Polskie Towarzystwo Ekonomiczne składa podziękowanie
za finansowe wsparcie publikacji,
którego udzieliło

Recenzenci

Maciej Bałtowski

Michał Gabriel Woźniak

Redakcja naukowa Paweł Kozłowski

przy współpracy Gabrieli Ziewiec

Redakcja

Gabriela Ziewiec

© Copyright by Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Warszawa 2013

Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Współpraca wydawnicza

Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk

ISBN 978-83-88700-73-6

Wydawca

Polskie Towarzystwo Ekonomiczne

ul. Nowy Świat 49, 00-042 Warszawa

tel. 22 551-54-01, fax 22 551-54-44

http://www.pte.pl, e-mail zk@pte.pl

www.ksiazkiekonomiczne.pl

Skład i łamanie

Małgorzata Kopijka

Indeks nazwisk

Danuta Jastrzębska

Korekta

Małgorzata Kąkiel

Projekt okładki i stron tytułowych

Elżbieta Giżyńska

Wydanie I

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

WSTĘP OD WYDAWCY

Polskie Towarzystwo Ekonomiczne oddaje do rąk czytelników książkę przygotowaną wspólnie z Instytutem Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk. Książka ta stanowi wybór dzieł Tadeusza Kowalika, wybitnego naukowca, profesora nauk ekonomicznych, specjalizującego się w badaniach z zakresu ekonomii transformacji, ekonomii porównawczej, a także historii gospodarczej i metodologii nauk humanistycznych.

Tadeusz Kowalik urodził się 19 listopada 1926 r. w Kajetanówce, w woj. lubelskim, zmarł 30 lipca 2012 r. w Warszawie. Do końca życia był aktywny zawodowo, pracując naukowo w Instytucie Nauk Ekonomicznych PAN. Współpracował z wieloma zagranicznymi ośrodkami naukowymi, m.in. w Wiedniu, Genewie, Cambridge, Toronto, Sztokholmie, Waszyngtonie, Nowym Jorku i Los Angeles. Był jednym z najbardziej wyrazistych badaczy, ale zarazem krytyków polskiego modelu transformacji i reform wprowadzanych pod kierunkiem Leszka Balcerowicza.

Ostatni tekst napisany przez Tadeusza Kowalika to posłowie do opublikowanego w 2012 r. przekładu publikacji „Manifest oburzonych ekonomistów. Kryzys i dług w Europie: 10 fałszywych oczywistości, 22 sposoby na wyprowadzenie debaty z impasu”, autorstwa czterech francuskich ekonomistów: Philippe’a Askenazy’ego, Thomasa Coutrota, Andre Orléana, Henri Sterdyniaka. Główne publikacje Tadeusza Kowalika to: „Systemy gospodarcze, efekty i defekty reform i zmian ustrojowych” (2005), „www.PolskaTransformacja.pl” (2009), książka przetłumaczona na język angielski oraz „Transformacja polska. Dokumenty i analizy” (2010) (współautorstwo S. Gomułka).

Te wybrane, suche fakty z życia Tadeusza Kowalika nie mogą z natury rzeczy w pełni ukazać, jakim był Człowiekiem. A był niezwykle szlachetny i krystalicznie uczciwy. Miałam niejednokrotnie okazję przekonać się o tym, m.in. w czasie 11-letniej współpracy w ramach funkcjonującej w latach 1994–2005 Rady Strategii Społeczno-Gospodarczej przy Radzie Ministrów (RSSG). Zawsze bardzo imponowała mi odwaga i bezkompromisowość Tadeusza Kowalika w obronie ideałów społecznych. Zdarzało się, że do raportów RSSG zgłaszał swoje votum separatum w sytuacji, gdy jakaś teza raportu nie była zgodna z Jego poglądami i ideami. Zawsze pozostawał im wierny. Był niezmordowanym orędownikiem sprawiedliwości społecznej. Zawsze na sercu leżało Mu dobro ludzi, przede wszystkim słabszych, biedniejszych.

Silne uwrażliwienie Tadeusza Kowalika na kwestie społeczne z pewnością miało związek z Jego niełatwym dzieciństwem i wczesną młodością, co poruszająco odzwierciedla zamieszczony w niniejszym tomie wywiad pt. „Musztarda przed obiadem”. Nigdy do końca nie pogodził się ze społecznymi kosztami transformacji, bezrobociem, nędzą niektórych grup społecznych, w tym rodzin i dzieci, żyjących na terenach popegeerowskich. Uważał, że kosztów tych można było uniknąć. Uważał, że o kształcie przyjętego w Polsce modelu ustrojowego zadecydowały złożone okoliczności, przede wszystkim wynikające z gry politycznej. Pisał bez ogródek, iż „Mazowiecki popełnił ‘kolumbowy błąd’ − szukał wzoru w Bonn, a podsunięto mu reformy z Chicago i Waszyngtonu” („Dwudziestolecie polskich przemian. Konserwatywna modernizacja”, pr. zb. pod red. P. Kozłowskiego, 2011, s. 53).

Tadeusz Kowalik z uznaniem i satysfakcją przyjął zapis w Konstytucji RP z 1997 r. (art. 20), że „Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej”. Jednak z czasem przekonywał się, że rzeczywistość istotnie odbiegała od tego zapisu, co uznawał za „demoralizującą hipokryzję Konstytucji”. W posłowiu do „Manifestu oburzonych ekonomistów” pisał: „W Polsce nasza wielka idea leży odłogiem. A przecież, by rozpocząć debatę, wystarczyłoby zorganizować konferencję nt. 15-lecia Konstytucji RP, która obiecywała (już nie piszę: ‘gwarantowała’, choć konstytucja to właśnie zakłada) zasadniczo inny niż realizowany typ kapitalizmu” (s. 76). Był wielkim krytykiem neoliberalnego modelu kapitalizmu, który oceniał jako podporządkowany wyłącznie interesom sektora finansowego i ludzi najbogatszych. Podkreślał, że „są ciekawsze alternatywy niż akceptacja (…) fiskalnych wędzideł zakładanych na strefę euro, które oznaczają podporządkowanie się rynkom finansowym, a na dłuższą metę ‘uśrednienie’ Unii Europejskiej, także w sensie ustrojowym” („Manifest…”, s. 76).

Tadeusz Kowalik nieprzerwanie współpracował z Polskim Towarzystwem Ekonomicznym, był inicjatorem i uczestnikiem wielu debat oraz autorem i recenzentem publikacji w dwumiesięczniku PTE i PAN „Ekonomista”. Można się było z Tadeuszem Kowalikiem zgadzać lub nie, ale zawsze Jego wystąpienia i publikacje były wspaniałą pożywką i inspiracją intelektualną. Jego konstruktywny krytycyzm, naukowy sceptycyzm i dociekliwość badawcza sprzyjały kompleksowości debaty na tematy społeczno-ekonomiczne. To samo dotyczy Jego publikacji.

W listopadzie 2011 r., z okazji 85. urodzin Tadeusza Kowalika, w PTE zorganizowano konwersatorium „Czwartki u Ekonomistów” nt. „Jakiego ładu społeczno-gospodarczego Polska potrzebuje”. W swej skromności Tadeusz Kowalik był przeciwnikiem organizowania imprez jubileuszowych Jemu poświęconych. Zgodził się w drodze wyjątku, ale wyłącznie pod warunkiem, że seminarium przyjmie formę merytorycznej dyskusji. Tak się też stało. Pełny zapis jubileuszowej debaty przedstawiony został na stronie internetowej PTE http://www.pte.pl/129_starsze_pozycje.html.

2. kwietnia 2012 r. Tadeusz Kowalik uczestniczył w konwersatorium PTE „Czwartki u Ekonomistów”, w debacie zorganizowanej na kanwie książki Witolda Kieżuna „Patologia transformacji”. Niestety, jak się okazało, była to ostatnia debata w PTE z udziałem Tadeusza Kowalika.

Ze wszystkich publikacji Tadeusza Kowalika przebija wielka dbałość nie tylko o obiektywizm i kompleksowość ocen przemian społeczno-gospodarczych w Polsce i świecie, ale przede wszystkim troska o dobrostan kraju, dobrostan społeczny, dobro zwykłych ludzi. Lektura dzieł Tadeusza Kowalika to przestroga przed doktrynalnym podejściem do reform ustrojowych i brakiem głębszej refleksji na temat złożonych procesów przemian gospodarczych i społecznych. Ubolewał, że w polskiej transformacji podejście do reformowania gospodarki – zgodnie z modelem skandynawskim – przegrało ze szkołą chicagowską i preferowaną przez nią doktryną neoliberalną, z tak charakterystyczną dla tej szkoły bezkrytyczną wiarą w niezawodność rynku. Model skandynawski cechuje godzenie interesów społecznych i gospodarczych. A tego właśnie dotkliwie zabrakło w polskiej transformacji ustrojowej. Tę niekompletność transformacji wyraziście eksponuje Tadeusz Kowalik, wskazując na tracony, wskutek zaniedbań społecznych, potencjał rozwojowy kraju. Taka ocena transformacji jest tym bardziej istotna, że Tadeusz Kowalik to nie tylko znany polski ekonomista i historyk gospodarczy, znawca systemów gospodarczych, ale – co szczególnie istotne – przez wiele lat poprzedzających transformację ustrojową aktywny działacz ruchu opozycyjnego, ukierunkowanego na dokonaną w 1989 r. zmianę ustroju społeczno-gospodarczego w Polsce.

Przekazując czytelnikom wybór dzieł Tadeusza Kowalika, wydawcy czynią to w przekonaniu, że lektura tych dzieł będzie sprzyjać zgłębieniu wiedzy ekonomicznej i obiektywizacji ocen dotyczących przemian społeczno-gospodarczych w Polsce. Zatem bardzo zachęcam do lektury tej książki.

Elżbieta Mączyńska

Prezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego

WPROWADZENIE

To ostatnia książka napisana i przygotowana przez Tadeusza Kowalika. Rozmawialiśmy o niej od 2010 roku. Na spacerach, w domu, przez telefon. Zastanawialiśmy się nad jej formą, tytułem, układem poszczególnych części. Tadeusz robił jednocześnie masę innych rzeczy. Jak zawsze. Tym razem czas płynął jednak szybciej. Trzeba było się spieszyć. Nie nadmiernie, żeby nie wpaść w paraliżującą panikę, ale przecież… Tadeusz nie ukrywał swojej choroby.

Rozważaliśmy kilka spraw. Najważniejsze było rozstrzygnięcie, jaki punkt widzenia ma dominować w zbiorze: historyczny czy problemowy. Czy całość ma być przeglądem ewolucji poglądów Autora i wybieranej przez niego tematyki, czy też pokazywać wagę problemów i tematów, niezależnie od czasu ich przedstawiania? Ja wolałem perspektywę pierwszą, historyczną. Tadeusz Kowalik optował za drugą. Zależało Mu na bieżącym oddziaływaniu tekstu. Zawsze, różnymi sposobami, chciał ulepszać świat istniejący i wpływać na świat przyszły, rodzący się. Psychologia taką postawę łączy z poczuciem sprawstwa, a filozofia z odpowiedzialnością i aktywizmem. Decyzję, bo tak być musiało i powinno, podjął Autor. Dalsze ustalenia były jej konsekwencją.

Tadeusz Kowalik napisał bardzo dużo tekstów, nie tylko książek, ale przede wszystkim artykułów. Żywo i szybko reagował na aktualne wydarzenia i spory ideowe. Polemizował, wyrażał swoje stanowisko, rozwijał je. Selekcja nie była więc zadaniem łatwym. Dokonał jej Autor, wątpliwości omawialiśmy wspólnie. Podobnie rzecz się miała z układem zbioru, podziałem całości na części. Zabieg konieczny i niełatwy. Poszczególne teksty zostały przecież napisane w różnym czasie, jako publikacje samodzielne. Z artykułów, które odłożyliśmy na bok, a właściwie Autor odłożył, można skomponować jeszcze kilka tego rodzaju zbiorów.

Zamieszczenie tylko jednego tekstu nie jest konsekwencją inicjatywy Tadeusza Kowalika. To rzecz ostatnia, rozmowa z Nim, o Jego życiu, poglądach i świecie, zatytułowana „Trzech na jednego. Musztarda przed obiadem”. Upierałem się, by tę rozmowę przypomnieć. Uważam ją za ważną, bo mówi wprost o Autorze. Nie tylko o Nim. Tadeusz w końcu ustąpił, wyraził zgodę, a więc uzyskałem Jego akceptację. Co z tego, że po moich namowach. Wszyscy, którzy go znali, wiedzą przecież, że nie lubił mówić o sobie, nie miał w sobie odrobiny egocentryzmu.

Redakcja całości okazała się wyzwaniem. Dającym jednak poczucie sensu tej roboty. Tadeusz Kowalik był przez całe życie wierny swoim poglądom. Może wzbudzać podziw odwagą cywilną i nonkonformizmem. Łączył je z wiernością w przyjaźni, ale najważniejsze były dla Niego poglądy. Zdążył przejrzeć pierwszą redakcję tej książki. Szczególną uwagę zwracał na wyraziste przedstawienie swoich myśli. I ja, i Gabriela Ziewiec pamiętaliśmy o tym, gdy podejmowaliśmy decyzje o usunięciu lub skróceniu fragmentów powtarzających się w kilku wybranych do zbioru tekstach. Dołożyliśmy starań, by na skutek naszej ingerencji żadna ze szczególnie istotnych i charakterystycznych dla Tadeusza Kowalika myśli nie straciła na wyrazistości. Niektóre powtórzenia pozostawiliśmy celowo. W tekście zostały także ujednolicone oraz uzupełnione (tam, gdzie było to wskazane i możliwe) odesłania do źródeł i bibliografie. Dwa razy dotychczasowe tytuły artykułów („Przedmowa” i „Wprowadzenie”) zastąpiliśmy nowymi („Słuchany doradca” i „Rok 1990”). To jedyne zmiany, które wprowadziliśmy.

Tadeusz Kowalik podkreślał, że nie ma nic wspólnego z neoliberalizmem i ekonomią neoklasyczną. Neoliberalizm uważał za najbardziej niebezpieczny i zwodniczy prąd ideowy końca XX i początku XXI wieku. Dostrzegał różnicę między liberalizmem filozoficzno-społecznym a współczesnym liberalizmem ekonomicznym. Identyfikował się z tym pierwszym, a odrzucał ten drugi. Książka ma mocną podstawę ideową. Jej drugim pozytywnym składnikiem jest tradycja socjaldemokratyczna. Swoje poglądy ideowe Tadeusz Kowalik eksponował, troszczył się, żeby nikt ich nie zacierał. Dlatego o nich wspominam, mimo że są przecież widoczne.

Paweł Kozłowski

I

WYBORY USTROJOWE W CZASIE GLOBALIZACJI

1. Globalizacja na rozdrożu¹

Koncepcje globalizacji jako opisy procesów dokonujących się w świecie współczesnym mogą już stać się przedmiotem historii myśli ekonomicznej. Ewolucję tych koncepcji w literaturze polityczno-ekonomicznej można podzielić na co najmniej trzy okresy.

Pierwszy okres, nazwijmy go romantycznym, został uogólniony w publikacjach Kenichi Ohmae, a zwłaszcza w jego programowych książkach: „Świat bez granic” (1990) oraz „Koniec państwa narodowego” (1995). Miał to być właśnie świat pozbawiony granic i wolny od państw narodowych. Sprawić to miały żywiołowe, obiektywne procesy technologiczne i adaptacja do nich całej struktury społeczno-ekonomicznej, politycznej i kulturowej. Książki te współgrały ze stanowiskiem Francisa Fukuyamy, przepowiadającego w słynnym artykule koniec historii. Rozpad bloku sowieckiego oraz wejście Chin i Wietnamu na drogę prywatnej gospodarki rynkowej stworzyły wrażenie, że zarówno kapitalizm, jak i liberalna demokracja nie mają już alternatywy.

Wszelako druga z wymienionych książek Ohmae okazała się nie tyle wytyczeniem szlaków rozwoju, ile zamknięciem krótko trwającego, romantycznego okresu wiary w to, że świat zmierza w szybkim tempie ku jednej gospodarce światowej, w znaczeniu jednego systemu społeczno-ekonomicznego. Już bowiem w połowie lat 90. XX wieku ujawnia się ostra opozycja wobec tak pojmowanej globalizacji. Ekonomistą, który bodaj najgłośniej zakwestionował ów szybki pochód globalizacji, był autor głośnej swego czasu książki „Megatrendy” (1997), John Naisbitt. W książce „Paradoks globalności” (1994)² unifikującej koncepcji globalizacji przeciwstawił on istnienie równie silnej, czasem przemożnej, tendencji do różnicowania i rozdrabniania dotychczas wielkich państw, do wzrostu siły małych organizmów państwowych, a nawet lokalnych. Jest to zresztą wyraz dość zasadniczej zmiany stanowiska autora w stosunku do poglądów zawartych we wspomnianym bestsellerze. Naisbitt stał się także niesłychanie sceptyczny w odniesieniu do integracji europejskiej. Przewidywał, że procesy dezintegracyjne wezmą górę.

W 1996 r. ukazała się zbiorowa praca pod redakcją Suzanne Berger i Ronalda Dore’a: „Różnorodność narodowa i kapitalizm globalny”, kładąca nacisk na granice procesów globalizacji oraz na kontrtendencje. Książkę otwierają dwa studia o wymownych dla tego nurtu myślenia tytułach: Roberta Boyera „Hipoteza konwergencji ponownie rozważona: globalizacja, ale jeszcze sto lat narodów” oraz Roberta Wade’a „Globalizacja i jej ograniczenia: doniesienia o śmierci gospodarek narodowych są stanowczo przesadzone”.

Zawężając pojęcie globalizacji do ustrojowej konwergencji³, Boyer konkluduje: „Zarówno lata 90., jak i następne stulecie będą najprawdopodobniej epoką narodów. Cały kompleks sprzecznych tendencji pcha świat zarówno w kierunku konwergencji, jak i dywergencji, a więc nie zmierza on do jednego najlepszego ładu instytucjonalnego. Hipoteza ta okazała się, w odniesieniu do świata organizacji przemysłowych, błędna i nieaktualna. Czy nie wydaje się dziwne, że przedstawiciele nauk społecznych zaakceptowali tak uproszczoną hipotezę właśnie w momencie, gdy rezultaty praktyki prób i błędów są bardziej niż kiedykolwiek niepewne zarówno w Europie oraz Stanach Zjednoczonych, jak i w Japonii? Przecież chwiejności teorii konwergencji można łatwo dowieść, stawiając pytanie: kto dzisiaj wie, w kierunku jakiego systemu zmierzać będą w ciągu następnego stulecia takie kraje jak Rosja, Polska czy nawet Niemcy” (1996, s. 59).

Nihil novi sub sole – uważa Wade, wskazując, że niemal identyczne wizje świata – zjednoczonego i zunifikowanego pod względem politycznym i ekonomicznym – głoszono już wcześniej, np. w połowie XIX wieku, a następnie przed pierwszą wojną światową. Wade przypomina, iż w 1911 r. ukazała się książka „Wielkie złudzenie”. Jej autor, Norman Angell, dowodził, że na skutek osiągnięć nauki, techniki i ekonomii gospodarka światowa stała się do tego stopnia jednym organizmem, iż narodowa niezależność, szczególnie w odniesieniu do rynku finansowego, wydaje się anachroniczna. Autor ten miał nieszczęście na parę lat przed pierwszą wojną światową przepowiedzieć, że ta wzajemna zależność gospodarek światowych czyni wojnę między nowoczesnymi narodami niemożliwą!

Zauważmy, że z podobnymi złudzeniami, choć może na mniejszą skalę, mieliśmy do czynienia w latach 90. XX wieku. Nawet pytyjski w swych wypowiedziach Alan Greenspan zaczął upowszechniać wiarę, że nowoczesna wiedza i technika uwolniły gospodarkę od falowań cyklicznych. Dla romantycznych globalistów typu Kenichi Ohmae nie było też miejsca na „zderzenie cywilizacji”, na wojnę i przepaść między światem arabskim a światem zachodnim, a nawet na ostre podziały w samym świecie zachodnim. Na radykalne cofnięcie się procesu globalizacji, jakie obserwujemy na przełomie wieków.

I tu dochodzimy do trzeciej fazy, gdy globalizacja ma już swego antagonistę. To pełna sprzeczności, konfliktów, wygranych i przegranych, neoliberalna globalizacja zrodziła ruch społeczny zwalczający ją samą, a przynajmniej jej dotychczasową formę. Od czasu imponującej demonstracji w Seattle (jesienią 1999) można mówić o dwóch biegunach globalizacji. Symbolizują ją, z jednej strony, ludzie z Davos, z drugiej, ludzie z Porto Alegre. Antyglobaliści, których część określa się już świadomie jako „alterglobaliści”, walczą o jej alternatywną formę; o to, co Grzegorz Kołodko lubi nazywać „globalizacją z ludzką twarzą”.

