Copyright © Janusz Janczewski 2006

Redakcja i korekta: Jacek Falkowski

Skład, łamanie i projekt okładki: Ewa Majewska

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2014

ISBN ePub 978-83-8002-066-5

ISBN mobi 978-83-8002-070-2

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

00–112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./fax 22 620 87 03

e–mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

Dedykacja

Uwagi dotyczące pisowni języka tureckiego

Przedmowa

WSTĘP

WYBRANE ANEGDOTY

1. Zapytajcie osła

2. Niech nie zapomni głowy

3. Sąsiadka wącha mój sen

4. Sam się nad tym zastanawiam

5. Jedz szato, jedz

6. Garnek umarł

7. Wyrwany ząb nie boli

8. Siłą zmuszają do jedzenia chałwy

9. Zapłacicie jedno akcze mniej

10. Żona powywraca wszystko do góry nogami

11. Księżyc wrócił na własne miejsce

12. A tobie co do tego

13. W dżibbie byłem ja

14. Woda po rosole z rosołu z zająca

15. Nie chcę deptać łaski Allaha

16. Jutro jest koniec świata, na cóż wam ubrania

17.Sen odszedł, szukam go na ulicy

18. W domu ciemno, szukam zguby na widnej ulicy

19. Od każdego słyszysz coś innego, używaj własnego rozumu

20. Drabinę można sprzedawać tam, gdzie się chce

21. Zgoda, dajcie dziewięć akcze

22. Nie pozwoliłeś załatwić mi się po ludzku

23. Na sznurku rozwieszono mąkę

24. Przyjaciele niech widzą, że handluję

25. Każdy powinien trzymać przy sobie to, co ma

26. Dobrze, że nie byłem w kaftanie

27. Zabrałeś ubranie pijakowi, więc jesteś niewinny

28. Jak tak dalej pójdzie, to nic nie zjem

29. Nie przyjąłbym się, dlatego się wykopałem

30. Efendi, zostało pięć akcze

31. Skrzypienie desek jest podobne do dźwięku, jaki wydałeś, ale teraz precz z domu!

32. Dam ci termin, jaki tylko zechcesz

33. Pieniądze czynią mnie niezależnym od chciwych oszustów

34. A tutaj będzie wychodek

35. A ja to kto?

36. Nie mogę zasnąć

37. Niechaj inni jedzą owoce z moich sadzonek

38. Torba szybko się odnalazła

39. Hamal każe mi zapłacić za dziesięć dni noszenia towarów

40. Kazałeś mi zejść na dół

41. Aby każdy dzień był świętem

42. Daruj mi tysiąc złotych monet, ale 999 nie przyjmę

43. Czy my nie przenieśliśmy się do twojego domu?

44. Schowałem się ze wstydu

45. Ty znasz mądrą modlitwę, a ja mam głupią głowę

46. Może znajdzie coś cennego

47. Miałeś być dobry dla matki

48. Między kurami zawsze musi być kogut

49. Przypomniałem sobie moją młodość

50. Może z drzewa zobaczę dokądś drogę

51. Podział orzechów w zależności od posiadanego bogactwa

52. Poprzednio dałem za dziś, dzisiaj daję za poprzednią kąpiel

53. Ci, co wiedzą, niech powiedzą tym, co nie wiedzą.

54. Złodziej ukradł tysiąc akcze, bogaty kupiec podarował tysiąc akcze

55. Byleby nie w środku

56. Dobrze, że wielbłąd nie ma skrzydeł

57. Cudza dusza nie mój schowek

58. Nie znam waszego kalendarza

59. Jak wielki jest świat

60. Świat by się przewrócił

61. Jeśli ma młodego sąsiada

62. Stary księżyc, nowe gwiazdy

63. Zabierz dźwięk ukradzionych pieniędzy

64. Można ugryźć się w ucho

65. Do słonia przysłana będzie słonica

66. Uciekałbyś na czterech nogach

67. Jeśli przyśnimy mu się źle, nie mogę tego zmienić

68. Dobrze, że nie przyniosłem buraków zamiast fig

69. Przemoczony Timur

70. Do zapełnienia się raju i piekła

71. Oceniłem tylko ręcznik

72. To ogon mego długouchego

73. Tobie nic by się nie stało

74. Po co mi jej imię

75. Cóż mogła stracić

76. Niebieski wisiorek

77. Kołdrę zabrali, bójkę skończyli

78. Drugiego osła nikt mi nie chce znaleźć

