JON RONSON

CZY JESTEŚ PSYCHOPATĄ?

Fascynująca podróż po świecie obłędu

przełożyła
Katarzyna Dudzik

Tytuł oryginału
The Psychopath Test. A Journey Through the Madness Industry

First published 2011 by Picador, an imprint of Pan Macmillan,
a division of Macmillan Publishers Limited
Pan Macmillan, 20 New Wharf Road, London N1 9RR
www.panmacmillan.com

Copyright © Jon Ronson 2011

Przekład
Katarzyna Dudzik

Redakcja i korekta
Tomasz Brzozowski
Dominika Pycińska
Maria Brzozowska | textoria.pl

Konwersja
Tomasz Brzozowski

Projekt okładki © crushed.co.uk

W rozdziale 10 fragmenty kryteriów diagnostycznych podano na podstawie pracy Kryteria diagnostyczne według DSM-IV-TR. Wydanie I polskie pod redakcją Jacka Wciórki. Wydawnictwo Elsevier 2008

Copyright © for this edition
Insignis Media, Kraków 2014. Wszelkie prawa zastrzeżone.

ISBN-13: 978-83-63944-58-2

Insignis Media
ul. Szlak 77/228–229, 31-153 Kraków
telefon / fax +48 (12) 636 01 90
biuro@insignis.pl, www.insignis.pl
facebook.com/Wydawnictwo.Insignis
twitter.com/insignis_media (@insignis_media)
instagram.com/insignis_media

Anicie Bhoomkar (1966–2009),
miłośniczce życia
i wszelkich jego szaleństw.

1

Brakujący element układanki

Oto historia pewnego szaleństwa. Zaczyna się od niezwykłego spotkania w Costa Coffee w Bloomsbury, dzielnicy centralnego Londynu. Ponieważ tuż za rogiem mieści się Instytut Neurologii Uniwersytetu Londyńskiego, w tej kawiarni często przesiadują neurolodzy. Kobieta, która skręciła właśnie w Southampton Row i pomachała do mnie nieśmiało, również jest neurologiem. Nazywa się Deborah Talmi. Wygląda na osobę, która spędza całe dnie w laboratorium i nie ma zwyczaju umawiać się z dziennikarzami na dziwne spotkania w kafejkach ani wplątywać się w rozwiązywanie tajemniczych zagadek. Przyprowadziła kogoś ze sobą. Wysokiego, nieogolonego młodego mężczyznę o wyglądzie naukowca. Usiedli.

– Deborah – przedstawiła się.

– Jon – odrzekłem.

– James – powiedział mężczyzna.

– Przyniosłaś to? – zapytałem.

Deborah skinęła głową. Nie mówiąc ani słowa, przesunęła paczkę po blacie stolika. Otworzyłem ją i obróciłem w dłoniach to, co wyjąłem ze środka.

– Naprawdę piękna! – zachwyciłem się.

W lipcu tego roku Deborah odebrała osobliwą przesyłkę. Pakunek czekał na nią w szafce na pocztę przychodzącą do pracowników uczelni. Widniał na nim stempel pocztowy: „Göteborg, Szwecja”. Na kopercie z folią bąbelkową ktoś napisał: „Powiem ci więcej, kiedy wrócę!”. Ktokolwiek to wysłał, nie zostawił adresu nadawcy.

W środku znajdowała się książka. Miała zaledwie czterdzieści dwie strony, z których co druga była pusta. Wszystko – papier, ilustracje, liternictwo – wskazywało na to, że wydanie tej książki było bardzo kosztowne. Jej okładkę zdobił przedziwny, sporządzony delikatną kreską rysunek dwóch oddzielonych od ciała dłoni, z których każda kreśliła ołówkiem kontury drugiej. Deborah rozpoznała reprodukcję Rysujących rąk M.C. Eschera.

