzeży Francji, a w 2002 r. tankowca „Prestige” na wodach hiszpańskich − skutkujące wyciekiem mazutu oraz ropy − spowodowało zanieczyszczenie wód Atlantyku oraz degradację środowiska naturalnego wybrzeży. Jedna z najtragiczniejszych w skutkach katastrof wydarzyła się w Zatoce Meksykańskiej. 20 kwietnia 2010 r. w wyniku eksplozji na platformie wiertniczej do wód Zatoki zaczęła przedostawać się ropa. Dopiero po trzech miesiącach połączone wysiłki głównego winowajcy − koncernu British Petroleum, oraz rządu amerykańskiego doprowadziły do zatrzymania wycieku. Konsekwencje ekologiczne są porażające. Szczególnie ucierpiało wybrzeże stanu Luizjana, dotknięte pięć lat wcześniej przez cyklon Katrina. W październiku 2010 r. w hucie aluminium na Węgrzech uszkodzeniu uległy zbiorniki z tzw. czerwonym szlamem o właściwościach toksycznych. Substancja zalała kilka miejscowości, powodując zatrucie gleby. Zginęło 7 osób oraz liczne zwierzęta.

smog – Azja i Ameryka latynoska

Trudnym do rozwiązania problemem jest smog gromadzący się nad wielkimi miastami Azji i Ameryki latynoskiej, wywołany przez koncentrację poprzemysłowych zanieczyszczeń i spalin samochodowych przy występowaniu mgły i braku wiatru. Olimpiada w Pekinie w 2008 r. przypomniała ludzkości o smogu, który na czas igrzysk próbowano rozpędzić za pomocą środków chemicznych, a także dzięki zatrzymaniu prac w zakładach i ograniczeniu ruchu ulicznego. Na liście 10 aglomeracji świata z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem dziewięć znajduje się w Chinach. Na zdjęciach satelitarnych widać smog, ale nie miasta. Niewiele lepiej jest w Dżakarcie, Manili oraz metropoliach Indii i Ameryki latynoskiej. Najlepiej ilustruje zdrowotne konsekwencje tego stanu rzeczy przykład stolicy Meksyku, nad którym stale unosi się smogowa czapa o ciężarze 5−7 mln t. Rankiem jeszcze da się oddychać swobodnie, ale po południu i wieczorem u mieszkańców zaczynają pojawiać się charakterystyczne symptomy: poczucie pustki w głowie, zaczerwienienie oczu, ociężałość ruchów. Długofalowe skutki obejmują: niewydolność oddechową, choroby alergiczne, paraliż układu krwionośnego. Zatrute szkodliwymi związkami chemicznymi powietrze zwiększa ryzyko wystąpienia u płodu deformacji psychicznych i fizycznych. Raz na jakiś czas władze Meksyku zarządzają zamknięcie zakładów pracy i ograniczenie ruchu samochodowego jako środek doraźny na zredukowanie zanieczyszczeń.

UE i czyste powietrze

Z takimi problemami jak potężny smog miasta zachodniej Europy już się nie borykają, a przynajmniej nie w takim zakresie. Zawdzięczają to kilku czynnikom, m.in.: likwidacji (jeszcze w latach 70. i 80.) wielu fabryk zlokalizowanych w dzielnicach śródmiejskich, przeniesieniu tzw. brudnego przemysłu do krajów rozwijających się, wprowadzeniu do powszechnego użytku benzyny bezołowiowej, zastosowaniu proekologicznych rozwiązań przez producentów samochodów i sprzętu AGD oraz wspieraniu wytwarzania proekologicznych farb, lakierów, wyrobów plastikowych i innych produktów chemicznych ulegających biodegradacji. W lutym 1992 r. w krajach UE ustanowiono obowiązek wyposażania pojazdów w katalizatory spalin, by ograniczyć emisję szkodliwych substancji (m.in. tlenku azotu).