79. Ty troszeczkę potrafisz pływać

80. Żona była chora, ale już jej przeszło

81. Kto zjadł wątrobę, może mieć ochotę i na siekierę

82. Jak Allah zechce, twój mąż

83. Jeśli nie spłoszysz karawany z wyrobami glinianymi, to nic tam nie ma

84. Młoda, piękna, zdrowa, brzemienna w szóstym miesiącu

85. Sto dwudziesty dzień ramadanu

86. Dziewięć miesięcy w pięć dni

87. To był on

88. Jeśli nie masz nic do powiedzenia, to zejdź

89. Kropla potu na ubraniu

90. Jeśli wilk się wyrwie, to ciebie odgrzebie

91. Przepis pozostał u mnie

92. Matka ich umarła i noszą żałobę

93. Papuga umie mówić, indor myśleć

94. Jeślibym nie spadł, to zsiadłbym

95. Znalazły osła, którego pan umarł

96. Osłu wierzysz, a mnie nie

97. Przynieś dżibbę, dostaniesz siodło

98. Osioł był bliski odzwyczajenia się od jedzenia

99. Głowa jak u mojego osła, ale na ciele mocno zmieniony

100. Dziękuję, że nie siedziałem na nim

101. Ustalmy cenę, a ogon nie za górami

102. W młodości też nie byłeś inny

103. Dobrze usiadłem, on stoi tyłem

104. Koniec turbanu nie sięga tyłu głowy

105. W Akszehirze i Konii jest tyle samo gwiazd

106. Publiczna sprawa należy do kadiego

107. Marnujecie czas na oglądanie księżyca wielkości brwi

108. U nas jedzą winogrona i idą spać, a u nas chowają winogrona i zamykają drzwi

109. Niedoświadczony słowik tak właśnie śpiewa

110. Gdy żyłem, tędy chodziłem

111. Od tamtego czasu koziołek stał się kozłem

112. Po ciemku skąd mam wiedzieć, która jest prawa strona

113. Wiem, rzepa z marchwią w środku

114. Chcę usłyszeć, dokąd mój glos może dojść

115. Możesz zostać tutaj gościem, jak długo zechcesz

116. Nie ma w tym winy wstrętnego złodzieja?

117. Ty niewdzięczniku, załatwiłeś sprawę i jeszcze sobie żarty stroisz!

118. Zabierz razem z moim butem

119. W tych dniach nikt nie sprzedaje miesiąca

120. Mam w brzuchu pożar

121. Mój grób jest stary

122. Nie znają naszego języka, nie zrozumieją i naszego bąka

123. Wszystko było, ale ja nie mogłem być

124. Niech nie popadnie w uniesienie i niech nie oddaje pokłonów

125. Aż taki głupi to nie jestem

126. Gdybyś hamam tutaj zrobił, poznałbyś piękno mojego głosu

127. Gdybym ja go nie udusił, on udusiłby mnie

128. Kartka wewnątrz też nie jest zapisana

129. Mam zapłacić za spodnie, których nie kupiłem

130. Kupiłem u sprzedawcy butów

131. Nie powiedziała, żebym nakarmił obcych

132. Ze śpiewem szuka się cudzego osła

133. Zatkali cię drzewem, bo tryskałeś jak szalone

134. Aby wyschła, wywrócili jej wnętrze na zewnątrz

135. Jeżeli rozdałbym temu i owemu, nie miałby czterdziestu lat

136. W wielkim młynie są wielkie bydlęta

137. Sądziłem, że ty to ja

138. Biedak swą własność musi mieć przed oczami

139. Z łatwością ożywiłeś przepiórki

140. Świat przewróci się do góry nogami, a ja wstanę na nogi

141. Kto zjadł słodki pilaw z szafranem, niech idzie do małżeńskiej sypialni

142. Zasiałeś na połowie mojej głowy bawełnę, na drugiej zasieję len

143. Lewej nogi nie obmyłem

144. Nienasycony towarzystwem kobiet

145. Oto taka jest woda

146. Jedynie Allah wie, czyje wnętrzności się spalą

147. Umarł ojciec mojego syna i noszę po nim żałobę

148. Osioł się nie zgodził

149. Dwa golenia za jedno akcze

150. Nie mogłeś być taki, jak twój syn?

151. Dlaczego stoisz, jedzże

152. Gdyby spadła wielka dynia, zamiast orzecha

153. Ty nie pytaj, ja nie powiem

154. Szczypce wydłużają się na dziesięć arszynów

155. Co je, co pije biedny Hodża

156. Wielki koniec świata