Autorem publikacji był Joe K. (aluzja do Kafkowskiego Józefa K., a może anagram słowa joke?), a tytuł Byt czy nicość (ang. Being or Nothingness) stanowił nawiązanie do eseju Sartre’a z 1943 roku Byt i nicość (ang. Being and Nothingness). Ktoś starannie wyciął nożyczkami stronę z informacjami o prawach autorskich i wydawniczych, numerem ISBN i innymi szczegółami wydania, nie można więc było dowiedzieć się czegoś więcej o samej książce. Naklejka na okładce zalecała: „Uwaga! Zanim zaczniesz czytać książkę, przeczytaj list do profesora Hofstadtera. Powodzenia!”.

Deborah przekartkowała książkę. Było oczywiste, że to jakaś zagadka czekająca na rozwiązanie. Spojrzała raz jeszcze na wytyczną: „Powiem ci więcej, kiedy wrócę!”. Jeden z jej kolegów odwiedzał wtedy Szwecję i chociaż nie był osobą, która ma w zwyczaju wysyłać tajemnicze pakunki, najbardziej logicznym wyjaśnieniem było, że ta przesyłka pochodzi właśnie od niego.

Kiedy wrócił, zapytała go o książkę – on jednak stwierdził, że nic mu na ten temat nie wiadomo.

Deborah była naprawdę zaintrygowana. Zajrzała do internetu. I odkryła, że nie tylko jej przytrafiło się coś takiego.

– Czy wszyscy, którzy dostali taką przesyłkę, to neurolodzy? – zapytałem.

– Nie – odpowiedziała. – Choć wielu z nich – owszem. Ale był też astrofizyk z Tybetu oraz religioznawca z Iranu.

– Wszyscy adresaci są naukowcami – powiedział James.

Otrzymali dokładnie taką samą przesyłkę co Deborah – w kopercie bąbelkowej ze stemplem z Göteborga i napisem: „Powiem ci więcej, kiedy wrócę!”. Zaczęli komunikować się ze sobą na blogach oraz forach internetowych i podjęli próbę złamania tego szyfru.

Być może, sugerował jeden z nich, książkę należy odczytywać jako chrześcijańską alegorię. „Świadczy o tym nawet enigmatyczne: »Powiem ci więcej, kiedy wrócę!« (oczywiste odniesienie do drugiego przyjścia Chrystusa). Autor (lub autorzy) wydaje (wydają) się przeciwstawiać swoje B OR N ateistycznemu Being and Nothingness Sartre’a”.

Zgodziła się z nim Sarah Allred, specjalistka w zakresie psychologii percepcji: „Coś mi mówi, że cała ta akcja okaże się marketingiem wirusowym, reklamową sztuczką jakiejś organizacji religijnej, której celem jest ośmieszenie nauczycieli akademickich, intelektualistów, naukowców, filozofów”.

Jednak pozostali uznali to za mało prawdopodobne. „Wysokie koszty wydania tej książki wykluczają teorię wirusową, chyba że kampania miała dotrzeć do ściśle wyselekcjonowanej grupy docelowej i zachęcić ją do rozpoczęcia dyskusji w internecie na temat tajemniczej publikacji”.

Co ciekawe, większość uważała, że to oni sami są rozwiązaniem tej zagadki. To właśnie ich starannie wybrano jako odbiorców przesyłki. Najwyraźniej kryła się za tym jakaś reguła. Tylko jaka? Czy wszyscy spotkali się kiedyś na jakiejś konferencji? A może uczestniczyli w rekrutacji jakieś tajemniczej firmy?

„Jak by to ująć… Pierwsza osoba, która to rozszyfruje, dostanie tę robotę” – napisał pewien Australijczyk.

Oczywiste było tylko to, że jakaś błyskotliwa osoba (lub organizacja) związana z Göteborgiem wymyśliła tak skomplikowaną zagadkę, że nawet najmądrzejsi naukowcy – tacy jak oni – nie potrafili jej rozwiązać. Być może szyfru nie dało się złamać, bo był niekompletny. Może brakowało w tym wszystkim jakiegoś fragmentu układanki. Ktoś zasugerował, żeby „obejrzeć list, trzymając go blisko lampy, lub sprawdzić, jak działają na niego opary jodu. Kartka może zawierać ukrytą wiadomość zapisaną atramentem sympatycznym”.

Jednak niczego takiego nie stwierdzono.