Przede wszystkim jednak wszystkie te ruchy, bardziej lub mniej intelektualne, także jawnie anarchistyczne, zakwestionowały fundamentalistyczny, neoliberalny charakter globalizacji. Za teoretyczne uzasadnienie tego nurtu należałoby chyba uznać książkę Johna Graya „Fałszywy świt” (1998). Dla tego filozofa brytyjskiego koncepcja globalizacji służy skrywaniu rzeczywistych dążeń władz Stanów Zjednoczonych do narzucenia światu jednego, uniwersalnego modelu gospodarczego i odpowiadającego mu sposobu życia. Globalizacja jest dla Graya równoznaczna z dążeniem do amerykanizacji świata współczesnego.

W przeciwieństwie do zdecydowanej większości autorów czasu romantycznego, piszących o globalizacji jako procesie obiektywnym, spontanicznym, Gray położył nacisk na politykę i politykę gospodarczą Stanów Zjednoczonych jako siły sprawcze globalizacji. „Globalny leseferyzm to propozycja amerykańska […], to oświeceniowa propozycja uniwersalnej cywilizacji, forsowana przez ostatni reżym oświeceniowy. Stany Zjednoczone są jedynym krajem współczesnego świata, który z poczuciem misji dąży do realizacji tej oświeceniowej koncepcji” (1998, s. 100–101). W oczach Graya władze amerykańskie to ostatni rząd oświeceniowy wierzący, podobnie jak marksiści, w jeden uniwersalny i najbardziej racjonalny ład społeczny. W tym ujęciu globalizacja jest przede wszystkim pojęciem ideologicznym, mistyfikującym rzeczywiste sprężyny przemian ustrojowych w istniejących systemach społeczno-ekonomicznych.

Z czasem zaczęli to dostrzegać także niektórzy amerykańscy ekonomiści liberalni. Na przykład Jagdish Baghwati stwierdza, że w Stanach Zjednoczonych powstał nowy kompleks władzy, składający się z głównego ośrodka amerykańskiej finansjery oraz ekonomicznej części rządu USA, czyli: „Wall Street-Treasury Complex”. Wade dodał do tych dwóch członów trzeci ośrodek – Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Obaj zgodnie twierdzą, że to ten kompleks władzy usiłuje narzucić światu amerykańską koncepcję porządku światowego. Okazuje się zresztą, że nawet Henry Kissinger przyznał, iż „globalizacja to jedynie inna nazwa dominacji USA” (cyt. za: Morawski 2002, s. 162). Inny realista polityczny, Zbigniew Brzeziński, parokrotnie określał Europę „protektoratem” Stanów Zjednoczonych. Dążenie Unii Europejskiej do tego, by stać się mocarstwem ekonomicznym równym Stanom Zjednoczonym można rozumieć jako chęć uniezależnienia się od nich. Tymczasem jednak niewiele wskazuje na to, że cel ten, nawet w odniesieniu do gospodarki, jest osiągalny. W sensie polityczno-militarnym Europa wydaje się być pozbawiona tęsknoty wielkomocarstwowej. Tak mocno wyeksponowana rola państwa (Stanów Zjednoczonych) działającego w symbiozie z biznesem, jako głównego promotora globalizacji, przybliżyła to pojęcie do pojęcia „imperializm”, które zrobiło oszołamiającą karierę na początku XX wieku. Oba te terminy miały oznaczać zupełnie nową fazę w rozwoju kapitalizmu (w ujęciu niektórych autorów – wręcz nowy system społeczno-ekonomiczny).

Zasadnicza różnica polegałaby na tym, że zarówno autor, który przyczynił się do rozpowszechnienia tamtego pojęcia w naukowych kołach Zachodu, brytyjski ekonomista John A. Hobson (1902), jak i Włodzimierz Lenin (1919) oraz Róża Luksemburg (1963), którzy wnieśli je do ekonomii marksistowskiej, od samego początku silnie akcentowali nową, wielką i rosnącą rolę państwa w gospodarce światowej. W ujęciu Hobsona, imperializm miał określać – cytuję – „dominujący nurt w aktualnej polityce świata zachodniego” (cyt. za: Sutcliffe, Glyn 1999). Zarówno Hobson, jak i marksiści, zwłaszcza polsko-niemiecka marksistka, akcentowali, że imperializm był przede wszystkim ekonomiczną, polityczną i militarną ekspansją państw działających w interesie wielkich firm (korporacji). Pojęcie globalizacji początkowo służyło właśnie ukryciu tej sprawczej roli państwa. Mimo różnic w retoryce oraz wbrew wielu mistyfikacjom oba te pojęcia: globalizacja i imperializm, mają jednak bardzo zbliżoną treść i pełnią podobną funkcję w świecie symboliki. Analogie stają się coraz większe w związku z ostatnimi wydarzeniami wojennymi, oznaczającymi „wzbogacenie” narzędzi walki o neoliberalną globalizację, gdy „oręż” finansowej siły zastąpiono rzeczywistą siłą oręża. Ekonomista nie może nie zauważyć, że czasem tylko wyraźnie deklarowanym, choć może w pierwszej chwili ubocznym, celem interwencji w Jugosławii, Afganistanie i Iraku było rozszerzenie dominium dla „the American way of business”.

Jeszcze przed obsesją walki z terroryzmem i powstaniem głębokich rozdźwięków między Stanami Zjednoczonymi i Europą Zachodnią, paraliżujących działania NATO, lord Skidelsky zwracał uwagę na swoisty neoimperializm już z okazji interwencji w Kosowie. Wyraził obawę, że „Wschód […] będzie postrzegał operację NATO jako ugruntowanie zachodniego imperializmu. Wytworzy to nacjonalizm reaktywny, który zagrozi rozlewem remilitaryzacji, jak również nacjonalizmem politycznym i ekonomicznym […]. Czysto zachodnia próba przedefiniowania zasad gry doprowadzi […] do destrukcyjnego rozłamu pomiędzy Zachodem i Wschodem, który zagrażać będzie odwróceniem globalizacji. Prawda jest taka, że zderegulowana gospodarka wymaga zdemilitaryzowanego społeczeństwa. Przeczucie podpowiada mi, że jeśli wkroczymy w nowe stulecie w wojowniczym nastroju, to na długo skażemy się na wojnę, a nie na pokój. Ekonomiczna wolność może wspomóc proces zbliżania narodów, jednak tylko wtedy, gdy polityka nie będzie zmierzać ku wojnie […]. Ekonomiczna wolność nie potrzebuje etycznej polityki zagranicznej, a jedynie pokoju. Jakakolwiek próba Stanów Zjednoczonych i ich koalicjantów narzucania reszcie świata ich systemu wartości doprowadzi do rozpadu polityki globalnej, a wraz z nią do dezintegracji światowej gospodarki” (2000, s. 22–23).

Jakże prorocze okazały się te słowa, i to w tak krótkim czasie! NATO zostało w międzyczasie sparaliżowane przez anglosaski unilateralizm. Ale reszta prognozy-ostrzeżenia brzmi zadziwiająco aktualnie. Rozpad polityki globalnej stał się już faktem, i to właśnie na skutek poczynań koalicji pod wodzą Stanów Zjednoczonych zmierzających do narzucania ich systemu wartości. Cierpi na tym gospodarka światowa. Dziś inwestorzy oglądają się nie tylko na gospodarkę Stanów Zjednoczonych – dawniej koła zamachowego gospodarki światowej – lecz także na polityczno-militarne poczynania ich rządu, od których zależą perspektywy koniunktury gospodarczej.

Już Johna M. Keynesa zaniepokoiła wzrastająca rola giełdy i kapitału spekulacyjnego. Pisał on, że na tę chorobę (nadmiernej roli giełdy) narażeni są przede wszystkim Amerykanie. Obawiał się jednak jej upowszechnienia. Prognostyczna siła jego słów zasługuje, by je tu przytoczyć in extenso. Po zdefiniowaniu spekulacji jako działalności polegającej na skupianiu uwagi na przewidywaniu „psychiki” rynku Keynes pisał: „W miarę ulepszania organizacji rynków występuje istotnie niebezpieczeństwo, że spekulacja weźmie górę nad przedsiębiorczością. Na jednym z największych rynków walorów, a mianowicie na giełdzie nowojorskiej, wpływ spekulacji […] jest olbrzymi. Nawet poza dziedziną finansów mają Amerykanie nadmierny pociąg do dociekania, co się przeciętnie uważa za przeciętne zdanie ogółu. I tak ich słabostka znajduje swą Nemezis na giełdzie […]. Amerykanin, nabywając walor, przywiązuje nie tyle wagę do przewidywanej rentowności, ile do korzystnych zmian konwencjonalnej podstawy wartościowania, tzn. jest on według naszej definicji spekulantem. Spekulanci mogą być nieszkodliwi, gdy są niczym piana na równym strumieniu przedsiębiorczości. Ale sytuacja staje się poważna, gdy przedsiębiorczość poczyna być pianą na wirze spekulacji. Gdy akumulacja kapitału jakiegoś kraju staje się ubocznym produktem gry hazardowej, wyniki zawsze będą opłakane. Powodzenie Wall Street w roli instytucji, której właściwy cel społeczny polega na kierowaniu inwestycji na tory najwyższej przyszłej rentowności, nie może zaprawdę być uważane za jedno z wybitnych osiągnięć liberalnego kapitalizmu. Nic w tym zresztą dziwnego, gdyż, jak mi się wydaje, najlepsze głowy Wall Street interesują się zgoła czym innym” (1956, s. 202–203).

Mniejsze wady giełdy londyńskiej niż nowojorskiej Keynes przypisywał nie tyle różnicom w narodowym charakterze Anglików i Amerykanów (choć nie lekceważył ich „giełdziarskiej mentalności”) (1956, s. 409), ile znacznie trudniejszemu dostępowi do giełdy londyńskiej. Barierę stanowiły wysokie opłaty dla maklerów oraz „pokaźny podatek od transakcji giełdowych”. Keynes sugerował więc, iż wprowadzenie w Stanach Zjednoczonych „znacznego podatku państwowego od transakcji giełdowych” ukróciłoby „przewagę spekulacji nad przedsiębiorczością”. Keynes głosił powyższy pogląd w połowie lat 30. XX wieku, gdy ówczesny rynek papierów wartościowych był lilipuci w porównaniu do współczesnego, zglobalizowanego rynku finansowego. Już jednak pod koniec drugiej wojny światowej dostrzegał niebezpieczeństwo rozpowszechniania się giełdowej mentalności i giełdowych instytucji na cały świat, a wraz z tym, groźbę permanentnej destabilizacji gospodarki światowej. By zapobiec temu, stoczył prawdziwą walkę o reorganizację światowego rynku finansowego. To on był inicjatorem, autorem koncepcji i głównym rozgrywającym w procesie tworzenia systemu regulacji kursów walutowych, zwanego w skrócie systemem z Bretton Woods. Znaczenie jego walki, sukcesów i porażek widać dopiero teraz, gdy obserwujemy długi okres działania tego systemu w pierwszym ćwierćwieczu powojennym i opłakane skutki odejścia odeń w drugim ćwierćwieczu. Keynes wydawał się doskonale rozumieć, że toczy walkę o charakter kapitalizmu powojennego. Zwycięstwo polegało na tym, że mimo wszystkich ograniczeń i kompromisów system ten powstał i był przez długie lata przestrzegany jako jeden z ważnych czynników współkształtujących „złoty wiek kapitalizmu”. Warto natomiast przyjrzeć się porażkom, gdyż ostatecznie one zadecydowały o odejściu od tego systemu.

Problemem, który wywołał ostry spór, była propozycja Keynesa, żeby nakładać finansowe sankcje na kraje osiągające nadwyżkę eksportu nad importem, a nie na te, które mają deficyt handlowy. Liczył, że takie rozwiązanie skłaniałoby kraje ukarane do zwiększania popytu krajowego i wchłaniania dodatkowego importu. Tymczasem jednak dłużnicy mieliby dostęp do międzynarodowej unii clearingowej, dysponującej możliwością emisji specjalnej międzynarodowej waluty rezerwowej (zwanej „the bancor”). Ideałem Amerykanów był jednak wówczas leseferyzm wykluczający tak daleko idącą ingerencję polityczną w gospodarkę⁴.

Jeszcze ostrzejszą walkę Keynes stoczył o lokalizację Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Banku Światowego – jego dzieci, gdyż on je zaprojektował i o ich powstanie walczył. Zaraz jednak na początku drogi znalazły one znacznie potężniejszego kuratora. Wydane tomy dzieł Keynesa (zwłaszcza 24. i 26.) ujawniają kulisy konfliktu. Oto jak Keynes relacjonował brytyjskiemu ministrowi skarbu swą rozmowę z szefem amerykańskiego Ministerstwa Skarbu, Fredem Vinsonem w przeddzień pierwszej konferencji gubernatorów w Savannah (1946): „Już przy pożegnaniu i z wyraźnym zażenowaniem Vinson zakomunikował mi, że Amerykanie zaproponują, by siedzibą obu tych instytucji był Waszyngton, a nie Nowy Jork, jak dotąd zakładaliśmy. Zareagowałem z oburzeniem, mówiąc, że w takim przypadku instytucje te nie będą traktowane jako organizacje rzeczywiście międzynarodowe, lecz jako apanaże administracji amerykańskiej, a więc będą dokładnie tym, czym mają być w oczach krytyków […]. Vinson odpowiedział, iż to ostateczna decyzja Amerykanów, którzy zdecydowani są użyć swoich wpływów dla jej przeforsowania” (Keynes 1980, t. 24, s. 213). Kilka dni później Keynes pisał do Richarda Kahna o samych obradach: „Amerykańscy liderzy nie mają absolutnie żadnej koncepcji współpracy międzynarodowej. Ponieważ jednak są najpotężniejszym partnerem, sądzą, że mają prawo nadawać ton w każdej sprawie. Byłoby pół biedy, gdyby byli muzykalni, ale niestety nie są” (Keynes 1980, t. 26, s. 217)⁵.

Przeczucia Keynesa okazały się o tyle nazbyt pesymistyczne, że po wojnie międzynarodowe stosunki polityczne i gospodarcze ukształtowane zostały przez bardzo specyficzną równowagę sił o doniosłych konsekwencjach zarówno negatywnych (zbrojny pokój), jak i pozytywnych. Rywalizacja dwóch wielkich bloków ustrojowych wymusiła niejako nie tylko polityczną i militarną, lecz także gospodarczą współpracę państw świata zachodniego. System z Bretton Woods tworzył dla niej korzystne ramy. Dopiero po wejściu świata komunistycznego w okres stagnacji, a następnie upadku, ziściły się najgorsze przeczucia Keynesa. Stany Zjednoczone zastąpiły politykę współpracy polityką dyktatu, co stworzyło nowe ramy dla rozwoju kapitalizmu.

Na charakter współczesnej fazy kapitalizmu w coraz większym stopniu wpływa spektakularny wzrost kapitału spekulacyjnego, dlatego często pada określenie „kapitalizm kasyna”. Taki tytuł, zresztą w duchu Keynesa, nosi książka Susan Strange „Casino capitalism” (1986). W podobnym znaczeniu Ronald Dore (2000) używa (również w tytule książki) terminu „stock market capitalism”, co należałoby tłumaczyć jako „kapitalizm giełdowy”. Z kolei George Soros (2002) uważa ekspansję i dominację rynku finansowego w świecie współczesnym za najważniejszą cechę globalizacji. Jak kalambur brzmi fraza Jana Toporowskiego (2003): „W epoce finansów finanse finansują przede wszystkim finanse”. Trafia ona jednak w sedno procesów, które zmieniły oblicze współczesnego kapitalizmu. Wypada się zatrzymać nad tym fenomenem nieco dłużej.

Prawdziwa eksplozja operacji giełdowych oraz towarzyszący temu szybki wzrost sektora finansowego, liczby osób zatrudnionych w nim oraz żyjących z tych operacji były w dużej mierze rezultatem porzucenia na początku lat 70. XX wieku walutowego systemu z Bretton Woods. Oznaczało to odejście od utrzymywania w miarę sztywnych kursów wymiennych na rzecz płynnych. W wielu krajach zaraz za tym szła deregulacja szeroko pojętego rynku finansowego, sprzyjająca wzrostowi spekulacji. Obecnie dzienne (!) transakcje na rynkach finansowych sięgają trudno wyobrażalnej kwoty biliona (tysiąca miliardów) dolarów, czyli kilkakrotnej wartości rocznego PKB Polski.

Wielu ekonomistów amerykańskich od dawna zwraca uwagę na różnorakie negatywne cechy tej ekspansji. Robert B. Reich nazwał to w 1983 r. (jeszcze przed objęciem funkcji ministra pracy w gabinecie Billa Clintona) „papierową przedsiębiorczością”, która polega na „generowaniu zysku poprzez inteligentne manipulowanie zasadami i liczbami, co tylko w teorii reprezentuje zasoby i produkty” (cyt. za: Wachtel 1986, s. 154). To w niej tkwi główna przyczyna krótkiego horyzontu działania firm amerykańskich, skupiających uwagę na operacjach i rachunku bieżącym („short-termizm”). Noblista James Tobin wielokrotnie zwracał uwagę, że sektor finansowy, którego przeważająca część jest bezproduktywna, odciąga sporo talentów od pożyteczniejszej działalności⁶. Wahania kapryśnej giełdy są często źródłem błędnej oceny pozycji firm na rynku, skłaniając je do irracjonalnych decyzji. Walt Rostow nazwał to, co się wydarzyło w latach 80. XX wieku, „barbarzyńską kontrrewolucją” (cyt. za: Galbraith 2003). Polega ona, zdaniem Galbraitha, na tym że „finanse doprowadziły do załamania całego systemu rozwoju, powodując w krajach rozwijających się fale spekulacyjnej niestabilności i kryzysu zadłużeniowego”.

Dla zmieniającej się atmosfery wokół globalizacji i jej perspektyw bardzo znamienna jest historia książki Johna Micklethwaita i Adriana Wooldridge’a, „Czas przyszły doskonały. Wyzwania i ukryte obietnice globalizacji” (2003). To dzieło dwóch publicystów londyńskiego „The Economist” ukazało się pierwotnie w 2000 r. Było więc owocem pracy w drugiej połowie lat 90. XX wieku. Ale już wiosną 2001 r, w przedmowie do kolejnego wydania, autorzy tłumaczą się z nader optymistycznego tytułu wobec zasadniczo zmienionej aury. Piszą: „Czas przyszły doskonały powstał w chwili, gdy wśród zwolenników globalizmu panowały wielce optymistyczne nastroje […]. Mędrcy z Waszyngtonu twierdzili, że demokracja i wolność idą ze sobą ręka w rękę, że wszystko, czego potrzeba, to więcej prywatyzacji. Technologia zdawała się łączyć świat: globalizacja była równie nieunikniona jak zmiana świateł w Palo Alto. A teraz, po załamaniu nowej gospodarki…”⁷.

Autorzy bronią resztek optymizmu w sposób wysoce defensywny, by nie powiedzieć – pesymistyczny: „Gdyby politycy chcieli bronić globalizacji, posługując się raczej językiem zwykłych ludzi, a nie wyszukanym językiem ekonomii: gdyby zechcieli ponieść swoje przesłanie na ulice, zamiast zaszywać się w strzeżonych bacznie centrach konferencyjnych, i gdyby wreszcie mieli ochotę argumentować, że globalizacja polega na postępie indywidualnej wolności oraz kulturowych możliwościach, a także na materialnym dobrobycie, być może zdołaliby wyrwać żądło, którym kłuje ruch antyglobalistów. Jednak gdy piszemy te słowa, wygląda na to, że ruch antyglobalistyczny zdobędzie przewagę” (2003, s. 19 i 28).

Wbrew autorom, nie wydaje mi się prawdopodobne, by antyglobaliści czy nawet zwolennicy globalizacji alternatywnej (z ludzką twarzą) rzeczywiście zdobyli przewagę. Jednak stało się coś nieodwracalnego. Nie można już dziś pojmować neoliberalnej globalizacji jako zapowiedzi dość rychłego powstania wolnorynkowego kapitalizmu bez granic i bez państw narodowych. Dalszy pochód liberalizacji i deregulacji nie może już być przyjmowany jako coś oczywistego. Więcej, nawet tak elementarnych wyznaczników globalizacji gospodarczej, jak przyspieszenie tempa wzrostu handlu światowego oraz ekspansji zagranicznych inwestycji, a nawet zunifikowanych wzorów konsumpcji nie można już uważać za tendencję niezachwianą i nieodwracalną.