157. Nie niższy od innych i też nie do raju

158. Allah niech nam pomoże

159. Jeśli ty jesteś wielki, to my też jesteśmy mali

160. Na zewnątrz nic się nie stało, ale o wewnątrz nie pytacie

161. Hodża tak strzela

162. Broda na twej twarzy, ogon z tyłu mojego osła

163. Obrócę moją twarz do ciebie i będę na samym końcu

164. Dobrze, że szybko wróciłeś, inaczej nie pozostałby kamień na kamieniu.

165. Twoje granaty się skończyły

166. Będziemy sobie równi

167. Teraz to co innego

168. Po skłamaniu nie ma znaczenia jęczmień, czy pszenica

169. Błąd nie w poświadczeniu, ale w garnku z miodem

170. Ze mną jest skłócony

171. Ty odbierz to jedno akcze

172. Dwoje drzwi w domu

173. Gdyby był tłuszcz i ryż

174. Dźwięk sazu jutro będzie słychać

175. Palenisko boi się żony

176. Zaszłaby do naszego domu

177. Połowa drogi

178. Czarny kruk cały brudny

179. Sam umarł, sam przyszedł

180. Płaczę teraz, kiedy nie jestem zajęty

181. Płaczę, że jesteś zdrowa

182. Mam dalej iść

183. Anioł wybierze ciebie i mnie zostawi

184. Mnie się nie pokazuj

185. Męża widzi pojedynczo

186. Książka na sen

187. Obora z czasów rzymskich

188. Zielone liście, czarna kura, czerwony dziób

189. Cztery osoby w jednym łóżku

190. Jeśli wie, to dobrze

191. Przewrotna kobieta

192. Chcę się uratować

193. Wół zna swoją winę

194. Posmaruj się lekarstwem

195. Najedzony wilk niech się nie trudzi

196. Wciąż pasiesz się w tym samym miejscu

197. Jadę, gdzie muł chce

198. Niech zobaczą, jak ja cierpię z tym osłem

199. Przechodź, wygrałem. Przechodź

200. Gdzie jest kot?

201. W południe nie znasz drogi

202. Jem kaczą zupę

203. Podobny jesteś teraz do ptaka

204. Ten, co dał pieniądz, zagra na fujarce

205. Ty też masz rację

206. Odsłoń głowę, żono

207. Zajmę się baklawą

208. Dokładnie dwa arszyny

209. Obcy uczony

210. Czy głowę miał ze sobą?

211. Warczenie i chrapanie

212. Osioł stał się kadim

213. Ukarany lis

214. Nie mam szóstego palca

215. Posłuchał ojca

216. Ani jadła, ani pieca

217. Podział obowiązków

218. Nic

219. Weź – daj

220. Bójka ślepców

221. Boski dług, ludzki dług

222. List po persku

223. Modły pogrzebowe

224. Otworzyłem usta

225. Ja też chcę sobie poumierać

226. Widzą światło i wyskakują na zewnątrz

227. Leczenie

228. Padyszach i chłop

229. Przed stłuczeniem dzbana

230. Jatagan do wydrapania błędów w książce

231. Jesteśmy twarzą w twarz

Słownik terminów i imion tureckich użytych w anegdotach

2. UWAGI O FENOMENIE NASREDDINA HODŻY

3. ROZWÓJ KRÓTKICH FORM SATYRYCZNYCH NA BLISKIM WSCHODZIE

4. HISTORYCZNE BADANIA NAD POCHODZENIEM HODŻY NASREDDINA

4.1 Badania uczonych tureckich. Od manuskryptu do festiwalu nasreddinowskiego

Dowody na istnienie Nasreddina

Inne fakty i przypuszczenia

4.2. Badania przeprowadzone przez naukowców europejskich. Analiza historyczna wątków anegdotycznych

Niektóre wersje pochodzenia Hodży

Dżuha a Hodża

4.3. Badania prowadzone w Rosji, byłym ZSRR i państwach Azji Centralnej. Nowe zbiory anegdot

Wielopostaciowość Hodży

5. WYBRANE ANEGDOTY. KIM JEST HODŻA - OSOBISTOŚĆ W ANEGDOCIE

6. BIBLIOGRAFIA DOTYCZĄCA HODŻY NASREDDINA

6.1. Publikacje tureckie

6.2. Publikacje zagraniczne

6.3 Spis rękopisów

W serii

Przypisy

O wydawnictwie

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Książkę tę poświęcam

mojej Żonie – Barbarze

Uwagi dotyczące pisowni języka tureckiego

