© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Wydawca Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor prowadzący Anna Gardyniak

Redaktor: Zuzanna Wierus

Producent: Anna Bączkowska

Projekt wnętrza i redakcja techniczna: Maryla Broda

Ilustracja na okładce: Anna Zasimova/iStock

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

ISBN: 978-83-01-24050-9

DOI: https://doi.org/10.53271/2024.098

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 3w21; faks 22 69 54 288; infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Autorzy

Przedmowa

I. WSTĘP

Wstęp - Magdalena Szczepara-Fabian, Iwona Palicka

Integracja sensoryczna a przetwarzanie sensoryczne

Miejsce SPD w klasyfikacjach dotyczących chorób i zaburzeń

1. Rys historyczny - Iwona Palicka

2. Określenie - Iwona Palicka

2.1. Klasyfikacja pierwotna zaburzeń integracji sensorycznej wg Ayres

2.2. Klasyfikacja zaburzeń przetwarzania sensorycznego wg Miller 29

2.3. Klasyfikacja reaktywności wg Dunn 32

3. Częstość występowania i czynniki ryzyka SPD - Ewa Emich-Widera, Magdalena Szczepara-Fabian

3.1. Nadwaga i otyłość

3.2. Cukrzyca ciążowa

3.3. Depresja i ekspozycja na antydepresanty

3.4. Przedwczesny poród

3.5. Padaczka i leki przeciwpadaczkowe

3.6. Infekcje wewnątrzmaciczne

3.7. Stres

3.8. Nieprawidłowe odżywianie

II. NEUROBIOLOGICZNE PODSTAWY PRZETWARZANIA SENSORYCZNEGO

4. Podstawy neuroanatomii czynnościowej istotne dla SPD - Renata Wilk

4.1 Rozwój ośrodkowego układu nerwowego w odniesieniu do ośrodków czuciowych

4.2. Rozwój bruzd i zakrętów korowych

4.2.1. Rozwój unaczynienia kory mózgu

4.2.2. Rozwój układu węchowego

4.3. Budowa ośrodków i dróg zmysłowych w układzie nerwowym

4.3.1. Zmysł czucia

4.3.2. Kora czuciowa

4.3.3. Rozwój kory somatosensorycznej

4.3.4. Zmysł słuchu i równowagi

4.3.5. Układ przedsionkowy - Renata Wilk

4.3.6. Układ wzrokowy

4.4. Móżdżek (cerebellum)

4.5. Jądra podkorowe

4.6. Budowa elementów ośrodkowego układu nerwowego istotnych z punktu widzenia integracji sensorycznej

4.6.1. Lokalizacja pól czynnościowych kory mózgowej

4.6.2. Pola czuciowe w korze mózgowej

4.6.3 Jądra podkorowe

4.6.4. Układ limbiczny i węchomózgowie

4.6.5. Móżdżek

5. Fizjologiczne funkcjonowanie zmysłów / narządów zmysłów ‒ wprowadzenie - Olga Przybyla

5.1. Węch - Piotr Rodak

5.1.1. Budowa narządu węchu

5.1.2. Fizjologia receptorów węchowych i przetwarzania bodźców węchowych

5.2. Droga wzrokowa - Dorota Pojda-Wilczek

5.2.1. Wprowadzenie

5.2.2. Odmienności zaburzeń widzenia obwodowych i ośrodkowych

5.2.3. Ruchy i odruchy oczu

5.3. Droga słuchowa - Piotr H. Skarżyński, Renata Wilk, Wirginia Likus

5.3.1. Lokalizacja dźwięku w przestrzeni

5.3.2. Kora słuchowa

5.4. Zmysł smaku - Wirginia Likus

5.4.1. Układ smakowy

5.4.2. Substancje chemiczne i ich działanie na komórki smakowe

5.4.3. Mechanizmy przetwarzania informacji smakowej

5.4.4. Droga smakowa

5.4.5. Smak i węch

5.5. Układ przedsionkowy - Olga Przybyla, Iwona Palicka

5.5.1. Połączenia funkcjonalne

5.5.2. Ruch

5.5.3. Odruch przedsionkowo-oczny

5.5.4. Równowaga i napięcie mięśni

5.5.5. Funkcje układu przedsionkowego

5.6. Czucie

5.6.1. Dotyk - Ewa Bartelmus

5.6.2. Propriocepcja - Katarzyna Czech, Olga Przybyla

5.6.3. Interocepcja - Aleksandra Światowska

5.6.4. Inne - Piotr Rodak

III. PATOMECHANIZM

6. Mechanizmy zaburzeń przetwarzania sensorycznego - Ewa Emich-Widera

7. Wpływ traumy na powstawanie zaburzeń przetwarzania sensorycznego - Małgorzata Klecka, Iwona Palicka

IV. OBJAWY I NASTĘPSTWA SPD W RÓŻNYCH OBSZARACH FUNKCJONOWANIA

8. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego w odniesieniu do zdolności samoregulacji - Magdalena Szczepara-Fabian, Iwona Palicka

8.1. Rozwój ośrodkowego układu nerwowego

9. Motoryka, koordynacja (DCD, dyspraksja) - Katarzyna Czech, Zuzanna Wojtowicz, Małgorzata Matyja

9.1. Koordynacja w ujęciu antropomotorycznym

9.2. Praksja

9.2.1. Zaburzenia praksji

9.2.2. Apraksja

9.2.3. Dyspraksja

10. Mowa i komunikacja - Olga Przybyla

10.1. Mowa a neurofizjologiczne mechanizmy zachowań motorycznych

10.2. Rola mózgu w procesie językowego porozumiewania się

11. Wpływ zaburzeń przetwarzania sensorycznego na żywienie, stan odżywienia i zaburzenia odżywiania - Dorota Szymańska, Marta Baj-Lieder

11.1. Etiologia trudności z przyjmowaniem pokarmów u dzieci

11.2. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego jako możliwa przyczyna trudności w przyjmowaniu pokarmów u dzieci

11.3. Przykłady trudności z przyjmowaniem pokarmów o podłożu sensorycznym

11.4. Wpływ trudności w zakresie przyjmowania pokarmów na stan odżywienia i rozwój dziecka

12. Funkcje ustno-twarzowe a przetwarzanie sensoryczne - Agnieszka A. Pawlik, Magdalena Prynda, Katarzyna Stachura

12.1. Ssanie

12.2. Żucie

12.3. Połykanie

12.4. Oddychanie

12.5. Mowa

12.6. Wpływ problemów sensorycznych na funkcjonowanie jamy ustnej

13. Objawy i następstwa zaburzeń przetwarzania sensorycznego w funkcjonowaniu psychospołecznym - Anna Parakiewicz, Olga Przybyla, Dorota Maria Sikora

13.1. Funkcjonowanie dziecka w pierwszym etapie rozwoju

13.2. Funkcjonowanie dziecka w drugim i trzecim etapie rozwoju

13.3. Wpływ zaburzeń przetwarzania sensorycznego na funkcjonowanie dziecka w rodzinie

13.4. Rola kompetencji społecznych w rozwoju dziecka

Podsumowanie

14. Funkcjonowanie szkolne dziecka z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego - Olga Przybyla

15. Aktywność fizyczna pozaszkolna, w tym sport - Wojciech Kozłowski

16. Zaburzenia w zakresie funkcjonowania wzrokowego - Malwina Geniusz

16.1. Funkcjonowanie wzrokowe

16.2. Zaburzenia wzrokowych funkcji neuromięśniowych

16.3. Zaburzenia przetwarzania wzrokowego

16.4. Wady wzroku

17. Zaburzenia w obszarze drogi słuchowej - Piotr H. Skarżyński, Natalia Czajka

17.1. Obwodowa droga słuchowa

17.2. Ośrodkowe procesy przetwarzania słuchowego

V. Diagnoza zaburzeń procesów integracji sensorycznej - Iwona Palicka, Mirosława Bloch

V.I. METODY DIAGNOSTYCZNE

18. Wywiad

19. Kwestionariusze sensomotoryczne

20. Metody obserwacyjne

20.1. Obserwacje swobodna i kierowana

20.2. Rozpoznawanie objawów zaburzeń modulacji i rejestracji podczas obserwacji swobodnej i kierowanej

20.3. Obserwacja kliniczna według Ayres (Ayres’ Clinical Observations, AOK)

20.4. SOSI-M i COP-R

20.5. Obserwacja kliniczna według Ayres w Polsce

21. Testy standaryzowane w Polsce i na świecie (SCIST, SIPT, EASI, SPM, SP3D, PSTIS)

21.1. SCIST (Southern California Sensory Integration Tests)

21.2. SIPT (Sensory Integration and Praxis Tests)

21.3. EASI (Evaluation in Ayres Sensory Integration)

21.4. SPM (Sensory Processing Measure)

21.5. SP3D (Sensory Processing 3-Dimensions Scale)

21.6. PSTIS (Polskie Standaryzowane Testy Integracji Sensorycznej)

22. Diagnoza funkcjonowania węchowego - Piotr Rodak

V.II. Metody specyficzne dla poszczególnych dróg zmysłowych (węch, wzrok, smak, słuch, układ przedsionkowy, dotyk, propriocepcja)

23. Diagnoza funkcjonowania wzrokowego - Dorota Pojda-Wilczek

24. Diagnoza funkcjonowania słuchowego - Piotr H. Skarżyński, Natalia Czajka

24.1. Obwodowy narząd słuchu

24.2. Ośrodkowe procesy przetwarzania słuchowego

25. Metody badania smaku - Wirginia Likus

26. Diagnoza funkcjonowania układu przedsionkowego - Ewa Emich-Widera, Alina Sarat-Spek

27. Neurologiczne badanie czucia - Piotr Rodak

28. Metody diagnozy propriocepcji - Katarzyna Czech, Olga Przybyla

29. Przetwarzanie zmysłowe okiem radiologa pediatrycznego - Magdalena Machnikowska-Sokołowska

29.1. Rola diagnostyki obrazowej

29.2. Współczesne narzędzia diagnostyczne

29.3. Możliwości i przyszłość

VI. WSPÓŁWYSTĘPOWANIE Z INNYMI ZABURZENIAMI

30. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego u dzieci urodzonych przedwcześnie - Magdalena Szczepara-Fabian, Ewa Emich-Widera

30.1. Kim jest dziecko urodzone przedwcześnie?

30.1.1. Dojrzewanie układów zmysłowych w okresie płodowym

30.1.2. Konsekwencje przedwczesnego porodu

31. Problemy sensoryczne i dysfunkcje przetwarzania sensorycznego w mózgowym porażeniu dziecięcym - Magdalena Szczepara-Fabian

32. Zespoły genetyczne a SPD - Aleksandra Jezela-Stanek

33. Problemy neuropsychiatryczne a SPD

33.1. Spektrum autyzmu - Beata Kazek, Agnieszka Kapinos-Gorczyca, Ewa Emich-Widera, Magdalena Szczepara-Fabian

33.1.1. Zaburzenia sensomotoryczne

33.1.2. Zaburzenia samoregulacji

33.1.3. Zaburzenia porozumiewania się

33.1.4. Zaburzenia zachowania

33.1.5. Zaburzenia odżywiania

33.2. Niepełnosprawność intelektualna - Dorota Prysak, Olga Przybyla, Sylwia Wrona

33.3. FASD - Iwona Palicka

33.4. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi - Agnieszka Kapinos-Gorczyca, Katarzyna Gąsiorek, Beata Kazek, Ewa Emich-Widera

34. Hipermobilność stawów - Sylwia Potępa-Kowalczyk, Ewa Emich-Widera

35. Choroby autoimmunologiczne a SPD - Ewa Emich-Widera

35.1. PANDAS i PANS

35.2. Reumatoidalne zapalenie stawów

35.3. Cukrzyca typu 1

35.4. Nieswoiste zapalenia jelit

VII. POSTĘPOWANIE W ZABURZENIACH PRZETWARZANIA SENSORYCZNEGO

36. Terapia integracji sensorycznej – wprowadzenie - Iwona Palicka

37. Zrozumieć i zaakceptować - Anna Parakiewicz, Zuzanna Wojtowicz, Olga Przybyla

37.1. Rola rodziców

37.2. Środowisko szkolne

37.3. Implikacje do praktyki edukacyjnej, terapeutycznej i środowiska domowego

38. Specyfika terapii w zaburzeniach modulacji dotykowej - Zuzanna Wojtowicz, Iwona Palicka

39. Optymalizacja procesu terapeutycznego - Barbara Witkowska, Iwona Palicka

39.1. Współpraca

39.2. Strategie optymalizacji

39.3. Zasady konstruowania terapii

40. Terapia dziecka z dyspraksją - Katarzyna Czech, Zuzanna Wojtowicz, Iwona Palicka, Olga Przybyla

41. Zasady terapii integracji sensorycznej w odniesieniu do osób ze spektrum autyzmu - Anna Parakiewicz, Iwona Palicka

42. Metody stymulacji nienależące bezpośrednio do koncepcji integracji sensorycznej

42.1. Dieta sensoryczna - Barbara Witkowska, Wojciech Kozłowski

42.2. Protokół Wilbarger – technika dotyku proprioceptywnego z głębokim uciskiem (Deep Pressure Proprioceptive Touch Technique, DPPT) - Anna Teresa Parakiewicz

42.3. Sala doświadczania świata Snoezelen: przestrzeń terapeutyczna i edukacyjna - Wojciech Kozłowski

42.3.1. Historia i filozofia Snoezelen

42.4. Stymulacja bazalna® według Andreasa Fröhlicha - Wojciech Kozłowski

42.4.1. Podstawowe założenia

42.4.2. Techniki

42.4.3. Zastosowanie w praktyce

42.5. Stymulacja sensoryczna według Carla Delacato - Iwona Palicka

42.6. Joga, uważność i oddech - Aleksandra Światowska

42.7. Terapia widzenia i stymulacja wzrokowa - Anna Parakiewicz

42.8. Postępowanie terapeutyczne w przypadku zaburzeń przetwarzania słuchowego - Piotr H. Skarżyński, Natalia Czajka

42.9. Zasady budowania środowiska przyjaznego sensorycznie - Anna Parakiewicz, Olga Przybyla

42.9.1. Wsparcie sensoryczne w środowisku szkolnym

42.9.2. Wsparcie sensoryczne w miejscu pracy

42.9.3. Wsparcie sensoryczne w środowisku domowym

43. Czy z tego się wyrasta? Dorośli z SPD - Wojciech Kozłowski, Iwona Palicka

43.1. Diagnoza

43.2. Terapia

Podsumowanie

Wykaz ważniejszych skrótów

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Autorzy

Dr hab. n. med.

Ewa Emich-Widera, prof. SUM

Wydział Nauk o Zdrowiu
Katedra i Klinika Neurologii Dziecięcej
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Dr n. med.

Beata Kazek

Centrum Wspomagania Rozwoju Persevere w Katowicach

Dr hab.

Olga Przybyla

prof. UŚ
Instytut Językoznawstwa
Wydział Humanistyczny
Uniwersytet Śląski w Katowicach

Dr n. o zdr.

Iwona Palicka

Centrum Stymulacji Rozwoju Dziecka w Poznaniu
Polskie Towarzystwo Integracji Sensorycznej

***

Mgr

Marta Baj-Lieder

Centrum Terapii Logop Marta Baj-Lieder
Szkoła Terapii Karmienia Od Pestki Do Ogryzka®

Dr n. k.f.