W końcu naukowcy rozłożyli bezradnie ręce. Skoro oni nie potrafili rozwiązać zagadki, być może powinien się tym zająć ktoś mniej subtelny w działaniu – na przykład prywatny detektyw albo dziennikarz? Deborah rozpoczęła poszukiwania. Który reporter byłby na tyle zaciekawiony tajemniczymi przesyłkami i na tyle wytrwały w dążeniu do celu, że zechciałby zająć się tą sprawą?

Odrzucili kilka nazwisk.

Wtedy kolega Deborah, James, zapytał:

– A co byście powiedzieli na Jona Ronsona?

W dniu, kiedy otrzymałem od Deborah e-mail z zaproszeniem na spotkanie w Costa Coffee, miałem całkiem poważny napad lęku. Wcześniej przeprowadzałem wywiad z Davem McKay’em – charyzmatycznym przywódcą małej australijskiej grupy religijnej „Chrześcijanie Jezusa” („Jesus Christians”), który zachęcał członków swojej wspólnoty do oddania nerki obcej osobie. Początkowo Dave i ja dość dobrze się dogadywaliśmy – wydawał mi się ujmująco ekscentryczny i był niewyczerpanym źródłem materiału do mojego artykułu, między innymi dzięki swoim zabawnym, szalonym wypowiedziom. Jednak kiedy zasugerowałem, że to właśnie presja z jego strony mogła być powodem, dla którego niektórzy bardziej podatni na sugestię członkowie wspólnoty zdecydowali się na oddanie nerki, Dave eksplodował. Wysłał mi wiadomość, w której napisał, że wstrzymał najbliższe przekazanie organu, żeby dać mi nauczkę. Zamierzał pozwolić umrzeć czekającej na przeszczep kobiecie, a ja miałem być odpowiedzialny za jej śmierć.

Byłem przerażony losem tej kobiety, a jednocześnie całkiem zadowolony, że Dave wysłał mi tego obłąkańczego e-maila, który mógł znakomicie ubarwić moją historię. Powiedziałem pewnemu dziennikarzowi, że Dave wydaje się zdradzać psychopatyczne skłonności (nie wiedziałem nic na temat psychopatów, ale zakładałem, że mogą robić właśnie coś takiego). Dziennikarz puścił moją wypowiedź do druku. Kilka dni później Dave przysłał mi maila: „Uważam za oszczerstwo stwierdzenie, że jestem psychopatą. Zasięgnąłem porady prawnej. Poinformowano mnie, że mam duże szanse na wygraną w sporze sądowym. Twoja złośliwość w stosunku do mnie nie uprawnia cię do szkalowania mojego imienia”.

To dlatego tak strasznie panikowałem tego dnia, kiedy mail Deborah trafił do mojej skrzynki.

– Co ja sobie wyobrażałem? – zwróciłem się do Elaine, mojej żony. – Cieszyłem się, że przeprowadzają ze mną wywiad. Po prostu cieszyłem się swoimi słowami. A teraz wszystko się spieprzyło. Dave McKay chce mnie pozwać.

– Co się dzieje?! – krzyknął mój syn Joel, wchodząc do pokoju. – Dlaczego wszyscy wrzeszczą?

– Zrobiłem głupi błąd. Nazwałem pewnego mężczyznę psychopatą i to mu się nie spodobało – wyjaśniłem.

– Co on może nam zrobić? – zapytał Joel.

– Nic – odpowiedziałem.

– Jeśli nie może nam nic zrobić, to czemu się martwisz? – powiedział.

– Martwię się, że go rozzłościłem. Nie lubię złościć ani martwić innych.

– Kłamiesz – stwierdził Joel, mrużąc oczy. – Wiem, że nie przejmujesz się, jeśli kogoś zmartwisz lub rozzłościsz. O czym nie chcesz mi powiedzieć?

– Powiedziałem ci wszystko – zapewniłem.

– Czy on nam zagraża? – zapytał.

– Nie! – odpowiedziałem. – Nie, nie! Nic takiego się nie wydarzy!

– Jesteśmy w niebezpieczeństwie?! – krzyknął Joel.