Wprawdzie zawsze można tak zdefiniować pojęcie globalizacji, aby nadal widzieć w niej nieuchronny pochód nowej technologii i koniecznych do niej adaptacji. Niewiele ma to jednak wspólnego z pierwotnym pojęciem globalizacji, tak mocno podkreślającym ustrojową zależność od postępu nauki i techniki.

Z odmiennych analiz czy poglądów na globalizację wynikają różne propozycje programowe. Liczni autorzy zastanawiają się nad środkami zaradczymi, które zapobiegłyby jej negatywnym skutkom lub je zminimalizowały. Protesty, demonstracje, blokady pobudziły rozważania reformatorskie. Proponowane środki różnią się co do zakresu i głębokości ingerencji instytucji ponadnarodowych. Zatrzymam się tu nad dwiema propozycjami, które są obecne w publicystyce polskiej, a same się określają jako kosmopolityczne.

Jak to skrótowo ujął politolog brytyjski David Held, „na podwójnej demokratyzacji”, czyli na pogłębianiu „demokracji w obrębie wspólnoty narodowej […] połączonej z ekspansją demokratycznych form i procesów ponad granice terytorialne” (2002, s. 239). Tutaj interesuje nas tylko ten drugi teren demokratyzacji. Odnotowując postępy w działaniu lub tworzeniu ponadnarodowych instytucji globalnych i regionalnych (np. ONZ, UE) oraz niektóre postulaty cząstkowe, takie jak „podatek Tobina” czy międzynarodowe fundusze ubezpieczające kredyty (propozycje Sorosa), Held zgłasza dalej idące propozycje. Są to:

– jakaś agencja zajmująca się koordynacją działań Banku Światowego, MFW, WTO i G-7,

– stworzenie drugiej, społeczno-ekonomicznej, izby ONZ.

Z kolei u Anthony’ego Giddensa (1999) znajdujemy dwie inne propozycje:

– rozszerzenie G-8 przez włączenie Chin, Indii, Brazylii, Korei Południowej, Afryki Południowej,

– powołanie w dalszej perspektywie Światowego Banku Centralnego⁸.

Obaj autorzy kładą nacisk na potrzebę rozszerzania kontroli nad gospodarką światową jako całością. Wyraźnie włączają w ten proces metodę prób i błędów, podkreślając, że ważny jest kierunek zmian. Nie można im więc zarzucić całkowitego braku realizmu. Wydaje się jednak, że coś bardzo ważnego znika z ich pola widzenia, czyniąc ich program nieprzystającym do rzeczywistości. Jest to właśnie problem głęboko sprzecznych interesów politycznych, które sprawiają, że ich program ma charakter życzeniowy. Chyba że potraktujemy ich propozycję jako obliczoną na wychowywanie społeczeństw w duchu współpracy i solidarności, nawet jeśli aktualnie mamy do czynienia z paroksyzmem imperializmu, wykluczającym ową współpracę w skali światowej.

Obecnie nie tylko powołanie drugiej izby ONZ jest mało realne, ale gdyby nawet to się stało, to taka izba nie mogłaby odegrać większej roli. ONZ bowiem stała się organizacją coraz wyraźniej lekceważoną, jeśli nie paraliżowaną przez supermocarstwo amerykańskie. Zresztą nie tylko ONZ, ale i NATO, a po części także Unia Europejska jako podmioty działań międzynarodowych są mocno osłabione i podzielone. Również domaganie się „nowego Bretton Woods” wydaje się nierealne, choć pożądane.

Propozycje Helda są bardziej interesujące niż wielu innych autorów, bowiem odrzuca on pogląd, że zarówno dotychczasowa globalizacja, jak i proponowane przez nią środki nie muszą, a nawet nie powinny, iść w parze z osłabianiem państw narodowych. Held trafnie zauważa, że „państwa, przynajmniej te należące do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, są równie silne, jeśli nie silniejsze niż dawniej”. Chodzi raczej o zmianę ich funkcji, dlatego „lepiej jest mówić o transformacji, a nie osłabianiu władzy państwowej” (2002, s. 233).

Na przykładzie tych dwóch politologów (bo i socjolog Giddens jest politologiem) można jednak łatwo ukazać zawodność przesłanek programowego optymizmu, które życie już w dużym stopniu negatywnie zweryfikowało.

Założeniem ciągle dość powszechnym, także w rozumowaniu Giddensa i Helda, było przekonanie o „marszu” globalizacji w jednoznacznie określonym kierunku. Alternatywą miało być co najwyżej mniej lub bardziej skuteczne poddanie tych procesów kontroli ponadnarodowej. Tymczasem globalizacja została nagle zatrzymana „u bram” islamsko-arabskich. Nie jest przecież wykluczone, że w tamtym świecie upowszechni się i umocni system zwany przez Johna B. Rossera i Marinę V. Rosser (1996) jako „the new traditional economy” albo po prostu „gospodarka islamska”. Może to znaleźć wyraz w ograniczeniu ekspansji handlu zagranicznego i migracji kapitału, przypominając losy pierwszej fazy globalizacji, którą na kilkadziesiąt lat zatrzymała pierwsza wojna światowa i jej skutki. Już teraz staje się jasne, że obecna faza czy mutacja globalizacji również przejdzie do historii, jako zjawisko historyczne mające swój czas powstania, rozkwitu, stagnacji i (lub) cofania się, tak jak to się stało z imperializmem początków ubiegłego stulecia. Zwraca na to uwagę George Soros. Zaniepokojony odpływem kapitału z krajów ubogich oraz światową recesją, wyraża przekonanie, że jeśli nie znajdziemy sposobów znacznego ożywienia gospodarki światowej, nie poradzimy sobie z nabrzmiałymi kwestiami socjalnymi, to procesy globalizacji się nie utrzymają (2002)⁹.

Kolejną błędną przesłanką rozumowania Helda i Giddensa jest przekonanie, że wolny rynek przynosi korzyści całemu światu. Nie sprawdza się to ani w stosunku do Stanów Zjednoczonych, ani do reszty świata. Od czasów Friedricha Lista wiadomo, że wolny rynek z reguły najlepiej służy najsilniejszym. Najsilniejsza w świecie współczesnym gospodarka amerykańska korzysta z ekspansji wolnego rynku. Nawet umowy zabezpieczające przed takim obrotem rzeczy przekształcają się w praktyce w swoje przeciwieństwo¹⁰.

Przy bliższym wejrzeniu w gospodarkę i politykę amerykańską łatwo o potwierdzenie znanego poglądu Johna K. Galbraitha, że Amerykanie zalecają światu system, jakiego sami nigdy nie praktykowali. Nigdy nie polegali wyłącznie na wolnym rynku. Potwierdzają to oba ostatnie przypadki względnie wysokiej koniunktury – tej z lat 80. i tej z lat 90. Przypomnijmy, że skrajnie wolnorynkowej retoryce Ronalda Reagana towarzyszyła prawdziwie keynesowska polityka nakręcania koniunktury za pomocą, wyjątkowo wysokiego w czasie pokoju, deficytu budżetowego i gigantycznego zadłużenia państwa, a także jaskrawo protekcjonistyczna walka przeciwko importowi japońskiemu.

Podobnie ma się sprawa z wysoką koniunkturą lat 90. XX wieku. Nie wynikała ona głównie z liberalizacji rynków czy elastyczności rynku pracy, jak np. przedstawia to Witold Gadomski (2002). Za kadencji Billa Clintona oszczędności prywatne spadły z ponad +5% do mniej niż –5% PKB USA. W sumie te dezoszczędności wyniosły około biliona stu miliardów USD! Jest to wielkość wielokrotnie przekraczająca polski PKB. Stało się to możliwe tylko z uwagi na chroniczny i bardzo wysoki deficyt obrotów z zagranicą, co Soros uważa za sytuację (dla świata) „niezdrową, nieuczciwą i nie do utrzymania na dłuższą metę”. Oznacza to, że inwestycje i wzmożone zakupy konsumentów zostały sfinansowane za pomocą bezprecedensowego zadłużenia zagranicznego, wpompowania w gospodarkę pieniądza kredytowego, czemu sprzyjał irracjonalny boom giełdowy.

Jest jeszcze jeden ważny, z reguły pomijany w publicystyce polskiej, aspekt wysokiej koniunktury lat 90. XX wieku. Alan Greenspan przypisał wolnemu rynkowi takie osiągnięcia gospodarki amerykańskiej, jak przodownictwo w tranzystorach, komputerach, Internecie, przetwarzaniu danych, laserach, satelitach. Noam Chomsky opatrzył tę wypowiedź następującym, pełnym ironii, komentarzem: „To interesująca lista podręcznikowych wręcz przykładów kreatywności i wytwórczości w sektorze publicznym. Internet w ciągu trzydziestu lat projektowano, rozwijano, finansowano w sektorze publicznym, początkowo głównie w Pentagonie, a następnie w Krajowej Fundacji Nauki […]. Wybór konsumenta był tu bliski zeru. Odnosi się to również w decydujących stadiach rozwoju do komputerów, przetwarzania danych i całej reszty, chyba że przez konsumenta rozumie się rząd” (1999)¹¹. U podstaw „wolnorynkowego” rozkwitu Doliny Krzemowej – okna wystawowego systemu amerykańskiego oraz całego sektora tzw. nowej gospodarki – leżą ogromne nakłady i wysiłki agend rządowych. Zwłaszcza Pentagon często odgrywa w Stanach Zjednoczonych podobną rolę do japońskiego MITI.

Milczącym założeniem koncepcji Helda i Giddensa było przekonanie, że świat jest mniej lub bardziej ustabilizowany, w przeważającej mierze demokratyczny w sferze politycznej, ma się natomiast zająć ustabilizowaniem procesów gospodarczych. Tymczasem sytuacja uległa radykalnej zmianie. Prawdopodobnie na długo scena polityczna stała się jeszcze bardziej niestabilna niż gospodarka światowa. Nawet lewicowo-centrowi politolodzy, którzy do niedawna opowiadali się za Pax Americana w mało stabilnym świecie, teraz chcieliby powstrzymać imperialne apetyty Stanów Zjednoczonych. Nowa doktryna prewencyjnych interwencji militarnych w wybranych przez rząd amerykański państwach jako siedliskach terroryzmu przeraża wielu niedawnych amerykanofilów. Również mnożące się ostatnio wewnętrzne zmiany w Stanach Zjednoczonych napawają niepokojem o zachowanie elementarnych praw obywatelskich. Kreatywna księgowość, w którą zostały zamieszane osoby z najwyższego świecznika, mocno zaś nadwerężyła mit modelu anglosaskiego. W tym samym kierunku działa światowa recesja, będąca skutkiem pęknięcia sztucznie nadmuchanej amerykańskiej bańki giełdowej. Ponadto militaryzm staje w sprzeczności z pokojową ekspansją tego modelu.

„Schodząc na ziemię” i licząc się ze zmienioną sytuacją międzynarodową, należałoby ograniczyć postulaty do takich, które nie wykraczają poza granice realizmu, chociaż i one mogą doczekać się spełnienia tylko dzięki korzystnemu zbiegowi okoliczności. Oprócz ciągle aktualnego postulatu reorganizacji i rozszerzenia pomocy dla krajów Trzeciego Świata w granicach możliwości pozostają, jak sądzę: postulat „podatku Tobina” (od kapitałowych operacji międzynarodowych) oraz o propozycje Sorosa stworzenia specjalnego funduszu (z emisji „specjalnych praw ciągnienia”) zapewniającego tani kredyt dla znajdujących się w potrzebie krajów ubogich. Dalej idące propozycje mają obecnie charakter heurystyczny.

Kształt tej części globalizacji, która znajduje wyraz w polityce społeczno-gospodarczej oraz w zmianach systemowych w świecie współczesnym, jest przedmiotem ostrej walki politycznej i społecznej. Walki nierównej, gdyż tak mocno podkreślany przez Karla Polanyiego podwójny ruch (double movement) – proces żywiołowego urynkowienia rodzi ruch samoobrony społecznej przed jego negatywnymi skutkami, powoli przenosi się ze sceny narodowej na międzynarodową. Społeczna samoobrona przed demontażem państwa opiekuńczego w poszczególnych krajach okazała się dość skuteczna. Mimo że od trwającego od lat 80. ataku na nie, zostało ono wprawdzie ograniczone, a niekiedy „pokaleczone”, ale się zachowało. Gorzej jest z przeciwdziałaniem destabilizującej roli korporacji międzynarodowych. Ciągle uderza słabość międzynarodowych form współdziałania związków zawodowych.

Antyglobalizm jako ruch społeczny może blokować pewne decyzje, „wymuszać” na ośrodkach decyzyjnych większą wrażliwość. Dobrym tego przykładem jest oświadczenie szefa Banku Światowego, Jamesa Wolfensona, że „na poziomie ludzi [obecny – przyp. T.K.] system nie działa” (1999), i podobnie brzmiąca „samokrytyka” szefa MFW Michela Camdessusa, który na zgromadzeniu UNCTAD w 2001 r. w Bangkoku powiedział, że obecnie rozumie, iż „sposób podziału jest równie ważny jak dynamika rozwoju”. Pod niewątpliwym wpływem ruchów społecznych zwłaszcza pierwsza z tych instytucji mocno zmieniła co najmniej swe deklaracje oraz kierunki badawcze, uwypuklając problem ubóstwa, nierówności i roli państwa.

W działaniach praktycznych jednak wspomniany wyżej nowy kompleks władzy opiera się na trzech kanonach: liberalizacji, deregulacji i prywatyzacji. A jeśli zmiany się pojawiają, to z reguły mają charakter marginalny. Jeśli siły działające na rzecz trzech powyższych wartości są tak przemożne, to powstaje pytanie, czy istniał w ciągu ostatnich 15–20 lat margines swobody wyboru kształtowania przez państwa narodowe własnego ustroju społeczno-gospodarczego i bieżącej polityki gospodarczej.

Myślę, że należy tu wyróżnić dwa typy krajów. Sytuacja państw, które dążą do zachowania swych odrębności, jest łatwiejsza niż krajów postkomunistycznych. Państwa skandynawskie (Dania, Finlandia i Szwecja), które przystąpiły do Unii Europejskiej, nie utraciły zbyt wiele ze swych odrębności ustrojowych. Można także wskazać wiele nadal utrzymujących się różnic w polityce gospodarczej. Irlandia potrafiła w ramach Unii Europejskiej prowadzić u progu swego wielkiego sukcesu niesłychanie selektywną politykę wobec kapitału zagranicznego, uprzywilejowując branże uważane za nośniki nowoczesności¹². Holandia dzięki ugodzie z Wassenaar (1983) potrafiła zmniejszyć stopę bezrobocia z kilkunastu do paru procent. Na podobną drogę weszła dziesięć lat później Dania. Jak wynika z raportu brytyjskiego Ministerstwa Skarbu (H.M. Treasury 1999) oraz ze studium Anthony’ego B. Atkinsona (1999), wiele krajów zarówno w klubie najbogatszych, jak i w Trzecim Świecie potrafiło się wyłamać z tendencji do wzrostu nierówności dochodowych.

Kraje postkomunistyczne są w trudniejszej sytuacji, gdyż weszły na drogę wielkich i zasadniczych przemian systemowych; przechodzą od megasystemu realnego socjalizmu do megasystemu kapitalistycznego. Łączą zaś tę wielką zmianę z wysiłkami na rzecz modernizacji przemysłowej. Potrzebują więc kapitału, pomocy logistycznej, pochodzącej z zewnątrz wiedzy. Często są mocno zadłużone (debt trap). Są więc podatne na wszelkiego rodzaju „conditionalities”, czyli na pomoc uwarunkowaną zmianami systemowymi.

Jednak i tu były możliwe wyjątki. Wielkie Chiny, a przy ich boku także Wietnam, mogły sobie pozwolić na odmienny model transformacji i modernizacji. Nadal uważam, że również Polska Anno Domini 1989 znajdowała się w sytuacji, której nie umiała wykorzystać. Inaczej niż pozostałe kraje postkomunistyczne, rozpoczynała transformację systemową mając ukształtowaną opozycję demokratyczną, program Okrągłego Stołu oraz potencjalnie potężny ruch związkowy, który mógł się stać społeczną bazą wielkich reform, tak jak to się działo w swoim czasie w Szwecji czy Austrii. Mogła więc podjąć pionierską próbę przekształcenia będącego w agonii systemu realnego socjalizmu w coś zbliżonego do modelu skandynawskiego, społecznej gospodarki rynkowej, ukształtowanej w zachodnich Niemczech, czy partnerskiego modelu austriackiego.

Wszelako dla „chcących” i ze Stanów Zjednoczonych płynęły wówczas sygnały niejednoznaczne. Nurt neoliberalny rzeczywiście przeżywał okres wielkiego triumfu. Istniał tam jednak przyciszony, ale intelektualnie ciekawy nurt socjalliberalny czy socjaldemokratyczny. W styczniu 1990 r. wpływowy dziennik „Washington Post” już w samym tytule artykułu: „Dlaczego George Orwell miał rację. W Europie Wschodniej wygrywa nie kapitalizm ‘1984’ lecz socjaldemokracja” wydawał się wieścić, że lata 90. będą dekadą socjaldemokracji. Ekonomista z Ann Arbor, Thomas Weisskopf stworzył nawet zespół doradców, którzy gotowi byliby zaangażować się w Polsce w tym duchu. Pojawiały się nowe koncepcje liberalnego socjalizmu.

Ponieważ ostatnio padają opinie, że Joseph Stiglitz stał się stronniczo polityczny, przytoczę tu jedną z jego wypowiedzi pochodzącą z początków ustrojowej transformacji krajów postkomunistycznych. W wykładach wicksellowskich, wygłoszonych w Sztokholmie na przełomie kwietnia i maja 1990 r., skierował do tych państw następujące przesłanie:

„Odpowiedzi, jakie dawał socjalizm na ciągle powracające pytania […] okazały się błędne. Opierały się na błędnych lub przynajmniej niekompletnych teoriach, które szybko przechodzą do historii. Wszelako przyświecały im ideały i wartości, z których wiele ma charakter trwały. Wyrażają bowiem odwieczne dążenie do bardziej ludzkiego i bardziej egalitarnego społeczeństwa. Wielki poeta amerykański Robert Frost zaczyna jeden z wierszy tymi słowami:

W lesie rozchodziły się dwie drogi

Wybrałem mniej uczęszczaną

I to właśnie oznaczało ogromną różnicę

(And that has made all the difference).

Byłe kraje socjalistyczne rozpoczęły wędrówkę, mając przed sobą wiele dróg. Nie ma tylko dwóch dróg. Jest ich wiele, także mało uczęszczanych – a nikt nie może wiedzieć, dokąd one prowadzą. Jednym z największych kosztów trwającego siedemdziesiąt lat eksperymentu socjalistycznego było to, iż zamykał on możliwość zbadania wielu możliwych dróg. U początków podróży byłych krajów socjalistycznych można wyrazić nadzieję, że będą one kierowały się nie tylko wąskimi kwestiami ekonomicznymi, które analizowałem w mych wykładach, ale także szerszym zespołem ideałów, które motywowały wielu twórców tradycji socjalistycznej. Może niektóre z tych krajów wejdą na drogę mniej uczęszczaną, co może odmienić życie nie tylko ich, ale nas wszystkich” (Stiglitz 1994, s. 279).

Słowa te Stiglitz powtórzył pięć lat później, w książce poświęconej konstruktywnej krytyce socjalizmu rynkowego, opublikowanej, gdy był już szefem doradców Billa Clintona. Polskie elity władzy pozostawały jednak głuche na tego typu niekonwencjonalne głosy, nawet jeśli pochodziły one z kręgów waszyngtońskiego establishmentu.

Znacznie łatwiej było bowiem z duchem czasu podążać po linii najmniejszego oporu, zmierzając w kierunku modelu anglosaskiego. W dodatku, opierając swoją politykę społeczno-gospodarczą na epigońskim przekonaniu, że Polska znajduje się w fazie pierwotnej akumulacji kapitału.

Bibliografia

Atkinson Anthony B., (1999), Isrising income inequality inevitable?. A critique of the transatlantic consensus, UNU World Institute for Development Economic Research (UNU/WIDER), tekst dostępny na stronie internetowej: http://www.wider.unu.edu.

Boyer Robert, (1996), The convergence hypothesis revisited. Globalization but still the century of nation w: National diversity and global capitalism, ed. by Suzanne Berger, Ronald Dore, Ithaca, New York.

Chomsky Noam, (1999), Power in the global arena, „The New Left Review”, nr 230.

Dore Ronald, (2000), Stock market capitalism. Welfare capitalism. Japan and Germany versus the Anglo-Saxons, London, New York.