Ewa Bartelmus

BARTMAJ Ewa Bartelmus
Pracownia Fizjoterapii i Integracji Sensorycznej Trybik w Bielsku-Białej
Centrum Integracji Sensorycznej Wyższa Szkoła Edukacja w Sporcie w Warszawie

Dr n. o zdr.

Mirosława Bloch

Szkoła Podstawowa Specjalna Terapeutyczna SENSE w Szczecinie
Przedszkole Specjalne Terapeutyczne SENSE
Gabinet Terapii Metodą Integracji Sensorycznej

Dr n. med. i n. o zdr.

Natalia Czajka

Zakład Teleaudiologii i Badań Przesiewowych
Światowe Centrum Słuchu
Instytut Fizjologii i Patologii Słuchu

Mgr

Katarzyna Czech

Wydział Nauk o Zdrowiu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Rehabilitacja dzieci i niemowląt metodą NDT Bobath w Rybniku

Mgr

Katarzyna Gąsiorek

Centrum Wspomagania Rozwoju Persevere w Katowicach

Dr n. tech. inż.

Malwina Geniusz

Katedra Optyki i Fotoniki
Wydział Podstawowych Problemów Techniki
Politechnika Wrocławska

Prof. dr hab. n. med.

Aleksandra Jezela-Stanek

Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

Dr n. med.

Agnieszka Kapinos-Gorczyca

Centrum Zdrowia Psychicznego Feniks w Gliwicach

Dr n. med.

Małgorzata Klecka

Ośrodek FASTRYGA w Świerklanach
Pracownia Diagnostyki i Terapii Zaburzeń Rozwojowych

Mgr

Wojciech Kozłowski

Przedszkole Specjalne „Orzeszek” w Poznaniu
Gabinet fizjoterapii – praktyka prywatna
Polskie Towarzystwo Integracji Sensorycznej

Dr hab.n. med.

Wirgina Likus

prof. SUM Zakład Anatomii
Katedra Nauk Podstawowych Wydział Nauk o Zdrowiu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Dr n. med.

Magdalena Machnikowska-Sokołowska

Zakład Diagnostyki Obrazowej (KRM-2)
Katedra i Zakład Radiologii i Medycyny Nuklearnej
Wydział Nauk o Zdrowiu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Dr hab. n. kf.

Małgorzata Matyja

prof. uczelni Katedra Fizjoterapii w Dysfunkcjach Narządu Ruchu
Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach

Mgr

Anna Teresa Parakiewicz

Akademia Kujawsko-Pomorska w Bydgoszczy
Instytut Terapii i Diagnozy Sensoria Terapia w Olsztynie
Polskie Towarzystwo Integracji Sensorycznej

Dr n. med.

Agnieszka A. Pawlik

Specjalistyczny Gabinet Stomatologiczny w Mysłowicach

Prof. dr hab. n. med.

Dorota Pojda-Wilczek

Katedra Okulistyki i Klinika Okulistyki Wydział Nauk Medycznych
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr n o zdr.

Sylwia Potępa-Kowalczyk

Wydział Nauk o Zdrowiu
Katedra i Klinika Neurologii Dziecięcej
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Lek. stom.

Magdalena Prynda

M-Dent Centrum Stomatologii Estetycznej i Implantologii we Wrocławiu

Dr n. hum.

Dorota Prysak

Wydział Sztuki i Nauk o Edukacji
Uniwersytet Śląski w Katowicach

Lek.

Piotr Rodak

Pracownia Badań Translacyjnych w Okulistyce
Katedra Okulistyki
Wydział Nauk Medycznych Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Oddział Pediatrii i Neurologii Wieku Rozwojowego
Górnośląskie Centrum Zdrowia Dziecka w Katowicach

Mgr

Dorota Maria Sikora

Centrum Specjalistycznej Diagnozy i Terapii Pszczyna

Prof. dr hab. n. med. i o zdr. mgr zarz.

Piotr H. Skarżyński

Zakład Teleaudiologii i Badań Przesiewowych Instytut Fizjologii i Patologii Słuchu w Warszawie/Kajetany
Instytut Narządów Zmysłów w Kajetanach
Centrum Słuchu i Mowy Medincus w Kajetanach

Mgr

Alina Sarat-Spek

Zakład Fizjoterapii Katedra Fizjoterapii
Wydział Nauk o Zdrowiu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Pracownia Fizykoterapii, Kinezyterapii i Masażu Górnośląskie Centrum Zdrowia Dziecka im. Jana Pawła II w Katowicach

dr n. med. i n. o zdr.

Katarzyna Stachura

Wydział Nauk o Zdrowiu
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Mgr

Magdalena Szczepara-Fabian

Ośrodek Wczesnej Interwencji
Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną Koło w Żorach

Mgr inż.

Dorota Szymańska

Poradnia Żywienia Dzieci w Bielsku-Białej

Mgr

Aleksandra Światowska

Integra Aleksandra Światowska w Tychach
Polskie Towarzystwo Integracji Sensorycznej

Dr n. med.

Renata Wilk

Zakład Anatomii
Katedra Nauk Podstawowych
Wydział Nauk o Zdrowiu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Mgr

Barbara Witkowska

SensOrt Centrum Terapii Neurorozwojowych
Polskie Towarzystwo Integracji Sensorycznej

Mgr

Zuzanna Wojtowicz

Szkoła Doktorska Wydział Nauk o Zdrowiu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Dr

Sylwia Wrona

Instytut Pedagogiki
Wydział Sztuki i Nauk o Edukacji
Uniwersytet Śląski w Katowicach

Przedmowa

Oddajemy w Państwa ręce pierwszy na polskim rynku kompleksowy podręcznik traktujący o zagadnieniach integracji sensorycznej i przetwarzania sensorycznego z perspektywy medycznej oraz terapeutycznej.

Publikacja ta powstała z marzeń o interdyscyplinarnej współpracy i głębokiego przekonania, że ten rodzaj wiedzy neurorozwojowej i pracy terapeutycznej ma sens.

Zaproszenie do współtworzenia tego dzieła przyjęli wybitni specjaliści: przedstawiciele neuronauk, fizjolodzy, lekarze, psycholodzy, pedagodzy, logopedzi, fizjoterapeuci i terapeuci SI, przez co stało się ono dla Redaktorek Naukowych pochodzących z różnych środowisk zawodowych fascynującą interdyscyplinarną przygodą po świecie embriologii, neurologii, zmysłów, zaburzeń neurorozwojowych, zagadnień diagnostycznych i zasad prowadzenia terapii. Chcemy się więc tym zachwytem z Państwem podzielić.

Metoda integracji sensorycznej została opracowana przez A.J. Ayres na przełomie lat 60. i 70. XX wieku. Od tego czasu stale się rozwija, korzystając z nowych odkryć neuronauk po to, by służyć osobom z trudnościami lokowanymi w grupie miękkich zaburzeń neurologicznych (neurological soft signs, NSS). Dzięki temu wiemy i rozumiemy, że problemy te nie są wyłącznie znakiem XXI wieku, ale też rozumiemy przyczyny, w wyniku których jest ich obecnie więcej niż 60 lat temu. Poszukując jak najlepszych sposobów wspierania rozwoju, sięgamy zatem po Metodę Integracji Sensorycznej wg Ayres (ASI®), gdyż jest najbardziej kompleksowym systemem terapeutycznym, z udowodnioną skutecznością, zarówno w doświadczeniu indywidualnym pacjentów i ich rodzin, jak i w badaniach naukowych.

Przetwarzanie sensoryczne stanowi fundament do rozwoju wyższych funkcji psychicznych, a pogłębiona wiedza o układzie nerwowym i zmysłach jest niezbędna terapeutom integracji sensorycznej, ponieważ to właśnie oni swoją pracą wspierają proces neuroplastyczności w przypadku trudności rozwojowych.

Tak jak i sama integracja sensoryczna opierająca się na tworzeniu nowych ścieżek neuronalnych, których mózg potrzebuje do tworzenia wyższych funkcji poznawczych, tak ta publikacja tworzy nowe ścieżki zrozumienia zarówno mózgowego podłoża procesów przetwarzania sensorycznego, jak i zasad prowadzenia diagnozy oraz oddziaływań terapeutycznych. Tym samym obalamy mity wokół integracji sensorycznej i przedstawiamy doń podejście naukowe.

Zapraszam zatem do wybrania się z nami w tę fascynującą podróż po świecie przetwarzania sensorycznego.

W imieniu Redaktor Naukowych i Autorów

Iwona Palicka

I

WSTĘP

Wstęp

Magdalena Szczepara-Fabian, Iwona Palicka

Metoda integracji sensorycznej jest kompleksowym podejściem do diagnozy i terapii osób z trudnościami rozwojowymi mającym swoje korzenie w latach 60. XX w., kiedy amerykańska terapeutka zajęciowa (później także doktor psychologii edukacyjnej) Anna Jean Ayres zaobserwowała u swoich podopiecznych z trudnościami w uczeniu się specyficzne problemy percepcyjno-motoryczne (Ayres, 1958). W 1971 roku zaczęła tworzyć najważniejsze założenia swojej teorii: • istnieje związek pomiędzy funkcjami neuronalnymi, zachowaniem sensomotorycznym a funkcjami poznawczymi; • funkcje sensomotoryczne dążą do stymulacji (poprawy) funkcji poznawczych; • systemy sensoryczne nie rozwijają się niezależnie od siebie, informacje sensoryczne nie są przetwarzane w izolacji, zatem interwencja terapeutyczna zorientowana multisensorycznie wpływa na uczenie się i zachowanie; • podstawą zmiany jest somatosensoryczna reakcja adaptacyjna; • teoria integracji sensorycznej łączy zatem widoczne cechy zachowania z niewidocznymi procesami w mózgu.

Ayres w 1972 roku opisała efektywność innowacyjnych metod terapii ruchowej poprawiających w niezwykle skuteczny sposób funkcje percepcyjno-motoryczne u dzieci z trudnościami w czytaniu, pisaniu oraz liczeniu (Ayres, 1971).

Integracja sensoryczna a przetwarzanie sensoryczne

Teoria integracji sensorycznej według Ayres zakłada, że integracja sensoryczna jest procesem neurobiologicznym, który organizuje doznania z własnego ciała i otoczenia oraz umożliwia efektywne wykorzystanie ciała w środowisku. Integracja sensoryczna to przetwarzanie informacji pochodzących ze zmysłów; interpretowane, kojarzone i ujednolicane są przestrzenne i czasowe aspekty danych wejściowych pochodzących z różnych modalności sensorycznych. Końcowymi produktami integracji sensorycznej są praksja (planowanie motoryczne) oraz percepcja. Zdolność praksji obejmuje wiedzę, co i jak zrobić; umiejętności praksji są podstawą celowego działania (Ayres, 1986).

Obecnie termin integracja sensoryczna używany w przestrzeni terapeutycznej, oznaczany od 2007 roku (Roley i wsp., 2007) jako Ayres Sensory Integration® lub ASI®, jest nazwą własną koncepcji terapii i diagnozy opartej na odkryciach Ayres oraz na zasadach neuronauki i stanowi ramy dla zrozumienia wpływu podłoża sensorycznego i motorycznego na ludzkie zachowania. Teoria i praktyka ASI® stale ewoluują, wraz z pojawianiem się nowych doniesień i lepszym zrozumieniem neurobiologii ludzkich zachowań. Stale rozważane są i weryfikowane podstawowe konstrukty ASI® zidentyfikowane przez Ayres, które leżą u podstaw głównych wzorców funkcji i dysfunkcji integracji sensorycznej (sensory integration dysfunction/disorders, SID), opisując działanie systemów przedsionkowego, proprioceptywnego i dotykowego oraz badając ich relacje z widzeniem, postawą, obustronną koordynacją, praksją i modulacją sensoryczną. Metoda integracji sensorycznej jest zatem wciąż aktualna, a pierwotna koncepcja stale rozwijana, z użyciem najnowszych zdobyczy nauki (Kilroy i wsp., 2019; Lane i wsp., 2019).

W przestrzeni naukowej i badawczej używany jest natomiast termin „przetwarzanie sensoryczne”. „Przetwarzanie sensoryczne” jest terminem szerszym niż „integracja sensoryczna” i odnosi się do sposobu, w jaki ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy zarządzają nadchodzącymi informacjami sensorycznymi z siedmiu peryferyjnych systemów sensorycznych. Składowymi tego procesu są: recepcja (odbiór), modulacja, integracja i organizacja bodźców sensorycznych, w tym reakcje behawioralne na bodziec sensoryczny. Termin „przetwarzanie sensoryczne” jest podobny do terminu „integracja sensoryczna”, gdy rozumiemy integrację sensoryczną jako zdolność OUN do przetwarzania bodźców sensorycznych, jednakże terminy te nie są wymienne: „przetwarzanie sensoryczne” jest szerszym terminem, a „integracja sensoryczna” jest jednym ze składników przetwarzania sensorycznego (Lane i wsp., 2000; Miller i wsp., 2007; Miller, Lane, 2000). Deficyty nazywane są zaburzeniami przetwarzania sensorycznego (sensory processing disorder, SPD).

Miejsce SPD w klasyfikacjach dotyczących chorób i zaburzeń

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego (sensory processing disorders, SPD) są zjawiskiem niejednorodnym, w którym obserwuje się bardzo duże zróżnicowanie obrazu klinicznego zarówno w zakresie występowania określonych objawów, jak i ich nasilenia. Ta heterogeniczność może być przyczyną braku konsensusu dotyczącego uwzględnienia SPD w obecnie obowiązujących klasyfikacjach chorób i zaburzeń jako zaburzenia występującego samodzielnie. Podobnie jest w przypadku innych zaburzeń heterogenicznych, np. korowych zaburzeń widzenia czy zaburzeń przetwarzania słuchowego.

W obowiązującej od 2013 roku amerykańskiej klasyfikacji DSM-5, klasyfikacji ICD-10, a także w oficjalnie wdrożonej w roku 2022 ICD-11 nie znalazło się odrębne hasło „zaburzenia przetwarzania sensorycznego” pomimo bardzo intensywnych prac zespołu pod kierownictwem Lucy Jane Miller (The SPD Scientific Work Group); natomiast rozdziały dotyczące klasyfikacji SPD znajdują się w ICDL’s Diagnostic Manual for Infancy and Early Childhood, Klasyfikacji Diagnostycznej DC:0-3R oraz Klasyfikacji Diagnostycznej DC:0-5.

W klasyfikacjach: DSM-5, ICD-10 oraz ICD-11 można znaleźć pewne elementy wzorców zaburzeń przetwarzania sensorycznego:

• W ICD-10 w rozdziale F (Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania – Zaburzenia rozwoju psychicznego [psychologicznego]) pod numerem F82 uwzględniono Specyficzne zaburzenie rozwojowe funkcji motorycznych, odpowiadające opisywanej w ramach SPD dyspraksji/somatodyspraksji.