W niniejszej publikacji imiona, nazwiska i nazwy miejscowości tureckich podane są w ich wersji oryginalnej. Dla osób niezaznajomionych z pisownią współczesnego języka tureckiego pomocnym w czytaniu będzie poniższe zestawienie podstawowych prawideł fonetycznych. I tak tureckie „c” czytamy jak polskie „dż”, „ç” jak „cz”, „ş” jak „sz”,, j” jak „ż”, „y” jak „j”.

Z uwagi na popularność w literaturze Nasreddina Hodży na zasadzie wyjątku stosujemy w tej publikacji spolszczony zapis imienia głównego bohatera.

Przedmowa

Nasreddin Hodża jest nieśmiertelnym mistrzem humoru, który od ośmiuset lat rozśmiesza ludzi, pobudzając ich do refleksji. Jego opowieści zostały przetłumaczone na różne języki i wydane w wielu krajach, począwszy od Ameryki aż po Japonię. Czym wytłumaczyć fakt, że te opowiastki bawią i uczą już od ośmiu stuleci? Przede wszystkim chyba tym, że we wszystkich anegdotach receptą na życie jest przede wszystkim optymizm i radość z małych rzeczy. Ludzie z reguły krytykują innych, a Nasreddina Hodża śmieje się z siebie samego.

Hodża pewnego dnia nie mógł dosiąść osła. Powiedział do siebie: „Pewnie się zestarzałem...”.

Potem rozejrzał się i kiedy zobaczył, że nikogo nie ma, powiedział do siebie z niezadowoleniem: „No, kochany, nawet w młodości nie byłeś zbyt wygimnastykowany...”

Opowiastki Nasreddina Hodży wyrastają z prawdziwego życia. Kiedy patrzymy na występujące w nich miejsca, takie jak dom, dzielnica, wieś, miasteczko, czy też na samego Hodżę, jego żonę, sąsiadów i osiołka, łatwo możemy w nich dostrzec nasze otoczenie i nas samych.

Pewnego razu Hodża przyznał racje obu stronom, które przyszły do niego ze swoim sporem. Gdy usłyszała to jego żona, zapytała z wyrzutem: „Czy aby tak można? Jak mogłeś przyznać racje obu stronom?”. Hodża na to odparł: „Ty też masz rację, moja droga, takie podejście pomoże też nam samym.”

Na tym przykładzie widać, że ludzie opowiadają zdarzenia w taki sposób, aby im przyznać rację. Hodża udziela lekcji tolerancji i prawa, aby wskazać na to, jak trudno jest być obiektywnym.

W innej przypowieści Hodża uczy, jak odnaleźć się w każdej sytuacji. Pewnego razu Hodża, wchodząc na drzewo, schował buty do kieszeni i powiedział: „Może z drzewa jest jakaś inna droga?” W dzisiejszych trudnych czasach podstawowymi warunkami sukcesu są kalkulacja i doświadczenie. W ten sposób Hodża nadal pokazuje nam drogę.

Składam podziękowania wszystkim, którzy przyczyniają się do lepszego poznania naszej kultury. Szczególnie dziękuję panu Januszowi Janczewskiemu, który dołożył wszelkich starań, aby nauki Nasreddina Hodży ukazały się w polskim opracowaniu.

Sait Büyükbayrak

Prezes Fundacji

Kultury i Sztuki

WSTĘP

Turecka literatura humorystyczna
a Nasreddin Hodża

dr Öztürk Emiroğlu*

Humorystyczna anegdota poprzez zabawę zmusza do myślenia. Jej istotne cechy to inteligentna treść i zaskakująca puenta. Kiedy mowa o tureckiej literaturze humorystycznej, pierwszym imieniem, które przychodzi na myśl, jest Nasreddin Hodża. Żarty, w których się pojawia, odzwierciedlają tureckie spojrzenie na życie, ludzi i na świat. Większość narodów ma jednego lub kilku najpopularniejszych bohaterów żartów. Turcy od XIII wieku opowiadają zabawne historyjki o Nasreddinie Hodży, a od XVI wieku występuje on w pisanych źródłach osmańskich. Jest zresztą znany nie tylko wśród Turków – stał się również bohaterem wierszy, powieści, sztuk teatralnych i filmów w wielu krajach świata¹. Dlatego też UNESCO ogłosiło rok 1996 rokiem Nasreddina Hodży. Wówczas przeprowadzono szersze badania na temat całej tureckiej literatury humorystycznej, a ich wyniki zostały opublikowane w wielu językach.