Gadomski Witold, (2002), Uczmy się w ruchu (społecznym), rozmowa z Jackiem Kuroniem, „Gazeta Wyborcza”, 5 października.

Galbraith James K., (2003), Don’t turn the world over to the bankers, tekst dostępny na stronie internetowej brytyjskiej edycji „Le monde diplomatique”.

Giddens Anthony, (1998), The third way. The renewal of social democracy, Cambridge, Malden.

Giddens Anthony, (1999), Trzecia droga. Odnowa socjaldemokracji, Warszawa.

Gray John, (1998), False dawn. The delusions of global capitalism, New York.

Harrod Roy, (1982), The Life of John Maynard Keynes, New York.

H. M. Treasury, (1999), The modernization in Britain’s tax and benefit system, London.

Held David, (2002), Czy można regulować globalizację?, „Krytyka Polityczna”, nr 2.

Hobson John, (1902), Imperialism. A study, New York.

Keynes John M., (1956), Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza, Warszawa.

Keynes John M., (1980), Collected Writings, Vol. 24, Activities 1944–1946: The Transition to Peace, London–Basingstocke.

Keynes John M., (1980), Collected Writings, Vol. 26, Activities 1941–1946: Shaping the Post-War World: Bretton Woods and Reparations, London–Basingstocke.

Lenin Włodzimierz, (1919), Imperializm jako najnowszy etap w rozwoju kapitalizmu, Warszawa–Lublin.

Luksemburg Róża, (1963), Akumulacja kapitału. Przyczynek do ekonomicznego wyjaśnienia imperializmu, Warszawa.

Luttwak Edward, (2000), Turbokapitalizm. Zwycięzcy i przegrani światowej gospodarki, Wrocław.

Mencinger Jože, (2003), Slowenia: alternative economic policies in action, „Der Öffentliche Sektor Forschungsmemoranden”, Heft 3–4, Februar.

Micklethwait John, Wooldridge Adrian, (2003), Czas przyszły doskonały. Wyzwania i ukryte obietnice globalizacji, Poznań.

Morawski Witold, (2002), Globalizacja jako wyzwanie teoretyczne, w: Polskie przemiany. Uwarunkowania i spory. Refleksje z okazji jubileuszu profesora Tadeusza Kowalika, red. Ryszard Bugaj, Józef Halbersztadt, Warszawa.

Naisbitt John, (1995), Global paradox. The bigger the world economy, the more powerful its smallest players, New York.

Naisbitt John, (1997), Megatrendy. Dziesięć nowych kierunków zmieniających nasze życie, Poznań.

Ohmae Kenichi, (1990), The borderless world. Power and strategy in the interlinked economy, New York.

Ohmae Kenichi, (1995), The end of the nation state. The rise of the regional economies, New York.

Reich Robert B., (1983), The next American frontier, „Atlantic monthly”, March.

Rosser John B., Rosser Marina V., (1996), Comparative economics in a transforming economy, Chicago.

Skidelsky Robert, (2000), Economic freedom and peace, Wiedeński Instytut Nauki o Człowieku, „Newsletter”, nr 67.

Soros George, (2002), George Soros on globalization, New York.

Stiglitz Joseph E., (1994), Whither Socialism?, Cambridge.

Sutcliffe Bob, Glyn Andrew, (1999), Still underwhelmed. Indicators of globalization and their misinterpretation, ksero.

Toporowski Jan, (2003), Hobson’s imperialism and the politics of global finance. Lecture to the south place ethical society, maszynopis.

Wachtel Howard, (1986), The money mandarins. The making of supranational economic order, New York.

Wade Robert, (1996), Globalization and its limits: reports of the death of national economy are greatly exaggerated w: National diversity and global capitalism, ed. by Suzanne Berger, Ronald Dore, Ithaca, New York.

¹ Tekst opublikowany w 2004 roku, w: „Globalizacja od A do Z”, koordynacja nauk. Elżbieta Czerny, NBP, Warszawa (przyp. red.).

² W książce tej autor przypomina, że do Ligi Narodów Zjednoczonych należało zaledwie ponad trzydzieści państw, obecnie do ONZ należy blisko dwieście krajów. Taka tendencja mogłaby sprawić, że rychło mielibyśmy w świecie około tysiąca państw.

³ Robert Boyer, jak zresztą wielu autorów, używa pojęcia konwergencji (i dywergencji) w odniesieniu do części procesu globalizacji, dotyczącej instytucjonalno-organizacyjnego upodobniania się lub różnicowania współczesnych gospodarek.

⁴ Przypominając ten spór, James K. Galbraith pisze, że „dla Wall Street pomysł stworzenia międzynarodowej instytucji finansowej reprezentującej interesy dłużników był tak obcy jak pomysł, by więźniowie zarządzali więzieniami” (2003).

⁵ Biograf Keynesa sugeruje, że jego bohater ciężko przeżył konflikt z Amerykanami. Pisał: „Już na pierwszym zgromadzeniu gubernatorów MFW i BŚ w Savannah (Georgia) w 1946 r. doszło do ostrego konfliktu z Fredem Vinsonem, sekretarzem skarbu USA. Niektóre podjęte tam decyzje rozwiały nadzieje Keynesa wiązane z tymi instytucjami, w powstanie których włożył tyle pracy. Stres był wielki. Keynes zmarł po powrocie do swego domu w Sussex w Niedzielę Wielkanocną 1946 roku” (Harrod 1982). Sugerowany tu związek przyczynowy jest nader przejrzysty.

⁶ James Tobin przestrzegał kraje postkomunistyczne przed naśladowaniem wzorów amerykańskich w tej dziedzinie (1990).

⁷ Poprawiłem błędne tłumaczenie „new economy” jako nowa ekonomia, gdyż chodzi o nową gospodarkę (przyp. T.K.).

⁸ Wbrew temu, co sugeruje polskie tłumaczenie (1999), nie pisze on o „światowym rządzie”, lecz o czymś znacznie łagodniejszym: „towards greater global governance” (Giddens 1998, s. 153), co można byłoby przetłumaczyć: zmierzanie w kierunku skuteczniejszego sterowania globalnego. Inna sprawa, że propozycja Centralnego Banku Światowego bez światowego rządu wygląda na absurd.

⁹ Przestrogi Sorosa są bliskie apokalipsy: „Staliśmy się świadomi, że nasza cywilizacja jest w niebezpieczeństwie. Traci sens staranie się o poprawianie pozycji naszego systemu społecznego, jeśli sam system dryfuje w kierunku klęski” (2002, s. 178).

¹⁰ Polskie doświadczenie z umową stowarzyszeniową z UE wskazały na to, że początkowa asymetria na rzecz Polski via facti zmieniła się w praktyce w asymetrię na korzyść silniejszego, czyli Unii Europejskiej.

¹¹ Noam Chomsky oparł swój wywód na raportach i publikacjach instytucji rządowych. Na podobne zjawisko dwoistości wolnorynkowej retoryki i polityki ekonomicznej rządu amerykańskiego zwraca uwagę Edward Luttwak (2000).

¹² To doświadczenie irlandzkie mogłoby być bardzo ważną lekcją dla krajów postkomunistycznych. Badanie Jože Mencingera (2003) wskazuje, że w ośmiu krajach środkowej Europy istnieje wyraźnie negatywna korelacja między wielkością skumulowanych bezpośrednich inwestycji zagranicznych (FDI) do PKB oraz stopą wzrostu PKB. Im wyższy udział FDI, tym niższa stopa wzrostu PKB i odwrotnie. Wytłumaczenie tego zaskakującego rezultatu tkwi prawdopodobnie w tym, że kapitał zagraniczny napływał głównie w celu opanowania rynków oraz lokował się przeważnie nie w branżach określanych jako nośniki wzrostu, lecz w handlu, finansach, transporcie.

2. Amerykański system gospodarczy w ewolucji¹

Uwagi wstępne

Stany Zjednoczone Ameryki Północnej są najpotężniejszym i najbogatszym krajem świata, który ciągle odgrywa kluczową rolę w gospodarce, polityce światowej, a także w kształtowaniu wzorców ustrojowych w świecie współczesnym. Ekonomiczną rolę Stanów Zjednoczonych można mierzyć różnorako. Być może najbardziej przemawia do wyobraźni znaczenie dolara amerykańskiego: poza granicami kraju znajduje się w obiegu około dwóch trzecich jego ogólnej wartości.

Oprócz własnej potęgi gospodarczej i politycznej, Stany zapewniły sobie wielki wpływ na świat poprzez dwie najpotężniejsze międzynarodowe organizacje finansowe: Bank Światowy (BŚ) wraz z instytucjami przyległymi oraz Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW), poprzez dwóch potężnych pożyczkodawców, a zarazem „dyktatorów mody ekonomicznej”. Popularność zyskało określenie „konsensus waszyngtoński” (Washington Consensus), co właśnie oznacza zgodę tych dwóch instytucji oraz rządu amerykańskiego w sprawie polityki gospodarczej przyjaznej rynkowi (market friendly policy), także jako polityki promowania, a nawet, jak się dzisiaj przyznaje, narzucania zmian ustrojowych w świecie.

Istnieją powody, by system społeczno-ekonomiczny USA traktować jako punkt odniesienia dla innych systemów, gdyż stanowi największe przybliżenie do klasycznego modelu teoretycznego kapitalizmu. Prawie sto lat temu niemiecki ekonomista i historyk gospodarczy pisał: „Stany Zjednoczone są dla kapitalizmu biblijną krainą Kanaan – ziemią obiecaną. Tutaj bowiem po raz pierwszy zostały spełnione wszystkie warunki potrzebne mu dla pełnego i niezakłóconego rozwoju. Tam, jak nigdzie indziej, kraj i ludzie byli stworzeni do tego, by rozwój kapitalizmu doprowadzić do najbardziej zaawansowanej postaci” (Sombart 2004, s. 190). Niemiecki ekonomista dodaje: „Nie ma na świecie takiego drugiego kraju, w którym masy byłyby tak bardzo wciągnięte w tryby spekulacji, jak w Stanach Zjednoczonych, nie ma takiego drugiego kraju, w którym ludność tak powszechnie chciałaby korzystać z kapitalizmu […]. Jedyny w swoim rodzaju ‘duch Ameryki’ rodzi się wciąż na nowo jakby sam z siebie i jest coraz lepiej oczyszczony, zaiste spiritus capitalisticus purus rectificatus, (2004, s. 39). Od tamtego czasu system gospodarczy ulegał dość istotnym zmianom, ale Amerykanie chcą wierzyć, że ich kapitalizm jest w najczystszej postaci.

Omówię krótko powstanie potęgi gospodarczej Stanów, następnie ustrojowe skutki najgłębszego w dziejach kapitalizmu kryzysu lat 30. XX wieku. Bardziej szczegółowo zatrzymam się na ewolucji ustrojowej tego potężnego kraju w okresie powojennym.

Powstanie kapitalizmu amerykańskiego

Stany Zjednoczone, liczące obecnie ok. 265 milionów ludzi, już w drugiej połowie XIX wieku stały się potęgą gospodarczą (ilustruje to poniższa tabela).

Tabela 1. Udział USA w światowej produkcji lub w PKB

a) w produkcji przemysłowej

1881–1885

28%

1906–1910

35%

b) w PKB

1945

50%

1961

36,2%

(udział EWG – 26%, Japonii 7,3%)

1991

26%

(udział EWG – 29,4%, Japonii 15,5%)

c) dochód per capita (w USA większy niż)

1861

1913

w Wielkiej Brytanii

1,4 razy

1,8

w Niemczech

2,6

2,8

we Francji

3,0

3,4

w Rosji

6,3

8,7

w Japonii (1868)

20

X

d) tempo wzrostu PKB USA po II wojnie światowej (per capita)

1948–1973

2,3%

1974–1994

1,4%

Liczby powyższe wskazują, że aż do czasu Wielkiej Depresji lat 30. XX wieku USA poprawiały wskaźniki wzrostu w stosunku do wszystkich wymienionych tu krajów europejskich. Pozycja pierwszej potęgi w świecie wyrażała się także w znaczącym udziale w globalnej produkcji świata. Drugie miejsce zajmowała początkowo Wielka Brytania, by później miejsca ustąpić Niemcom. Zniszczenia Europy podczas drugiej wojny światowej przyczyniły się do dalszego wzrostu udziału Stanów w produkcji światowej (aż do około 50% w 1945 r.). W 1991 r. udział ten spadł do około 26%, m.in. na rzecz Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (poprzedniczki Unii Europejskiej), która wytwarzała już w tym czasie prawie 30% światowej produkcji. Spadek udziału Stanów Zjednoczonych w produkcji światowej był wynikiem wolniejszego ich rozwoju w porównaniu do krajów Europy Zachodniej, Japonii i oczywiście „najmłodszych tygrysów azjatyckich”. Gospodarki Niemiec, a zwłaszcza Japonii, rozwijały się w obu tych okresach znacznie (ta druga – parokrotnie) szybciej. Nie należy jednak zapominać, że wszystkie te kraje korzystały w okresie bezpośrednio powojennym z tzw. renty doganiania. W drugiej połowie lat 90. XX wieku Stany ponownie wyprzedziły Unię Europejską.

Wysokiej dynamice wzrostu gospodarczego towarzyszyło równie szybkie tempo koncentracji produkcji, a zwłaszcza centralizacji kapitału. Wielkie korporacje pojawiły się w znacznej liczbie na przełomie XIX i XX wieku. W ciągu dziesięciu zaledwie lat zniknęło kilkaset i tak już sporych firm, z których połączenia powstało kilkadziesiąt gigantów. Wśród nich jest wiele do dziś znanych, takich jak Morgan, General Electric, AT&T, International Harvester, Eastman Kodak, U.S. Steel Corporation (ostatnia powstała ze 180 samodzielnych wcześniej firm). Tylko częściowo narodziny tych gigantów wynikały z potrzeb korzyści skali. U.S. Steel jest często podawanym przykładem firmy nieefektywnej, źle zarządzanej, biurokratyczno-hierarchicznej, nadmiernie scentralizowanej. O połączeniach decydowała przede wszystkim chęć dominacji (często zdobycia monopolistycznej pozycji) na rynkach towarów i finansowym. Tendencja do tworzenia gigantów przetrwała do dzisiaj. Do rangi symbolu mogą aspirować trzy największe firmy samochodowe – General Motors, Ford i Chrysler, które wytwarzają około 95% krajowej produkcji samochodów, a ich udział w sprzedaży na rynku amerykańskim wynosi około 70%. Wymienione giganty są z reguły większe niż japońskie czołowe firmy samochodowe, ale samochody japońskie są wytwarzane w większych fabrykach niż w Stanach, oznacza to, że w Japonii przywiązuje się większą wagę do korzyści skali niż do centralizacji kapitału.

Co zadecydowało o bardzo szybkim wzroście gospodarczym USA przed Wielką Depresją lat 30. XX wieku, a następnie co sprawiało, że aż do lat 90. cofały się one w stosunku do głównych krajów europejskich i Japonii? Wśród historyków gospodarczych i ekonomistów panuje raczej zgoda co do tego, że we wczesnym stadium o wysokiej dynamice gospodarki amerykańskiej² decydowały głównie trzy czynniki: obfitość ziemi (i bogactw naturalnych), systematyczny przypływ relatywnie wysoko kwalifikowanej, bardziej przedsiębiorczej, pochodzącej głównie z Europy siły roboczej i wreszcie – duża swoboda gospodarcza, brak biurokratycznych barier, w Europie ukształtowanych jeszcze w epoce feudalizmu.

Wielka Depresja i klęska Herberta Hoovera

Współcześni rzadko zdają sobie sprawę z rozmiarów klęski, jaką był kryzys lat 1929–1933, zwłaszcza w tych krajach, które dotknął najsilniej, to znaczy w Niemczech i w Stanach Zjednoczonych. W szczytowym okresie kryzysu dochód narodowy w USA spadł niemal do połowy, a liczba bezrobotnych sięgnęła jednej trzeciej siły roboczej. Stało się to w warunkach, gdy nie było systemu zasiłków dla bezrobotnych. Zbankrutowała ogromna liczba firm, w tym tysiące banków. Nauczycielom płacono zaświadczeniami. Nawet sądy zawieszały działalność z braku finansów. Na wielu obrazach, fotografiach, filmach uwieczniono długie kolejki wynędzniałych robotników do publicznych „garkuchni”. Jeszcze obecnie we wspomnieniach najstarszych Amerykanów lata te są czasem wielkiej apokalipsy. Z punktu widzenia kształtowania systemu gospodarczego, nie tylko Stanów Zjednoczonych, ważne jest to, że wyjątkowo głęboki kryzys zmusił rządzących do szukania dróg wyjścia z zapaści, środków zaradczych, których znaczna część wykroczyła swym znaczeniem poza samo ożywienie gospodarki w ramach jednego cyklu. Działania te wiążą się z prezydenturą Franklina Delano Roosevelta, a zmiany, jakie wtedy wprowadzono otrzymały nazwę New Dealu (Nowego Ładu).

Przypomnijmy, że poprzednik Roosevelta, prezydent Herbert Hoover (1929–1933), później jeden z najostrzejszych krytyków Nowego Ładu, był autorem interesującej koncepcji, w pewnym sensie prekursorskiej w stosunku do Keynesa. Ściślej – dzielił on to prekursorstwo z Henrym Fordem, twórcą przemysłu samochodowego w Ameryce. Obaj dostrzegli, że masowa produkcja kapitalistyczna wymaga masowej konsumpcji, a więc także dostatecznie wysokich płac pracowniczych. Ford ideę tę wcielił w życie we własnym imperium samochodowym. Radykalnie podnosząc płace, stworzył pracownikom warunki do kupowania (przynajmniej na raty) swoich samochodów. Podzielający tę opinię Hoover, jako minister handlu, działał w tym duchu już w latach 20. XX wieku. Podejmował nawet bezpośrednie kroki zmierzające do redukcji bezrobocia. Główna idea Hoovera opierała się jednak na przekonaniu, iż biznesmeni, podobnie jak Ford, zrozumieją, że wysokie płace leżą również w ich interesie, gdyż pracownicy są głównymi nabywcami masowej produkcji. Na tym miał polegać – według określenia czołowego pisma biznesu „Fortune” – „nowy kapitalizm”. Zdaniem pisma, koncepcja ta miała być równie rewolucyjna jak idea planowania Józefa Stalina (!).

Wielka Depresja negatywnie zweryfikowała tę koncepcję. Gdy w 1929 r. nastąpiło nagłe załamanie gospodarki, Hoover, już jako prezydent, apelował do szefów wielkich korporacji, by nie obniżali płac i unikali zwalniania pracowników. W pierwszej chwili ci najwięksi i może najświatlejsi posłuchali prezydenta. Na przykład, jeszcze na początku 1931 r. U.S. Steel utrzymywała 94% zatrudnienia, chociaż jej produkcja spadła do połowy. Podobnie postąpił Ford. Ta wspaniałomyślność biznesmenów nie stała się jednak zjawiskiem na tyle powszechnym, by mogła rozwiązać sprzeczność między siłą nabywczą społeczeństwa i znacznie większą zdolnością gospodarki do produkcji. Potrzebna była przeciwważna siła wobec biznesu, siła pracowników domagających się wyższych płac, siła związków zawodowych. Zrozumiał to później Roosevelt, który doprowadził do ostatecznej legalizacji ruchu zawodowego i wzrostu jego znaczenia, do czegoś w rodzaju (niekoniecznie pisanej) umowy społecznej partnerów. Do tego jednak Hoover wówczas nie dojrzał. Sprzeciwiał się kategorycznie bezpośredniej ingerencji państwa w gospodarkę. Takie było źródło konfliktu tych wielkich postaci i ich ostatecznego zerwania³.

Nowy Ład

Nazwa New Deal może sugerować, że Roosevelt zrealizował jakąś wcześniej wypracowaną i klarownie zarysowaną koncepcję. Takiej jednak nie było. Ani jemu, ani jego współpracownikom nie przyświecała żadna wyraźna koncepcja programowa. Wybornie oddaje to następująca wypowiedź Johna K. Galbraitha: „Obecnie jest już oczywiste, że prezydent Roosevelt nie był przywiązany do żadnego dogmatu poza tym, że wierzył w szeroko pojmowany liberalny kapitalizm. To zaś ułatwiało mu akceptację każdej dobrze uzasadnionej idei, co świetnie wykorzystano. Pierwsze lata New Dealu przypominają holenderskie ciasto zawierające mały prezent dla każdego – ortodoksję budżetową dla wierzących w doktrynę zdrowych finansów, manipulacje pieniężne i kursowe dla entuzjastów monetaryzmu, regulowanie cen dla tych, którzy mocno ucierpieli od deflacji, sporo wątpliwej wartości planowania dla tych, którzy za wiele uczęszczali na seminaria z nauk politycznych” (1957, s. 115).