• W DSM-5 w dziale Zaburzenia neurorozwojowe uwzględniono:

• w kryteriach rozpoznawania zaburzeń ze spektrum autyzmu (autism spectrum disorder, ASD) występowanie atypowych cech sensorycznych;

• w kategorii Zaburzenia ruchowe uwzględniono rozwojowe zaburzenia koordynacji (kod 315.4) odpowiadające opisywanej w ramach SPD dyspraksji/somatodyspraksji.

• W ICD-11, w dziale 6. Mental, behavioural or neurodevelopmental disorders – Neurodevelopmental disorders, uwzględniono:

• rozwojowe zaburzenie koordynacji ruchowej (kod 6A04) odpowiadające opisywanej w ramach SPD dyspraksji/somatodyspraksji;

• subtelną niezdarność i inne „miękkie” zaburzenia neurologiczne w funkcjonowaniu sensorycznym i motorycznym jako dodatkowe cechy kliniczne przy rozpoznawaniu zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (attention deficit hyperactivity disorder, ADHD);

• trwającą przez całe życie nadmierną i uporczywą nad- lub niedowrażliwość na bodźce zmysłowe lub nietypowe zainteresowanie bodźcem zmysłowym, które może obejmować rzeczywiste lub przewidywane dźwięki, światło, tekstury (zwłaszcza ubrania i jedzenie), zapachy i smaki, ciepło, zimno lub ból jako jedno z kryterium włączane do rozpoznawania zaburzeń ASD.

Klinicyści opisujący zaburzenia przetwarzania sensorycznego jako oddzielne, niezależne zjawisko kliniczne (tzw. czyste SPD) mogą wspierać się klasyfikacją zawartą w DC:0-5 obejmującą trzy typy zaburzeń przetwarzania sensorycznego (oś I Zaburzenia kliniczne; dział 20 Zaburzenia przetwarzania sensorycznego):

W przeciwieństwie do zaburzeń regulacyjnych zdefiniowanych w DC:0-3 DC:0-3R w niniejszej klasyfikacji położono nacisk na zaburzenia przetwarzania sensorycznego wyłącznie o charakterze nad- i podreaktywności, z uwzględnieniem kategorii „inne” dla mniej typowych przejawów reagowania. Trudności w koordynacji ruchowej zostały zdefiniowane gdzie indziej i nie są włączone do kryteriów diagnostycznych zaburzeń sensorycznych (Klasyfikacja Diagnostyczna DC:0-5. Klasyfikacja Diagnostyczna Zaburzeń Psychicznych i Rozwojowych w Okresie Niemowlęctwa i Wczesnego Dzieciństwa, 2022).

20.1 Nadreaktywność sensoryczna (sensory over-reactivity disorder)

Cechy diagnostyczne:

• Centralną cechą nadreaktywności sensorycznej jest utrzymujący się wzorzec nadmiernych intensywnych lub przedłużających się reakcji na bodźce sensoryczne.

• Reakcje te są bardziej nasilone, częstsze lub trwają dłużej, niż ma to typowo miejsce u dzieci w podobnym wieku i na podobnym poziomie rozwoju.

• Nadreaktywność sensoryczna pojawia się w różnych kontekstach, np. w domu, żłobku, przedszkolu, lokalnym otoczeniu, i może dotyczyć jednego lub więcej obszarów zmysłowych (np. dotykowego słuchowego, wzrokowego, smakowego węchowego, przedsionkowego [dotyczącego położenia w przestrzeni], proprioceptywnego [dotyczącego ułożenia stawów i napięcia mięśni] oraz interoceptywnego [dotyczącego odczuć z organów wewnętrznych]).

Cechy rozwojowe:

• Niemowlęta / małe dzieci mogą przejawiać objawy nadreaktywności sensorycznej, np. nadmiernie płaczą, trudno jej ukoić po ekspozycji na głośne dźwięki, okazują spójny wzorzec dystresu w reakcji na uspokajanie dotykiem, łagodny ruch (np. kołysanie) czy inne doświadczenia sensoryczne.

• Z wiekiem mogą rozwinąć wzorzec unikania lub sprzeciwiania się, gdy są poproszone o udział w czynności związanej z ekspozycją na awersyjne dla nich bodźce.

Wiek: niemowlę / małe dziecko musi mieć co najmniej 6 miesięcy.

Czas trwania: wzorzec nadreaktywości sensorycznej utrzymuje się przez 3 miesiące lub dłużej.

Współwystępowanie:

• U większości niemowląt / małych dzieci z nadreaktywnością sensoryczną nie występują inne diagnozy, chociaż rodzice starszych dzieci z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym raportują niezwykle wysoki odsetek nadreaktywności sensorycznej.

• Niemowlęta z nadreaktywnością sensoryczną mogą doświadczać znacznych problemów z jedzeniem oraz samouspokajaniem.

• U nadreaktywnych sensorycznie dzieci w wieku przedszkolnym zwiększone jest ryzyko występowania problemów emocjonalnych oraz problemów z zachowaniem.

• U dzieci w wieku szkolnym większe jest prawdopodobieństwo trudności w nauce.

• Wydaje się, że istnieje wysokie ryzyko rozwoju zaburzeń lękowych u dzieci z nadreaktywnością sensoryczną.

20.2 Podreaktywność sensoryczna (sensory under-reactivity disorder)

Cechy diagnostyczne:

• Podstawowym kryterium podreaktywności sensorycznej jest utrzymujący się wzorzec wyciszonych, minimalnych, neutralnych lub niezwykle krótkich reakcji na bodźce sensoryczne.

• Reakcje na bodźce nie są zgodne z oczekiwaniami rozwojowymi.

• Podreaktywność sensoryczna pojawia się w różnych kontekstach (np. w domu, żłobku, przedszkolu, lokalnym otoczeniu) i może dotyczyć jednego lub więcej obszarów zmysłowych (np. dotykowego, słuchowego, wzrokowego, smakowego, węchowego, przedsionkowego [dotyczącego położenia w przestrzeni], proprioceptywnego [dotyczącego ułożenia stawów i napięcia mięśni] oraz interoceptywnego [dotyczącego odczuć z organów wewnętrznych]).

• Na przykład małe dziecko może nie być świadome bólu, nawet gdy leci mu krew po upadku, lub może nie zauważać, że telewizor chodzi bardzo głośno.

Cechy rozwojowe:

• Różnice rozwojowe wśród małych dzieci z podreaktywnością sensoryczną są nieznane.

• W okresie przedszkolnym dzieci potrafią lepiej zrozumieć i komunikować swoją obniżoną reaktywność.

Wiek: niemowlę / małe dziecko musi mieć co najmniej 6 miesięcy.

Czas trwania: wzorzec podreaktywności sensorycznej utrzymuje się 3 miesiące lub dłużej.

Współwystępowanie:

• Nie ma dostępnych danych na temat współwystępowania podreaktywności sensorycznej z innymi zaburzeniami.

• Diagnoza podreaktywności sensorycznej wymaga jasnych dowodów na ograniczoną reaktywność na bodźce. Te niemowlęta i małe dzieci powinny być także skonsultowane medycznie pod kątem możliwych chorób, w których pojawia się niewrażliwość na ból.

20.3 Inne zaburzenie przetwarzania sensorycznego (other sensory processing disorder)

Wszystkie poniższe kryteria muszą być spełnione:

A. U niemowlęcia / małego dziecka występuje utrzymujący się i rozległy wzorzec nietypowego reagowania, który nie spełnia kryteriów nadreaktywności sensorycznej ani podreaktywności sensorycznej.

B. Objawy niemowlęcia / małego dziecka są specyficznie powiązane ze stymulacją sensoryczną, a dziecko nie spełnia kryteriów ASD. Objawów nie daje się też lepiej wyjaśnić diagnozą zaburzenia z deficytem uwagi i nadaktywnością ADHD.

C. Objawy lub sposób, w jaki opiekunowie się do nich przystosowali, w znacznym stopniu wpływają na funkcjonowanie niemowlęcia/małego dziecka i rodziny na jeden lub więcej z poniższych sposobów:

1. Powodują dystres u niemowlęcia/małego dziecka.

2. Zakłócają relacje niemowlęcia/małego dziecka.

3. Ograniczają uczestniczenie dziecka w rozwojowo oczekiwanych aktywnościach i rutynach.

4. Ograniczają uczestniczenie rodziny w codziennych aktywnościach i rutynach.

5. Ograniczają możliwości dziecka w uczeniu się i nabywaniu nowych umiejętności lub utrudniają rozwój.

Wiek: niemowlę/małe dziecko musi mieć co najmniej 6 miesięcy.

Czas trwania: wzorzec nad- lub podreaktywności sensorycznej utrzymuje się przynajmniej od 3 miesięcy.

Natomiast w osi I Zaburzenia kliniczne, dział 10 Zaburzenia neurorozwojowe, znajduje się rozwojowe zaburzenie koordynacji ruchowej (developmental coordination disorder, DCD): spełniające kryteria diagnostyczne dla dyspraksji/somatodyspraksji:

• DCD diagnozuje się, gdy u małego dziecka występuje utrzymująca się niezdolność do wiekowo oczekiwanej koordynacji ruchów w zakresie motoryki dużej i małej, a nie wynika ona z zaburzeń zmysłów, chorób neurologicznych ani globalnego opóźnienia rozwoju.

• To znaczy, że problemy z koordynacją ruchową są większe, niż wskazywałyby na to możliwości ruchowe poznawcze i językowe dziecka.

• Z tego powodu małe dzieci z tym zaburzeniem mogą (ale nie muszą) przejawiać opóźnienia w osiąganiu ważnych umiejętności ruchowych.

• Mogą słabiej radzić sobie z zadaniami wymagającymi płynnego koordynowania ruchów, takimi jak wchodzenie po schodach i schodzenie z nich czy wycinanie nożyczkami.

• Wybijającymi się cechami tego zaburzenia są powolność i niezdarność w czynnościach ruchowych wymagających koordynacji.

• Rozpoznanie ustala się jedynie wówczas, gdy trudności z koordynacją zakłócają funkcjonowanie dziecka i rodziny w codziennych aktywnościach wymagających koordynacji ruchowej (np. w zabawach ruchowych z rodzeństwem lub rówieśnikami, ubieraniu się, posługiwaniu przyrządami do pisania/rysowania w przedszkolu czy żłobku).

• Niektóre dzieci z DCD na skutek odczuwanych przez siebie deficytów stają się wycofane społecznie oraz afektywnie stłumione.

Algorytm diagnostyczny – wszystkie poniższe kryteria muszą być spełnione:

A. Koordynacja ruchowa jest wyraźnie poniżej oczekiwań właściwych dla wieku umysłowego i doświadczenia dziecka. Małe dziecko prezentuje przynajmniej dwa z poniższych objawów:

1. Wzorzec niezdarności w zakresie motoryki dużej i małej.

2. Wyraźnie widoczne trudności w ukierunkowanej na cel ruchowej koordynacji w różnych okolicznościach (np. kiedy dziecko idzie przez pokój po zabawkę lub wspina się na krzesło).

3. Problemy z koordynacją, które wpływają zarówno na prędkość, jak i dokładność w czynnościach wymagających sekwencyjnych umiejętności ruchowych (np. śledzenie ruchu piłki i jej złapanie, jazda na rowerze trójkołowym, wchodzenie po schodach, rysowanie).

B. Deficytów w umiejętnościach ruchowych nie można lepiej wyjaśnić globalnym opóźnieniem rozwoju, zaburzeniami zmysłów (np. zaburzeniami wzroku) czy chorobami neurologicznymi wpływającymi na koordynację ruchową (jak np. porażenie mózgowe czy pourazowe uszkodzenie mózgu).

C. Objawy lub sposób, w jaki opiekunowie się do nich przystosowali, w znacznym stopniu wpływają na funkcjonowanie niemowlęcia / małego dziecka i rodziny na jeden lub więcej z poniższych sposobów:

1. Powodują dystres u niemowlęcia / małego dziecka.

2. Zakłócają relacje niemowlęcia / małego dziecka.

3. Ograniczają uczestniczenie dziecka w rozwojowo oczekiwanych aktywnościach i rutynach.

4. Ograniczają uczestniczenie rodziny w codziennych aktywnościach i rutynach.

5. Ograniczają dziecku możliwości uczenia się i nabywania nowych umiejętności lub utrudniają rozwój.

Wiek: diagnozy tej nie powinno się stawiać u dzieci poniżej 2. roku życia.

SPD wciąż nie jest uwzględnione w DSM-5 lub ICD jako rozpoznanie kliniczne, w związku z tym toczy się debata na temat tego, czy SPD powinno być odrębną diagnozą, czy jest częścią innych zaburzeń bądź kondycji neurorozwojowych (Le-Huynh, Mcarthur, 2022).

Piśmiennictwo

1. Ayres A.J.: Characteristics of types of sensory integrative dysfunction (https://psycnet.apa.org/record/1972-23040-001).

2. Ayres A.J.: Improving Academic Scoresthrough Sensory Integration. Http://Dx.Doi.Org/10.1177/002221947200500605, 5(6), 338–343. (1972).

3. Ayres A.J.: Sensory integration and learning disorders. Western Psychological Services, 1986.

4. Ayres A.J.: The visual-motor function. Official Publication of the American Occupational Therapy Association, 1958; 12 (3), 130–138.

5. Cermak S., Lane S.J., Osten B.: Diagnostic manual for infancy and early childhood: ICDL-DMIC (https://www.researchgate.net/publication/230808389).

6. DSM-5® Diagnostic and statistical manual of mental disorders, Fifth Edition (2013). Am Psychiatric Assoc, 21 (21): 591–643.

7. Gałecki P.: DSM-5® Diagnostic criteria: desk reference. Edra Urban & Partner, 2016.

8. ICD-10. International Statistical Classification of Diseases and. (2009).

9. Kilroy E., Aziz-Zadeh L., Cermak S.: Ayres theories of autism and sensory integration revisited: What contemporary neuroscience has to say. W: Brain Sciences, 2019; 9 (3). MDPI AG.

10. Klasyfikacja Diagnostyczna DC:0-3R. Klasyfikacja diagnostyczna zaburzeń psychicznych i rozwojowych w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa. Oficyna Wydawnicza „Fundament”, 2007.

11. Lane S.J., Mailloux Z., Schoen S. i wsp.: Neural Foundations of Ayres Sensory Integration®. Brain Sciences, 2019; 9 (7).

12. Lane S.J., Miller L.J., Hanft B.E.: Toward a Consensus in Terminology in Sensory Integration Theory and Practice: Part 2: Sensory Integration Patterns of Function and Dysfunction (https://www.researchgate.net/publication/242419604).

13. Le-Huynh A., Mcarthur M.P.H.: The Debate Over Sensory Processing Disorder. 2022, 17 (4).

14. Miller L.J., Anzalone M.E., Lane S.J i wsp.: Concept evolution in sensory integration: A proposed nosology for diagnosis. W: American Journal of Occupational Therapy. American Occupational Therapy Association, 2007; 61 (2): 135–142.

15. Miller L.J., Lane S.J.: Toward a Concensus in Termonology in Sensory Integration Theory and Practice: Part 1: Taxonomy of Neurophysiological Processes. W: Sensory integration special interest section quarterly; 2000; 23 (1).

16. Roley S.S., Mailloux Z., Miller-Kuhaneck H. i wsp.: Understanding Ayres’ Sensory Integration (www.sirri.com).

17. Schaaf R.C., Lane A.E.: Toward a Best-Practice Protocol for Assessment of Sensory Features in ASD. Journal of Autism and Developmental Disorders, 2015; 45 (5), 1380–1395.