Znamy dwa rodzaje historyjek z życia bawiącego Turków filozofa, Nasreddina Hodży: prawdziwe i legendarne, przy czym ilość opowieści legendarnych przekroczyła ilość prawdziwych. Przede wszystkim dlatego, że niewiele wiadomo na temat życia Nasreddina Hodży, a popularność żartów z nim związanych stała się przyczyną wymyślania nowych fikcyjnych historyjek.

Z dostępnych źródeł możemy się dowiedzieć, że Nasreddin Hodża urodził się w 1208 roku w środkowej Anatolii, koło miasta Eskişehir, we wsi Hortu w powiecie Sivrihisar, znajdującym się wówczas na granicy państwa Seldżuków i cesarstwa bizantyjskiego. Współcześnie wieś ta nosi nazwę Nasrettin Hoca, a należący do filozofa dom został odrestaurowany i przekształcony w muzeum². Ojcem Nasreddina był Abdullah Efendi, wiejski imam, a matką Sıdıka Hanım. Nasreddin Hodża kształcił się w Sivrihisar, a po śmierci ojca wrócił do wsi Hortu. Przez jakiś czas był imamem, następnie przekazał tę funkcję Mehmetowi Hodży i w roku 1273 wyjechał do Akşehir koło Konyi. Przyczyną zmiany miejsca zamieszkania było to, że Akşehir, który znajdował się pomiędzy Konyą a Afyonem, był w tamtym okresie ważnym ośrodkiem kulturalnym. Nasreddin Hodża pomimo zaawansowanego wieku pobierał nauki u Mahmuta Hayraniego i Ibrahima Sultana, a następnie był nauczycielem w medresie oraz sędzią. Zmarł w Akşehir w roku 1284³. Wielka kłódka na bramie otwartego z czterech stron grobowca, w którym spoczywa w Akşehir, symbolizuje jego wyrafinowane poczucie humoru. Ponieważ jego pierwszą profesją była praca imama, zaczęto go nazywać Hodżą. Tytuł ten przysługiwał mu również z tego powodu, że był nauczycielem w medresie, a ponadto uczył ludzi, bawiąc ich.

Historie z życia Nasreddina Hodży, począwszy od XIII wieku, rozpowszechniły się na obszarze od Chin po Węgry. Każdy z narodów uważał słynnego Nasreddina Hodżę za swojego ziomka, gdyż jego międzynarodowa sława była powodem do dumy. Dlatego też Ujgurzy, Uzbecy, Kazachowie, Turkmeni, Azerowie oraz Turcy anatolijscy i bałkańscy, aby udowodnić, że jest on właśnie ich rodakiem, budują mu pomniki i tworzą nowe historie z jego udziałem. Turcy ujgurscy w Chinach (Turkiestan Wschodni) twierdzą, że Nasreddin Hodża jest Ujgurem. Chińczycy, którzy również często opowiadają historie o nim, wspierają ten pogląd. Obecność Nasreddina Hodży w utworach chińskich poetów i pisarzy, w malarstwie, w karykaturach, w filmach i sztukach teatralnych, na kasetach, płytach i w prasie jest tego dowodem⁴. Uzbecy, podobnie jak Ujgurzy, uważają Nasreddina Hodżę za swojego mistrza humoru. Również w Uzbekistanie historie o nim wciąż są opowiadane. Uzbecy włączyli nawet Nasreddina Hodżę do literatury rosyjskiej. W Bucharze natomiast postawili mu wielki pomnik. Kazachowie, Kirgizi i Azerowie, uważając Nasreddina Hodżę za swojego rodaka, również do dziś opowiadają o nim historie⁵.

Różne tureckie i nietureckie społeczeństwa nazywają Nasreddina Hodżę następująco:

Azerowie: Molla Nasreddin

Bośniacy: Nasruddin Hodża

Bułgarzy: Nasraldin

Gagauzi: Nastradin

Czeczeni: Nasaret

Irańczycy: Hace Nasreddin

Kazachowie: Koca Nasir

Kirgizi: Apendi

Uzbecy: Nasriddin Afandi

Tadżykowie: Efendi

Tatarzy: Nsreddin Oca

Turkmeni: Nasreddin Ependi

Ujgurzy: Nasirdin Ependi

Grecy: Anastraddin.