Niebawem jednak wyłoniło się kilka myśli i działań wzajemnie się uzupełniających. Pierwszy to prekeynesowska (bo „Ogólna teoria zatrudnienia…” Keynesa ukaże się dopiero w 1936 r. i nie od razu zostanie przyswojona przez Amerykanów) koncepcja polityki nakręcania koniunktury przez zwiększanie popytu krajowego. Rząd Roosevelta poszedł w tym kierunku bardzo daleko, chociaż miał przeciwko sobie prawie wszystkie autorytety⁴. Pierwszy krok został uczyniony jeszcze przez Hoovera, który w celu wspomagania podupadających firm powołał rządową agencję kredytową pod nazwą „Reconstruction Finance Corporation” oraz wyposażył ją w znaczne środki z budżetu państwa. Już to oznaczało zerwanie z dotychczasową wiarą Amerykanów, że rząd nie powinien ingerować w samoregulujący się mechanizm rynkowy.

Roosevelt znacznie rozszerzył front walki z kryzysem. Natychmiast po inauguracji swej prezydentury – wykorzystując ustawę o stanie wyjątkowym z okresu pierwszej wojny światowej – zawiesił wszelkie operacje bankowe w całym kraju, co ostudziło panikę. Do przedsięwzięć bardziej długofalowych należało powołanie, na podstawie ustawy „National Industry Recovery Act”, agencji o tej nazwie, NRA. Największym przedsięwzięciem inwestycyjnym NRA była realizacja programu „Tennessee Valley Authority” (TVA), czyli instytucji, która stworzyła i zarządzała całym kompleksem inwestycji z elektrowniami wodnymi na czele, w dorzeczu Tennessee⁵. Doświadczenia z NRA nie były tylko pozytywne. Instytucja ta przejawiała, niestety, nadmierne apetyty biurokratyczne. Ułatwiło to zmasowany atak kół biznesu, który okazał się skuteczny. W 1935 r. Sąd Najwyższy (o podobnych kompetencjach jak nasz Trybunał Konstytucyjny) zawiesił jej działalność, uznając ją (podobnie jak pięć innych ustaw) za niezgodną z konstytucją.

Uchwalając ustawę o „Agricultural Adjustment”, władze przewidziały środki zmierzające do złagodzenia skutków recesji (deflacji) dla rolników, kompensując straty wynikłe z ograniczenia produkcji. Zapoczątkowało to jednak wysoce kosztowne, systematyczne subsydiowanie rolnictwa, które dotrwało do dzisiaj.

W świetle późniejszych doświadczeń polityki antycyklicznej, posługującej się znacznie subtelniejszymi narzędziami monetarno-finansowymi, New Deal, choć pionierski, może się dziś wydawać nazbyt „dyryżystowski”. Wszelako w połowie lat 30. nie było jeszcze dobrych doświadczeń w posługiwaniu się instrumentarium oddziaływania pośredniego. Również w teorii koncepcja tzw. finansów funkcjonalnych została sformułowana przez Abbę Lernera dopiero w latach 40. XX wieku. Ale i w odniesieniu do tego, co później nazwano automatycznymi stabilizatorami, New Deal miał pewne osiągnięcia, chociaż wówczas kierowano się zapewne celami czysto pragmatycznymi. Wprowadzone w 1935 r. ustawą o zabezpieczeniu społecznym („Social Security Act”) zasiłki dla ubogich i bezrobotnych, system emerytalny oraz pomoc matkom samotnie wychowującym dzieci usztywniały (uniezależniały od wahań cyklicznych) sporą część siły nabywczej społeczeństwa, a w formie zasiłków dla bezrobotnych stworzono instytucję działającą w odwrotnym kierunku niż recesja (spadek funduszu płac był częściowo rekompensowany wzrostem funduszu dla bezrobotnych).

Trzecim istotnym składnikiem Nowego Ładu było wprowadzenie wielu przepisów przeciwdziałających monopolizacji gospodarki oraz regulujących giełdę. W latach 30. XX wieku panowało przekonanie, iż z uwagi na swą ogólnikowość stara ustawa Shermana (1890), nieco tylko poprawiona ćwierć wieku później, nie zdawała egzaminu. Poprawka z 1936 r. wprowadzała zakaz różnicowania cen niemających źródeł w zróżnicowaniu kosztów produkcji. Zakazywała też uczestnictwa dyrektorów w organach firm konkurencyjnych, i co ważniejsze, stworzono Federalną Komisję Handlu, której zadaniem miała być kontrola biznesu skierowana przeciw nieuczciwym praktykom. Zwiększała również jawność działania korporacji. Jak dotąd jednak ani ustawy antymonopolowe, ani działania stojących na ich straży instytucji – jak wspomniana Komisja Handlu czy Wydział Antymonopolowego Ministerstwa Sprawiedliwości – nie cieszą się opinią skutecznych. Poddanie więc wielkich korporacji kontroli społecznej wobec niewystarczającej siły kontroli administracyjnej pozostało nadal poważnym i żywo dyskutowanym, czekającym na rozwiązanie problemem.

Zasługą Roosevelta jest również stworzenie, pionierskiej na owe czasy, Komisji Papierów Wartościowych (Securities and Exchange Commission). Zobowiązywała ona wszystkich dyrektorów korporacji do zawiadamiania Komisji w krótkim terminie o każdej operacji na rynku giełdowym, co służyło za podstawę miesięcznych publikacji urzędowych. Publikowane są również takie zakupy papierów wartościowych, w wyniku których dana korporacja lub osoba staje się właścicielem 10% lub więcej wartości akcji danej firmy. Rząd dążył bowiem do uczynienia operacji giełdowych jawnymi, widocznymi „jak ruchy złotych rybek w akwarium”. Tego obrazowego porównania użyje trzy dekady później jeden z angielskich prawników, narzekając, że w Wielkiej Brytanii żaden rząd, lewicowy czy prawicowy, nie odważył się pójść w ślady Roosevelta.

Do równie trwałych osiągnięć Nowego Ładu zalicza się także ustawę o bankach („Banking Act”, 1935), zobowiązującą banki komercyjne do określonych rezerw, a zwłaszcza wprowadzającą rządowe gwarancje depozytów w przypadku bankructwa. Była to doniosła i, jak się okazało, tania innowacja, która walnie przyczyniła się do zwiększenia depozytów, a co za tym idzie również do zwiększenia oszczędności i zdolności kredytowej banków⁶.

W 1938 r. ustanowiono czterdziestogodzinny tydzień pracy, ustawową płacę minimalną (zróżnicowaną w zależności od miejsca pracy) oraz zakaz pracy – poza ściśle określonymi odstępstwami – dzieci poniżej szesnastego roku życia. Lata Nowego Ładu przyniosły także liberalizację ustawodawstwa związkowego. Dla ucha Europejczyka brzmi to niewiarygodnie, ale aż po lata 30. związki zawodowe były w USA otwarcie zwalczane i represjonowane. Wprawdzie już w 1886 r. powstała Amerykańska Federacja Pracy, jednak przez wiele następnych lat traktowano związki pracownicze jako przestępcze zmowy. Wykorzystując wspomnianą wyżej antymonopolową ustawę Shermana, zabraniano ich działalności. W tym kierunku szły orzeczenia Sądu Najwyższego, mające moc obowiązującej wykładni prawa. Częstą praktyką było zmuszanie pracowników do podpisywania tzw. umów szubrawczych (yellow-dog-contracts), czyli zobowiązania, że nie będą oni ani tworzyć związków zawodowych, ani do nich należeć. M.in. dlatego w 1930 r. stopień uzwiązkowienia pracowników wynosił zaledwie 6–7%. Dopiero tzw. ustawa Wagnera z 1935 r. w pełni zalegalizowała związki zawodowe. Powołano wówczas Krajową Radę Stosunków Pracy (National Labor Relations Board), której postanowienia w sprawach zatargów w przedsiębiorstwach były wiążące. Jednakże amerykańskie koła biznesu długo nie pogodziły się z postanowieniami ustawy Wagnera. Podejmowano próby unieważnienia jej przez Sąd Najwyższy jako antykonstytucyjnej. W 1947 r. została ona poważnie ograniczona przez tzw. ustawę Tafta-Hartleya, uchwaloną przez zdominowany przez prorepublikański Kongres. Jak pisze Sławomir Kozłowski: „Ograniczała ona zakres i skuteczność podstawowej broni pracowników, tj. strajków, pikietowania, bojkotów. Między innymi zakazywała ona szeroko pojętych akcji solidarnościowych oraz akcji wtórnych wykraczających poza zakład pracy” (2004, s. 114). Wielu autorów w tej ustawie widzi jedną z głównych przyczyn spadającego stopnia uzwiązkowienia robotników amerykańskich (z ponad jednej trzeciej zatrudnionych do 13% w końcu XX wieku).

Ustawa o zatrudnieniu

Historycy zgodnie podkreślają, iż lata wojny wzmocniły przekonanie o skuteczności i użyteczności interwencji państwa w gospodarkę. Był to skutek dużej sprawności państwa w mobilizacji środków na cele wojenne i – co nie mniej ważne – radykalnego wzrostu etosu solidarności i sprawiedliwości społecznej. Dawała temu wyraz ustawa o zatrudnieniu („Employment Act”) – uważana niekiedy za niemal konstytucyjny akt ustawodawczy USA. Nie sięgała ona wprawdzie tak daleko jak postulowali jej autorzy (Murray i Wagner), którzy chcieli nazwać ustawę „Full Employment Act” i nałożyć na władze obowiązek zagwarantowania pełnego zatrudnienia⁷. Projekt bowiem uzyskał poparcie większości w Senacie, jednak napotkał na silny opór w Izbie Niższej. Nawet jednak ta kompromisowa ustawa była aktem doniosłym. Rząd został zobowiązany do zapewnienia maksimum zatrudnienia, produkcji i siły nabywczej. Wykraczając poza kwestie zatrudnienia, w preambule ustawy podkreślono, że rząd federalny wespół z władzami stanowymi i lokalnymi będą wzmacniać i promować wolną przedsiębiorczość oraz działać na rzecz ogólnego dobrobytu. Proklamowano równocześnie współpracę władz z reprezentantami przemysłu, pracowników najemnych i farmerów.

Przełom polegał więc na tym, iż porzucono powszechne dotąd przekonanie, że sam mechanizm rynkowy, jeśli nie jest psuty lub ograniczony przez interwencję państwa i protekcjonizm celny, doprowadzi do pełnego wykorzystania czynników produkcji, w tym siły roboczej. Odrzucono też tezę, że nie ma kryzysów nadprodukcji, gdyż sam rynek zapewnia wielkość popytu odpowiadającą wielkości podaży. Ustawa ta była pierwszym aktem władz świadomie przyjmujących doktrynę Johna M. Keynesa za podstawę polityki gospodarczej. Przypomnijmy, że polityka Roosevelta opierała się bardziej na pragmatycznej intuicji ekipy rządzącej niż na świadomym wyborze podstaw teoretycznych.

Ciągłość myślenia w tych dwóch okresach polegała głównie na tym, iż aż do lat 50. utrzymywała się silna „psychoza rychłej depresji”. Warto tu przypomnieć, że właśnie w 1946 r. wspomniany już magazyn „Fortune” zwrócił się do 15 tys. menedżerów z pytaniem, czy w perspektywie najbliższych dziesięciu lat liczą się z nadejściem poważnej depresji połączonej z masowym bezrobociem. Aż 58% respondentów odpowiedziało twierdząco, a tylko 28% przecząco⁸.

Na podstawie Ustawy o zatrudnieniu powołano, do dziś działającą, Radę Doradców Ekonomicznych prezydenta. Jej zadaniem miało być opracowywanie corocznego Raportu o zastosowanych środkach zmierzających do stabilizacji gospodarczej i maksimum zatrudnienia oraz projektującego kierunki dalszej polityki gospodarczej. Przygotowany przez Radę Raport, przy współpracy prezydenta i z jego akceptacją, zostaje przezeń przedstawiony (z reguły w końcu stycznia każdego roku) podczas specjalnej sesji parlamentu⁹.

Radę Doradców Ekonomicznych narzucił rządowi, bliższy odczuciom społecznym, Kongres. Prezydent Harry Truman był niechętny idei Rady, opóźniał jej powołanie. W podobny sposób działał niechętny jej szef Treasury (Ministerstwa Skarbu), który zgłaszał kontrpropozycję powołania (podobnego do wiele lat funkcjonującego w Polsce Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów) Komitetu, działającego pod jego przewodnictwem.

Wydaje się, że oprócz przyczyn doktrynalnych (głęboko zakorzenionej koncentracji polityki gospodarczej na równoważeniu budżetu w imię „zdrowych finansów”) powodem takiego postępowania była niechęć do tworzenia, w ramach administracji państwowej, instytucji o szczególnym statusie. Jej działalność zmuszałaby do większej jawności, a więc i skuteczniejszej kontroli społecznej nad działalnością władz. Nie bez wpływu był także znikomy jeszcze wówczas prestiż ekonomistów akademickich¹⁰. Upłynęło kilkanaście lat, zanim postulowana przez ustawę polityka gospodarcza zaczęła być naprawdę potrzebna. Pierwsza dekada powojennych lat charakteryzowała się szeregiem cech szczególnych. Wówczas pełne zatrudnienie „robiło się samo”. Wymuszały je bowiem specyficzne okoliczności. W latach 1947–1952 Stany Zjednoczone pomagały zachodniej Europie w postaci Planu Marshalla. Oznaczało to wzmożony eksport nadwyżki ekonomicznej, niewątpliwie ułatwiający uniknięcie recesji w czasie przestawiania aparatu produkcyjnego z wojennego na pokojowy. Podobnie działały zbrojenia na potrzeby wojny koreańskiej (1950–1953). W dodatku inwestycje tej branży cechowały się tym, że zwiększona produkcja ulegała zniszczeniu na polu bitwy. Odróżniało je to od „zwykłych” inwestycji, które działały pobudzająco na koniunkturę w chwili ich realizacji, ale pogarszały sytuację na rynku, gdy zostały zakończone, gdyż zwiększały wtedy podaż. Zbrojenia są więc lepszym „wynalazkiem” niż ironiczna uwaga Keynesa, że w czasie recesji nawet zakopywanie banknotów w ziemi, by je potem odkopywać, jest lepsze niż bierność. Już od czasu głośnego „kryzysu berlińskiego” w 1948 r. świat powojenny wszedł w długotrwały okres zimnej wojny, a więc i nakręcania koniunktury za pomocą rządowych zamówień zbrojeniowych.

Dopiero druga połowa lat 50. może być uważana za bardziej normalną, m.in. dlatego, że po chwilowej zawierusze w 1956 r. (rewolta węgierska i interwencja sowiecka oraz bliska interwencji ówczesna sytuacja w Polsce, a zwłaszcza konflikt o Kanał Sueski) nastąpiło pewne odprężenie w stosunkach międzynarodowych. Owa „normalność” wyraziła się m.in. w powrocie cykliczności w gospodarce USA – łagodnych wprawdzie, ale jednak recesji powtarzających się co dwa lub trzy lata. M.in. dlatego spadła przeciętna stopa wzrostu PKB (w pięcioleciu poprzedzającym dojście Johna F. Kennedy’ego wyniosła ona zaledwie 2,25%), a bezrobocie osiągnęło w 1960 r. prawie 7%. Co więcej, spadły w tym czasie płace realne.

Pełne zatrudnienie i przyspieszony wzrost

Na tym tle kolejne pięciolecie (1961–1965) przyniosło gospodarce Stanów Zjednoczonych prawdziwy cud gospodarczy, który zresztą miał się już nigdy nie powtórzyć. Oto kilka najbardziej wymownych wskaźników dotyczących tamtych lat:

a) roczna stopa wzrostu wyniosła 4,5%, co oznacza wzrost PKB w ciągu pięciu lat prawie o jedną trzecią;

b) bezrobocie spadło z prawie 7 do poniżej 4%;

c) godzinowa wydajność pracy w przetwórstwie wzrastała 4% rocznie, co przy wolniejszym wzroście kosztów pracy znacznie się przyczyniło do poprawy konkurencyjności przemysłu amerykańskiego;

d) realne płace pracowników przetwórstwa wzrosły o 18%, realny fundusz płac o 30%; mimo to:

– podwoiły się zyski korporacji;

– średnioroczna stopa inflacji artykułów konsumpcyjnych wynosiła 1,3% (w Europie Zachodniej ceny wzrastały wówczas dwa do trzech razy szybciej).

Ten ostatni wynik zaprzeczał powszechnemu przekonaniu, iż sztuczny wzrost koniunktury (o czym za chwilę) musi nieuchronnie prowadzić do inflacji.

Boom gospodarczy sprawił, że radykalnie poprawiła się atmosfera wokół Rady Doradców Ekonomicznych Prezydenta. John F. Kennedy bowiem, po początkowych wahaniach, słuchał Rady i często przemawiał językiem doradców. Jej przewodniczący Walter Heller odnotował następującą relację Kennedy’ego z jego spotkania z Klubem Ekonomicznym (czyli z biznesmenami) w Nowym Jorku: „Zaserwowałem im Keynesa i Hellera i oni to z radością zaakceptowali” (1966, s. 35)¹¹. Ekonomiści wpadli w euforię. Heller pisał z entuzjazmem, że nastał oto czas „nowej ekonomii”, a wraz z nią „wiek ekonomistów”. Oczywiście – ekonomistów opowiadających się za państwowym nakręcaniem koniunktury i przyspieszaniem wzrostu gospodarczego¹².

Odrobina teorii

Jakimi narzędziami posługiwali się ekonomiści i jakie środki zaproponowali oni rządowi Kennedy’ego, a po jego zabójstwie ekipie prezydenta Lyndona Johnsona? Rada wychodziła z przekonania, że przyczynę recesji i zbyt powolnego rozwoju stanowił niedostateczny popyt globalny. Wniosek więc był oczywisty: rząd powinien zwiększać popyt inwestycyjny i (lub) konsumpcyjny. Za najprostszą metodę doradcy uznali zmniejszenie podatków bez redukcji wydatków państwa, co Kennedy przeprowadził w parlamencie. Obniżono podatek dochodowy od osób fizycznych, ułatwiono amortyzację środków trwałych, a także wprowadzono podatkowe ulgi inwestycyjne i oczywiście szereg ułatwień na rynku kredytowym¹³.

Ożywieniu gospodarczemu w owym pięcioleciu towarzyszył wzrost dochodów i wydatków z budżetu państwa, co pozwoliło na znaczne rozszerzenie uprawnień pracowniczych i obywatelskich. Za czasów prezydentury Johna F. Kennedy’ego, a zwłaszcza następcy Lyndona Johnsona, znacznie rozbudowano „welfare state” (państwo opiekuńcze), któremu to pojęciu coraz częściej zaczęto nadawać sens „państwa dobrobytu”.

Pierwszym krokiem legislacyjnym Kennedy’ego o charakterze socjalnym było doprowadzenie do uchwalenia ustawy o rozwoju regionalnym („Area Redevelopment Act”, 1961). Proponując tę ustawę, prezydent wyciągał wnioski ze spostrzeżeń podczas kampanii wyborczej, kiedy to spotkał się w wielu regionach z obszarami biedy. Dzięki nowej ustawie regiony dotknięte biedą i bezrobociem otrzymały od rządu federalnego subwencje i kredyty na inwestycje. Inna ustawa („Manpower Development and Training Act”, 1962) zapewniała środki na szkolenie wywołane koniecznością zmiany kwalifikacji.

Jeszcze przed zabójstwem Kennedy’ego jego ekipa opracowała wiele projektów ustaw, które zostały uchwalone już za czasów następnego prezydenta. M.in. „Civil Rights Act” (1964) zmierzała do zniesienia segregacji rasowej w zatrudnieniu i pracy we wszystkich instytucjach korzystających z funduszów federalnych. Razem zaś z inną ustawą („Economic Opportunity Act”, 1964) zwiększała możliwości pracy dla ludności murzyńskiej (nazywanej od pewnego czasu Afroamerykanami). Stworzono także prawne podstawy dla działalności lokalnych ośrodków zdrowia psychicznego, ośrodków opieki dla ludzi starszych, dla poprawy budownictwa mieszkaniowego. Skutkiem tych wszystkich przedsięwzięć Kennedy’ego i Johnsona był spadek ubóstwa prawie o połowę.

Tendencja do rozszerzania uprawnień obywateli wobec państwa opiekuńczego trwała, acz w skromniejszej skali, również za czasów obu prezydentów republikańskich – Richarda Nixona oraz Geralda Forda. Nixonowska ustawa o dodatkowych dochodach na zabezpieczenie społeczne („Supplemental Security Income Act”, 1972) wprowadzała gwarantowane przez rząd federalny świadczenia minimalne dla osób starych, niewidomych i niepełnosprawnych.