– On nie ma zamiaru nas zaatakować! – też wrzasnąłem. – Po prostu mnie pozwie. Chce moich pieniędzy.

– O Jezu – powiedział z ulgą.

Wysłałem do Dave’a e-mail, w którym przeprosiłem za nazwanie go psychopatą. „Dziękuję ci, Jon – odpisał natychmiast. – Darzę cię teraz większym szacunkiem. Miejmy nadzieję, że jeśli jeszcze kiedykolwiek się spotkamy, będziemy o krok bliżej tego, co zwie się przyjaźnią”.

I znów niepotrzebnie się martwiłem, pomyślałem.

Sprawdziłem nieprzeczytane maile i znalazłem ten od Deborah Talmi. Napisała w nim, że tak jak wielu innych naukowców z całego świata otrzymała pocztą tajemniczą przesyłkę. Od znajomego – czytelnika moich książek – dowiedziała się, że jestem dziennikarzem, którego interesują takie dziwne zagadki. Wiadomość zakończyła słowami: „Mam nadzieję, że zdołałam przekazać Panu uczucie niesamowitości, jakie towarzyszyło mi przez cały ten czas, i to, jak wciągająca jest ta historia; zupełnie jak powieść przygodowa albo gra rzeczywistości alternatywnej, w której wszyscy jesteśmy pionkami. Przesyłkę otrzymali ludzie zajmujący się badaniami naukowymi, próbowałam więc ustalić, co się za tym kryje, jednak nie udało mi się znaleźć odpowiedzi. Bardzo liczę na to, że zajmie się Pan tą sprawą”.

Teraz, w Costa Coffee, spoglądała na książkę, którą obracałem w dłoniach.

– Chodzi o to – zaczęła – że ktoś w bardzo tajemniczy sposób próbuje zwrócić na coś uwagę konkretnych naukowców. Jestem ogromnie ciekawa dlaczego. Myślę, że wszystkie te działania są zbyt złożone, żeby mogła je przeprowadzić jedna osoba. Ta książka próbuje nam coś powiedzieć. Tylko nie wiem co. Naprawdę chciałabym wiedzieć, kto to do mnie wysłał i dlaczego, ale nie mam ani krzty talentów śledczych.

– Cóż… – Zamilkłem i uważnie przyjrzałem się książce. Upiłem łyk kawy. – Spróbuję – obiecałem.

***

Powiedziałem Deborah i Jamesowi, że chciałbym zacząć moje śledztwo od rozejrzenia się w ich miejscu pracy. Dodałem, że bardzo zależy mi na zobaczeniu przegródki, w której Deborah odkryła przesyłkę. Ukradkiem wymienili spojrzenia, które mówiły: „To trochę nietypowe, ale któż odgadnie, jakimi ścieżkami błądzą myśli wielkich detektywów?”.

Tak naprawdę ich spojrzenia mogły wyrażać coś zupełnie innego. Na przykład: „Wycieczka po naszym miejscu pracy nie przyniesie żadnych wymiernych korzyści śledztwu Jona. Poza tym to trochę dziwny pomysł. Miejmy nadzieję, że nie wybraliśmy niewłaściwego dziennikarza. Miejmy nadzieję, że nie jest jakimś dziwakiem albo że w jego chęci zobaczenia wnętrz budynków, w których pracujemy, nie ma jakiegoś ukrytego celu”.

Jeśli ich spojrzenia faktycznie mówiły coś takiego, to mieli rację. Bo w mojej prośbie rzeczywiście był ukryty cel.

Instytut Psychologii Uniwersytetu Londyńskiego, w którym pracuje James, to wyjątkowo brzydki betonowy klocek w pobliżu Russell Square. Na korytarzu wiszą wyblakłe fotografie z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych – zdjęcia dzieci z poprzyczepianymi do głów kablami, przypasanych do przerażających maszyn. Patrzą w obiektyw podekscytowane, z nic nierozumiejącym uśmiechem, jakby leżały na plaży.

