LEKTURY  SZKOLNE  Z  OMÓWIENIEM

Aleksander Fredro

Zemsta

Komedia w czterech aktach wierszem

WARSZAWA 2012

Spis treści

Motto

Akt pierwszy

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Akt drugi

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Scena IX

Akt trzeci

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Akt czwarty

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

Scena IX

Scena X

Scena XI

Scena XII

Scena XIII

O dramacie

Jak dobrze mieć sąsiada...

Co by na to powiedział Molier?

„Zemsta” – to brzmi złowieszczo...

Zamek z lotu ptaka, czyli co w trawie piszczy

Galeria postaci

Dawno, dawno temu...

Zmierzch świata szlacheckiego

Fredro i romantycy

Wszystko, czego nie chcieliście wiedzieć o Fredrze

Metryczka książki

Nie masz nic złego, żeby się na dobre nie przydało. Bywa z węża dryjakiew, złe często dobremu okazyją daje.

And. Maks. Fredro

OSOBY

CZEŚNIK RAPTUSIEWICZ

KLARA – jego synowica

REJENT MILCZEK

WACŁAW – syn Rejenta

PODSTOLINA

PAPKIN

DYNDALSKI – marszałek Cześnika

ŚMIGALSKI – dworzanin Cześnika

PEREŁKA – kuchmistrz Cześnika

Mularze, hajduki, pachołki etc.

Scena na wsi.

AKT PIERWSZY

Scena I

Pokój w zamku CZEŚNIKA, drzwi na prawo, lewo i w środku, stoły, krzesła etc., gitara angielska na ścianie.

CZEŚNIK, DYNDALSKI

CZEŚNIK w białym żupanie, bez pasa i w szlafmycy siedzi przy stole po prawej od aktorów stronie, okulary na nosie, czyta papiery – za stołem, trochę w głębi, stoi DYNDALSKI, ręce w tył założone.

CZEŚNIK

jakby do siebie

Piękne dobra w każdym względzie –

Lasy – gleba wyśmienita –

Dobrą żoną pewnie będzie –

Co za czynsze! – To kobiéta!...

Trzy folwarki!

DYNDALSKI

Miła wdowa.

CZEŚNIK

Arcymiła, ani słowa.

kładzie papiery

Cóż, polewki dziś nie dacie?

Dyndalski wychodzi.

Długoż na czczo będę czekać?

po krótkim milczeniu

Nie – nie trzeba rzeczy zwlekać –

Dyndalski, spotkawszy we drzwiach hajduka niosącego na tacy wazkę, talerz, chleb itd., odbiera od niego i wraca, zawiązuje serwetą pod szyję Cześnikowi, potem podaje talerz z polewką, co wszystko nie tamuje rozmowy.

Qua opiekun i qua krewny,

Miałbym z Klarą sukces pewny;

Ale Klara młoda, płocha,

Chociaż dzisiaj i pokocha,

Któż za jutro mi zaręczy!

DYNDALSKI

nabierając na talerz

Nikt rozumny, jaśnie panie,

Rzecz to śliska.

CZEŚNIK

obracając się ku niemu

Tu sęk właśnie!

Na toż bym się, mocium panie,

Kawalerstwa dziś wyrzekał,

uderzając w stół

By kto... niech go piorun trzaśnie!

Długo będzie na to czekał,

po krótkim milczeniu, biorąc talerz

Ma dochody wprawdzie znaczne –

Podstolina ma znaczniejsze;

Z wdówką zatem działać zacznę.

po krótkim milczeniu

Bawi z nami – w domu Klary,

Bo krewniaczka jej daleka,

Ale mnie się wszystko zdaje...

DYNDALSKI

Ona czegoś więcej czeka.

CZEŚNIK

parskając śmiechem

Ona czegoś... więcej... czeka...

A bodajże cię, Dyndalu,

Z tym konceptem! – Czegoś czeka!

śmieje się

Tfy!... jakżem się uśmiał szczerze!