18. The Association of Infant Mental Health in Tennessee DC: 0-5: Diagnostic Classification of Mental Health and Developmental Disorders of Infancy and Early Childhood (Version 2.0) (https://www.aimhitn.org/books/p/dc-0-5-diagnostic-classification-of-mental-health-and-developmental-disorders-of-infancy-and-early-childhood-version-20).

19. The SPD Scientific Work Group: Appendix A Part 1 3 Appendix A: Evidence For Sensory Processing Disorder. Introduction.

Netografia:

1. https://www.siglobalnetwork.org/ayres-sensory-integration) [data dostępu: 17.12.2023]

1.

Rys historyczny

Iwona Palicka

Metoda integracji sensorycznej (zarówno jej koncepcja teoretyczna, jak i zasady terapii) została stworzona przez Annę Jean Ayres (1920–1988) w latach 60. XX wieku w Kalifornii dzięki badaniom na Uniwersytecie Południowej Kalifornii (University of Southern California) w pracowni Brain Research Institute. Ayres była terapeutą zajęciowym (licencjat w 1945 roku, magisterium w 1954 roku), natomiast doktorat w zakresie psychologii edukacyjnej uzyskała w 1961 roku. Była także licencjonowanym psychologiem stanu Kalifornia. Według bliskich i współpracowników jako dziecko miała trudności w nauce podobne do tych, które później stały się celem jej badań.

Jako naukowiec spędziła prawie 40 lat, tworząc hipotezy i rozwijając wiedzę na temat integracji sensorycznej (sensory integration, SI).

W latach 50. XX wieku Ayres badała funkcje mózgu i ich wpływ na uczenie się, zachowanie oraz codzienne czynności u dzieci z udarami mózgu i dziecięcym porażeniem mózgowym (1954, 1955a, 1955b, 1957). Po uzyskaniu doktoratu zaczęła się interesować rolą systemów sensorycznych, w szczególności dotykowego, proprioceptywnego i przedsionkowego, które wcześniej nie były identyfikowane jako czynniki wyjaśniające funkcje czy dysfunkcje w zakresie uczenia się czy zachowania. Odkryła unikalną rolę terapeutów zajęciowych (occupational therapists, OT), dając im szczególne narzędzia do badania dzieci oraz pracy z nimi. Ayres pracowała bardzo intensywnie, będąc równocześnie badaczem, nauczycielem i klinicystą. Każda z tych profesji rozwijała ją i nadawała kształt koncepcji nazwanej terapią integracji sensorycznej.

W latach 60. XX wieku zainteresowała się nową dziedziną wyłaniającą się z badań neurofizjologicznych (Frostig i wsp., 1961), funkcjami i dysfunkcjami percepcyjno-motorycznymi (1958), i opublikowała swój pierwszy test Ayres Space Test (1962), przekształcony później w Południowo-Kalifornijski Test Kinestezji i Percepcji Dotykowej (1966), następnie Południowo-Kaliformijski Test Percepcyjno-Motoryczny (1970). Zaczęła także studiować składowe integracji sensorycznej poprzez dokładne analizy czynnikowe wyłaniających się z badań wzorców zaburzeń sensomotorycznych (1965, 1966 abcd, 1977). W tym czasie zidentyfikowała także wzorce zaburzeń uczenia się, które miały swoje cechy charakterystyczne (1971, 1972), ale były bardziej subtelne niż zaburzenia neurologiczne i niepełnosprawności rozwojowe, które były lepiej poznane i przyczyniły się do skupienia uwagi Ayres na zrozumieniu funkcji integracji sensorycznej, trudnych do zidentyfikowania bez specjalistycznych narzędzi pomiarowych.

Dalsze badania Ayres skupiały się na integracji sensorycznej i procesach mózgowych oraz wpływie dysfunkcji integracji sensorycznej na zdolności uczenia się dzieci oraz trudności w zachowaniu (1989).

W 1977 roku utworzono w Torrance w Kalifornii Klinikę Ayres, w której zajmowano się leczeniem dzieci z dysfunkcją SI technikami zaczerpniętymi z terapii zajęciowej. Ayres praktykowała w niej do 1984 roku, promując triadyczny model psychologii i terapii zajęciowej obejmujący bezpośrednią praktykę kliniczną, badania naukowe i nauczanie po to, by zunifikować praktykę w obszarze terapii integracji sensorycznej; wiele działań realizowała pro bono, za co była wielokrotnie nagradzana, między innymi przez Amerykańskie Stowarzyszenie Terapii Zajęciowej, w tym wpisem na listę stypendystów, tytułem Eleanor Clarke Slagle Lectureship, nagrodami za zasługi oraz honorowym członkostwem Akademii Badań AOTA.

Ayres opublikowała 54 artykuły, dwie książki (przetłumaczone także na język polski i wydane przez Wydawnictwo Harmonia Dziecko a integracja sensoryczna [2015] oraz Integracja sensoryczna a zaburzenia uczenia się [2018]) oraz liczne testy i filmy dotyczące dysfunkcji i terapii integracji sensorycznej. Była częstym wykładowcą na wielu konferencjach, a także założycielką stowarzyszenia Sensory Integration International (SII), organizacji non-profit zajmującej się promocją badań nad integracją sensoryczną, działającej w latach 1976–2006.

W prowadzonych przez siebie badaniach Ayres koncentrowała się na grupie dzieci ujawniających problemy percepcyjne w uczeniu się i zachowaniu. W trakcie prowadzenia badań i swej codziennej pracy dostrzegła ona, że część dzieci pomimo prawidłowego poziomu inteligencji wykazywała trudności szkolne (2015). Przyczyny dysfunkcji lokalizowała w obrębie nieprawidłowości neurologicznych – zaburzonym odbieraniu bodźców/informacji płynących ze środowiska przez systemy sensoryczne, w jakie został wyposażony człowiek, oraz ich nieprawidłowej integracji. We współpracy z neurofizjologami poszukiwała neurologicznych korelatów odkrytych przez siebie dysfunkcji, tworząc hipotezy, które obecnie są weryfikowane za pomocą nowoczesnych badań obrazowych (Lane i wsp., 2019; Kilroy i wsp., 2019; David i wsp., 2022).

Ayres ukuła powiedzenie powielane przez jej uczniów: „patrz motorycznie, myśl sensorycznie” (see motor, think sensory), co jest sugestią skupienia się na uważnej obserwacji zachowań dziecka i wnioskowania o tym, jakie nieświadome procesy neurologiczne stoją za tym zachowaniem.

W 2005 roku Franklin B. Baker A. Jean Ayres Baker Trust zastrzegło znak towarowy Ayres Sensory Integration ASI®, udzielając prawa do wykorzystywania go specjalnym grupom beneficjentów stowarzyszonych wokół organizacji korzystających z dziedzictwa Ayres w terapii i nauczaniu (CL-ASI® The Collaborative for Leadership in Ayres Sensory Integration).

W 2007 roku Parham i wsp. (Parham i wsp., 2007; Koomar i wsp., 2015; Parham i wsp., 2011) opracowali miary wierności/zgodności (fidelity measure), aby zagwarantować osobom poszukującym usług terapeutycznych odzwierciedlających zasady modelu Ayres (ASI®) możliwość odróżnienia ich od innych metod terapii wykorzystujących różne interwencje sensoryczne bądź interwencje typowe dla klasycznej terapii zajęciowej czy fizjoterapii.

Teoria ta na całym świecie jest stale rozwijana (por. Miller i wsp., 2000, Miller i wsp., 2007, Dunn, 2013). Oryginalną spuścizną i koncepcją Ayres zajmuje się Ayres Sensory Integration®, organizacja dbająca o to, aby podstawowe zasady, które definiują pierwotną teorię Ayres (interwencję opartą na faktach), wciąż pozwalały odróżnić ją od innych podejść, które mogą wykorzystywać pewne aspekty aktywności sensorycznej (np. podejście Miller czy Dunn). Collaborative for Leadership in Ayres Sensory Integration (CLASI) organizuje także szkolenia oparte na pierwotnej teorii Ayres, której mogą uczyć się terapeuci zajęciowi, fizjoterapeuci, logopedzi i psycholodzy. Jednakże na całym świecie (również w kolebce integracji sensorycznej, na Uniwersytecie Południowej Kalifornii) istnieje wiele innych ośrodków zajmujących się zagadnieniami integracji sensorycznej pod kątem merytorycznym, metodycznym oraz praktycznego stosowania metody, również dla innych grup zawodowych.

W 2005 roku, podczas pierwszej konferencji badawczej SI w Kalifornii, z inicjatywy Susanne Smith Roley zainicjowano powstanie grupy roboczej podobnie myślących ludzi o wspólnej wizji dotyczącej promowania dorobku Ayres i wysokiej jakości szkolenia w zakresie SI na całym świecie. Założono nieformalną organizację Międzynarodowa Współpraca na rzecz Edukacji w zakresie Integracji Sensorycznej (International Council For Education in Sensory Integration, ICESI) i rozpoczęto działania edukacyjne oraz badawcze, promując za samą Ayres (Ayres, Robbins, 1979) podejście, że integracja sensoryczna jest specjalizacją w terapii zajęciowej.

W 2018 roku, podczas Międzynarodowego Kongresu SI w Kapsztadzie, przekształcono nieformalną grupę ICESI w formalną organizację nazwaną Międzynarodową Radą ds. Edukacji w Integracji Sensorycznej według Ayres (International Council For Education in Ayres Sensory Integration, ICEASI). Organizacje założycielskie to 10 stowarzyszeń z całego świata: ABIS (Brazylia), AEIS (Hiszpania), ASI WISE (Wielka Brytania), CLASI (Stany Zjednoczone), GSIÖ (Austria), OCCUPARE (Kolumbia), SAISI (Republika Połudnowej Afryki), Seven Senses (Portugalia), SI Network (Wielka Brytania), Sense ON (Turcja).

Metoda integracji sensorycznej trafiła do Polski w 1993 roku za pośrednictwem Stowarzyszenia NDT-Bobath oraz Marii Borkowskiej i Zbigniewa Przyrowskiego. Pierwsze szkolenie w Polsce w Centrum Rehabilitacji TPD „Helenów” prowadziła Violet F. Maas, emerytowana amerykańska terapeutka zajęciowa i jedna z pierwszych uczennic Ayres. Jako absolwentka Wydziału Terapii Zajęciowej Uniwersytetu Los Angeles została członkinią Amerykańskiego Stowarzyszenia Terapeutów Zajęciowych (AOTA), w kolejnych latach ukończyła Wydział Psychometrii oraz, co najistotniejsze, podyplomowe studia z integracji sensorycznej prowadzone przez samą Ayres.

W Polsce system szkoleń również nie jest jednolity, istnieje kilka stowarzyszeń skupiających terapeutów i nauczycieli metod opartych na integracji sensorycznej, rozwinięte jest również kształcenie w formie studiów podyplomowych. W związku z tym, że w naszym kraju do niedawna praktycznie nie istniało kształcenie terapeutów zajęciowych spełniające standardy międzynarodowe w zakresie terapii dzieci, decyzją pierwszych instruktorów SI w Polsce oraz nauczycielki Maas postanowiono, że uprawnienia uzyskają także pedagodzy (w szczególności pedagodzy specjalni) jako główna grupa zawodowa prowadząca terapię z dziećmi z dysfunkcjami rozwojowymi. Nie istnieje jednak żadna nadrzędna instytucja, która nadzorowałaby te szkolenia pod względem merytorycznym czy formalnym, ponieważ terapeuta integracji sensorycznej nie jest zawodem, a jedynie dodatkową formą doskonalenia zawodowego dla specjalistów z innych dziedzin.

Piśmiennictwo

1. Ayres A.J.: A pilot study on the relationship between work habits and workshop production. American Journal of Occupational Therapy, 1955a; 9: 264–276.

2. Ayres A.J.: A study of the manual dex-terity and workshop wages of thirty-nine cerebral palsied trainees. American Journal of Physical Medicine, 1957; 36: 6–10.

3. Ayres A.J.: Cluster analyses of measures of sensory integration. Am J Occup Ther., 1977; 31 (6): 362–366.

4. Ayres A.J.: Characteristics of types of sensory integrative dysfunction. The American Journal of Occupational Therapy: Official Publication of the American Occupational Therapy Association, 1971; 25 (7).

5. Ayres A.J.: Deficits in sensory integra tion in educationally handicapped children. Journal of Learning Disabilities, 1969; 2: 44–52.

6. Ayres A.J.: Development of the body scheme in children. Am. J. Occup. Ther, 1961; 15: 99–102, 128.

7. Ayres A.J.: Integracja sensoryczna a zaburzenia uczenia się. Wydawnictwo Harmonia Universalis, 2018.

8. Ayres A.J.: Interrelation of perception, function, and treatment. Journal of the American Physical Therapy Association, 1966d; 46: 741–744.

9. Ayres A.J.: Interrelations among perceptual-motor abilities in a group of normal children. American Journal of Occupational Therapy, 1966b; 20: 288–292.

10. Ayres A.J.: Interrelationships among perceptual–motor functions in children. American Journal of Occupational Therapy, 1966a; 20: 68–71.

11. Ayres A.J.: Ontogenetic principles in the development of arm and hand functions. American Journal of Occupational Therapy, 1954; 8: 95–99, 121.

12. Ayres A.J.: Patterns of perceptual motor dysfunction in children: A factor analytic study. Perceptual and Motor Skills, 1965; 20: 335–368.

13. Ayres A.J.: Proprioceptive facilitation elicited through the upper extremities. American Journal of Occupational Therapy, 1955b; 9: 1–9, 57–58, 121–126.

14. Ayres A.J.: Sensory integrative processes and neuropsychological learning disability. Learning Disorders, 1968; 3: 41–58.

15. Ayres A.J.: Southern California Perceptual-Motor Tests Manual. The Journal of Special Education, 1970; 4 (1): 117–120.

16. Ayres A.J.: Tactile functions: Their re-lation to hyperactive and perceptual motor behavior. American Journal of Occupational Therapy, 1964; 18: 6–11.

17. Ayres A.J.: The Ayres Space Test. Western Psychological Services, Los Angeles 1962.

18. Ayres A.J.: The development of perceptual-motor abilities: a theoretical basis for treatment of dysfunction. Am. J. Occup. Ther, 1963; 27: 221–225.

19. Ayres A.J.: The Southern California Kinesthesia and Tactile Perception Tests. Western Psychological Services, Los Angeles 1966c.

20. Ayres A.J.: The visual-motor function. American Journal of Occupational Therapy, 1958; 12; 130–138: 155.

21. Ayres A.J.: Types of sensory integrative dysfunction among disabled learners. The American Journal of Occupational Therapy: Official Publication of the American Occupational Therapy Association, 1972; 26 (1): 13–18.

22. Ayres A.J., Okuniewski J.: Dziecko a integracja sensoryczna. Harmonia Universalis, 2015.

23. Ayres A.J., Robbins J.: Sensory integration and the child. Western Psychological Services, 1979

24. Ayres A.J.: 1920–1988 Therapist, Scholar, Scientist, and Teacher. The American Journal of Occupational Therapy, 1989; 43 (7): 479–480.