Widać było, że kiedyś podjęto próbę upiększenia tej przestrzeni, malując ściany korytarza na wesoły żółty kolor. Ponoć dlatego, że ktoś doszedł do wniosku, iż uspokoi to dzieci przychodzące tu na badania mózgu. Ja nie potrafiłem sobie tego wyobrazić. Brzydota tego budynku była tak przytłaczająca, że każda próba poprawienia jego wizerunku byłaby jak przyklejenie zwłokom czerwonego nosa klauna i stwierdzenie, że to Ronald McDonald we własnej osobie.

Zajrzałem przez drzwi do gabinetów pracowników. W każdym z pomieszczeń nad biurkiem pochylał się psycholog albo neurolog intensywnie rozmyślający o jakichś kwestiach związanych z działaniem mózgu. Jak się dowiedziałem, w jednym z pokojów obiektem zainteresowania był pewien Walijczyk, który potrafił rozpoznać każdą ze swoich owiec, ale nie rozpoznawał ludzkich twarzy, nawet swojej żony ani własnego odbicia w lustrze. Takie zaburzenie nazywa się prozopagnozją. Ci, którzy na nie cierpią, są ślepi na twarze i wciąż nieumyślnie obrażają swoje żony, mężów, współpracowników i sąsiadów, nie odpowiadając uśmiechem na uśmiech, kiedy mijają ich na ulicy. Trudno znieść taką zniewagę, nawet jeśli urażeni wiedzą, że ta nieuprzejmość jest wynikiem choroby, a nie arogancji. Złe emocje łatwo się udzielają.

W innym gabinecie kolejny neurolog studiował przypadek lekarza, byłego pilota RAF-u, z lipca 1996 roku. Mężczyzna w biały dzień leciał samolotem nad polem zboża. Kiedy piętnaście minut później przelatywał z powrotem nad tym samym łanem, nagle zobaczył w nim ogromny krąg. Jakby dopiero co się zmaterializował. Zajmował powierzchnię czterdziestu arów i składał się ze stu pięćdziesięciu jeden odrębnych kręgów. Krąg ten, nazywany zbiorem Julii, zyskał największą sławę w całej historii zbożowych kręgów. Zaczęto produkować T-shirty i drukować plakaty z jego reprodukcjami. Organizowano zloty. Ruch pasjonatów tego zjawiska słabł – wiadomo już było, że kręgi to dzieło artystów konceptualnych powstające w środku nocy przy wykorzystaniu desek i sznurów, a nie efekt knowań cywilizacji pozaziemskich – tyle że ten konkretny ślad pojawił się podczas piętnastu minut, które oddzielały pierwszy przelot od drugiego.

Neurolog próbował dowiedzieć się, dlaczego za pierwszym razem pilot nie dostrzegł kręgu, który był tam przez cały czas. Poprzedniej nocy grupa artystów konceptualnych, znana jako Team Satan, stworzyła go, używając lin i desek.

Kręgi w zbożu w kształcie zbioru Julii.
Fot. Steve Alexander / www.temporarytemples.co.uk

W trzecim gabinecie urzędowała ładna, radosna i energiczna kobieta, która na półce trzymała popularną książkę dla dzieci Little Miss Brainy.

– Kto to? – zapytałem Jamesa.

– Essi Viding.

– Czym się zajmuje?

– Psychopatami.

Przyjrzałem się Essi badawczo. Zauważyła nas, uśmiechnęła się i pomachała nam.

– To musi być niebezpieczne – stwierdziłem.

– Słyszałem pewną historię… – powiedział James. – Kiedyś podczas rozmowy z psychopatą Essi pokazała mu zdjęcia przerażonych twarzy i poprosiła, żeby rozpoznał, jakie wyrażają emocje. Nie potrafił tego zrobić, powiedział jej tylko, że taki wyraz twarzy mieli tuż przed śmiercią ludzie, których zamordował.