Czeka! – bardzo temu wierzę.

jedząc i po krótkiej chwili

Jeszczeć młoda jest i ona,

Ależ wdowa – doświadczona –

Zna proporcją, mocium panie,

I nie każe fircykować,

Po kulikach balansować.

po krótkiej chwili

No – nie sekret, żem niemłody,

Alem także i niestary.

Co?

DYNDALSKI

niekoniecznie przystając

Tać...

CZEŚNIK

urażony

Możeś młodszy?

DYNDALSKI

Miary

Z mego wieku...

CZEŚNIK

kończąc rozmowę

Dam dowody.

Chwila milczenia.

DYNDALSKI

skrobiąc się poza uszy

Tylko że to, jaśnie panie –

CZEŚNIK

Hę?

DYNDALSKI

W małżeńskim ciężko stanie:

Pan zaś, mówiąc między nami,

Masz pedogrę.

CZEŚNIK

niekontent

Ej, czasami.

DYNDALSKI

Kurcz żołądka.

CZEŚNIK

Po przepiciu.

DYNDALSKI

Rumatyzmy jakieś łupią.

CZEŚNIK

zniecierpliwiony

Ot, co powiesz, wszystko głupio. –

Ten mankament nic nie znaczy:

Wszak i u niej, co w ukryciu,

Bóg to tylko wiedzieć raczy;

I nikt pewnie się nie spyta,

Byle tylko w dalszym życiu

Między nami była kwita.

Scena II

CZEŚNIK, DYNDALSKI, PAPKIN

PAPKIN po francusku ubrany, przy szpadzie, krótkie spodnie, buty okrągłe do pół łydki; tupet i harcopf, kapelusz stosowany, pod pachą para pistoletów; zawsze prędko mówi.

PAPKIN

Bóg z waszmością, mój Cześniku.

Pędząc cwałem na rozkazy

Zamęczyłem szkap bez liku;

Wywróciłem się sto razy,

Tak że z nowej mej kolaski

Gdzieś po drodze tylko trzaski.

CZEŚNIK

A ja za to ręczyć mogę,

Że mój Papkin tu piechotą

Przywędrował całą drogę;

A na podróż dane złoto

Gdzieś zostawił przy labecie.

PAPKIN

pokazując pistolet

Patrz, Cześniku – poznasz przecie...

CZEŚNIK

Cóż mam poznać?

PAPKIN

Wystrzelony.

Wypalony!

DYNDALSKI

na stronie, odchodząc

Gdzieś na wrony.

PAPKIN

Gdzie, do kogo, milczeć muszę,

Lecz nie karty są przyczyną,

Żem się w drodze spóźnił nieco.

Ani ziewnął, na mą duszę!

Tak z mej ręki wszyscy giną!

CZEŚNIK

poprawiając w mowie

Wszystkie.

PAPKIN

Wszystkie?

CZEŚNIK

Ćmy, komary.

PAPKIN

Waszmość nigdy nie dasz wiary.

CZEŚNIK

Bom niegłupi, mocium panie.

PAPKIN

Ach! co widzę, tu śniadanie.

CZEŚNIK

Ha, śniadanie.

PAPKIN

Ach! Cześniku!

Już to sześć dni i sześć nocy

Nic nie miałem na języku.

CZEŚNIK

Jedz i słuchaj!

PAPKIN

Tak się stanie.

siada po drugiej stronie stołu, jak do siebie

Strzelam gracko, rzecz to znana.

CZEŚNIK

Rzecz to znana, iż w mej mocy

Kazać zamknąć waszmość pana

Za wiadome dawne sprawki.

PAPKIN

zastraszony

Zamknąć! po co?

CZEŚNIK

Dla zabawki.

PAPKIN

Czyż nie znajdziesz lepszej sobie?

CZEŚNIK

Cicho! ciszej! Ja to mówię,

By odświeżyć w twej pamięci,

Nim powierzę moje chęci,

Coś mnie winien, a ja tobie.

PAPKIN

Ach, co każesz, wszystko zrobię.

Byłbym zaraz dopadł konia...