25. David S., Brown L.L., Heemskerk A.M. i wsp.: Sensory processing sensitivity and axonal microarchitecture: identifying brain structural characteristics for behavior. Brain Structure and Function, 2022; 227 (8): 2769–2785.

26. Frostig M., Lefever D.W., Whittlesey J.R.B.: A Developmental Test of Visual Perception for Evaluating Normal and Neurologically Handicapped Children. Perceptual and Motor Skills, 1961; 12 (3): 383–394.

27. Kilroy E., Aziz-Zadeh L., Cermak S.: Ayres theories of autism and sensory integration revisited: What contemporary neuroscience has to say. Brain Sci, 2019; 9 (3): 68.

28. Lane S.J., Mailloux Z., Schoen S., i wsp.: Neural Foundations of Ayres Sensory Integration®. Brain Sciences 2019, 9 (7); 153.

29. Mailloux Z., Miller-Kuhaneck H.: Evolution of a Theory: How Measurement Has Shaped Ayres Sensory Integration®. The American Journal of Occupational Therapy, 2014; 68 (5): 495–499.

30. Parham D.L., Cohn E.S., Spitzer S. i wsp.: Fidelity in sensory integration intervention research. American Journal of Occupational Therapy, 2007; 61 (2): 216–227.

31. Parham L.D., Roley S.S., May-Benson T.A. i wsp.: Development of a fidelity measure for research on the effectiveness of the ayres sensory integration® intervention. American Journal of Occupational Therapy, 2011; 65 (2): 133–142.

Netografia:

1. http://research.aota.org/ajot/article-pdf/68/5/495/64724/495.pdf

2. http://articles.latimes.com/1989-01-10/news/mn-32_1_a-jean-ayres

3. https://uspto.report/company/Franklin-B-Baker-A-Jean-Ayres-Baker-Trust

4. https://www.cl-asi.org/

2.

Określenie

Iwona Palicka

Integracja sensoryczna jest procesem, o którym twórczyni metody mówiła w sposób następujący: „Integracja sensoryczna to proces neurologiczny organizujący wrażenia płynące z ciała i środowiska w taki sposób, by mogły być użyte do celowego działania (...). Mózg lokalizuje, segreguje i porządkuje otrzymywane bodźce (...). Kiedy przepływają w dobrze zorganizowany i zintegrowany sposób, mózg może wykorzystywać do tworzenia wyobrażeń, opracowywania zachowań i przyswajania wiedzy. Kiedy przepływ bodźców odbywa się w niezorganizowany sposób, życie może przypominać korek uliczny w godzinach szczytu” (Ayres, 2015). To dzięki integracji sensorycznej mózg tworzy prawidłowy schemat ciała i właściwie interpretuje rzeczywistość – oba te czynniki wpływają na właściwe poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego oraz poczucie własnej wartości. Innymi słowy, prawidłowo rozwinięte procesy integracji sensorycznej determinują „(...) rozwój samoregulacji, komfortu, planowania motorycznego, umiejętności motorycznych, uwagi oraz gotowości uczenia się” (Yack, Aquilla, Sutton, 2014).

Prawidłowa integracja odpowiada za organizację wrażeń płynących z ciała i środowiska, tak by mogły być użyte do powstania odpowiednich reakcji oraz celowego działania. Najważniejsze znaczenie w tym procesie mają systemy sensoryczne, które dojrzewają najwcześniej: dotykowy, proprioceptywny oraz przedsionkowy, a prawidłowe funkcjonowanie zmysłów wzroku i słuchu oraz ich koordynacja zależą w dużej mierze od prawidłowej stymulacji bodźcami dotykowymi i przedsionkowo-proprioceptywnymi. Ayres wyodrębniła także kilka typów wzorców zaburzeń ukształtowanych w wyniku dysfunkcji odbioru bądź integracji danych wejściowych (1971). Teoria integracji sensorycznej łączy widoczne cechy zachowania z niewidocznymi procesami zachodzącymi w mózgu, przewiduje związek pomiędzy funkcjami neuronalnymi, zachowaniami sensomotorycznymi a funkcjami poznawczymi i zakłada, że funkcje sensomotoryczne dążą do stymulacji funkcji poznawczych.

Trzon metody integracji sensorycznej według Ayres stanowi pięć kluczowych koncepcji:

1. Zachowania/Reakcje adaptacyjne: to prawidłowa odpowiedź organizmu na wyzwania pochodzące ze środowiska (1979), która wykorzystuje neuroplastyczność mózgu i jest podstawą rozwoju integracji zmysłów oraz zdolnością do organizacji zachowania w odpowiedzi na informację sensoryczną prezentowaną przez środowisko. Mózg musi dokonać właściwego przefiltrowania i uporządkowania informacji, uporządkować reakcję na wyzwanie, aby pobudzić wewnętrzną motywację do działania i wyprodukować odpowiednie zachowanie. Reakcja adaptacyjna może być motoryczna, poznawcza, językowa lub społeczno-emocjonalna. Prawidłowo rozwijający się mózg adekwatnie reaguje na afordancje (zaproszenia środowiskowe), a właściwe reakcje adaptacyjne oznaczają, że procesy integracji sensorycznej przebiegają prawidłowo. Reakcje adaptacyjne obserwujemy, gdy zadanie jest adekwatne do wieku dziecka. Mają one związek z umiejętnością przystosowania się i pobudzają u dziecka wewnętrzną motywację do doświadczania.

2. Neuroplastyczność mózgu: to zdolność mózgu do zmian w reakcji na doświadczenia. Zależna jest od poziomu zaangażowania w zdobywane doświadczenie, od różnorodności bodźców oraz krytycznych okresów rozwojowych dla poszczególnych funkcji i wieku. Neuroplastyczność nazywana jest biologiczną podstawą rozwoju, nauki i leczenia uszkodzeń mózgu. Największy potencjał obserwowany jest do 3. roku życia dziecka, gdy w toku jest jeszcze migracja komórkowa, chociaż nowe zmiany i połączenia mogą się tworzyć w mózgu przez całe życie. Neuroplastyczność jest wykorzystywana podczas realizacji reakcji adaptacyjnych poprawiających integrację sensoryczną.

3. Heterarchiczna budowa OUN: oznacza, że ośrodki w strukturach mózgu rozwijają się w tym samym czasie we wzajemnej korelacji. Heterarchia oznacza sieć elementów o tej samej pozycji w strukturze horyzontalnej, sile i władzy, mających wspólny cel. W rozumieniu integracji sensorycznej funkcjonowanie wyższych ośrodków korowych mózgu uzależnione jest zatem od prawidłowego działania struktur podkorowych oraz bodźców środowiskowych (Fisher i wsp., 1991). Ayres podkreślała całościowe spojrzenie na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego. Pisała: „mózg pracuje jako całość” (Ayres, Robbins, 1979), rozumiejąc także kolejność rozwoju następnych pięter układu nerwowego. Heterarchiczność oznacza zatem rozumienie hierarchicznej organizacji i rozwoju mózgu w połączeniu z równoległymi procesami i sieciami neuronalnymi (por. Birbaumer, Schmidt, 2003).

4. Sekwencja rozwojowa: proces integracji sensorycznej ujawnia się w procesie spiralnym, we współdziałaniu predyspozycji genetycznych z fizycznym i osobistym doświadczeniem. Gdy z wykorzystaniem bodźców środowiskowych zostanie wykształcona prawidłowa reakcja adaptacyjna, staje się ona podstawą kształtowania kolejnych, bardziej złożonych reakcji, a te z kolei dają podwaliny kolejnym. Funkcje rozwijają się w sposób uporządkowany, a złożone zachowania rozwijają się, opierając się na tych bardziej podstawowych, wykształconych wcześniej, dając w rezultacie bardziej kompleksowe procesy integracji sensorycznej i chęć do dalszego rozwoju.

5. Wewnętrzny pęd / Wewnętrzna motywacja: oznacza to, że każde dziecko ma wewnętrzną potrzebę rozwoju i współzawodnictwa. Jest to swoisty balans pomiędzy wrodzonymi zdolnościami, wewnętrzną motywacją a zdolnością do samodoskonalenia. Ten wewnętrznie zaprogramowany proces hamują nieprawidłowości związane z niewłaściwym odbieraniem bodźców. Wewnętrzny pęd może zostać zahamowany przez lęk przed porażką bądź zaburzenia praksji (gdy dziecko nie wie, jak coś zrobić; por. Ayres, 2015).

Ayres wprowadziła także do teorii integracji sensorycznej różne pojęcia, rozwinięte przez kolejnych badaczy w pięć podstawowych grup (Lane Shelly J. i wsp., 2000; Miller Lucy Jane Lane, 2000; Roley i wsp., 2007; Mailloux i wsp., 2011; Lane i wsp., 2019).

1. Rejestracja (wykrywanie sensoryczne): mózg rejestruje nadchodzącą informację sensoryczną na wielu poziomach, pozwala osobie zauważyć bodziec lub być na niego czujnym. Bodźce sensoryczne mogą być wykryte przez receptory, ale pozostać niezauważone. W procesie rejestracji obserwuje się kompleksowe współgranie procesów angażujących układ limbiczny, twór siatkowaty oraz korę mózgową.

2. Modulacja definiowana jest jako proces polegający na wzmacnianiu lub hamowaniu aktywności neuronalnej tak, by utrzymać ją w harmonii z pozostałymi funkcjami układu nerwowego, a także jako regulacja odpowiedzi behawioralnych na bodźce sensoryczne. Dotyczy umiejętności integrowania i regulowania informacji w zależności od kontekstu. Mózg zauważa istotne bodźce, a oddziela, odfiltrowuje nieważne.

Modulacja jest związana z poziomem pobudzenia, który zależy od podatności neuronów na wzbudzenie, w którym szczególną rolę odgrywają twór siatkowaty oraz ciało migdałowate. Modulacja związana jest także z procesami pobudzającymi i hamującymi w OUN: nadwrażliwością i habituacją, i prowadzi do wyuczonej zdolności do zarządzania emocjami i zachowaniem, czego efektem jest właściwa autoregulacja, co oznacza, że OUN dostosowuje reakcje do wciąż zmieniającego się środowiska wewnętrznego i zewnętrznego. Zatem modulację można rozpatrywać jako autoregulację (samoregulację) aktywności układu nerwowego, co oznacza dostosowanie/regulację pobudzenia neuronów przenoszących informacje dotyczące bodźca w zakresie intensywności, częstotliwości, długości, złożoności oraz nowości.

Modulację można rozpatrywać jako kontinuum (por. Rooyen i Lane, 1991) przedstawione na ryc. 2.1.

Rycina 2.1. Modulacja przedstawiona jako kontinuum.

3. Dyskryminacja (różnicowanie, rozróżnianie) odnosi się do zdolności do rozróżniania jakości bodźców sensorycznych pod względami: czasowym, przestrzennym i jakościowym, oraz rozróżniania pomiędzy bodźcami.

4. Integracja sensoryczna / Integrowanie sensoryczne to szeroki termin obejmujący wiele procesów w ośrodkowym układzie nerwowym, obejmujący procesy inter- i intrasensoryczne. To zdolność przystosowywania informacji sensorycznej do dalszego użycia, zapewnia dostarczenie krytycznej informacji niezbędnej do planowania ruchu. W procesie intrasensorycznym (międzysensorycznym) wejście z pojedynczego układu sensorycznego zbiega się na klastrze neuronów, co razem wpływa na aktywność neuronów i synaps, natomiast w procesie intersensorycznym (multisensorycznym, MSI) neurony lub klastry neuronów otrzymują informacje z więcej niż jednego systemu sensorycznego, dane wejściowe są sumowane, a odpowiedź tego neuronu intersensorycznego jest złożona i odzwierciedla wiele danych wejściowych.

5. Praksja i planowanie + egzekwowanie reakcji adaptacyjnych. Według Ayres (1985) praksja to inteligencja wykonywania. To zdolność wykonywania celowych ruchów, umiejętność wymyślania lub opracowywania nieznanego działania oraz organizowania ciała w celu przeprowadzenia planu motorycznego oraz wykonywania nowych aktywności ruchowych. Angażuje procesy poznawcze odpowiedzialne za ideację – zdolności tworzenia nowych pojęć/sposobów/czynności, generowania pomysłów, co zrobić – oraz planowanie motoryczne, czyli zdolność organizowania nowej czynności, wiedzę, jak ją wykonać, oraz organizację czynności w czasie i przestrzeni. Praksja pozwala na wypracowanie reakcji adaptacyjnej. Angażuje dwa ważne mechanizmy – feedback (użycie informacji zwrotnej, aby dostosować czynność) oraz feedforward (antycypacja ruchu, przewidywanie efektu końcowego). Wszystkie części mózgu przyczyniają się do tej kompleksowej zdolności, jednakże specjalną rolę odgrywają płaty czołowe i ciemieniowe, a także wzgórze i móżdżek. Praksja jest zależna od integracji sensorycznej i od umiejętności poznawczych. Pozwala wyegzekwować reakcje adaptacyjne i pomaga zorganizować czynności w rzeczywistym czasie i przestrzeni oraz w przyszłości.

Rycina 2.2. Elementy składowe praksji.

Nowo narodzone dziecko, które widzi, słyszy i czuje, nie jest zdolne do wykonywania złożonych czynności, jak np. ocena odległości, ponieważ proces rozwoju integracji sensorycznej dokonuje się na kilku poziomach. Adekwatny rozwój integracji w pierwszych latach życia jest podstawą prawidłowego uczenia się w późniejszym wieku.

Rycina 2.3. Proces integracji sensorycznej.

Według Violet F. Maas (1998) integracja sensoryczna kształtuje się od okresu prenatalnego do okresu szkolnego, od bardzo prostych umiejętności i reakcji do zachowań i umiejętności złożonych. Można wyróżnić jej cztery poziomy:

• Poziom I (rozwój w życiu płodowym) – rozwój w obrębie układów przedsionkowego, proprioceptywnego, dotykowego, rozwój pierwszych reakcji równoważnych.

• Poziom II (pierwszy rok życia) – rozwój dużej motoryki i podstawowych zręczności, planowanie ruchu, kinestezja, stabilna postawa, podstawy rozwoju percepcji wzrokowej i słuchowej.

• Poziom III (okres przedszkolny) – rozwój ruchów precyzyjnych ręki, różnicowanie stron ciała i schematu ciała, dalszy rozwój podstawowych systemów sensorycznych, rozwój koordynacji wzrokowo-ruchowej.

• Poziom IV (od okresu wczesnoszkolnego) – na podstawie wcześniejszych funkcji – rozwijają się tworzenie pojęć, czytanie, pisanie, liczenie, zachowania społecznie akceptowane.

Poziom pierwszy stanowi fundament do budowania coraz bardziej złożonych umiejętności, a kolejne rozwijają się na podstawie wcześniejszych doświadczeń. Dobrą metaforą tego procesu może być budowanie domu od fundamentów aż po dach, którym są dojrzałe umiejętności poznawcze, emocjonalne i społeczne.

W przypadku większości dzieci proces integracji sensorycznej rozwija się bez większych zakłóceń, w sposób naturalny, prawidłowy, na skutek podejmowania typowych dla wieku niemowlęcego i dziecięcego aktywności. Naturalnym efektem tego procesu są prawidłowe reakcje adaptacyjne na bodźce sensoryczne oraz planowanie ruchu (praksja).