Jakie były teoretyczne podstawy polityki nakręcania koniunktury i przyspieszania wzrostu? Jakimi techniczno-ekonomicznymi narzędziami posługiwali się ówcześni ekonomiści? Największa zmiana polegała na wprowadzeniu całego zespołu pojęć agregatowych, takich jak: dochód narodowy, produkt narodowy brutto, popyt, podaż, inwestycje i oszczędności – wszystko w odniesieniu do całej gospodarki i całego kraju. Do tych kategorii tradycyjna ekonomia neoklasyczna, mocna w analizie mikroekonomicznej, odnosiła się bardzo nieufnie jako do trudno sprawdzalnych abstrakcji.

Do nowych pojęć dopasowano statystykę, tak aby były one policzalne i porównywalne. Może najważniejsze z punktu widzenia polityki gospodarczej były dwa pojęcia: wprowadzone jeszcze w 1931 r. przez Richarda Kahna, a następnie upowszechnione przez Johna M. Keynesa, pojęcie mnożnika oraz wprowadzone przez Artura Okuna pojęcie luki produkcji lub luki PKB. Pierwsze oznaczało miarę wpływu początkowych wydatków państwowych (a także nadwyżki eksportowej) na wzrost zatrudnienia, dochodu narodowego czy produkcji. Np. jeśli inwestycyjne wydatki państwa o 100 USD wywołają wzrost dochodu narodowego o 300 dolarów, to mnożnik wynosi 3.

Równie ważne było drugie pojęcie, wprowadzone przez jednego z doradców Kennedy’ego i Johnsona. Luka PKB to różnica między potencjalnym i rzeczywistym wzrostem produktu krajowego (także dochodu narodowego lub po prostu produkcji). Wzrost potencjalny to ten, który można osiągnąć przy zlikwidowaniu luki, czyli przy pełnym wykorzystaniu aparatu produkcyjnego i pełnym zatrudnieniu.

Perswazyjna siła opracowywanych przez zespół doradców prognoz i zaleceń dla rządu polegała właśnie na tym, że jedne i drugie przedstawiano w precyzyjnym języku ilościowym. Np. ekonometrycy obliczali, iż luka produkcji (PKB) wyniesie 10 miliardów. Doradcy zaś, przy pomocy ekonometryków, mówili: trzeba zwiększyć siłę nabywczą społeczeństwa o taką i taką sumę, o tyle zwiększyć inwestycje, by tę lukę zlikwidować. Każda forma zwiększania siły nabywczej miała swój (oszacowany) mnożnik, odpowiadający stopie jej elastyczności.

Bez wchodzenia w zawiłości teorii, rozumowanie ówczesnej „nowej ekonomii” można sprowadzić do kilku następujących twierdzeń. Od strony materialnej dochód narodowy składa się z dóbr konsumpcyjnych i dóbr inwestycyjnych, czyli D = K + I, zaś od strony pieniężnej – z wydatków konsumpcyjnych i oszczędności, czyli D = K + O. Z obu tych równań wynika, iż inwestycje równają się oszczędnościom, czyli I = O. Cały problem polega jednak na tym, jak się tę równość pojmuje, jaki jest kierunek zależności, co jest zmienną zależną? Czy inwestycje określone są przez wielkość oszczędności, czy też odwrotnie? Zasadnicze twierdzenie Keynesa i Michała Kaleckiego sprowadza się właśnie do tego, że wielkość oszczędności zależy od wielkości dochodu narodowego, ta zaś – od stopy inwestycji dokonanych w przeszłości. Istotną rolę odgrywa tu czasowe opóźnienie. Przekształcenie oszczędności w inwestycje nie jest ani konieczne, ani automatyczne i odbywa się w czasie. Od podjęcia decyzji, do opracowania „biznesplanu”, określenia lokalizacji, zdobycia kredytu i rozpoczęcia inwestycji może upłynąć rok lub dwa. Po drugie, inwestycje mają tę wadę, że jako stymulator koniunktury działają tylko w czasie ich budowy. Gdy ta skończy się, wykonawcy zostają zwolnieni (co ogranicza popyt), a produkcja z nowych inwestycji zwiększa podaż.

Z tego punktu widzenia zwiększanie siły nabywczej konsumentów działa szybciej, bardziej bezpośrednio. Bardzo prosto przedstawia to noblista z 1996 r., William Vickrey. Jeśli wielu klientów rezygnuje z usług fryzjera, to możliwości jego zakupów stają się pomniejszone o oszczędności byłych klientów. Mniejsze też stają się dochody pobliskich sklepów, gdzie zaopatrują się fryzjerzy, a następnie dochody hurtowni. To zaś wpłynie na produkcję. I odwrotnie, częstsze usługi fryzjerskie uruchamiają kumulacyjny proces poprawy koniunktury.

Przenieśmy to na całą gospodarkę, na państwo. Państwo pobudza koniunkturę, gdy zwiększa swe wydatki np. na zbrojenia lub na roboty publiczne. W tym celu zadłuża się finansując zwiększone wydatki z deficytu budżetowego (wypuszcza obligacje albo bank centralny dodrukowuje pieniądze). W wyniku zamówień rządowych (lub bezpośrednich inwestycji państwa) wzrastają: zatrudnienie, produkcja, dochód narodowy. Podobne skutki wywiera obniżenie podatków, ulgi z tytułu nowych inwestycji, przyspieszona amortyzacja. Mnożnikowe działanie wydatków inwestycyjnych i konsumpcyjnych sprawia, iż wzrost dochodów konsumentów i przedsiębiorców oznacza także wzrost dochodów państwa.

Zdaniem Vickreya, zadłużenie krajowe nie powinno być oceniane przez pryzmat dylematu, co lepsze (co jest mniejszym złem)? Zwiększanie deficytu państwa czy wzrost bezrobocia? Deficyt budżetowy, a więc zwiększenie zadłużenia wewnętrznego bynajmniej nie oznacza „życia na koszt przyszłego pokolenia”. Tylko spłata zadłużenia zewnętrznego może oznaczać zubożenie kraju, niekiedy grozić niewypłacalnością. I tylko to zadłużenie można porównywać z zadłużeniem poszczególnego przedsiębiorstwa czy jednostki. Nie należy przenosić na państwo sytuacji małego sklepikarza, który obawia się zadłużenia, gdyż w razie trudności ze spłatą zbankrutuje, a może nawet pójdzie do więzienia. Nie jest też prawdą, że zadłużanie wewnętrzne stanie się ciężarem dla przyszłych generacji, skoro ten dług został wykorzystany do zwiększenia produkcji, z której będzie spłacany. Analogia do poszczególnych jednostek gospodarczych również nie jest dostatecznym argumentem na rzecz polityki zrównoważonego budżetu. Vickrey słusznie wskazuje, że gdyby General Motors, AT&T i gospodarstwa domowe równoważyły swoje budżety tak, jak się to zaleca rządowi, to nie byłoby obligacji korporacji, długu hipotecznego, pożyczek bankowych i oczywiście wytwarzano by znacznie mniej samochodów, telefonów, budowano mniej domów (Vickrey 1996).

Na początku prezydentury Kennedy’ego, latem 1961 r., wybuchł (kolejny) kryzys berliński (przed zbudowaniem muru berlińskiego). Odruchową reakcją Kennedy’ego był zamiar natychmiastowego zwiększenia podatków (o 3 mld USD) na dozbrojenie, mimo istnienia niewykorzystanego aparatu produkcyjnego, czyli luki produkcji. Doradcy zdołali jednak wyperswadować prezydentowi tę decyzję, która na szczęście rychło okazała się zbędna. Zwiększono zbrojenia dzięki lepszemu wykorzystaniu istniejącej rezerwy aparatu produkcyjnego. Powodzenie tej operacji niesłychanie zwiększyło prestiż Rady.

Do antycyklicznej polityki uciekano się już w latach poprzednich, choć na mniejszą skalę. Nowością ekipy doradczej Kennedy’ego było wyjście poza krótkookresową politykę antycykliczną i położenie akcentu na promowanie wzrostu gospodarczego. Druga fala obniżek podatkowych z lat 1962–1964 miała bowiem miejsce już w czasie dużego ożywienia gospodarczego. Oznaczało to wyjście zarówno poza ramy rekomendacji ustawy o zatrudnieniu, jak i zaleceń samego Keynesa, którego teoria i zalecenia praktyczne nie wykraczały poza cykl koniunkturalny (znane jest jego sarkastyczne powiedzenie: w długim okresie wszyscy będziemy martwi). Nowość ta spotkała się z najostrzejszą krytyką rządu oskarżanego o przejawy braku fiskalnej odpowiedzialności (Heller 1966, s. 23). Było to bowiem jaskrawo sprzeczne z koncepcją polityki „zdrowych finansów”, opartą – jak dowodził wcześniej Abba Lerner – na wyjątkowo potężnych i mocno zakorzenionych przesądach.

Pierwszy kryzys interwencjonizmu

Wiele przyczyn złożyło się na porażkę interwencyjnej polityki keynesistów, wśród których tak często podkreślane „przegrzanie” koniunktury było tylko jedną z nich. Inną był przysłowiowy „zawrót głowy” od sukcesów, obniżający zdolność służących władzy ekonomistów do dostrzegania nowych problemów i zagrożeń. Oto jeden przykład. W raporcie Rady Doradców Ekonomicznych z 1968 r. znalazły się słowa świadczące o niewiarygodnej wręcz samoapologii. Oto mamy najdłużej trwający boom gospodarczy. Pozbyliśmy się cyklicznych recesji, które nawiedzały poprzednie pokolenia. Przestały nas nękać spadki i wzrosty. Przestaliśmy się bać automatyzacji, która pozbawi robotników pracy. Zniknęła obawa, że bieda i bezrobocie będą stałymi cechami naszej sceny ekonomicznej. Stworzyliśmy solidne podstawy dla trwałego wzrostu w przyszłości.

Przypominając ów raport, Galbraith (1979b, s. 25–26) ironizuje, że autorzy mieli pecha: wypowiedzieli te słowa akurat wtedy, gdy polityka oparta na keynesowskiej recepcie zaczęła się załamywać. „Przyniosła nie inflację lub bezrobocie, lecz jedno i drugie razem, co miało cechować całe następne dziesięciolecie”. Dodajmy, że wówczas właśnie upowszechnił się nowy termin „slumpflacja”, zlepek łączący znikomy wzrost albo stagnację z inflacją.

Nie można jednak przeoczyć także innego groźnego zjawiska, które dyskredytowało interwencjonizm w oczach społeczeństwa. Chyba nikt, również ci, którzy uważają, że zwiększona interwencja państwa w gospodarkę była warunkiem długotrwałego boomu powojennego, nie przeczy, że interwencjonizm wyzwolił lub przyspieszył korupcjogenny proces zrastania się wielkiego biznesu z władzami politycznymi. Dla historyka biznesu amerykańskiego proces ten, towarzyszący wojnie światowej, a następnie koreańskiej, był widoczny już w połowie lat 50. XX wieku, gdy pisał: „Podatki, kontrakty rządowe i proces legislacyjny uczyniły biznes zależnym od doradztwa wyspecjalizowanych prawników oraz ludzi mających dojście do Waszyngtonu. Byli funkcjonariusze państwowi stali się cennym nabytkiem właśnie w tym charakterze. Człowiek, który odszedł z agencji rządowej, nie tylko wiedział, jak załatwiać sprawy, lecz także miał przyjaciół, którzy nadal pozostawali na posadach rządowych. Dobrze było zatrudnić w korporacji emerytowanego oficera, gdy miało się na oku zawarcie kontraktu na produkcję dla wojska […]. Główne decyzje gospodarcze oraz polityka podatkowa zaczęły być zależne od wydatków rządowych w stopniu niewyobrażalnym przed 1929 r., usuwając w cień dawne przetargi, np. wokół taryf celnych” (Cochran 1955, s. 161–162).

Podobny opis własnych doświadczeń przedstawił były szef Treasury, William Simon. To, o czym pisze, zdarza się nagminnie niemal pod każdą szerokością geograficzną: „W czasie mego urzędowania w charakterze ministra skarbu z niedowierzaniem obserwowałem, jak biznesmeni biegli do rządu podczas każdego kryzysu, błagając o protekcję przeciw konkurencji, której zawdzięczamy tak wysoką efektywność. Oto farmerzy z Teksasu, którzy ucierpieli z powodu suszy i chcieli otrzymać gwarantowaną przez rząd pożyczkę; wielkie spółdzielnie mleczarskie domagające się poparcia dla wyższych cen; przedstawiciele linii lotniczych sprzeciwiający się deregulacji, domagający się zachowania ich monopolu, szefowie wielkich korporacji typu Lockheed, domagający się pomocy z kasy federalnej, by uratować ich przed skutkami niskiej efektywności; bankierzy, np. David Rockefeller, proszący o uratowanie przed upadkiem z powodu błędnych inwestycji, przedstawiciele sieci TV […], np. CBS, walczący o zachowanie regulacji uniemożliwiającej powstanie płatnej telewizji kablowej. Gentelmani ci zawsze deklarowali oddanie systemowi wolnej przedsiębiorczości i opozycję wobec arbitralnej interwencji państwa w życie gospodarcze. Oczywiście, poza ich przypadkiem, który zawsze jest wyjątkowy, a pomyślne załatwienie ich prośby jak najbardziej leży w interesie publicznym” (cyt. za: Galbraith 1979b, s. 107).

W ten sposób powstał, według trafnego określenia prezydenta Dwighta Eisenhowera, „kompleks militarno-przemysłowy” (w domyśle: militarno-biurokratyczno-przemysłowy). Powstaniu tego kompleksu sprzyjał bardzo wysoki stopień koncentracji (zarówno w przemyśle, jak i w usługach), który szczególnie w ostatnim ćwierćwieczu ubiegłego wieku radykalnie wzrósł w wyniku łączenia (mergers, lub wrogiego przejmowania. Stąd często używana nazwa „corporate capitalism”. Również w Polsce dobrze znane są takie giganty, jak General Motors, Ford czy największe banki. Tylko dwie firmy lotnicze – Boeing i McDonnell-Douglas (które się zresztą już połączyły) – produkowały 4/5 samolotów amerykańskich. Również produkcja takich artykułów żywnościowych jak „corn flakes” opanowana jest przez trzy firmy (kontrolujące 90% sprzedaży). Powstaniu wielu z tych gigantów często sprzyjała polityka państwa, zwłaszcza zamówienia zbrojeniowe. Pentagon jest największym nabywcą dóbr i usług w USA. W ciągu wielu ostatnich lat wartość jego zamówień przekraczała 100 mld USD (ponad połowę rocznego dochodu narodowego Polski). Dla przykładu, w 1983 r. tylko dziesięć największych firm-wykonawców otrzymało z tego źródła zamówienia na ponad 40 mld USD (Adams, Brock 1986, s. 330). W zamówieniach wojskowych z natury rzeczy jest duży udział produktów nietypowych, eksperymentalnych. W wielu więc przypadkach nie tylko o zamówieniach, ale i o cenach decydują koneksje lub wręcz korupcja. Nic więc dziwnego, że generałowie emeryci są tak mile widziani w zarządach korporacji. Przywołani wyżej autorzy (1986, s. 339) podają liczby osób przechodzących z pracy w agencjach rządowych związanych z obroną i z NASA do ośmiu korporacji. Wśród nich sam Boeing zatrudnił około 400 osób poprzednio pracujących w agencjach rządowych. Skromniejszy, ale też znaczący był przepływ personelu w odwrotnym kierunku.

To zrastanie się władzy z korporacjami oznacza nie tylko ograniczenie mechanizmów uczciwej konkurencji, lecz także osłabianie państwa, jego zdolności do podejmowania decyzji korzystnych dla całego społeczeństwa. Dominować zaczynają krótkookresowe korzyści dla partykularnych grup interesów.

Już na początku lat 60. niektórzy ekonomiści przedstawiali wzrost wydatków państwa jako najsilniejszą i najbardziej reakcyjną siłę od czasów konstytucji z 1789 r. (Wallis 1963, s. 10). Nieprzypadkowo też, właśnie na początku lat 60. XX wieku, powstała teoria wyborów publicznych („theory of public choice”), tak silnie akcentująca rolę indywidualnych i grupowych interesów polityków (maksymalizujących głównie własne korzyści) w podejmowaniu decyzji publicznych. Dopóki gospodarka rozwijała się szybko, nie traktowano tego procesu zrastania się aparatu korporacji z biurokracją państwową jako nieszczęścia. Atmosfera zmieniła się radykalnie wraz z tzw. kryzysem naftowym (wywołanym zwyżką cen ropy w wyniku powstania i pierwszych postanowień OPEC), a zwłaszcza gdy uzewnętrzniły się oznaki trwałego spowolnienia wzrostu gospodarczego. Zaczął się wówczas zmasowany atak na przerost państwa, wołanie o powrót do wolnej konkurencji.

Reaganomics

Chociaż sama nazwa kompleksu militarno-przemysłowego jasno wskazuje na genezę tych przerostów, główny atak został skierowany przeciwko rzekomej nadopiekuńczości państwa. Za czasów Jimmiego Cartera raczej porządkowano ustawodawstwo z zakresu opiekuńczości, niż je rozszerzano. Już jednak w końcu lat 70. debatę publiczną zdominowała ofensywa wymierzona przeciwko biurokratyzmowi, elefantyzacji państwa, a zwłaszcza przeciw państwu opiekuńczemu. Nowy konserwatyzm kieruje oskarżenia przeciwko państwu opiekuńczemu jako sprawcy osłabienia dynamiki gospodarczej. Na tej fali krytyki, w końcu 1980 r. republikanie odnoszą zdecydowane zwycięstwo wyborcze. Ronald Reagan obejmuje urząd prezydencki pod hasłami zrównoważonego budżetu i zmniejszenia długu publicznego, redukcji podatków dla przedsiębiorców, powrotu do wolnego rynku i wyłącznej odpowiedzialności jednostki za swój los.

Jeden z neokonserwatystów, Norman Podhoretz w następujących słowach przedstawiał ofensywę nowego prezydenta: „W przekonaniu Reagana zatraciliśmy lub zapomnieli o zasadach, dzięki którym staliśmy się najbardziej produktywnym, najlepiej prosperującym, najsilniejszym i cieszącym się największym szacunkiem narodem świata […]. Do tych zasad musimy powrócić, by promować wzrost gospodarczy, zachęcając do inwestycji, przedsiębiorczości, ryzyka i chęci bogacenia się” (cyt. za: Bowles i in. 1990, s. 121). Parodiując przesłanie Reagana i neokonserwatystów, Galbraith wielokrotnie powtarzał, że – ich zdaniem – bogaci nie inwestują, bo mają za mało pieniędzy, a biedni nie pracują, ponieważ mają ich za dużo.

Zmiękczenie ograniczeń budżetowych przedsiębiorstw, rozrost biurokracji, symbioza biznesu z biurokracją – wszystko to było faktem. Wielkim problemem stało się też, spowodowane przez szybki, a niekontrolowany wzrost gospodarczy, ogromne marnotrawstwo surowców, wręcz zagrażające planecie ziemskiej zanieczyszczenie środowiska, które zrodziło nowe ruchy społeczne (Zieloni). Ekonomiści bardziej wyczuleni na problemy społeczne i ekologiczne, także uczeni innych dyscyplin, zaczęli się poważnie zastanawiać nad „Granicami wzrostu” (tytuł pierwszego raportu Klubu Rzymskiego z 1970 r.).

Powstaje jednak pytanie, jakie może być lekarstwo właściwe dla schorzeń, na które wskazywali krytycy. W jaki sposób przeciwdziałać symbiozie władzy politycznej i korporacji. Galbraith, za którym powtórzyliśmy cytat Simona, uważał, że zarówno on, jak i autorzy dwóch przedmów do jego książki, Milton Friedman i Friedrich August von Hayek, są utopistami, łudząc siebie i czytelników, że lekarstwem może być powrót do wolnego rynku. Współczesny kapitalizm jest bowiem zdominowany przez wielkie korporacje, które wolną konkurencję niszczą. W przeciwieństwie do tej koncepcji, Galbraith domagał się rozszerzenia społecznej kontroli nad władzą wielkich korporacji oraz idącej w tym kierunku reformy państwa. Zarówno intelektualnie, jak i politycznie zwyciężył nurt głoszący powrót do wolnego rynku. Dodajmy, że Rada Doradców współdziałała z kolejnymi prezydentami. Nawet za czasów Reagana udział Rady w kształtowaniu polityki pozostał znaczący, choć polityka gospodarcza, a jeszcze bardziej towarzysząca jej ideologia, były zaprzeczeniem Ustawy o zatrudnieniu z 1946 r., a zatem i ustawowej roli Rady¹⁴.