Bom jest jeździec doskonały:

Niechaj będzie wzięty z błonia,

Dzik to dziki, lew to śmiały –

W moim ręku jak owieczka,

Bom jest jeździec doskonały.

CZEŚNIK

A bodajżeś!...

PAPKIN

Tylko pozwól...

Kładłem nawet w strzemię nogę,

Kiedy nagle wielka sprzeczka

Przedsięwziętą spaźnia drogę;

A ta była w tym sposobie:

CZEŚNIK

Słuchaj!...

PAPKIN

Zaraz... Szedłem sobie;

Mina tęga, włos w pierścienie,

Głowa w górę – a wejrzenie! –

Niech truchleje płeć zdradziecka!

CZEŚNIK

Słuchaj!...

PAPKIN

Zaraz... Idę sobie;

A wtem jakaś księżna grecka;

Anioł! bóstwo! zerk z karety –

Giną za mną te kobiety! –

Zerk więc na mnie – zerk ja na nią,

Koniec końcem pokochała,

Zawołała et caetera...

Książę, tygrys, ludzi zbiera...

CZEŚNIK

uderzając w stół, aż Papkin podskoczył w krześle

Ależ cicho!

PAPKIN

Nadtoś żywy.

CZEŚNIK

A bezbożny ty języku!

I tyrkotny, i kłamliwy.

PAPKIN

Nadtoś żywy, mój Cześniku.

Gdybym także, równie tobie,

Namiętności nie brał w ryzy,

uderzając w rękojeść szpady

Ostrze mojej Artemizy...

uprzedzając uderzenie w stół Cześnika

Proszę mówić.

CZEŚNIK

po krótkiej chwili

Ojciec Klary

Kupił ze wsią zamek stary...

PAPKIN

Fiu! – mój ojciec miał ich dziesięć.

CZEŚNIK

uderza w stół i mówi dalej

Tu mieszkamy, jakby sowy;

Lecz co gorsza, że połowy

Drugiej zamku – czart dziedzicem.

Przestrach Papkina.

Czy inaczej? – Rejent Milczek –

Słodki, cichy, z kornym licem,

Ale z diabłem, z diabłem w duszy!

PAPKIN

Jednak zgodnie, jak sąsiady...

CZEŚNIK

Jeśli nie ja mymi psoty,

Nikt go stąd już nie wyruszy.

Nie ma dnia bez sprzeczki, zwady –

Lecz potrzebne i układy.

Pisać? – nie chcę do niecnoty.

Iść tam? – ślisko, mocium panie:

Mógłby otruć, zabić skrycie.

A mnie jeszcze miłe życie,

Więc dlategom wybrał ciebie:

Będziesz posłem tam w potrzebie.

PAPKIN

Za ten honor ściskam nogi!

Wielki czynisz swemu słudze,

Ale nazbyt jestem srogi:

Zamiast zgody, wojnę wzbudzę,

Bo do rycerskiego dzieła

Matka w łonie mnie poczęła;

A z powicia ślub uniosłem,

Nigdy w życiu nie być posłem.

CZEŚNIK

Czym ja zechcę, Papkin będzie,

Bo mnie Papkin słuchać musi.

PAPKIN

Lecz porywczy w każdym względzie,

Jak sąsiada Papkin zdusi,

Jak mu kulą łeb przewierci,

Jak na bigos go posieka –

Któż natenczas sprawcą śmierci?

Kogóż za to kara czeka?

CZEŚNIK

Biorę wszystko na sumienie.

PAPKIN

Chciej rozważyć.

CZEŚNIK

Już się stało.

Teraz inne dam zlecenie:

Mości Papkin – ja się żenię.

PAPKIN

Ba!

CZEŚNIK

przedrzeźniając

Cóż to: ba?

PAPKIN

Tak się cieszę!

I w tę sprawę chętnie spieszę.

Powiedz, gdzie mam błysnąć chwałą;

Mamże zostać dziewosłębem?

Mamże zmusić zbyt zuchwałą?

Mamże skłonić zbyt nieśmiałą?