walka o prawa zwierząt

Zieloni skutecznie działali na rzecz prawnej ochrony zwierząt: za przemoc wobec nich grożą surowe kary, przynajmniej w krajach kultury zachodniej. W ostatnich latach hiszpańscy i latynoscy przyjaciele braci mniejszych organizowali happeningi potępiające corridę, która w efekcie coraz rzadziej była urządzana. Głośne protesty przeciwko zabijaniu zwierząt futerkowych urządzała PETA (ang. People for the Ethical Treatment of Animals − Ludzie na rzecz Etycznego Traktowania Zwierząt), skupiająca 2 mln członków w wielu państwach świata. Zgodnie z hasłem: „Wolę chodzić nago niż w futrze”, młodzi ludzie biegali nagusieńcy po ulicach miast, kładli się na chodnikach, wpadali na stadiony piłkarskie itp. Ile w tym było elementu zabawy, a ile rzeczywistej troski o los braci mniejszych − nigdy precyzyjnie nie ustalimy. Jednak niezależnie od motywów aktywiści PETY i podobnych organizacji mieli istotny wpływ na promocję kosmetyków nietestowanych na zwierzętach oraz zmianę mody. W sklepach futrzarskich masowo zaczęto sprzedawać futra ze sztucznych materiałów. Pod wpływem PETY w 2008 r. ministerstwo obrony Wielkiej Brytanii zobowiązało się do zastąpienia produktami sztucznymi futra niedźwiedzi kanadyjskich w słynnych czapach, które noszą gwardziści Pałacu Buckingham. Ekolodzy protestowali żarliwie przeciwko przymusowemu tuczeniu gęsi. W wielu krajach Europy prawo tego zakazuje, ale nie we Francji, w której uważa się gęsie wątróbki za element „jej kulturowego dziedzictwa”. Z kolei działacze Sea Sheperd Conservation Society, kierowanej przez Paula Watsona, od lat walczą przeciwko zabijaniu wielorybów i fok przez poławiaczy i myśliwych z Islandii, Japonii i Norwegii. Członkowie organizacji o nazwie Operation Migration zajmują się ratowaniem zagrożonych wyginięciem gatunków ptaków. Jeszcze inni zabiegają o budowę tuneli nad autostradami, by zwierzęta leśne mogły się swobodnie przemieszczać.

ekoterroryzm

Pewna grupa ekologów walczy o prawa zwierząt i ochronę roślin metodami znanymi z dziejów terroryzmu, dlatego nazywa się ich ekoterrorystami. Skupiające ich organizacje, jak np. ALF (ang. Animal Liberation Front − Front Wyzwolenia Zwierząt), znajdują się w USA na liście ugrupowań terrorystycznych. Ekoterroryści nie uznają kompromisów w sprawie obrony Matki Ziemi; ideologia części z nich opiera się na przekonaniu, że homo sapiens to najgroźniejszy gatunek w przyrodzie i dla jej dobra powinien zniknąć.

ochrona Puszczy Amazońskiej

Zieloni przez lata stawali w obronie lasów tropikalnych przed nadmiernym i chaotycznym wycinaniem. Przykładowo brazylijska Puszcza Amazońska rocznie kurczyła się średnio o 80 tys. km^2. Zmniejszanie się areału „zielonych płuc świata” jest problemem o następstwach dla całej planety. Ziemie wyrwane puszczom przeznacza się na pastwiska dla bydła, pola uprawy soi oraz roślin potrzebnych do produkcji biopaliw. Skutkiem tego jest erozja gleby, wymieranie kolejnych gatunków fauny i flory, spadek liczby dni deszczowych w suchych regionach świata. W 2008 r. Brazylia ostro zabrała się do dzieła ochrony swych obszarów leśnych, powołując m.in. policję ekologiczną. Wrogiem ekologii w Amazonii brazylijskiej, boliwijskiej i ekwadorskiej były tzw. jankeskie rekiny, czyli wielkie koncerny, które bez oglądania się na konsekwencje ekologiczne eksploatowały pola naftowe i gazowe. Dopiero w kilku ostatnich latach lewicowe rządy Brazylii, Boliwii, Peru i Ekwadoru zaczęły zawężać prawa spółek naftowych i gazowych do korzystania z bogactw naturalnych w imię ograniczenia dalszej dewastacji puszcz tropikalnych.