Jednakże u niektórych dzieci (według niejednorodnych badań – między 5 a 16,5% w populacji dzieci zdrowych, por. Miller, 2016, [Miller i wsp., 2017; Le-Huynh, Mcarthur, 2022], a nawet od 80 do 100% w grupach klinicznych takich jak ASD [Kong, Moreno, 2018]) procesy przetwarzania sensorycznego, a tym samym integracja sensoryczna, nie rozwijają się w wystarczającym stopniu. Efektem mogą być problemy w nauce, opóźniony bądź nieharmonijny rozwój lub problemy z zachowaniem.

Dysfunkcje integracji sensorycznej to nieprawidłowe/nieadekwatne przetwarzanie i organizowanie wrażeń sensorycznych, inaczej nieprawidłowy subiektywny odbiór bodźców i udzielanie nieprawidłowej (nieadekwatnej do wymagań bądź sytuacji) odpowiedzi poznawczej, motorycznej lub emocjonalnej (Maas, 1998; Ayres, 2015).

Aby ułatwić specjalistom rozpoznawanie, czy mają do czynienia z zaburzeniami, czy z tzw. różnicami indywidualnymi w obrębie profilu sensorycznego, tworzone są różne klasyfikacje diagnostyczne. Według badaczy dysfunkcje integracji sensorycznej grupują się w klastry.

Obecnie obowiązują dwie klasyfikacje zaburzeń przetwarzania sensorycznego. Pierwszą stworzyła w 1971 roku drugą, w 2000 roku Miller. Obie wykorzystywane są w diagnozie dzieci w celu nazwania obserwowanych dysfunkcji.

2.1. Klasyfikacja pierwotna zaburzeń integracji sensorycznej wg Ayres

Na podstawie pogłębionej analizy czynnikowej Ayres wyodrębniła trzy główne grupy wzorców zaburzeń integracji sensorycznej (sensory integration difficulties, SID): zaburzenia modulacji, zaburzenia rejestracji, zaburzenia różnicowania. W każdym z tych podtypów wyodrębniła podtypy wynikające z dysfunkcji poszczególnych zmysłów bądź dysfunkcji współpracy między nimi.

1. Zaburzenia modulacji sensorycznej oznaczają nadmiarowe reakcje na bodźce sensoryczne, zwykle wiążące się z silną reakcją emocjonalną. Główne wzorce wyodrębnione przez Ayres i kolejnych badaczy to:

A. nadwrażliwość ze strony zmysłu dotyku (obronność dotykowa) może powodować nadmierną reakcję na bodziec dotykowy, tak jakby był bolesny lub nieprzyjemny; dotyczy to szczególnie niespodziewanego dotyku, co może powodować irracjonalny lęk i wycofanie oraz konieczność silnej kontroli otoczenia; powoduje także potrzebę unikania niektórych rodzajów faktur, a czasami ludzi, a także trudne do opanowania pobudzenie ruchowe. Dysfunkcja ta dotyczy głównie systemu czuciowego protopatycznego (por. rozdział Dotyk), który jest systemem obronnym dotyczącym prymitywnej reakcji przetrwania;

B. nadwrażliwość ze strony systemu przedsionkowego – dwa podtypy w zależności od dysfunkcyjnego receptora:

• niepewność grawitacyjna (dysfunkcja receptorów siły grawitacji) oznacza lęk przed oderwaniem nóg od podłoża, wchodzeniem na wyższe pozycje zmianami położenia głowy, szczególnie odchylenia jej;

• nietolerancja ruchu (dysfunkcja kanałów półkolistych) manifestuje się strachem przed aktywnościami ruchowymi bądź dyskomfortem po ruchu (liniowym bądź obrotowym).

C. nadwrażliwość ze strony innych zmysłów (słuch, wzrok, węch oraz smak mający duży związek z obronnością dotykową), obronność uogólniona bądź dotycząca wybranego układu.

Rycina 2.4. Źródło: opracowanie na podstawie Ayres, 1971, 2015; Mailloux, 2011.

Deficyty modulacji sensorycznej w znaczący sposób mogą wpływać na poziom pobudzenia i uwagi, powodując: brak koncentracji, szybką utratę uwagi, wysoki i niezorganizowany poziom aktywności; mogą także wpływać na trudności z hamowaniem reakcji oraz powodować lęk bądź dezorganizację zachowania czy agresję; w celu kompensacji dziecko może potrzebować bodźców proprioceptywnych (np. ściskania, dociskania), które mogą mieć działanie wyciszające i stabilizujące, kiedy zostaną dostarczone w odpowiedni sposób.

Według niektórych badaczy (por. Lane, 2002) obronność dotykowa obserwowana jest częściej niż nadwrażliwość przedsionkowa.

2. Zaburzenia rejestracji nazwane podwrażliwością oznaczają opóźnione reakcje bądź brak reakcji na bodziec sensoryczny. Dziecko z podwrażliwością sensoryczną może prezentować jedną z dwóch strategii funkcjonowania:

A. bierną, oczekującą na dostarczenie stymulacji;

B. aktywną, samodzielnie, w sposób intensywny, poszukującą stymulacji, najczęściej przedsionkowej bądź proprioceptywnej.

3. Zaburzenia różnicowania (dyskryminacji):

A. zaburzenia posturalno-oczne związane są z osłabioną współpracą przedsionkowo-proprioceptywną, skutkującą dysfunkcjami w zakresie mechanizmów posturalnych i równoważnych. Przejawiają się niezgrabnymi ruchami, obniżonym napięciem mięśniowym, problemami w pracy ciała przeciwko sile grawitacji, słabszym czuciem swojego ciała, co uwidacznia się w zadaniach ruchowych oraz trudnościach z utrzymaniem równowagi statycznej i dynamicznej, a także problemach z przystosowaniem posturalnym do ruchu;

B. przedsionkowe zaburzenia obustronnej integracji i sekwencyjności (vestibular bilateral integration and sequencing, VBIS), zwane zaburzeniami przedsionkowo-bilateralnymi, związane są zwykle z podwrażliwością przedsionkową i proprioceptywną, co wskazuje na osłabioną współpracę obu systemów. Mogą się manifestować trudnościami z wyhamowaniem ruchu w zadaniach wymagających wyczucia rytmu i sekwencji oraz trudnościami w przekraczaniu linii środkowej ciała, zaburzeniami obustronnej koordynacji i koordynacji wzrokowo-ruchowej;

C. zaburzenia somatosensoryczne (zaburzenia różnicowania dotykowego i proprioceptywnego) dotyczą systemu epikrytycznego (por. rodziały Dotyk oraz Propriocepcja). Zaburzenia te objawiają się problemami z precyzyjnym określeniem miejsca dotknięcia i rozpoznawaniem kształtu przedmiotu bez kontroli wzroku. Dziecko może mieć trudność z określeniem siły bodźca dotykowego czy różnic i podobieństw między bodźcami. Zaburzenia różnicowania proprioceptywnego w palcach dłoni powoduje trudności z właściwym chwytem ołówka, co wpływa na jakość rysunku; zaburzona propriocepcja w stopach powoduje trudności z utrzymaniem równowagi, szczególnie na nierównych powierzchniach;

D. somatodyspraksja oraz dyspraksja rozwojowa manifestują się trudnościami w planowaniu i realizacji nowych czynności, opierają się na słabych mechanizmach somatosensorycznych i deficytach w zakresie schematu ciała. Somatodyspraksja zawiera dodatkową silną komponentę zaburzeń różnicowania dotykowego (znacznikowe wyniki w baterii testów dotykowych). Dyspraksja rozwojowa to neurofizjologiczna trudność w planowaniu i wykonywaniu ruchów, zarówno w zakresie dużej motoryki, jak i małej motoryki oraz trudności w czuciu ułożenia ciała w przestrzeni. Zaburzenie to powoduje niezdarność i problemy z koordynacją ruchową, problemy z oburęczną koordynacją ruchową oraz słabe umiejętności z zakresu małej motoryki. Często występują problemy z inicjacją czynności, nieumiejętność podjęcia aktywności, np. problemy z rozpoczęciem zabawy czy zaplanowaniem ruchu. Dziecko potrzebuje pokazania, jak wykonać daną aktywność ruchową. Osoba z dyspraksją rozwojową – zanim podejmie aktywność – wyszukuje kogoś, kogo może naśladować, najlepiej wykonuje czynności, które już zna; wiele działań ruchowych wykonywanych jest nieefektywnie (z dużym wysiłkiem i napięciem) i dziecko ponosi w nich sporo porażek;

E. dyspraksja wzrokowa manifestuje się trudnościami w zakresie funkcji wzrokowych: percepcyjnych oraz przestrzennych, takich jak percepcja figura–tło, wizualizacja przestrzeni, dokładność wzrokowa, domykanie wzrokowe, przestrzenna organizacja materiału;

F. zaburzenia różnicowania w obrębie innych zmysłów manifestują się trudnościami w odróżnieniu informacji sensorycznej z poszczególnego zmysłu.

Schemat pozwalający zwizualizować rodzaje zaburzeń integracji sensorycznej z podziałem na systemy sensoryczne (pierwszy wiersz) i procesy sensoryczne (pierwsza kolumna):

• zaburzenia rejestracji w obrębie pojedynczych systemów sensorycznych:

• podwrażliwość przedsionkowa,

• podwrażliwość proprioceptywna,

• podwrażliwość dotykowa;

• zaburzenia modulacji w obrębie pojedynczych systemów sensorycznych:

• niepewność grawitacyjna i nietolerancja ruchu,

• obronność dotykowa,

• nadwrażliwość proprioceptywna – została hipotetycznie zawarta, ale ze znakiem zapytania, ponieważ do tej pory badacze nie udowodnili jej obecności u osób neurologicznie zdrowych;

• zaburzenia różnicowania (dyskryminacji) dotyczą:

Tabela 2.1. Rodzaje zaburzeń integracji sensorycznej z podziałem na systemy sensoryczne (pierwszy wiersz) i procesy sensoryczne (pierwsza kolumna)

Przedsionek

Propriocepcja

Dotyk

Rejestracja

Podwrażliwość przedsionkowa

Podwrażliwość proprioceptywna

Podwrażliwość dotykowa

Modulacja

• Niepewność grawitacyjna

• Nietolerancja ruchu

Nadwrażliwość proprioceptywna?

Obronność dotykowa

Różnicowanie (dyskryminacja)

• Zaburzenia posturalno-oczne (posturalno-okoruchowe)

• Przedsionkowe deficyty integracji bilateralnej i sekwencyjności

Zaburzenia różnicowania dotykowego

Praksja

Somatodyspraksja

Źródło: opracowanie własne na podstawie materiałów szkoleniowych: 2005, 2014–2016.

• deficytu w zakresie jednego systemu sensorycznego (jak w przypadku zaburzeń różnicowania dotykowego),

• współpracy pomiędzy systemami sensorycznymi tworzącymi zaburzenia przedsionkowo-proprioceptywne o dwojakim charakterze:

• zaburzeń posturalno-ocznych, gdy występuje przewaga deficytu przedsionkowego,

• zaburzeń obustronnej integracji i sekwencyjności, gdy jest widoczna przewaga deficytu proprioceptywnego;

❒ zaburzenia praksji jako odrębny podtyp zaburzeń różnicowania wynikający z deficytu współpracy w obrębie systemu somatosensorycznego – dotykowego i proprioceptywnego.

Tabela 2.2. Przejawy zaburzeń integracji sensorycznej

ZABURZENIA MODULACJI SENSORYCZNEJ

Niepewność grawitacyjna:

• boi się przebywać w pozycjach z nogami oderwanymi od podłoża

• nie lubi zmian pozycji głowy

• boi się wysokości

Nietolerancja ruchu:

• nie lubi karuzeli, huśtawek

• nie lubi jeździć samochodem

• ma chorobę lokomocyjną

• unika aktywności na placu zabaw

Obronność dotykowa:

• negatywne reakcje na dotyk ludzi czy kontakt z fakturami

• rozdrażnienie pod wpływem bodźców dotykowych

• dziecko nie toleruje zabaw dłońmi

• nie lubi niektórych pokarmów ze względu na konsystencję, wypluwa je

• nie lubi czynności pielęgnacyjnych

ZABURZENIA RÓŻNICOWANIA SOMATOSENSORYCZNEGO

DOTYK

• ma obniżoną wrażliwość na dotyk

• domaga się, by je dotykać, lubi gwałtowne zabawy

• domaga się, by je rozebrać

• często wkłada ręce i przedmioty do buzi

• siada na dłoniach czy stopach

• preferuje twarde i ciężkie przedmioty

• nadmiernie lubi wibracje

• zauważa dotknięcie, ale nie wie, w które miejsce

• nie zauważa, że upuściło trzymaną zabawkę

• nie zauważa, że mu spadają spodnie czy zawijają się rajstopy bądź skarpety

• nie jest w stanie rozróżnić cech trzymanego przedmiotu

• ma słabą świadomość i schemat ciała

PROPRIOCEPCJA

• wykonuje sztywne i nieskoordynowane ruchy, wydaje się niezgrabne, niezdarne

• ma trudności z oceną odległości, wpada na przedmioty

• ma trudności z wejściem i zejściem po schodach

• ma trudności z siadaniem na krzesełku

• ma trudności z ubieraniem, rozbieraniem, zapinaniem zamków i guzików

• chwyta zabawkę i kredkę zbyt mocno lub zbyt słabo

• przypadkowo niszczy przedmioty

• ma słabe świadomość i schemat ciała

ZABURZENIA POSTURALNO-OCZNE

• ma problemy z czytaniem, pisaniem i matematyką przy przeciętnych możliwościach intelektualnych

• ruchy dziecka są niezgrabne, często potyka się, przewraca, nie potrafi asekurować się przed upadkiem

• nie lubi gier zespołowych i zabaw ruchowych, ma trudności z łapaniem i rzucaniem piłki, chodzeniem po drabinkach i równoważniach

• podczas asekuracji na piłce wydaje się być jak ciężki worek, ma obniżone napięcie posturalne

• problemy z utrzymaniem równowagi na jednej nodze i obunóż

• ma trudności z pozycją wyprostną na brzuchu

• myli strony prawa–lewa, szczególnie, gdy nie ma czasu na zastanowienie (do 5 sekund)

• nie ma dominacji ręki

• podczas nauki pisania odwraca litery względem osi pionowej i poziomej

• ma problemy z przepisywaniem z tablicy, gubi litery

• ma problemy z koordynacją ręka–oko

• podczas pracy przy stole podpiera ręką głowę, pokłada się na stole, zawisa na krześle

PRZEDSIONKOWE DEFICYTY INTEGRACJI BILATERALNEJ I SEKWENCYJNOŚCI

• ma obniżoną obustronną koordynację

• ma trudności z rozróżnianiem stron prawa-lewa

• unika przekraczania linii środka

• ma problemy z zadaniami wymagającymi naprzemienności

• ma trudności z ruchami sekwencyjnymi

• nie ma wykształconej lateralizacji

Źródło: opracowanie własne na podstawie materiałów szkoleniowych 2005, 2014–2016

2.2. Klasyfikacja zaburzeń przetwarzania sensorycznego wg Miller 29

W 2000 roku badaczka Lucy Jane Miller, opierając się na swoich wcześniejszych badaniach i zmianach terminologii związanej z SPD, zaproponowała zmodyfikowaną klasyfikację zaburzeń, wyłączając z niej zaburzenia rejestracji. Uznała na podstawie swoich badań, że nie jest możliwe, aby receptor nie zarejestrował bodźca, co najwyżej to mózg dokonuje słabej modulacji, czyli odfiltrowuje zbyt mało lub zbyt dużo bodźców (Lane i wsp., 2000; Miller, Lane, 2000; Hanft i wsp., 2000).