Mamże, jeśli cudzą żoną,

Jej tyrana przeszyć łono?...

CZEŚNIK

Cóż, u diabła, za szaleństwo!

PAPKIN

Znasz, Cześniku, moje męstwo.

CZEŚNIK

Słuchaj: mówiąc między nami,

Bez mej chluby, twej urazy,

Więcej niż ty, mój Papkinie,

Mam rozumu tysiąc razy.

Papkin chce przerwać, co Cześnik znakiem wstrzymuje.

Lecz rozprawiać z niewiastami,

Owe jakieś bałamutnie,

Afektowe świegotanie –

Niech mi zaraz łeb kto utnie,

Nie potrafię, mocium panie.

Ty więc musisz swą wymową...

PAPKIN

Jest już twoją – daję słowo –

Chcesz, przysięgnę – masz już żonę,

Bo ja szczęście mam szalone:

Tylko spojrzę, każda moja,

A na każdą spojrzeć umiem.

Idę.

CZEŚNIK

Dokąd?

PAPKIN

Prawda, nie wiem.

CZEŚNIK

Podstolina...

PAPKIN

Już rozumiem.

CZEŚNIK

zatrzymując go

Tu ją czekaj.

PAPKIN

Ani słowa!

Za godzinę jest gotowa.

CZEŚNIK

odchodząc

Ja potrafię ci odwdzięczyć.

PAPKIN

Za Cześnika można ręczyć.

Scena III

PAPKIN sam.

PAPKIN

Cześnik wulkan – aż niemiło.

Gdybym krótko go nie trzymał,

Nie wiem, co by z światem było.

po krótkim myśleniu

Lecz nie będę ja tu drzymał

I w podziele tak się zwinę:

Jemu oddam Podstolinę,

Malowidło nieco stare;

Sobie wezmę śliczną Klarę.

Już od dawna mam nadzieję,

Że jej serce mnie się śmieje.

Już by para z nas dobrana

Zaludniała Papkinami,

Gdyby Cześnik, jakby ściana,

Nie stał zawsze między nami.

po chwili

Znak dać muszę, że tu jestem;

Niechaj lubym śpiew szelestem

W lube, drogie uszko wpadnie –

Ach, jak anioł śpiewam ładnie!

śpiewa przy angielskiej gitarze

„Córuś moja, dziecię moje, co u ciebie szepce?

Pani matko dobrodziejko, kotek mleko chłepce;

Oj kot, pani matko, kot, kot,

Narobił mi w pokoiku łoskot.

Córuś moja, dziecię moje, co u ciebie stuka?

Pani matko dobrodziejko, kotek myszki szuka;

Oj kot, pani matko, kot, kot,

Narobił mi w pokoiku łoskot.

Córuś moja, dziecię moje, czy ma ten kot nogi?

Pani matko dobrodziejko, i srebrne ostrogi;

Oj kot, pani matko, kot, kot,

Narobił mi w pokoiku łoskot...”

Scena IV

PAPKIN, PODSTOLINA ze drzwi prawych.

PODSTOLINA

Wszak mówiłam – albo koty,

Albo Papkin nam się zjawił.

PAPKIN

Żartobliwej pełna weny,

Podstolino! pół anioła!

Kolosalny wzorze cnoty

Pośród hemisfernej sceny,

Strojny w miłość, lubość, wdzięki!

Pozwól kornie ugiąć czoła

I na śniegu twojej ręki

Złożyć ustek wyciśnienie.

całuje w rękę

Sługa, służka uniżony.

PODSTOLINA

Cóż sprowadza w nasze strony?

PAPKIN

Miłe wszystkim nam zdarzenie.

PODSTOLINA

Tym zdarzeniem?

PAPKIN

Twe zamęście.

PODSTOLINA

Moje?

PAPKIN

Właśnie miałem szczęście

Mieć u siebie na wieczerzy

Lorda Pembrok, kilku panów,

Cały tuzin szambelanów,

Dam niewiele, ale jakich!