W wielu krajach znani są bohaterowie humorystyczni podobni do Nasreddina Hodży:

Niemcy: baron Münchhausen, Schilda

kraje arabskie: Cuha lub Cahiz

Bułgaria: Hitar Peter

Francja: Marios

Anglia : Joe Muller, George

Hiszpania: Pepe Theum

Izrael: Herrasch Ostropoler

Szkocja: Macintosh

Włochy: Bertoldo, Arlotto, Gonella

Japonia: İkkyu Banashi

Macedonia: İter Peyo

Pakistan: Szejch Cilli, Molla Do-Piyazr

Rumunia: Pacela

Grecja: Demokryt, Diogenes.

Żadne z tych imion nie jest tak znane i popularne jak Nasreddin Hodża, ponieważ bohaterowie ci zyskali sławę tylko we własnych społeczeństwach. Nasreddin Hodża, przenikając do świadomości wielu narodów, stał się postacią międzynarodową. Dlatego też jest on symbolem należącym nie tylko do Turków, symbolem wspólnego poczucia humoru ludzi na całym świecie.

Czynnikami, które odegrały decydującą rolę w zdobyciu międzynarodowej sławy przez Nasreddina Hodżę, są humor, żart i przyjęta w nich metoda opisu świata. Historie z jego udziałem zawierają propozycje, jak wyjść z sytuacji, w których każdy może się znaleźć w codziennym życiu. Ponadto, jako dzieło inteligentnego i logicznego umysłu, łatwo zapadają w pamięć i choć rozśmieszają, zawierają także głębokie treści, a pod względem estetycznym są bez zarzutu. Naturalność tych historii, ich bohaterowie – żona Nasreddina Hodży, jego dzieci i sąsiedzi – występowanie w nich zwierząt, takich jak osiołek, kot czy pies, uczyniły jego imię nieśmiertelnym. Historie te dotyczą dzieci, młodzieży i dorosłych, czyli wszystkich, niezależnie od wieku, dlatego też Nasreddin Hodża jest wciąż mistrzem humoru, ubarwiającym nasze życie.

Składam wyrazy uznania Panu Januszowi Janczewskiemu, który opracował po polsku opowieści o Nasreddinie Hodży i Panu Saitowi Büyükbayrakowi, który przyczynił się do ich wydania.

WYBRANE ANEGDOTY

1. Zapytajcie osła

Pewnego słonecznego dnia Hodża jechał na swym ośle. Nagle osioł przestraszył się węża leżącego na ścieżce i zaczął jak szalony galopować. Przechodzący wieśniacy, widząc, że Hodża nie panuje nad osłem, zaniepokojeni wołają:

– Hodżo! Dokąd tak pędzisz na ośle?

Hodża ledwie zdążył odkrzyknąć:

– Mnie nie pytajcie, zapytajcie osła!

2. Niech nie zapomni głowy

Hodża odwiedza dom pewnego zamożnego mieszczanina i prosi o ofiarę pieniężną na fundusz dobroczynny. Służący, który powitał go w drzwiach, zapewnił, że pana nie ma w domu. W tym momencie Hodża zauważył głowę właściciela wychylającą się zza zasłony w oknie na piętrze domu. Zwracając się do służącego, Hodża prosi:

– Przekaż swemu panu moje wyrazy szacunku i powiedz, że złożyłem mu wizytę. Aha, i poproś go, aby następnym razem, gdy wyjdzie z domu, nie zapomniał zabrać ze sobą głowy!

3. Sąsiadka wącha mój sen

Pewnego popołudnia Hodża zdrzemnął się. We śnie widział żonę częstującą go jego ulubioną zupą. Nagle obudziło go głośne pukanie do drzwi. W progu stała córka sąsiadki i grzecznie poprosiła:

– Moja mama jest chora. Prosimy cię, abyś poczęstował nas dzisiaj ugotowaną zupą.

Hodża sam do siebie:

– Na Allaha! Co za węch ma sąsiadka. Ona może nawet wywąchać mój sen!