Wraz z S. Lane i B. Hanft wyodrębniły trzy główne obszary zaburzeń: zaburzenia modulacji sensorycznej (sensory modulation disorder, SMD), zaburzenia różnicowania sensorycznego (sensory discrimination disorder, SDD) oraz zaburzenia ruchu o podłożu sensorycznym (sensory motor-based disorder, SMBD).

1. Zaburzenia modulacji sensorycznej (SMD) to złożona i wielowymiarowa dysfunkcja. Słaba modulacja ma konsekwencje zarówno w układzie nerwowym, jak i w świecie zewnętrznym, ponieważ powoduje produkcję nieadekwatnych zachowań, które nie odpowiadają zapotrzebowaniu środowiskowemu ani oczekiwaniom (kogo? jakim?). W obrębie modulacji sensorycznej wyodrębniła trzy podtypy różniące się znacznie manifestacją trudności:

A. nadreaktywność sensoryczna (SOR);

B. podreaktywność sensoryczna (SUR);

C. poszukiwanie sensoryczne (SS).

2. Zaburzenia różnicowania sensorycznego (SDD) to niezdolność do interpretowania i rozróżniania informacji w układzie sensorycznym; w zaburzeniach różnicowania sensorycznego zachwiana jest zdolność do rozróżniania podobnych wrażeń sensorycznych w obrębie jednego lub kilku układów: dotykowego, wzrokowego, słuchowego, smakowego, węchowego, przedsionkowego (percepcji ruchu ciała) lub interocepcji (percepcji doznań z narządów wewnętrznych). Dzieci z zaburzeniami różnicowania sensorycznego często mają trudności z automatyzacją procesów percepcyjnych i potrzebują więcej czasu na przetworzenie informacji pochodzących ze zmysłów, ponieważ mają trudności z interpretowaniem tego, co spostrzegają.

Rycina 2.5. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego według Lucy Jane Miller. Źródło: opracowanie własne na podstawie Miller, 2016.

Tabela 2.3. Podtypy modulacji sensorycznej różniące się manifestacją trudności

NADREAKTYWNOŚĆ SENSORYCZNA (/OBRONNOŚĆ SENSORYCZNA)

PODREAKTYWNOŚĆ SENSORYCZNA

• Dziecko reaguje na bodźce intensywniej, szybciej i/lub reakcja trwa dłużej niż u dziecka z prawidłową reaktywnością sensoryczną

• Nadmierna reaktywność może występować w obrębie jednego lub kilku modalności

• W wyniku reakcji na zbyt wiele bodźców u dziecka dochodzi do przeciążenia OUN.

• Reakcje walki–ucieczki (fight–flight) jako manifestacja przewagi układu współczulnego nad przywspółczulnym

• Brak habituacji na bodziec sensoryczny

• Dziecko z obniżoną reaktywnością sensoryczną reaguje na bodźce z niewystarczającą intensywnością, jakiej wymaga sytuacja, reaguje wolniej i/lub bodziec musi trwać dłużej, aby wywołać jego reakcję

• Dziecko często jest wycofane, preferuje samodzielne zabawy, w pomieszczeniu, a nie na powietrzu

• Dziecko jest samotne, domaga się uwagi, towarzystwa

• Dziecko jest tzw. dobrym dzieckiem

• Hipoteza – u dziecka przeważa działanie układu przywspółczulnego nad współczulnym (freeze–fright)

CZĘSTE ZACHOWANIA

• Dziecko jest agresywne, impulsywne, nadruchliwe w wyniku przeciążenia sensorycznego

• U dziecka występują irytacja, zmienność nastrojów, histeria

• Trudności w relacjach (rodzic–dziecko, koleżeńskich), unika aktywności grupowych

• Dziecko jest nadmiernie ostrożne i boi się próbować nowych rzeczy

• Dziecko jest zdenerwowane na skutek nagłych zmian

CZĘSTE ZACHOWANIA

• Dziecko jest bierne, spokojne, wycofane

• Dziecko wykazuje trudności w nawiązaniu rozmowy i innej interakcji społecznej

• Często buja w obłokach

• Dziecko jest apatyczne, męczliwe

• Dziecko jest nadmiernie powolne w reakcjach, w działaniu, zadaniach szkolnych

• Dziecku brak ciekawości poznawczej

POSZUKIWANIE SENSORYCZNE

KOMBINACJA NADREAKTYWNOŚCI I PODREAKTYWNOŚCI „Kocham to, nienawidzę tego!” Nie jest wyszczególniona jako odrębny podtyp SPD – SMD

• Dziecko charakteryzuje się ogromną potrzebą bodźców, których sobie dostarcza, stwarzając często zagrożenie lub sytuacje społecznie nieakceptowane

• Dziecko bez problemów stwarza powyższe sytuacje, ale dziecko poszukujące bodźców robi to w ilości wygórowanej, często ekstremalnej

• Często mówi się o takim dziecku, że jest niegrzeczne, niesforne, niebezpieczne, źle wychowane, agresywne

• Zachowania dziecka często są podciągane pod ADHD

• Zmienna reaktywność dziecka wpływa na reakcje adaptacyjne

• Dotyczy różnych lub tego samego zmysłu, np. dziecko domaga się intensywnego ruchu, ale nie jest w stanie go tolerować

• Zmienia się w zależności od dnia, miejsca, ilości snu, rodzaju jedzenia, rodzaju stymulacji, kontekstu sytuacyjnego

• Układ nerwowy dziecka jest niezdecydowany: „Kocham to, nienawidzę tego!”

CZĘSTE ZACHOWANIA

• Dziecko jest poirytowane, złe, gdy musi siedzieć w miejscu

• Trudno mu się uspokoić

• Dziecko prowokuje niebezpieczne, nieakceptowalne sytuacje

• Dziecko jest nadmiernie wylewne w kontakcie fizycznym

CZĘSTE ZACHOWANIA

• Dziecko raz jest zorganizowane, a innym razem nie

• Dziecko dobrze funkcjonuje w domu, źle w szkole lub na odwrót

• Dziecko nie kontroluje własnego zachowania, wymusza potrzebę kontroli nad ludźmi, rzeczami, zdarzeniami

Źródło: opracowanie własne na podstawie Miller, 2016.

Tabela 2.4. Przykłady objawów zaburzeń różnicowania sensorycznego

OBJAWY ZE ZMYSŁÓW

RÓŻNICOWANIE DOTYKOWE

• Dziecko ma trudności z dokładnym rozróżnianiem, czym jest dotykane i/lub w jakie obszary ciała

RÓŻNICOWANIE PROPRIOCEPTYWNE

• Dziecko ma trudności z oceną siły potrzebnej do wykonania zadania

• Dziecko ma trudności z siadaniem na krześle (dziecko może nie trafiać w krzesło lub siadać zbyt gwałtownie

RÓŻNICOWANIE SŁUCHOWE

• Dziecko ma trudności z rozpoznawaniem i rozróżnianiem odrębnych dźwięków

• Dziecko ma trudności ze słuchaniem głosu, gdy w tle jest szum

RÓŻNICOWANIE WZROKOWE

• Dziecko ma trudności ze znajdowaniem drogi, budynków, elementów otoczenia

• Dziecko ma trudności z rozpoznawaniem obiektów po ich kształcie

• Dziecko ma trudności z organizacją pisma na kartce (nierówne odległości pomiędzy literkami bądź wyrazami)

RÓŻNICOWANIE SMAKOWE/DOTYKOWE

• Dziecko ma trudności z rozróżnianiem konsystencji jedzenia

RÓŻNICOWANIE WĘCHOWE

• Dziecko ma trudności z rozróżnianiem zapachów

OBJAWY W ZACHOWANIU

• Dziecko ma trudności ze znajdowaniem drogi według wskazówek, ma łatwość gubienia się

• Dziecko ma awersję do puzzli i innych gier wzrokowych

• Dziecko odczuwa frustrację, gdy nie można rozróżnić sygnałów wzrokowych lub słuchowych

• Dziecko odczuwa konieczność powtarzania wskazówek dotyczących drogi

• Dziecko potrzebuje większej ilości czasu na wykonanie zadań w porównaniu z innymi dziećmi

Źródło: opracowanie własne na podstawie Miller, 2016, s. 79–81.

3. Zaburzenia ruchu o podłożu sensorycznym (SMBD) polegają na tym, że w sposób niewłaściwy, nieadekwatny do potrzeb realizowane są reakcje ruchowe powstające na podstawie informacji wejściowych dostarczanych przez zmysły. Ta nieadekwatność reakcji może dotyczyć ich intensywności, czasu, właściwości przestrzennych oraz funkcji wyższego rzędu. SMBD podzielono na dwa podtypy:

A. zaburzenia posturalne, obejmujące trudności w zakresie:

• regulacji napięcia mięśniowego,

• obustronnej koordynacji ruchowej,

• równowagi statycznej i dynamicznej,

• niepewności posturalnej (spowodowana jest słabą regulacją postawy przy nieadekwatnych danych proprioceptywnych);

B. dyspraksję, czyli zaburzenia planowania motorycznego.

2.3. Klasyfikacja reaktywności wg Dunn 32

Winnie Dunn jest terapeutką zajęciową i badaczką reaktywności sensorycznej. Nie stworzyła odrębnej klasyfikacji zaburzeń przetwarzania sensorycznego, ale wykreowała model czterech kwadrantów, pozwalający lepiej rozumieć zaburzenia modulacji, nazwała go modelem przetwarzania sensorycznego pokazującym, w jaki sposób pojęcia łączą się ze sobą (Dunn, 2014, s.33), oraz profile sensoryczne dla dzieci, młodzieży i dorosłych.

Tabela 2.5. Klasyfikacja reaktywności według Dunn

PRÓG REAKTYWNOŚCI

ZACHOWANIE

REAKCJA PASYWNA

REAKCJA AKTYWNA

Wysoki

(potrzeba wielu bodźców do wywołania reakcji)

• Słaba rejestracja (mała aktywność, pasywność)

• Widz

• Głód/Poszukiwanie doznań

• Poszukiwacz

Niski

• Nadwrażliwość sensoryczna (brak ucieczki od bodźca vs nadpobudliwość)

• Czuciowiec

• Awersja sensoryczna (aktywna ucieczka od bodźców)

• Unikacz

Źródło: opracowanie własne na podstawie Dunn, 2014, s. 29, materiały szkoleniowe 2014–2016.

Dunn założyła, że każdy z nas ma inny próg wrażliwości na warunki środowiskowe, co jest zależne od typu reaktywności układu nerwowego. Dlatego niektórzy ludzie potrzebują bodźców o dużej intensywności, aby poczuć stymulację, podczas gdy inni reagują na te o minimalnym stopniu. Istnieją również różne sposoby regulowania aktywności neuronalnej, co powoduje odmienne reakcje na bodźce. Niektórzy ludzie pozostają bierni w swoim otoczeniu: pozwalają rzeczom się dziać, a następnie reagują na nie. Są też jednak tacy, którzy aktywnie dokonują zmian, aby osiągnąć wymagany poziom stymulacji. Dunn połączyła obie zmienne (neurologiczny próg reaktywności i samoregulację), wyłaniając cztery różne wzorce przetwarzania sensorycznego.

1. Widz, osoba z niską rejestracją bodźców, ma wysoki próg reaktwności (potrzebuje więcej stymulacji) i pasywną strategię regulacji. Czeka na doznania, ale ma tendencję do rozpraszania się i utraty wielu informacji w swoim otoczeniu. Wydaje się też obojętna na to, co się dzieje wokół, i trudno jest przykuć jej uwagę. Bywa, że pomija pewne aspekty otoczenia lub sytuacji, które dla innych są oczywiste.

2. Poszukiwacz to osoba z wysokim progiem reaktywności i aktywną strategią samoregulacji. Tego typu osoby potrzebują intensywnej i długotrwałej stymulacji i celowo szukają miejsc lub sytuacji, które im ją zapewnią. Cechy poszukiwacza wrażeń:

• impulsywność;

• intensywna zabawa;

• głośne mówienie lub krzyczenie;

• dotykanie wszystkiego wokół;

• ciągła potrzeba biegania, wspinania się lub poruszania;

• nadmierne wyrażanie uczuć i brak szacunku dla przestrzeni innych;

• preferowanie intensywnych smaków lub muzyki przy wysokim poziomie głośności.

3. Czuciowiec to osoba z niskim progiem reaktywności (bardzo łatwo wychwytująca bodźce) i pasywną strategią samoregulacji. Nie unika bodźców, ale jest na nie bardzo wrażliwa. Reaguje na nie emocjonalnie, najczęściej w sposób intensywny, przesadzony i długotrwały. Osoby o tym profilu często czują się nadmiernie pobudzone lub przytłoczone w pewnych sytuacjach i wykazują drażliwość i zły nastrój. Ponadto potrzebują więcej czasu na przetworzenie informacji, co często sprawia, że są wolniejsze lub bardziej zahamowane.

4. Unikacz, inaczej nazywany podtypem awersyjnym, to osoba z niskim progiem reaktywności i aktywną strategią samoregulacji. Osoby te unikają bodźców, ponieważ czują się nimi przytłoczone. Na przykład może zakrywać uszy w reakcji na głośne dźwięki, przenieść się w inne miejsce, jeśli jego otoczenie jest zbyt głośne, może odrzucać kontakt fizyczny, być bardzo ostrożne i odmawiać noszenia niektórych rodzajów odzieży, jeśli nie podoba mu się tekstura tkaniny, odmówić spróbowania nowych potraw. Szybko się przeciąża i może sprawiać wrażenie nadpobudliwego. Czasami wraca do bodźców, które powodowały u niego awersję, co powoduje jeszcze większe pobudzenie. W toku wstępnych obserwacji bywa mylony z poszukiwaczem.

Istotne jest, by diagnosta znał kryteria diagnostyczne zaburzeń w obrębie wybranej klasyfikacji oraz wytyczne postępowania terapeutycznego. Deficyty układają się w różne wzorce, a możliwości kompensacyjne dzieci z zaburzeniami sensorycznymi są niejednorodne, w związku z czym istotna jest wiedza o nich, by móc konstruować realny plan oraz funkcjonalne cele terapeutyczne, z których najważniejsze to poprawa reakcji somatosensorycznej na bodźce oraz planowanie (Ayres, 2015; Miller, 2016; Yack i wsp., 2014).

Główne wskaźniki obserwacyjne sugerujące obecność deficytów integracji sensorycznej:

• Nadmierna wrażliwość na bodźce dotykowe, wzrokowe, słuchowe oraz ruch:

• rozdrażnienie, wycofywanie się w wyniku dotknięcia;

• unikanie określonych rodzajów ubrań lub jedzenia;

• rozpraszalność lub lęk podczas zwykłych zabaw ruchowych np. na placu zabaw.