Ruszyłem dalej korytarzem, ale zaraz zatrzymałem się i raz jeszcze zerknąłem na Essi Viding. Nigdy wcześniej nie zaprzątałem sobie głowy psychopatami; teraz jednak zacząłem się zastanawiać, czy nie powinienem spotkać się z kimś takim jak ona. Wydało mi się niezwykłe, że gdzieś tam żyją ludzie, którzy z powodu zaburzeń neurologicznych są – tak jak bohater historii opowiedzianej przez Jamesa – równie przerażający, co najbardziej złowrodzy przedstawiciele obcych cywilizacji z filmów SF. Jak przez mgłę pamiętałem słowa psychologów o szczególnie dużej reprezentacji psychopatów w świecie biznesu i polityki, wśród ludzi sukcesu, i o tym, że brak empatii przynosi wiele korzyści osobom obracającym się w tych środowiskach. Czy to mogła być prawda? Essi znów do mnie pomachała. Nie, podjąłem decyzję, to zły pomysł mieszać się do świata psychopatów, a już na pewno zły dla kogoś, kto cierpi z powodu stanów lękowych. Odmachałem jej i pomaszerowałem dalej.

Miejsce pracy Deborah, czyli Centrum Neuroobrazowania Wellcome Trust będące częścią Uniwersytetu Londyńskiego, znajduje się niedaleko Queens Square. Jest nowoczesne, wyposażone w klatki Faradaya oraz skanery do funkcjonalnego rezonansu magnetycznego, obsługiwane przez nerdowatych techników w T-shirtach z komiksowymi postaciami. Ich lekko dziwaczne zachowanie sprawiało, że urządzenia te wydawały się mniej przerażające.

„Naszym celem – napisano na stronie internetowej Centrum – jest zrozumienie, w jaki sposób aktywność mózgu przekłada się na myślenie i postrzeganie oraz co zakłóca procesy mózgowe w wypadku chorób psychicznych i neurologicznych”.

Deborah pokazała mi swoją przegródkę w szafce na korespondencję adresowaną do pracowników naukowych. Dokładnie ją obejrzałem.

– Okej – powiedziałem. – W porządku.

Przez chwilę stałem tam, kiwając głową. Deborah również pokiwała głową. Spojrzeliśmy na siebie.

Nadszedł czas, żeby wyjawić Deborah ukryty cel moich wycieczek. W ostatnich kilku miesiącach natężenie moich stanów lękowych osiągnęło apogeum. To nie było normalne – normalni ludzie nie wpadają w panikę; normalni ludzie z pewnością nie czują się tak, jakby byli rażeni prądem od wewnątrz przez nienarodzone dziecko, uzbrojone w miniaturowy paralizator elektryczny; nie odnoszą wrażenia, że ktoś testuje na nich elektrycznego pastucha, który powstrzymuje bydło przed pójściem w szkodę. Od czasu spotkania w Costa Coffee nosiłem się z zamiarem, żeby w którymś momencie przekierować rozmowę na temat mojego nadmiernie lękliwego mózgu. Wtedy Deborah może zaproponowałaby mi, że zrobi mi rezonans magnetyczny lub coś w tym stylu. Lecz ona była tak zachwycona tym, że zgodziłem się rozwiązać zagadkę Bytu czy nicości, że nie miałem serca powiedzieć jej, co mnie dręczy, żeby nie zepsuć atmosfery tajemnicy.

To była moja ostatnia szansa. Deborah widziała, że wpatruję się w nią, przygotowując się do powiedzenia czegoś ważnego.

– Tak? – zapytała.

Milczałem przez chwilę. Ponownie na nią spojrzałem.

– Dam ci znać, jak mi idzie – powiedziałem.

(...) ciąg dalszy w wersji pełnej.

2

Człowiek, który udawał wariata

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

3

Czarno-białe sny psychopatów

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

4

Jak rozpoznać psychopatę

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

5

Toto

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

6

Noc żywych trupów

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

7

Właściwy rodzaj szaleństwa

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

8

Obłęd Davida Shaylera

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

9

Mierząc za wysoko

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

10

Możliwa do uniknięcia śmierć Rebeki Riley

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

11

Powodzenia!

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Uwagi, źródła, bibliografia, podziękowania

Pierwsi czytelnicy moich książek znajdują się w sytuacji nie do pozazdroszczenia. Myślę, że jest to dość stresujące doświadczenie, ponieważ zazwyczaj wręczam komuś wydruk książki, a potem stoję przy nim w milczeniu, tworząc atmosferę rozpaczy i sprzeciwu. Dlatego mojej żonie, Elaine, Williamowi Fiennesowi oraz Emmie Kennedy, Derekowi Johnsowi i Christine Glover z agencji literackiej AP Watt należą się moje największe podziękowania.