PODSTOLINA

Któż z kim swata?...

PAPKIN

Szmer się szerzy:

Za mąż idzie piękna Hanna.

Ten zapewnia, ów nie wierzy,

Ale każdy z ócz mych czyta.

Wtem miledi, bóg-kobieta,

Lecz w zazdrości diablik mały,

Wciąż mnie szczypiąc pod serwetą,

Na pół z płaczem dwakroć pyta:

„Skąd masz styczność z Hanny losem?”

Ach, spokojną bądź w tej mierze –

Szepnę w uszko wdzięcznym głosem –

Przyjaciela Hanna bierze.

PODSTOLINA

Ależ kogo? powiedz, kogo?

PAPKIN

Wszyscy wybór chwalą zgodnie...

Bo nie chwalić jakże mogą!

PODSTOLINA

na stronie

Ha, rozumiem...

PAPKIN

Człowiek grzeczny

I majętny, i stateczny.

PODSTOLINA

na stronie

Od Cześnika ma zlecenie

I zachodzi tak z daleka

Tam, gdzie go się dawno czeka.

Głupi mędrek.

PAPKIN

na stronie

Tam do licha!

Ona zerka, ona wzdycha –

Czy nie myli się w osobie?

Może we mnie... dałżem sobie!

A to plaga, boska kara:

Do mnie młoda, do mnie stara.

Jeszcze zerka... czy szalona!

Tu żartować nie ma czego –

Zjadłbym śledzia z rąk patrona,

A mnie po co, na co tego!

To już dłużej trwać nie może.

do Podstoliny

Pozwól pani: Cześnikowi

Gratulację niechaj złożę.

PODSTOLINA

Więc to jego mam być żoną?

PAPKIN

Jakież czynisz zapytanie?

Bajkęż by to rozgłoszono?

PODSTOLINA

Bajkę dotąd...

PAPKIN

Lecz się stanie

Wkrótce prawdą – czy się mylę?

PODSTOLINA

Ciekawości skądże tyle?

PAPKIN

Gdyby Cześnik rozogniony,

Wskroś przejęty twymi wdzięki,

Drgnął miłością i rzucony

Do nóg twoich, błagał ręki?

PODSTOLINA

Cieszyłby się z odpowiedzi.

odchodzi w drzwi prawe

PAPKIN

sam

A że w każdej diablik siedzi,

Co pustoty rozpoczyna,

Jeno wspomnisz zapowiedzi!

Bo kto mądry, niech mi powié:

Po kaduka Podstolina

Daje rękę Cześnikowi?

Scena V

PAPKIN, CZEŚNIK wychodzi ze drzwi lewych już ubrany.

CZEŚNIK

Cóż u czarta! ty spokojny,

Kiedy Rejent mnie napada

I otwartej żąda wojny?

Lecz godnego ma sąsiada!

Dalej żwawo! – niech, kto żyje,

Biegnie, pędzi, zgania, bije!

PAPKIN

Cóż się stało?

CZEŚNIK

Mur naprawia!

Mur graniczny, trzech murarzy!

On rozkazał! on się waży!

Mur graniczny! – Trzech na murze!

Trzech wybiję, a mur zburzę!

Zburzę, zniszczę, aż do ziemi. –

PAPKIN

zmieszany, niechcący powtarza

Zburzę, zniszczę...

CZEŚNIK

Dajesz słowo?

Zbierz więc ludzi – ruszaj z niemi!

I jeżeli nie namową,

To przemocą spędź z roboty –

Ty się trzęsiesz?

PAPKIN

To z ochoty.

Ale czekaj – słuchaj wprzody

Mojej szczytnej, pięknej ody.

CZEŚNIK

Co?

PAPKIN

Tak, ody do pokoju –

A jeżeli żądza boju

Nie umilknie na głos Muzy...

CZEŚNIK

grożąc

Zostań. – Ale!...

odchodzi

PAPKIN

idzie za nim ze spuszczoną głową

Pewne guzy!

Odmiana sceny.

O dramacie

Jak dobrze mieć sąsiada...