Zmiany, jakie wprowadził Reagan (i George Bush, który kontynuował politykę gospodarczą poprzednika), składają się z pięciu głównych elementów:

1) Ekipa Reagana dokonała daleko idącej deregulacji wielu dziedzin życia gospodarczego, takich zwłaszcza jak energia, transport, bankowość, telekomunikacja. Zresztą deregulację rozpoczęto jeszcze w połowie lat 70. XX wieku, za prezydenta Geralda Forda.

2) Bodajże najwyraźniej została sformułowana i przeprowadzona koncepcja redukcji zakresu i poziomu państwa opiekuńczego. Już w pierwszych latach prezydentury Reagana (1981–1984) dokonano wielu cięć w wydatkach socjalnych. Ograniczono zarówno pomoc socjalną w gotówce, jak i zakres kuponów żywnościowych (food stamps). W rezultacie pomoc, np. dla matek z dwojgiem dzieci, zmalała o ponad jedną czwartą. O ponad połowę zredukowano wydatki rządowe na tanie budownictwo mieszkaniowe. W dodatku w 1987 r. zmieniono charakter tego budownictwa na rzecz budowy noclegowni dla szybko rosnącej liczby bezdomnych. Do dalszej redukcji pomocy społecznej doprowadziło przekazanie wielu jej form władzom stanowym. Te zaś znalazły się pod wielką presją potrzeb na skutek wzrostu ubóstwa i często nie były w stanie wywiązać się z nałożonych obowiązków.

3) Na materialną sytuację rodzin o niższych i średnich dochodach wpłynęły głębokie zmiany w systemie podatkowym. Już w 1981 r. Reagan obniżył podatki, głównie dla bogatych. Do zasadniczych zmian w systemie podatkowym doszło w 1986 r. Reagan wprowadził wówczas w miejsce 14 grup (przedziałów), od 11% do 50% podatku dochodowego osób fizycznych, tylko dwie. Pierwsza grupa – o dochodach poniżej 29 750 USD rocznie – płaciła 15%, a dochody powyżej tej kwoty obciążone były 28% podatkiem. Zrównano także podatki od operacji giełdowych z podatkiem z tytułu pracy. Zwiększona została rola podatków stanowych w związku z przerzuceniem na władze stanowe wielu świadczeń socjalnych. Podatki stanowe są natomiast wyraźnie regresywne. Z badań organizacji społecznej pod nazwą „Citizens for Tax Justice” wynika, iż w 1996 r. małżeństwa o dochodach poniżej 36 000 USD płaciły prawie 16% podatków stanowych, a małżeństwa o najwyższych dochodach (powyżej 404 000 USD) tylko 8,8%. Oczywistym skutkiem obu tych reform podatkowych było przesunięcie dochodów z grup uboższych do bogatszych. Pomimo tych wszystkich cięć wydatków pomoc socjalna pozostała nadal różnorodna i rozbudowana. Jest na ogół nieefektywna i antyegalitarna. Oto jaką konkluzją kończy swe studium Tadeusz Kowalak: „Około połowy wszystkich rodzin amerykańskich otrzymuje jakiś rodzaj pomocy społecznej: czek na pokrycie kosztów leczenia, zapomogę z opieki społecznej, subwencjonowaną pożyczkę rolną, ulgę podatkową czy stypendium. Wbrew potocznym sądom, około dwóch trzecich wydatków z kas publicznych na zabezpieczenie społeczne nie wpływa do kieszeni ludzi ubogich, a w związku z tym nie ma wielkiego wpływu na redystrybucję bogactwa. Ogromnie skomplikowane systemy tych świadczeń dają w rezultacie subsydiowanie wszystkich osób niezależnie od poziomu ich dochodów i to w proporcjach odpowiadających w przybliżeniu wysokości ich dochodów z wyłączeniem wartości otrzymywanych świadczeń z zabezpieczenia społecznego. I tak lekarze otrzymują z systemu Medicaid daleko więcej pieniędzy, aniżeli ich pacjenci ze wszystkich programów zwalczania ubóstwa; właściciele domów otrzymują więcej z Ministerstwa Budownictwa i Rozwoju Miast z tytułu dopłat do czynszów płaconych przez ubogie rodziny, aniżeli otrzymują te rodziny z tytułu wszystkich przysługujących im programów pomocy łącznie” (1996, s. 149–150). Obserwacja ta dotyczy jednak wzajemnej zależności między transferami dokonywanymi przez państwo. Podatki progresywne oraz świadczenia socjalne zmniejszają rozpiętości dochodowe, a podatki regresywne zwiększają je. Łączny rezultat znajduje swój wyraz w ostatecznym („konsumowanym”) podziale dochodów. Zaciera się wtedy fakt, iż nawet w Stanach Zjednoczonych rozbieżność pomiędzy pierwotnymi dochodami ubogich i ich dochodami zwiększonymi przez transfery jest ogromna. Brzmi to wręcz nieprawdopodobnie, ale 20% ludności ubogiej (dolny kwintyl) otrzymuje tylko 0,3% (trzy promile) łącznych dochodów pierwotnych (płace i inne), zaś w wyniku transferów socjalnych wzrastają one ponad dziesięciokrotnie (Wonnacott i in. 1979, s. 668). Jak już wspominaliśmy, redukcje wydatków na pomoc społeczną nie przyniosły spodziewanego zmniejszenia zakresu redystrybucji PKB. Nie tylko z uwagi na wzrost wydatków militarnych nie spadł, lecz wzrósł udział wydatków państwa w PKB. Wynosiły one w 1980 r. 31,8%, a dziesięć lat później – 33,3%. W budżecie państwa bowiem, szybciej niż wyżej wymienione wydatki, rósł udział wydatków na ubezpieczenia emerytalne, a zwłaszcza na coraz bardziej kosztowną służbę zdrowia, chociaż blisko 50 mln mieszkańców Stanów znajduje się poza systemem opieki zdrowotnej. Również w dziedzinie czysto gospodarczej wspomnianej wyżej deregulacji nie należy rozumieć jako równoznacznej z wycofaniem się państwa z gospodarki. W takich dziedzinach jak tranzystory, komputery, informatyka, lasery, satelity, a więc decydujących o współczesnej rewolucji naukowo-technicznej, państwo, jego agendy odgrywały i nadal odgrywają ważną rolę. Wchodzą tu w grę różne środki, takie jak subsydia, bezpośrednie badania na cele wojskowe i cywilne, zakupy i zamówienia Pentagonu, a także daleko idąca ochrona celna (np. przed inwazją ekonomiczną firm i produktów japońskich).

4) Do jasno sformułowanych celów polityki Reagana należał wzrost akumulacji kapitału, do czego miało prowadzić zwiększenie bogactwa grup biznesu. Z tą myślą dokonywano redukcji stawek podatkowych i ulg dla korporacji. Płacą one poniżej jednej czwartej zysków, a ich udział w podatkach budżetu federalnego spadł do 10%. Wiele korporacji, wśród nich takie giganty, jak Boeing, General Electric, Texaco, w ogóle nie płaci podatków, a nawet korzysta z tzw. ujemnej stopy podatkowej. Stopa oszczędności gospodarstw domowych i oszczędności globalnych nie wzrosła, lecz drastycznie zmalała: odzwierciedlając stagnację dochodową dużych grup ludności, wynosiła w 1980 r. 7,8%, a w latach 1988–1992 tylko 4%. Do dramatycznego spadku oszczędzania doszło, jak zobaczymy niżej, za czasów Billa Clintona.

5) Ronald Reagan, podobnie jak Margaret Thatcher, doszedł do władzy pod hasłem zrównoważonego budżetu. Na szczęście dla gospodarki, dla społeczeństwa i dla samego Reagana, nie udało mu się to. Jak wiadomo, krzywa Laffera głosi, że obniżenie podatków nie prowadzi do spadku dochodów, gdyż spadek stopy opodatkowania zostaje zrekompensowany większym strumieniem dochodów ludności i większymi wpływami do budżetu państwa. Uwierzywszy w tę koncepcję, Reagan zaraz na początku swej kadencji znacznie obniżył podatki. Skutek był opłakany, gdyż krok ten nie przyspieszył wzrostu PKB, a przynajmniej nie zadziałał dostatecznie szybko. Zmniejszone zaś dochody podatkowe nie wystarczały na pokrycie tzw. sztywnych wydatków państwa. Reagan okazał się jednak pragmatykiem zdolnym do działania wbrew swojej doktrynie. W konsekwencji, za panowania Reagana i jego następcy deficyt sięgnął 5% PKB, zaś suma zadłużenia krajowego i zagranicznego (ostry deficyt handlu zagranicznego) wzrosła do prawie 5 bilionów USD, czyli o wartość bliską całemu PKB. To głównie dzięki deficytowi budżetowemu gospodarka amerykańska nie tylko zdołała wyjść z recesji przełomu lat 70. i 80. XX wieku, lecz także przeżyła kilka lat względnie wysokiej koniunktury¹⁵. Polityka ekonomiczna Reagana była raczej skutkiem nacisku różnych grup społecznych niż przemyślanej strategii. Wprawdzie Reagan obniżał podatki dla biznesu (nawet w 1986 r., czyli w czasie wysokiej koniunktury), był to chyba jednak nie tyle wyraz dążenia do wzrostu zatrudnienia, ile ogólnej chęci sprzyjania bogatym inwestorom. Bardziej świadomie natomiast dokonało się przesunięcie akcentów od polityki finansowej do pieniężnej, czyli do Federalnej Rezerwy (banku centralnego), dbającej o krótkookresową stabilizację. Na wiele lat zmniejszało to rolę (i prestiż) Rady Doradców Ekonomicznych w polityce makroekonomicznej.

Socjalna i podatkowa polityka Reagana była jednym z najważniejszych, jeśli nie najważniejszym, czynników sprawczych szybkiego wzrostu nierówności dochodowych i majątkowych. Tendencja ta utrzymała się także za czasów prezydentury Billa Clintona.

Koniec powojennego boomu

Stany Zjednoczone w dużym stopniu były motorem powojennego boomu. Wysokiej koniunktury doświadczył wówczas cały świat, czyli zarówno kraje wysoko rozwinięte, jak i rozwijające się. Częściowo dotyczyło to również bloku sowieckiego (krajów „realnego socjalizmu”). Istniały korzystne ramy dla światowego handlu, stworzone u schyłku wojny i zaraz po jej końcu, w postaci regulowanych kursów walutowych, działać zaczęły dwie międzynarodowe organizacje finansowe: Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Eksplozja operacji giełdowych oraz towarzyszący jej szybki wzrost sektora finansowego były w dużej mierze rezultatem porzucenia na początku lat 70. systemu z Bretton Woods. W miejsce regulowanych kursów wymiennych wprowadzono kursy płynne sprzyjające wzrostowi spekulacji. Zmienił się też odpowiednio charakter działalności Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego – te w sposób otwarty stały się teraz (by użyć języka Johna M. Keynesa, który już w 1946 r. przestrzegał przed tym niebezpieczeństwem) „apanażami władz amerykańskich”, narzędziem wymuszania liberalizacji światowego rynku finansowego.

Istniały także wewnętrzne przyczyny załamania się koniunktury gospodarki amerykańskiej, co zaczęło negatywnie wpływać na resztę świata.

Na jedną z przyczyn końca wysokiej koniunktury w Stanach Zjednoczonych wskazują empiryczne badania Sharon J. Erenburg (1994) oraz Davida A. Aschauera (1997a, 1997b) nad zależnością tempa wzrostu gospodarczego od wydatków państwowych na kapitał publiczny, czyli na materialną infrastrukturę gospodarki. Oboje przeciwstawiają się dość powszechnemu przekonaniu, że państwowe wydatki inwestycyjne mają negatywny wpływ (crowding out, na rozmiary inwestycji prywatnych. Przekonanie to nie bierze pod uwagę charakteru publicznych wydatków inwestycyjnych przeznaczonych na materialną infrastrukturę gospodarki, czyli na budowę dróg, mostów, kanałów, zbiorników wodnych, systemów informacyjnych itp. Czasem chodzi tu o klasyczne dobra publiczne, których wytwarzaniem kapitał prywatny nie jest bezpośrednio zainteresowany, ponieważ świadczą usługi nieograniczone odpłatnością, lub też o urządzenia do dóbr publicznych zbliżone (mogą być częściowo odpłatne). Chodzi także o te usługi, których warunki wytwarzania są zbliżone do monopolu naturalnego. Wszystkie te urządzenia zmniejszają koszty (np. transportu lub łączności), czyniąc inwestycje prywatne bardziej opłacalne.

Erenburg obliczyła, że stopa inwestycji w kapitał publiczny (stosunek wydatków publicznych na infrastrukturę materialną do ogólnych wydatków inwestycyjnych) wynosiła w latach 1947–1966 10%, a w latach 1967–1980 spadła do 7%. Spowolniło to wzrost produkcyjności pracy, a w konsekwencji osłabiło skłonność do inwestycji prywatnych. Ucierpiały na tym płace i stopa życiowa.

Zdaniem Erenburg, wniosek z tego faktu jest oczywisty: zaniedbanie infrastruktury miało fatalny wpływ na inwestycje sektora prywatnego, a więc na wzrost gospodarczy oraz na stopę życiową (1994, s. 27). Istnieją więc mocne podstawy, by utrzymywać, iż z czysto ekonomicznego punktu widzenia polityka wycofywania państwa z gospodarki była pyrrusowym zwycięstwem. W konsekwencji prawie o połowę spadła długookresowa stopa wzrostu gospodarczego¹⁶. Bardzo powolny stał się też wzrost produkcyjności pracy.

Wszelako surowa polityka finansowa była tylko jednym z aspektów zmiany polityki gospodarczej, prowadzącej do spadku aktywności. Nietrudno o fakty wskazujące, że również w skali międzynarodowej koła biznesu „zatęskniły” na przełomie lat 60. i 70. do recesji jako „twórczej destrukcji”. Odwołam się tu do dwóch raportów Organizacji Gospodarczej Współpracy i Rozwoju (OECD), w której Stany Zjednoczone od początku odgrywały dużą, jeśli nie decydującą, rolę. W Raporcie sekretarza generalnego tej organizacji pt. „Inflation: the present problem” (1970) postuluje się stabilizację cen jako cel nadrzędny (to give higher priority to price stability). Zaleca się też wyeliminowanie nadwyżki popytu nad podażą oraz akceptację przejściowo niższego poziomu aktywności gospodarczej. Wskazuje się równocześnie na trudność zastosowania takiego lekarstwa ze względu na zmianę stosunku współczesnych społeczeństw do recesji. Mianowicie, gdy w latach 30. recesję traktowano jako swego rodzaju dopust boży, to teraz uznano by ją za rezultat „świadomej polityki rządu”.

Kryzys „naftowy” z 1973 r. można było przedstawiać jako swego rodzaju dopust boży. Parę lat później OECD opublikowała Raport (1977) ze znamienną rekomendacją: lepiej mieć obecnie wyższe bezrobocie po to, by było ono niższe w latach późniejszych. Polityka motywowana doktryną monetarystów świetnie się do tego celu nadawała. Rozpoczyna się okres systematycznego osłabiania związków zawodowych, nadzwyczajnych zmian w systemach podatkowych na rzecz wielkich korporacji, ataku na państwo opiekuńcze, redukcji inwestycji publicznych. Ideologią czy też duchem nowego czasu (Zeitgeist, staje się neoliberalizm, czyli apoteoza skrajnie pojmowanego wolnego rynku. Rozpoczyna się długi okres wzrostu nierówności dochodowych (i majątkowych). Spada udział płac w dochodzie narodowym, wzrasta udział zysków.

Najgłośniejszy w neoliberalnej retoryce, rząd Reagana z jednej strony zmierzał do demontażu państwa opiekuńczego oraz deregulacji, z drugiej – pobudzał wzrost gospodarczy za pomocą klasycznych metod keynesowskich. Gdyby za kryterium przyjąć wielkość deficytu budżetowego, można by nawet powiedzieć, iż Reagan był większym keynesistą niż Kennedy. „Drobna” różnica polegała na tym, że ekipa Kennedy’ego stosowała zalecenia keynesowskie w celu zmniejszania rozpiętości dochodowych (redukcji biedy), natomiast polityka Reagana zmierzała w odwrotnym kierunku. Michael Harrington trafnie określał Reaganomics jako „keynesizm perwersyjny” albo „keynesizm dla bogatych” (1987, s. 96).

Chociaż polityka gospodarcza Reagana–Busha prowadziła do niewielkich tylko zmian w samej organizacji gospodarki, można bronić poglądu, że w czasach Roosevelta–Kennedy’ego–Johnsona z jednej strony, oraz w latach Reagana–Busha – z drugiej, funkcjonowały dwa odmienne systemy ekonomiczne, oparte na odmiennych systemach wartości. Zmiana w systemie wartości była nawet bardziej wyrazista niż instytucjonalno-organizacyjne zmiany w gospodarce tych dwóch okresów.

Clintonomics

Wysoka koniunktura gospodarki amerykańskiej lat 90. wydaje się przeczyć tezie o „końcu powojennego boomu”. Tak jednak nie jest, gdyż przyczyny tej koniunktury (którą niekiedy nazywano nawet „drugim cudem gospodarki amerykańskiej”) okazały się wyjątkowe, trudne do powtórzenia czy naśladowania. Niewiele wskazuje, by amerykański boom pobudzał gospodarkę światową. Na wysoką koniunkturę patrzy się z perspektywy dotkliwej recesji początków nowego wieku, jakiej Ameryka doświadczyła, a za nią niemal cały świat.

Ideologiczne i polityczne zwycięstwo Ronalda Reagana pod hasłem powrotu do źródeł, do kapitalizmu nie „zepsutego” przez welfaryzm, okazało się częściowe i czasowo ograniczone. Manifestację ograniczenia stanowiło spektakularne zwycięstwo Billa Clintona. Był to jednak znacznie bardziej jego osobisty sukces niż partii demokratycznej, którą reprezentował. Wyraziło się to w chwiejnej równowadze sił w parlamencie. Co więcej, już po dwóch latach, jesienią 1994 r. w „półwyborach” do parlamentu, republikanie zdobyli w Kongresie większość, co zdecydowanie ograniczyło pole manewru prezydenta. Niektórzy krytycy Clintona uważają wręcz, że stał się on zakładnikiem republikańskich konserwatystów reprezentujących interesy wielkiego biznesu, mającego oparcie w samej naturze kapitalizmu jako „cywilizacji nierówności”. Nie było więc zaskoczeniem, że pełna zygzaków polityka ekonomiczna Clintona objawiła więcej cech kontynuacji niż znaczącej zmiany.

Dość szybko rozwiały się nadzieje socjalliberałów nostalgicznie wspominających politykę Johna F. Kennedy’ego i Lyndona Johnsona. W czasie kampanii wyborczej wiele ośrodków intelektualnych i naukowych zaangażowało się w poparcie Clintona, a jeszcze bardziej w krytykę reaganizmu. Wyrazem tego zaangażowana była pierwsza ekipa ekonomiczna, składająca się w większości z wybitnych indywidualności. Szefem resortu pracy został Robert Reich, a szefową Rady Doradców Ekonomicznych Laura D’Andrea Tyson. Znalazł się w niej także Alan S. Blinder. Wszystkich łączyła chęć odwrócenia tendencji do wzrostu nierówności, zmniejszenia zasięgu ubóstw, bezrobocia. Reprezentowali umiarkowany keynesizm. Ostatni z wymienionych był także przez pewien czas zastępcą szefa banku centralnego (zwanego w skrócie Fed). Dołączył do nich Joseph Stiglitz, który następnie został przewodniczącym Rady Doradców. Początkowo jako wyjątki w ekipie rządzącej Clintona można było traktować szefa Treasury, Roberta Rubina, finansistę z Wall Street, oraz jego zastępcę, Lawrance’a Sommersa – obu o poglądach skrajnie wolnorynkowych. Szybko się jednak okazało, że to oni, wespół z utrzymanym na dotychczasowym stanowisku szefem Fed, Alanem Greenspanem, określali główne kierunki polityki ekonomicznej.

Natomiast wszyscy wyżej wymienieni (prócz Stiglitza) rozstali się z Clintonem już w czasie pierwszej kadencji prezydenta. Jak można sądzić z wielu ich publikacji, zrobili to ze względu na głębokie rozczarowanie Clintonem¹⁷. Ekipa Clintona poddała się zapoczątkowanemu przez Reagana amokowi deregulacji (Stiglitz 2003). To właśnie stworzyło żyzną glebę dla pęczniejącej bańki giełdowej oraz dla, wprowadzającej w błąd akcjonariuszy i opinię publiczną, „twórczej księgowości”, której symbolem stały się bankructwa i działalność przestępcza takich firm jak Enron, Worldcom, Andersen. Nie powiodło się bowiem nie tylko, obiecywane podczas kampanii wyborczej, odwrócenie silnej tendencji do wzrastania nierówności, ale nawet jej zahamowanie. Znacząca redukcja liczby ubogich oraz spadek bezrobocia, które silniej ujawniły się dopiero podczas drugiej kadencji Clintona, okazały się, w świetle recesji i spowolnienia wzrostu, krótkotrwałe.