4. Sam się nad tym zastanawiam

Zakradłszy się rankiem do ogrodu sąsiada, Hodża zaczął zbierać rozmaite warzywa i wkładać je do swojej torby. Nagle zjawił się sąsiad i rozzłoszczony tym, co ujrzał, wykrzyknął:

– Co ty tu robisz?

Hodża zaskoczony:

– Wczoraj wieczorem wiał silny wiatr i wrzucił mnie do twojego ogrodu.

– No, a kto wyrwał tyle warzyw? – zapytał ogrodnik i pokazał na torbę.

– Wiatr rzucał mną na wszystkie strony. Chciałem się zatrzymać i chwytałem się czego popadło – wyjaśnił cichym głosem Hodża.

– Dobrze, ale kto włożył warzywa do twojej torby? – nalegał dalej sąsiad.

– Właśnie, sam się nad tym teraz zastanawiam! –szybko odpowiedział Hodża.

5. Jedz szato, jedz

Pewnego razu zjawił się Hodża na proszonym obiedzie w znoszonej szacie. Zaproszeni goście udają, że go nie widzą. Wrócił więc Hodża do domu i przebrał się w najnowszą dżibbę. Gdy ponownie przybył na przyjęcie, już w drzwiach służba witała go z wielkim szacunkiem. Gospodarz posadził go na honorowym miejscu i zaczął częstować najlepszymi potrawami. Hodża podciągnął połę szaty, zamoczył ją w jednej z podanych mu potraw i mówi:

– Jedz ze smakiem dżibbo, jedz!

– Na Allaha, Hodżo, co ma znaczyć twoje zachowanie? – pyta gospodarz.

– Jeśli honory należą się dżibbie, to niechaj dżibba się nasyci! – odpowiedział Hodża.

6. Garnek umarł

Hodża udał się do sąsiada, aby pożyczyć od niego garnek do ugotowania obiadu. Po kilku dniach zwrócił pożyczony garnek z małym garnuszkiem w środku. Zdziwionemu sąsiadowi wyjaśnił:

– Duży garnek urodził mały garnek !

Sąsiad uradowany zabrał do domu oba garnki. W jakiś czas później Hodża ponownie pożyczył duży garnek od sąsiada. Przez długi czas właściciel garnka cierpliwie czeka na jego zwrot. A nie mogąc się doczekać, idzie do Hodży i mówi:

– Chcę cię prosić o zwrot mojego garnka!

– Mam dla ciebie złą wiadomość, twój garnek umarł nagle! – powiedział ze smutną twarzą Hodża.

– Czy to jest możliwe, żeby garnek umarł? – zapytał zaskoczony sąsiad.

– Jeżeli uwierzyłeś, że twój garnek urodził mały garnek, to dlaczego nie możesz uwierzyć, że umarł...

– odparł chytrze Hodża.

7. Wyrwany ząb nie boli

Posłano po doktora, ponieważ zabolało Hodżę oko. Doktor przyszedł i zapisał lekarstwa. Hodża zatrzymuje doktora i mówi:

– Kiedyś bolał mnie ząb. Wyrwano mi go i już więcej nie boli...

8. Siłą zmuszają do jedzenia chałwy

Będąc w mieście Konii, Hodża wszedł do sklepu cukiernika. Pozdrowił sprzedawcę i nie płacąc, zaczął z apetytem jeść chałwę, która wystawiona była na ladzie. Rozgniewany cukiernik wykrzyknął:

– Jakim prawem śmiesz jeść moją chałwę bez zapłaty!

I zaczął okładać Hodżę pięściami. Hodża, osłaniając się przed razami, woła:

– Ach, jacyż wspaniali są ci mieszkańcy Konii. Siłą zmuszają do jedzenia chałwy.

9. Zapłacicie jedno akcze mniej

Do siedzącego nad brzegiem rzeki Hodży zbliżyła się gromada ślepców, którzy zamierzali przeprawić się na druga stronę. Ślepcy umówili się z Hodżą, że za przeniesienie każdego z nich na drugi brzeg zapłacą jedno akcze. Przeprawiając się z kolejnym z nich, Hodża wpadł do rzeki. Wartki nurt pochwycił biedaka i uniósł. Słysząc, co się stało, pozostali ślepcy podnieśli lament. Hodża, aby ich uciszyć, odezwał się w te słowa:

– No i co się stało, dlaczego krzyczycie? Zapłacicie jedno akcze mniej i będzie zgodnie z umową!