Życzliwy sąsiad to prawdziwy skarb, ale nie wszyscy mają tyle szczęścia i mogliby niejedno opowiedzieć o urokach mieszkania obok kogoś, kto nie odpowiada ich oczekiwaniom. Nie inaczej sprawa wygląda w przypadku bohaterów Zemsty, którzy muszą przebywać ze sobą prawie pod jednym dachem, nienawidząc się i mając jednocześnie świadomość, że są na siebie skazani. Fredro sięgnął więc po temat uniwersalny, znany każdej społeczności. Pomysł na zbudowanie intrygi dramatu podsunęło mu samo życie, a przecież to ono pisze podobno najlepsze scenariusze.

Kiedy Zofia Skarbkowa została żoną Fredry, wniosła mu w posagu połowę zamku w Odrzykoniu niedaleko Krosna. Druga część budowli była własnością kogoś innego. Wśród starych papierów i dokumentów Fredro znalazł informacje dotyczące dawnych właścicieli. Dwieście lat wcześniej mieszkali w nim: zamożny i dumny wojewoda – Piotr Firlej – oraz nie tak bogaty, ale kłótliwy szlachcic – Jan Skotnicki. Pierwszy z nich panował w zamku dolnym, drugi w górnym. Obaj nie mogli znieść tego sąsiedztwa i dokuczali sobie bez przerwy. Akta sądowe wspominają nawet o napaści na robotników naprawiających mury zamku. W końcu po latach sporów doszło do ślubu wojewodzica Piotra Firleja z kasztelanką Zofią Skotnicką.

Fredro umieszcza akcję komedii gdzieś w Polsce (o tym świadczą realia), ale raz odnosi się wrażenie, że to Galicja, kiedy indziej, że okolice Mazowsza. Co do czasu historycznego, w jakim osadzone są wydarzenia, też nie można stwierdzić nic pewnego. Niektórzy sugerują, że to schyłek XVIII w., inni badacze są zdania, że to okres między rokiem 1815 a 1820. Warto pamiętać, że w podobnym czasie toczy się akcja Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. Oba utwory ukazują dwie od dawna skłócone ze sobą rodziny, a młodzi – wbrew antagonizmom ojców – zakochują się w sobie i żenią, sprawiając, że zgoda triumfuje. Motyw skłóconych czy wręcz nienawidzących się rodów nie należy w literaturze do rzadkości (Romeo i Julia Szekspira, Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej), a i polskie kino chętnie podejmowało ten wątek. Wystarczy przywołać perypetie Kargulów i Pawlaków, którzy nie znosili swego sąsiedztwa, ale żyć bez siebie też nie potrafili. Filmy Chęcińskiego (Sami swoi, Nie ma mocnych, Kochaj albo rzuć), które niezmiennie bawią kolejne pokolenia, opowiadają o dwóch rodzinach skłóconych z powodu... kargulowej krowy, która przed laty weszła na łąkę Pawlaków, co spowodowało, że spłonęły dwie stodoły, doszło do bójki, a Jaśko Pawlak, uciekając przed karą za potraktowanie kosą Kargula, musiał wyemigrować do Ameryki.

Fredro sięga do wątków charakterystycznych dla kultury europejskiej; Zemsta i jej problematyka wpisują się bez trudu w wielowiekową tradycję literacką, czytelną dla wszystkich odbiorców, nie tylko Polaków. Można przecież oglądać tę sztukę i nie wiedzieć, czym był na przykład sarmatyzm. Konflikt pomiędzy bohaterami i środki, dzięki którym udaje się go zażegnać, są chyba zrozumiałe dla każdego. Starą i sprawdzoną receptą na pogodzenie zaciętych adwersarzy był zawsze ślub młodych, którzy kochali się wbrew wszelkim okolicznościom i zazwyczaj wykazywali się większym rozsądkiem i pragmatyzmem niż ich rodzice.