W rozdziale Noc żywych trupów było około pięciu nudnych stron i potrzebowałem, by ktoś mi o tym powiedział. Ben Goldcare zrobił to z przyjemnością, powiedziałbym nawet, że z podejrzanie dużą przyjemnością. Adam Curtis i Rebecca Watson podzielili się ze mną swoimi błyskotliwymi uwagami, podobnie moi redaktorzy – Geoff Kloske z wydawnictwa Riverhead, Paul Baggaley z wydawnictwa Picador oraz Camilla Elworthy i Kris Doyle.

Jestem bardzo wdzięczny Lucy Greenwell za pomoc w wyszukiwaniu materiałów i zorganizowanie mojej podróży do Göteborga.

Pierwsza wersja rozdziału Człowiek, który udawał wariata została wyemitowana w programie radiowym This American Life w Chicago Public Radio. Jak zwykle składam więc podziękowania Sarze Koenig, Irze Glass i Julie Snyder.

Informacje na temat Harry’ego Baileya i terapii głębokim snem zaczerpnąłem z książki Roberta M. Caplana Medical Murder: Disturbing Cases of Doctors who Kill, Allen and Unwin, 2009.

Informacje o życiu Rona L. Hubbarda pochodzą z materiałów wideo Kościoła scjentologicznego oraz z filmu dokumentalnego wyprodukowanego w 1997 roku przez stację Channel 4 i wyreżyserowanego przez Jilla Robinsona oraz studio 3BM films.

Dużo radości sprawiło mi odtworzenie historii Elliota Barkera i szpitala Oak Ridge. W poszukiwaniu wiadomości na temat podróży doktora Barkera sięgnąłem po następujące pozycje: Adrian Laing, R. D. Laing: A Life, Sutton publishing, 1994–2006; Ian Nicholson, Baring the Soul: Paul Bindrim, Abraham Maslow and „Nude Psychotherapy”, Journal of the History of the Behavioral Sciences, Wiley Periodicals, Inc: Volume 43 (4) Fall 2007; Jane Howard, Please Touch, McGraw-Hill, 1970.

Informacji na temat eksperymentu w Oak Ridge dostarczyły mi następujące pozycje: Marnie E. Rice, Grant T. Harris i Catherine A. Cormier, An Evaluation of a Maximum Security Therapeutic Community for Psychopaths and Other Mentally Disordered Offenders, Plenum Publishing, 1992; Richard Weisman, Reflections on the Oak Ridge Experiment with Mentally Disordered Offenders, 1965–1968, International Journal of Law and Psychiatry, Vol. 18, 1995; Elliott T. Barker M.D. i Alan J. McLaughlin, The Total Encounter Capsule, Can. Psychiatr. Assoc.,1977; Robert F. Neilson, Total Encounters: The Life and Times of the Mental Health Centre at Penetanguishene, McMaster University Press, 2000. Składam podziękowania Catherine Cormier i Pat Reid ze szpitala Oak Ridge oraz Joelowi Rochonowi.

Rozdział poświęcony Bobowi Hare’owi powstał w części na podstawie wywiadów, które z nim przeprowadziłem, a w części na podstawie jego książki Without Conscience: The Disturbing World of the Psychopaths Among Us, The Guildford Press, 19991 i książki napisanej wspólnie z Paulem Babiakiem Snakes in Suits: When Psychopaths Go to Work, Harper, 20072.

Historia Boba Hare’a o Nicole Kidman pochodzi z artykułu Roberta Hercza z 2001 roku Psychopaths Among Us.

Źródłem informacji o Jacku Abbocie i Normanie Mailerze były dla mnie następujące pozycje: Michiko Kakutani, The Strange Case of the Writer and the Criminal, „New York Times” Book Review, 20 września 1981; Jack Henry Abbott, przedmowa Norman Mailer, In The Belly of the Beast, Vintage, 1991.