• Zbyt mała wrażliwość/reaktywność na stymulację sensoryczną (podwrażliwość):

• poszukiwanie intensywnych wrażeń sensorycznych takich jak celowe uderzanie ciałem o przedmioty lub intensywne kręcenie się wokół własnej osi;

• ignorowanie bólu;

• brak świadomości zmian pozycji ciała.

• Zbyt wysoki lub niski poziom aktywności ruchowej:

• dziecko może być ciągle w ruchu lub wolno się uaktywniać i szybko męczyć;

• u niektórych dzieci poziom aktywności może się zmieniać od jednego ekstremum do drugiego.

• Problemy z koordynacją:

• w zakresie dużej lub małej motoryki;

• niektóre dzieci będą miały słabą równowagę, inne natomiast będą miały olbrzymie trudności z nauczeniem się nowej czynności wymagającej koordynacji ruchowej.

• Opóźnienie rozwoju mowy, rozwoju ruchowego oraz trudności w nauce:

• objawy te mogą być widoczne w wieku przedszkolnym razem z innymi objawami dysfunkcji integracji sensorycznej;

• u niektórych dzieci w wieku szkolnym mogą występować problemy w nauce mimo normalnego poziomu inteligencji.

• Słaba organizacja zachowania:

• impulsywność lub trudności z koncentracją;

• brak planowania przed wykonaniem jakiegoś zadania;

• problemy z przystosowaniem się do nowej sytuacji;

• agresja lub wycofanie przy porażkach.

• Niskie poczucie własnej wartości.

Piśmiennictwo

1. Ayres, A. J.: Characteristics of types of sensory integrative dysfunction. The American Journal of Occupational Therapy: Official Publication of the American Occupational Therapy Association 1971, 25(7), 329–334.

2. Ayres, A. J., Robbins, J.: Sensory integration and the child. Western Psychological Services 1979.

3. Birbaumer, N., Schmidt, R. F.: Biologische Psychologie. Springer 2003.

4. Dunn, W., Brown, C.: Factor analysis on the Sen-sory Profile from a national sample of children withoutdisabilities. American Journal of Occupational Therapy 1997, 51(7), 490–495; discussion 496–499.

5. Dunn, W.: Życie pełne bodźców: zrozumieć własne zmysły (tłum. Marina Makarevskaâ), ReHouse – Gilewski Spółka Jawna 2014, 1982.

6. Fisher, A. G., Murray, E. A., Bundy, A. C.: Sensory integration: theory and practice. F.A. Davis Company, Philadelphia, Pa., 1991.

7. Hanft, B. E., Miller, L. J. , Lane, S. J.: Toward a Concensus in Termonology in Sensory Integration Theory and Practice: Part 3: Observable Behaviors: Sensory Integration Dysfunction. American Occupational Therapy Association 2000, 23(3), 1–4.

8. Kong, M., Moreno, M. A.: Sensory Processing in Children. JAMA Pediatrics 2018, 172(12), 1208–1208.

9. Lane, S. J.: Sensory modulation. W: A. C. Bundy, S. J. Lane, E. A. Murray (red.), Sensory integration: Theory and practice (wyd. 2). Vol. F A Davis 2002, s. 101–122.

10. Lane, S. J., Mailloux, Z., Schoen, S. i wsp.: Neural Foundations of Ayres Sensory Integration®. Brain Sciences 2019, 9(7).

11. Lane Shelly J., Miller Lucy Jane, Hanft Barbara E.: Toward a Consensus in Terminology in Sensory Integration Theory and Practice: Part 2: Sensory Integration Patterns of Function and Dysfunction. 2000.

12. Mailloux Z., Mulligan S., Roley S.S i wsp.: Verification and clarification of patterns of sensory integrative dysfunction. American Journal of Occupational Therapy, 2011; 65 (2), 143–151.

13. McArthur, A. L.-H.: The Debate Over Sensory Processing Disorder. American Journal of Psychiatry Residents’ Journal 2022, 17(4), 14–15.

14. Miller, L. J., Schoen, S. A., Mulligan, S., Sullivan, J.: Identification of Sensory Processing and Integration Symptom Clusters: A Preliminary Study. Occupational Therapy International, 2017.

15. Miller L. J., Lane, S. J.: Toward a Concensus in Termonology in Sensory Integration Theory and Practice: Part 1: Taxonomy of Neurophysiological Processes. Sensory Integration Special Interest Section Quarterly 2000, 23(1), 1–4.

16. Roley, S. S., Mailloux, Z., Miller-Kuhaneck, H., Glennon, T. (). Understanding Ayres’ Sensory Integration 2007, OT Practice 12(17), CE-1-CE-7.

17. Royeen, C. B., Lane, S. J.: Tactile processing and sensory defensiveness. W: A. Fisher, G., Murray, E. A., Bundy A. C. (red.), Sensory Integration: Theory and Practice (s. 108–136). Philadelphia: F. A. Davis 1991.

18. Yack, E., Aquilla P., Sutton S.: Tworzenie więzi poprzez integrację Sensoryczną. Harmonia, Gdańsk 2014.

Netografia:

1. https://pieknoumyslu.com/profil-sensoryczny-jego-identyfikacja-i-korzysci/

3.

Częstość występowania i czynniki ryzyka SPD

Ewa Emich-Widera, Magdalena Szczepara-Fabian

Dane publikowane na temat częstości występowania zaburzeń przetwarzania sensorycznego w ciągu ostatnich dwudziestu lat nie są zbieżne. Z przeprowadzonych badań wynika, że problem ten dotyczy od 5% do 20% dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym w amerykańskich placówkach publicznych w populacji dzieci zdrowych (Ahn i wsp. 2004; Tomchek i wsp. 2007; James i wsp. 2011; Nielsen i wsp. 2021). Natomiast w populacjach z zaburzeniami z grup klinicznych, takich jak FASD czy ASD, oscyluje w granicach 60–100% (Jirikowic i wsp., 2020; Kong, Moreno, 2018).

Znaczną część opublikowanych w tym obszarze badań przeprowadzono w Stanach Zjednoczonych. Stwierdzono, że w populacji pediatrycznej w USA nierzadko występują poważne, w stopniu zakłócającym codzienne czynności życiowe, nadmierne lub niedostateczne reakcje na bodźce sensoryczne (Schaaf i wsp. 2003; Ben-Sasson i wsp., 2009). Oceny trzech zespołów badawczych dotyczące częstości występowania zaburzeń przetwarzania sensorycznego w USA są dość zbliżone. Kranowitz i badacze z Uniwersytetu Yale podają, że problem ten dotyczy od 10% do 15% dzieci, według Miller to 16,5% dzieci w wieku 8 lat (Miller 2003, 2017). Podobne wyniki uzyskali Ahn i współpracownicy, badając 703 dzieci w wieku przedszkolnym w prospektywnym badaniu kohortowym populacji dzieci urodzonych w New Haven, które ujawniło, że 13,7% dzieci spełnia kryteria diagnostyczne SPD (Ahn i wsp., 2004). Natomiast Schaaf i Geuze podają niższe wartości (odpowiednio 10% i 11,6%). Engel stwierdził, iż około 15% spośród 395 dzieci izraelskich w wieku 3–10 lat miało objawy SPD.

Większe rozpowszechnienie, rzędu około 20%, odnotowano na podstawie badań przedszkolaków w trzech różnych rejonach Portoryko. Autorzy zasugerowali, że 1 na 6 dzieci wykazuje objawy sensoryczne, które mogą być wystarczająco znaczące, aby wpływać na aspekty życia codziennego (Roman-Oyola, Reynolds, 2013). Podobnie na podstawie przekrojowych badań duńskich oceniono, że częstość występowania wynosi 20% populacji dzieci w wieku szkolnym, przy czym 70% z nich miało trudności w podtypie zachowań związanych z poszukiwaniem sensorycznym (Nielsen i wsp., 2021). Z kolei na podstawie badania przeprowadzonego na terenie Indii wśród dzieci z trudnościami w uczeniu się u 53,5% stwierdzono SPD.

W klasyfikacji DC:0-5 możemy znaleźć informacje, iż opierając się na danych pozyskanych od rodziców, rozpowszechnienie nadreaktywności sensorycznej (gdy uwzględni się kryterium zakłócenia w funkcjonowaniu rodziny) kształtuje się na poziomie 5–16,5% (DC:0-5). Co do rozpowszechnienia podreaktywności sensorycznej klasyfikacja podaje, iż nie jest ono znane, ale uważa się, iż występuje rzadko (DC:0-5).

Obserwacje Ben-Sassona wskazują, że jeśli u dzieci w wieku 2–4 lat ujawniło się dużo objawów SPD, to w wieku 7 lat częściej niż u dzieci normotypowych zgłaszano trudności rozwojowe takie jak większa częstotliwość problemów internalizacyjnych, eksternalizacyjnych i dysregulacyjnych, a także problemy w zakresie zachowań adaptacyjnych (Ben-Sasson i wsp., 2009).

Powyższe badania pokazują, iż częstość występowania zaburzeń przetwarzania sensorycznego jest dość znaczna, a ich obecność może istotnie zakłócić codzienne funkcjonowanie i osiąganie nowych umiejętności, zwłaszcza w wieku rozwojowym. Nie ulega zatem wątpliwości, że znajomość czynników ryzyka i częstości ich wystąpienia jest ważna. Znacząca waga jest przypisywana czynnikom genetycznym (w mechanizmie wielogenowym bądź epigenetycznym). Nie oznacza to, że obecnie jesteśmy w stanie zlecić każdemu indywidualnemu dziecku konkretne badanie genetyczne, którego wynik może potwierdzić lub wykluczyć obecność SPD, natomiast z dotychczasowych obserwacji wynika, że często u rodziców dziecka również są obecne objawy SPD.

Wśród czynników środowiskowych wymieniane są nieprawidłowości / zaburzenia takie jak choroby przewlekłe matki, stres, infekcje, zaburzenia odżywiania matki w okresie poprzedzającym ciążę i w czasie ciąży.

Okres życia płodowego i wczesny okres po urodzeniu są krytyczne dla rozwijającego się strukturalnie i funkcjonalnie mózgu. Występujące najczęściej u ciężarnych kobiet patologie metaboliczne takie jak nadwaga, otyłość i cukrzyca ciężarnych są ważnymi i coraz częściej występującymi czynnikami ryzyka zaburzeń neurozwojowych. W Hiszpani przeprowadzono badanie obejmujące 331 ciężarnych, w tym grupę kobiet z prawidłową masą ciała, z nadwagą, z otyłością i grupę z cukrzycą. Z użyciem skali Bayley oceniano rozwój psychoruchowy potomstwa tych matek w wieku 6 i 18 miesięcy. W wieku 18 miesięcy istotnie lepsze wyniki uzyskały dzieci matek z prawidłową masą ciała i bez cukrzycy.

3.1. Nadwaga i otyłość

Wiele najnowszych publikacji podnosi problem nadmiernej masy ciała u matki. Jednym z określeń funkcjonujących w powszechnym obiegu jest stwierdzenie, że otyłość to matka chorób. Na podstawie analizy ponad dwudziestu dwóch publikacji Marchi (Marchi, 2015) wykazał, że otyłość jest związana z wieloma poważnymi następstwami takimi jak: nadciśnienie, stan przedrzucawkowy, cukrzyca ciążowa (u 30% otyłych ciężarnych), depresja, zaburzenia sercowo-naczyniowe (w tym nadciśnienie), rozchwianie hormonalne, poród poprzez cięcie cesarskie lub instrumentalny. Dlatego trudno się z tym twierdzeniem nie zgodzić. Poza powyżej wymienionymi następstwami niejednokrotnie dołączają się także problemy emocjonalne i ograniczenie aktywności fizycznej. Ponadto autorzy wymieniają także ryzyko przedwczesnego porodu, większą niż przeciętnie dla danego wieku płodowego urodzeniową masę ciała oraz wady wrodzone i kłopoty z karmieniem piersią. Wszystkie te problemy występują istotnie częściej u dzieci matek otyłych niż u dzieci matek z prawidłową masą ciała. Nadmierna masa ciała matki w czasie ciąży, oprócz oddziaływania na funkcje metaboliczne (w tym zakłócenia homeostazy cukru), ma niekorzystny wpływ na układ odpornościowy.

3.2. Cukrzyca ciążowa

Cukrzyca ciążowa ujawnia się zazwyczaj w 20. t.c. Liczne badania stwierdzają obecność zaburzeń neurorozwojowych u dzieci matek chorujących na cukrzycę ciążową (Bolaños i wsp., 2015; Ornoy i wsp., 2021; Rodolaki i wsp., 2023; Shirong i wsp., 2016), takich jak deficyty poznawcze, zaburzenia sensoryczne (szczególnie deficyty dotykowe) oraz częste współwystępowanie ADHD i ASD. Bolaños i wsp. i oraz Ornoy i wsp. badali funkcjonowanie sensomotoryczne dzieci starszych i opisali przede wszystkim utrzymujące się w wieku wczesnoszkolnym gorsze umiejętności przestrzenne i graficzne oraz łagodne objawy neurologiczne. Szczególnie wrażliwe na zmieniony cukrzycowo metabolizm wydaje się być kształtowanie funkcji wzrokowo-konstrukcyjnych.

3.3. Depresja i ekspozycja na antydepresanty

Szacuje się, że u 15–20% ciężarnych występuje depresja i/lub zespół lękowy. Powszechnie w terapii depresji stosuje się inhibitory wychwytu serotoniny (selective serotonin reuptake inhibitor, SSRI), które uważane są za czynnik ryzyka przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej dziecka oraz wad i zaburzeń neurobehawioralnych (np. zaburzeń sensomotorycznych) (Oberlander i wsp., 2009). Część ciężarnych odmawia stosowania SSRI, 8–13% stosuje je w czasie ciąży. Równocześnie należy nadmienić, że stosowanie SSRI w zalecanej dawce nie u wszystkich daje zadowalający efekt. Opinie na temat tego, czy i na ile przyjmowanie przez matkę w ciąży SSRI jest ryzykowne dla płodu, nie są w pełni zbieżne. Niektóre badania nie potwierdzają negatywnego wpływu antydepresantanów, podkreślając poważny negatywny wpływ nieleczonej depresji na możliwość ujawnienia deficytów rozwojowych niektórych struktur mózgowych u potomstwa (Qiu i wsp., 2015; Acosta i wsp., 2020). Jest prawdopodobne, że przede wszystkim ryzyko wystąpienia następstw stosowania SSRI jest znacznie większe, jeśli jednocześnie niski jest status socjoekonomiczny matki. Obniżony nastrój i antydepresanty oraz przewlekły stres mają wpływ zwłaszcza na rozwój percepcji słuchowej, mogą prowadzić do zmiany trajektorii percepcji mowy (Weikum i wsp., 2012) oraz deficytów funkcji wykonawczych (Bauer i wsp. 2016; Browne i wsp., 2020; Turk i wsp. 2023).

Nie bez znaczenia jest fakt, że u ciężarnych kobiet z depresją stwierdza się nieprawidłowe zachowania żywieniowe i częściej występujące infekcje.