Ponadczasowość

Uniwersalny charakter dzieła to inaczej jego ponadczasowość, ogólność. W praktyce oznacza aktualność problematyki i wymowy dzieła mimo zmieniających się epok, realiów historycznych czy gustów. Najczęściej takie utwory ukazują postawy i doświadczenia, które są lub mogłyby być udziałem wszystkich ludzi.

Dramat

Jeden z trzech rodzajów literackich (pozostałe to epika i liryka). Obejmuje utwory przeznaczone do wystawiania na scenie.

Najważniejsze wyróżniki dramatu:

– świat przedstawiony tworzą bohaterowie swoimi wypowiedziami i działaniami, głównym składnikiem tego świata jest akcja;

– dialog jest obok monologu podstawową formą wypowiedzi w utworze dramatycznym, monolog jest dłuższą wypowiedzią jednej postaci;

– brak narratora;

– składa się z tekstu głównego (dialogi, monologi) oraz tekstu pobocznego (didaskalia, czyli wskazówki inscenizacyjne);

– podział na akty, sceny i odsłony.

Co by na to powiedział Molier?

Twórczość Fredry to zjawisko zupełnie wyjątkowe i oryginalne, nie tylko na tle polskiej literatury. A jednak przez całe dziesięciolecia autora Zemsty porównywano do słynnego francuskiego dramaturga Moliera, uporczywie szukając związków sztuk Fredry z jego komediami. Mało tego, Fredrę nazywa się nawet polskim Molierem. Wyjaśnijmy od razu te nieścisłości i spróbujmy ustalić ich źródła. Najbardziej trafnym stwierdzeniem jest to, że Fredro był tym dla rozwoju polskiego dramatu, kim Molier dla francuskiego. Obaj sięgali po tzw. komedie charakterów, komedie omyłek, a w ich utworach gości humor wszelkiego typu (postaci, słowny, sytuacji).

Jak na komedię charakterów przystało, w Zemście najważniejsze są usposobienia głównych bohaterów. Rejent, Cześnik czy Podstolina reprezentują pewne typy ludzkie, obecne wszędzie i zawsze; mimo przemian politycznych, społecznych i w obyczajach, takie osoby można spotkać na każdym kroku. Widz nie ma najmniejszych kłopotów z oceną tych postaci i ich odczytaniem, tym bardziej że noszą one typowe u Fredry nazwiska mówiące – Milczek, Raptusiewicz i Papkin.

Komedia

Gatunek dramatu wywodzący się z wesołych pieśni obrzędowych ku czci Dionizosa (gr. kommos – wesoły orszak). Wykształcił się w V w. p.n.e. w starożytnej Grecji.

Cechy gatunkowe komedii:

– lekka, pogodna tematyka;

– wartka, obfitująca w zaskakujące zwroty akcja;

– wydarzenia zmierzają do pomyślnego zakończenia;

– elementy komizmu: sytuacji, postaci, języka;

– zasadą kompozycji jest kontrast (charakterów, temperamentów, mentalności, postaw, sposobu bycia, mówienia itp.);

– komedia przeważnie przedstawia nie indywidualności, lecz typy ludzkie.

Komedia charakterów

To najpopularniejszy rodzaj komedii, w którym na pierwszy plan wysuwają się właśnie charaktery, psychika i moralność bohaterów (często ukazane w sposób przejaskrawiony). Akcja, czyli zdarzenia w takim dramacie grają rolę drugorzędną.

Molier

Wybitny francuski komediopisarz XVII w. związany z klasycyzmem i postacią króla Ludwika XIV. Autor m.in. Świętoszka, Skąpca i Mieszczanina szlachcicem. Twórca istniejącego do dziś paryskiego teatru – Comédie Française.

Tekst: Krystyna Stachera

Opieka redakcyjna: Joanna Zaborowska

Korekta: Aleksandra Marczuk

ISBN 978-83-268-0824-1

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Admonicja (Szkoła szlachcica polskiego)” Artura Grottgera (1837–1867).

WYDAWCA

Agora SA

ul. Czerska 8/10

00-732 Warszawa

Konwersja i edycja publikacji