10. Żona powywraca wszystko do góry nogami

Hodża kazał cieśli wybudować dla siebie nowy dom. Powiedział mu, żeby belki przeznaczone na sufit położył na podłodze, a deski przeznaczone na podłogę położył na suficie. Zdziwiony poleceniem Hodży cieśla pyta:

– Dlaczego chcesz wszystko w domu ułożyć odwrotnie?

– Kiedy dom będzie skończony – mówi Hodża –planuję znaleźć sobie żonę. A kiedy nowa żona wejdzie do domu, to i tak powywraca wszystko do góry nogami!

11. Księżyc wrócił na własne miejsce

Późnym wieczorem, przy świetle księżyca, Hodża wyciąga ze studni wiadro z wodą. Raptem zauważył na dnie studni odbicie księżyca. Sądząc, że księżyc wpadł do studni, postanowił przywrócić go na właściwe miejsce. W tym celu przywiązał hak do sznura i spuścił do wody, chcąc wyłowić księżyc. Przypadkowo hak zaczepił się o kamienie. Hodża silnie pociągnął za sznur, który się urwał, a on sam przewrócił się obok studni na plecy. Leżąc na wznak, ujrzał księżyc na niebie.

– O Wszechmocny! Dzięki Ci za pomoc! Sam się namęczyłem – mówi do siebie Hodża – ale księżyc udało się przywrócić na jego własne miejsce.

12. A tobie co do tego

Gaduła sąsiad, zwraca się do Hodży:

– Widziałem, że niesiono faszerowaną indyczkę...

– Co mnie do tego – odparł Hodża.

– Może do ciebie ją niesiono... – podtrzymuje temat sąsiad.

– A tobie co do tego! – oburzył się na sąsiada Hodża.

13. W dżibbie byłem ja

Pewnego razu Hodża spadł w swoim domu ze schodów. Następnego dnia wścibski sąsiad pyta Hodżę:

– Ach, Hodżo! Niepokoiłem się o ciebie. Taki straszny hałas doszedł do moich uszu z twojego domu. Czy mogę wiedzieć, co się stało?

* Uniwersytet Warszawski, Instytut Orientalistyczny, Zakład Turkologii i Ludów Azji Środkowej

¹ Sztuki teatralne: Jiři Mahen, Nasreddin, Czechosłowacja 1927, Halide Edip Adıvar, Make ve Ruh, Stambuł 1945, Yusuf Kainar, Nasreddin Merhum, Czechosłowacja 1959. Powieści:
Pierre Mille, Nasreddin et son épouse, Paris 1918, Zaman Karayev, Elince Kalesi, Azerbejdżan, 1926. Szersze informacje na ten temat patrz: Öztürk Emiroğlu, Edebiyat Bilimi Açısından Nasreddin Hoca Fıkraları (Historyjki o Nasreddinie Hodży z punktu widzenia literaturoznawstwa), Nasreddin Hoca Panel Bildirileri (Referaty wygłoszone podczas panelu na temat Nasreddina Hodży), Bolu 1996, s. 1-15.

² Droga szybkiego ruchu łącząca Ankarę z Bursą przebiega przez Sivrihisar. Przy wjeździe do powiatu znajduje się pomnik siedzącego na osiołku Nasreddina Hodży, który trzymaną w ręku długą szpicrutą wskazuje napis: „Tu jest środek świata”, a doty-czy to Sivrihisar. Pomnik ten ma przypominać, że Nasreddin Hodża pochodzi właśnie stąd.

³ Nasreddin Hodża żył w okresie rządów takich władców seldżuckich, jak: Alaeddin Keykobad I (1220-1237), Keyhusrev II (1237-1246) i Alaeddin Keyhusrev III (1246-1262), kiedy Mongołowie podbijali Anatolię (1277-1292). Patrz: Alpay Kabacalı, Çeşitli Yönleriyle Nasreddin Hoca, Tarihi Kişliği, Fıkraları, İstanbul 1991.

⁴ Historyjki o Nasreddinie Hodży były publikowane w różnych językach od Japonii po Amerykę i stały się tematem prac magisterskich i doktorskich. Więcej informacji patrz : İ. Ünver Nasrattinoğlu, Dünya Vatandaşı Nasreddin Hoca, „Sesler” nr 310-311, Kasım-Aralık 1996, s. 91-94.

⁵ Na ten temat patrz: Gülzura Cumakunan, Orta Asya’da Nasreddin Hoca, „Sesler” nr 310-311, Kasım-Aralık 1996, s. 83-84