Tło zbrodni popełnionych przez Emanuela „Toto” Constanta mogłem nakreślić dzięki temu artykułowi: David Grann, Giving „The Devil” His Due, Atlantic, czerwiec 2001.

Dziękuję Benowi Blairowi i Alanowi Haylingowi za pomoc, której udzielili mi, kiedy pisałem rozdział Noc żywych trupów. John Byrne niech przyjmie moje podziękowania za swoją książkę Chainsaw: The Notorious Career of Al Dunlap in the Era of Profit at Any Price, Harper Business, 1999 oraz za informacje na temat Ala Dunlapa, które opublikował w magazynach „Business Week” i „Fast Company”.

Moje próby zrozumienia związku między biznesową bezwzględnością Ala Dunlapa a niezwykle wysokimi cenami akcji firmy Sunbeam zawiodły mnie do Michaela Shermera, Joela Dimmocka, Paula Zaka i Aliego Arika. Dziękuję im wszystkim.

Dziękuję Laurze Parfitt i Simonowi Jacobsowi, producentom mojego programu radiowego Jon Ronson On…nadawanego w BBC Radio 4, za pomoc przy opisywaniu historii Davida Shaylera. Metrope Mills i Liese Spencer dziękuję za pomoc przy sprawie Paula Brittona. Historia Colina Stagga i Paula Brittona najciekawiej opisana została w książce Keitha Peddera The Rachel Files, Blake Publishing, 2002, w książce Paula Brittona The Jigsaw Man, Corgi Books, 1998 i w książce Colina Stagga i Davida Kesslera Who Really Killed Rachel?, Greenzone Publishing, 1999.

Poszukiwania materiałów na temat DSM-IV i praca nad rozdziałem Możliwa do uniknięcia śmierć Rebeki Riley sprawiły, że trafiłem na fascynujące źródła: Alix Spiegel, Dictionary of Disorder: How one man revolutionized psychiatry, the New Yorker, 3 stycznia, 2005; Adam Curtis, The Trap (film telewizji BBC); L. J. Davis, The Encyclopedia of Insanity – A Psychiatric Handbook Lists a Madness for Everyone, Harpers Magazine, luty 1997; David Healy and Joanna Le Noury (North Wales Department of Psychological Medicine, Cardiff University, Bangor), Pediatric Bipolar Disorder: An object of study in the creation of an illness, 2007.

Alistairowi Stevensonowi dziękuję za to piękne zdanie, które mi podarował, tak trafnie podsumowujące moje przemyślenia na temat ideologów, którzy wciąż podważają zaufanie innych ludzi do psychiatrii i nieustannie z nią polemizują, ślepi na prawdziwe cierpienie osób z nietypowymi objawami zaburzeń psychicznych.

1 Wydanie polskie: Psychopaci są wśród nas, przeł. Anna Skucińska, Znak, 2006.

2 Wydanie polskie: Węże w garniturach. Gdy psychopaci idą do pracy, przeł. Jarosław Groth, Jeżeli p to q, 2009.

O Autorze

Jon Ronson urodził się 10 maja 1967 r. w Cardiff. Dziennikarz, twórca filmów dokumentalnych, prezenter radiowy i autor ośmiu książek. Jego teksty ukazują się w brytyjskich gazetach i magazynach, m.in. w „The Guardian”, „City Life”, „Time Out”. Wyreżyserował kilka telewizyjnych filmów dokumentalnych i dwa seriale dokumentalne dla brytyjskiej stacji Channel 4. Ronson jest producentem i prezenterem programu stacji BBC Radio 4 Jon Ronson on…, czterokrotnie nominowanego do nagrody Sony Radio Awards. Udziela się również na falach amerykańskiej rozgłośni Public Radio International. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych Ronson był prezenterem talk-show telewizji Channel 4 For the Love Of…, w którym co tydzień dyskutował z gośćmi i ekspertami na temat różnych zagadnień związanych z teoriami spiskowymi. Mieszka w Londynie z żoną Elaine i synem Joelem.

Jon Ronson
Fot. Barney Poole 2011