Jedyną poważniejszą sprawą, w jaką zaangażowała się intensywnie ekipa Clintona, była próba europeizacji służby zdrowia. Opracowano, pod kierownictwem żony prezydenta, Hilary Clinton, liczący ponad 1000 stron raport wraz z propozycjami reformy. Próba ta została odrzucona przez Kongres i Stany Zjednoczone pozostały nadal wyjątkowym krajem w klubie najbogatszych, mając około 50 mln Amerykanów poza systemem zabezpieczenia zdrowotnego.

Jedyna znacząca reforma, jaką Clinton zdołał przeprowadzić, dotyczyła sfery pomocy socjalnej (welfare). Clinton zapowiadał zniesienie opiekuńczości takiej, jaką znamy (to end welfare as we know it, już w czasie pierwszej kampanii wyborczej. Długo jednak nie było jasne, co miał na myśli. Dopiero w 1996 r. okazało się, że chodzi o największą redukcję opiekuńczości od czasów Roosevelta. Okoliczności są znane. Latem 1996 r. Clinton przystępował do ponownej kampanii wyborczej, mając przeciwko sobie większość Kongresu, także część demokratów. Uznał widocznie, że jedyną receptą na zwycięstwo jest przejęcie podstawowego żądania republikanów.

Przypomnijmy, że w Stanach Zjednoczonych głównym problemem ubóstwa jest kwestia samotnych matek, których liczba szybko wzrasta. W latach 1960–1998 odsetek dzieci poniżej 18 lat wychowywanych przez samotne matki wzrósł z 8 do 23%, a odsetek matek, które nigdy nie były mężatkami, zwiększył się z 0,4 do 9%. Oba zjawiska obejmują przede wszystkim dzieci Afroamerykanek (51% samotnych matek) oraz kobiet hiszpańskojęzycznych (27%). Ich głównie dotyka bieda zmuszająca do korzystania z pomocy socjalnej. Ich też przede wszystkim objęła reforma Clintona, znana pod nazwą „zasiłek dla pracy” (welfare for work albo w skrócie workfare), która sprowadza się do uzależnienia zasiłku od gotowości podjęcia pracy, a zwłaszcza do określenia maksymalnego czasu korzystania z zasiłków przez daną osobę, w zasadzie do pięciu lat. Służyły temu dwie ustawy: „Połączenie osobistej odpowiedzialności z możliwością pracy („Personal Responsibility and Work Opportunity Reconciliation Act”, PRWORA) oraz „Czasowa pomoc dla rodzin w potrzebie” („Temporary Assitance for Needy Families”, TANF).

Administracja Clintona rozszerzyła także ustanowiony przez rząd Geralda Forda tzw. kredyt podatkowy dla osób pracujących, lecz wskutek obciążenia swoich rodzin żyjących w biedzie. Przy niskich zarobkach rodzina może otrzymać z urzędu podatkowego nie tylko zwrot wpłaconego podatku (jeśli ich zarobki podlegają opodatkowaniu), lecz także dodatkowy dochód do ustalonej granicy.

Wprowadzenie reformy zbiegło się w czasie z latami szczytowej koniunktury. Trudno jest więc oddzielić wpływ tej koniunktury na spadek bezrobocia i biedy od skutków reformy. Nie można też bezkrytycznie traktować podawanych danych wskazujących na imponujący spadek do połowy liczby osób pobierających zasiłek jako sukces reformy. Znacznie skromniej spadła liczba dzieci żyjących w ubóstwie. Jak podaje John Micklewright, „ubóstwo dzieci mierzone według kryterium oficjalnego spadło w latach 1993–2000 z 22,7 do 16,2%” (2002, s. 26). Procent ten jest nadal, jak na najbogatszy kraj w świecie, bardzo wysoki i ponadto nie można być pewnym, czy tendencja spadkowa jest stała. Po wtóre, nie wiadomo, co się stanie z tymi matkami (i ich dziećmi), które wyczerpią ów pięcioletni okres prawa do stałego zasiłku. M.in. dlatego oceny reformy Clintona są niekiedy bardzo ostre. Elmar Rieger i Stephan Leibfried (2003) nie mają wątpliwości, iż oznaczała ona zasadniczy odwrót w polityce władz amerykańskich wobec państwa opiekuńczego.

Bill Clinton miał dużo szczęścia, gdyż jego rządy przypadły na okres wyjątkowo długiego cyklu koniunkturalnego, u którego źródeł legło upowszechnienie kilku innowacji składających się na rewolucję informacyjną. Rewolucja ta wiązana z powstaniem tzw. e-economy, czyli „nowej gospodarki”, dojrzewała wcześniej. Jej podstawowe składniki (tranzystory, komputery, Internet, lasery, telekomunikacja, biotechnologie) były – jak już podkreślaliśmy – finansowane przez agendy rządowe (głównie Pentagon i inne z nim związane) przez wiele lat, niektóre przez dziesięciolecia. Clinton doszedł do władzy „w okresie żniw”, ale i bieżąca polityka gospodarcza miała pewien udział w powodzeniu jego kadencji.

Ożywienie gospodarcze czasu pierwszej kadencji Clintona można było uważać za wyraz normalnego przebiegu cykliczności gospodarki kapitalistycznej. Wyjaśnienia szczególnego wymagają lata drugiej kadencji (1996–2000). Był to bowiem czas wyjątkowej euforii inwestycyjnej i konsumpcyjnej zarazem, entuzjazmu, w czasie którego przestano wierzyć w cykliczność. Nowa gospodarka stwarzała złudzenie, że wahania cykliczne zostały przezwyciężone. Wydawały się wskazywać na to nawet wypowiedzi Alana Greenspana, dawniej dość pytyjskiego (tajemniczego) w swych publicznych enuncjacjach. Typowa była jego wypowiedź przed komisją senacką z połowy 1998 r.: „Nasza gospodarka cieszy się fortunnym i szlachetnym cyklem. Dane o wysokim wzroście wydajności poprawiają oczekiwania na rosnące zyski korporacji w przyszłości, co z kolei napędza wzrost cen akcji, a to napędza wydatki, co przyspiesza dynamikę produkcji, zatrudnienia, wydatki na produkcyjne inwestycje” (cyt. za: Brenner 2002, s. 177). Jeszcze w lutym 2000 r. Greenspan wydawał się nad wyraz optymistyczny: przestrzegał wprawdzie, iż cykliczność nie przeszła do historii, równocześnie jednak zapewniał, że władze zdołają recesję przewidzieć i skutecznie jej przeciwdziałać tak, aby nie oznaczało to zejścia z drogi stałego postępu (Brenner 2002, s. 246).

Wprawdzie ta druga manifestacja optymizmu okazała się złudzeniem, ale wyrażona wyżej logika wcześniejszej euforii dobrze odzwierciedla rozdmuchanie giełdowej „bańki mydlanej”. Rozpęd inwestycyjny w najnowszych branżach przeniósł się na resztę gospodarki, a szybujące ceny akcji brane były przez konsumentów i inwestorów za rzeczywiste bogactwo. Nabywcami akcji były zarówno osoby fizyczne, jak i firmy. Zadłużano się więc w sposób bezprecedensowy. W szczytowym momencie zadłużenie przeciętnego gospodarstwa domowego wynosiło 135% rocznego dochodu. Dłużnikami stawały się również firmy, a więc cały sektor prywatny.

Istnieje przekonanie, iż wzrost inwestycji w prostej linii zależy od zwiększenia oszczędności. Boom czasów Clintona jest jednak zaprzeczeniem tego przekonania. W latach 1992–2000 stopa oszczędności sektora prywatnego spadła z dodatniej wynoszącej ponad 5,5% do takiej samej wielkości ujemnej. Czyli suma dezoszczędności wyniosła ponad 1100 mld USD (Brenner 2002, s. 208–209). Zadłużeniu muszą jednak odpowiadać wierzytelności znajdujące się poza USA, czyli za granicą. Wskutek tego USA stały się największym dłużnikiem świata z chronicznie wysokim deficytem handlowym.

Do inflacji cen na rynku finansowym mocno przyczynili się także zagraniczni nabywcy papierów i nieruchomości. Tylko w latach 1996–2000 wyniosły one ponad dwa i pół biliona USD, z czego na bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ) przypadło tylko 900 mld USD. Zwiększyło to własność zagraniczną w tym kraju do 78% wartości rocznego PKB (Brenner 2002, s. 208–209).

Wskutek euforii inwestycyjnej powstał nadmierny aparat produkcyjny. Przeinwestowanie nabrało ogromnych rozmiarów, zwłaszcza w takich branżach, jak komputery, stal, samochody. Przodowała w tym telekomunikacja, której aparat był wykorzystywany w znikomej części. Wskutek tego wzrastać zaczęły jednostkowe koszty produkcji, za czym nie nadążały ceny, spadła więc stopa zysku w sektorze wytwórczym. Możliwe więc, że stąd właśnie przyszło otrzeźwienie, a wraz z nim pęknięcie giełdowej bańki. Jej destrukcyjne skutki zostały zwiększone przez rewelacje o „twórczej księgowości” wielkich korporacji, służącej wprowadzaniu akcjonariuszy i władz w błąd co do ich kondycji finansowej. Bankructwo Enronu, Worldcomu i innych pociągnęło całą gospodarkę w dół. W konsekwencji recesję amerykańską odczuła prawie cała gospodarka światowa.

Trudno więc określić przebieg koniunktury lat 90. jako normalny, dający się powtórzyć w przyszłości. Odbiega on też od obrazu wytwarzanego przez polskie środki masowego przekazu, jakoby prężność gospodarki amerykańskiej lat 90. była rezultatem skromnego zakresu transferów socjalnych oraz elastyczności rynku pracy.

Wzrost nierówności

Konsekwencją wzrastającej siły korporacji oraz polityki rządów Reagana i Busha, a następnie Clintona był szybki wzrost nierówności dochodowych i majątkowych. Piąta, najuboższa część ludności otrzymywała w 1974 r. 4,3% dochodów ogółu ludności, a w 1994 r. już tylko 3,6%. Analogiczne liczby dla najwyższego kwintyla wynosiły odpowiednio: 43,5% oraz 49,1%. Pięć procent najbogatszych zwiększyło w latach 1974–1994 swój udział w dochodach z 16,5% do 21,2%. Najszybciej wzrastały rozpiętości w sferze wynagrodzeń. Jak podaje Paul Krugman (2002), „przeciętna roczna płaca wyrażona w dolarach z 1998 r. wzrosła z 32,5 tys. USD w 1970 r. do 35,9 tys. w 1999 r., czyli o około 10% w ciągu 29 lat! W tym samym czasie wynagrodzenia 100 czołowych prezesów korporacji (CEO) wzrosły z 1,3 mln USD, co stanowiło 39-krotność średniej płacy, do 37,5 mln USD, czyli mocno ponad 1000 razy więcej niż średnia płaca zwykłego pracownika”. Znacznie więcej zarabiają prezesi kilku największych korporacji, np. roczne wynagrodzenie szefa znanej korporacji Walt Disney wyniosło w 1998 r. 575 mln USD, a szefa Citigroup – 167 mln USD. Przy tym podkreśla się, że wysoki i szybko wzrastający poziom apanaży menedżerów nie jest skorelowany z wynikami ekonomicznymi korporacji. Często pierwsze rosną, gdy drugie spadają.

Kolosalnie wzrosła grupa milionerów, w tym także multimiliarderów. Tylko w latach 1980–1989 liczba osób deklarujących dochody powyżej pół miliona dolarów wzrosła ponad dziesięciokrotnie, co było największym przyrostem w historii Stanów Zjednoczonych. 13 tys. najbogatszych rodzin otrzymuje dochody równe 20 mln najuboższych gospodarstw domowych. Aż 45% ludności miało w 1995 r. realne dochody niższe niż 25 lat wcześniej. A do pełniejszego obrazu dodać należy fakt, iż Amerykanie pracują (w przeliczeniu godzin pracy na miesiące) o dwa miesiące dłużej niż Niemcy czy Francuzi, zaś prawo pracy zatrzymało się na poziomie europejskiego z lat 30. XX wieku (Kochan 2000).

Rosnące nierówności dochodowe w jeszcze szybszym tempie zwiększają nierówności bogactwa (własności). Tylko w latach 1983–1989 majątek 1% najbogatszych Amerykanów wzrósł z 31 do 37%. 10% najbogatszych ludzi władało pod koniec ubiegłego wieku 80% nieruchomości niemieszkalnych, 91% majątku przedsiębiorstw, 85% akcji, 94% obligacji¹⁸.

W wyniku tej eksplozji nierówności dochodowych i majątkowych zmienił się charakter społeczeństwa amerykańskiego. Zdaniem Krugmana (2002), „Ameryka lat 50. i 60. była społeczeństwem klasy średniej zarówno realnie, jak i w społecznym odczuciu […]. Codzienne obserwacje świadczyły o całkiem egalitarnym społeczeństwie […]. Okazało się jednak, że takie społeczeństwo było tylko pewną fazą przejściową pomiędzy dawnym mocno spolaryzowanym społeczeństwem i ponowną koncentracją dochodów i majątku”.

Koncentracja bogactwa ma oczywisty wpływ na charakter demokracji. Wielu uczonych amerykańskich uważa, że własność środków produkcji, kapitału oznacza władzę (kontrolę) nad ludźmi, a koncentracja własności znajduje wyraz w skupieniu wpływów politycznych. Reaganowi udało się za pomocą populistycznych sloganów zmienić nastawienie znacznej części społeczeństwa amerykańskiego, obiecując powrót do kapitalizmu nie „zepsutego” przez rzekomą nadopiekuńczość¹⁹. stępiając wrażliwość na fakt, iż współczesne demokracje parlamentarne przesiąknięte są dominacją (władzą) bogatych.

Sprzyjająca bogatym reaganowska polityka podatkowa i redukcji zabezpieczenia społecznego była tylko jednym z czynników szybko rosnących nierówności. W tym samym kierunku działała zagraniczna konkurencja (choć na ogół jej wagę się wyolbrzymia) oraz duża ruchliwość kapitału, a zwłaszcza częsty szantaż korporacji, że żądania wzrostu płac lub innych uprawnień pracowniczych zmuszą firmy do przeniesienia się za granicę. Nie sposób pominąć systematycznego osłabiania związków zawodowych przez rząd i korporacje. Do zróżnicowania dochodów przyczynił się też wzrost sektora usług, a zwłaszcza udział w nim pracy nisko kwalifikowanej, źle płatnej, a często w niepełnym wymiarze i bez uprawnień socjalnych.

Jednym z czynników najbardziej zwiększających rozpiętości dochodowe i majątkowe był spektakularny wzrost kapitału spekulacyjnego, który w bardzo istotny sposób wpłynął na oblicze współczesnego kapitalizmu, najpierw w Stanach Zjednoczonych, a następnie w całym świecie.

Ustrój społeczno-ekonomiczny USA – wzorzec dla innych?

Spójrzmy teraz z najogólniejszej perspektywy na system gospodarczy Stanów Zjednoczonych. Najpierw pewna uwaga terminologiczna. Welfare state znaczyć może dwie różne rzeczy: albo państwo opiekuńcze, albo państwo dobrobytu, zwłaszcza że część ekonomii zwaną welfare economics tłumaczy się jako „ekonomia dobrobytu”. Zajmuje się ona głównie normatywną (postulatywną) teorią maksymalizacji dobrobytu społeczeństwa. Posługując się tym drugim znaczeniem welfare state, można określić system ekonomiczny czasów Roosevelta–Kennedy’ego–Johnsona jako system państwa dobrobytu. Oczywiście nie oznacza to, że już wówczas z dobrobytu korzystało całe społeczeństwo. Znaczne grupy ludzi pozostały nadal w sferze ubóstwa lub na jego granicy. Jednakże deklarowanym celem władzy było zwiększanie dobrobytu ludności drogą pobudzania wzrostu gospodarczego i zmniejszania rozpiętości dochodów. W tym sensie ówczesny system społeczno-ekonomiczny można nazwać spójnym systemem państwa dobrobytu. Spójnym nie tylko z polityką społeczno-gospodarczą, lecz także z wyznawanym przez rządzącą elitę systemem wartości, opierającym się na próbie pogodzenia liberalnego indywidualizmu z takimi wartościami jak solidarność i równość.

W przeciwieństwie do tego, system społeczno-ekonomiczny czasów Reagana–Busha można określić jako niespójne lub konfliktowe państwo opiekuńcze. System nadal pozostaje państwem opiekuńczym choćby dlatego, że zakres redystrybucji ciągle nie jest mniejszy niż np. w latach rządów Kennedy’ego–Johnsona, kiedy termin ten został upowszechniony. A od czasu Reagana jest niespójnym lub konfliktowym, gdyż władza zaczęła zmierzać nie do utrzymania państwa opiekuńczego, lecz do jego demontażu, sprzyjać wzrastaniu nierówności. Dawne poczucie solidarności i sprawiedliwości zostało zastąpione złudzeniem, że właśnie tą drogą – wzrostu nierówności – osiągnie się w bliżej nieokreślonej przyszłości większe bogactwo, a tym samym dobrobyt.

Zmiany wprowadzone przez ekipę rządzącą Clintona są pełne niekonsekwencji. Z jednej strony Clinton chciał, jak wspomniałem, zeuropeizować, czyli upowszechnić, zabezpieczenie zdrowotne, a więc pójść dalej niż wszyscy jego poprzednicy. Z drugiej – w sojuszu z republikanami ograniczył pomoc społeczną, a zmiany w tej dziedzinie trudno uważać za zmierzające wyłącznie do eliminacji nadużyć. Nie udało mu się też odwrócić tendencji do wzrostu nierówności dochodowych i majątkowych, co zarówno on, jak i jego współpracownicy wielokrotnie deklarowali.

W szeroko pojętej polityce zagranicznej, prowadzonej we współdziałaniu z obiema finansowymi instytucjami z Bretton Woods, polityka ekipy Clintona była jednoznaczna. Chodziło o amerykanizację świata współczesnego. O promowanie amerykańskiego systemu społeczno-ekonomicznego oraz o propagowanie amerykańskiego stylu życia. Na początku podkreślono ogromną – wzorcową – rolę USA i ich gospodarki. W okresie bezpośrednio powojennym ze Stanów Zjednoczonych emanował duch solidarności, pomocy i demokracji. Wyrazem tej pierwszej i drugiej była szeroko zakrojona, amerykańska pomoc dla zniszczonej Europy w ramach Planu Marshalla. Pomoc ta była pierwotnie adresowana także do krajów środkowej i wschodniej Europy, na co nie pozwolił ZSRR. Nie chodzi tylko o ogromne wydatki pieniężne, lecz także o pomoc typu logistycznego. „W krajach objętych Planem Marshalla powstały amerykańskie misje doradców ekonomicznych, działaczy związkowych i ekspertów technicznych […], dziesiątki zespołów europejskich administratorów, techników i robotników objeżdżało amerykańskie huty, fabryki samochodów i tekstyliów, by zapoznać się z amerykańskimi metodami produkcji i zarządzania” (Fairlie 1987, s. 56). Zdaniem Fairliego, Amerykanie byli wówczas pełni ufności, hojni i nawet idealistyczni, zdający sobie sprawę z własnego szczęścia i wierzący, że powinni się tym podzielić z innymi. Plan Marshalla zyskał poparcie przytłaczającej większości Amerykanów.

Można się zgodzić z poglądem, że powojenna pomoc zagraniczna samym Amerykanom rozwiązywała wiele problemów (eksport nadwyżki towarów, zatrudnienie wielu specjalistów dotychczas pracujących na potrzeby wojny). Oznaczała też oczywistą promocję amerykańskiego biznesu, jego systemu wartości itp. Najważniejsze jednak było ówczesne zrozumienie, że na współpracy korzystają wszyscy. Że pomoc zagraniczna nie jest – mówiąc językiem teorii gier – grą o sumie zerowej (jeśli jedni wygrywają, to inni muszą przegrać), ale grą o sumie dodatniej.

Stany Zjednoczone przejawiały wówczas wyjątkową wspaniałomyślność w promowaniu nieortodoksyjnych systemów ekonomicznych. Pod ich okupacyjną kuratelą powstały pierwsze fundamenty, tak odmiennych od amerykańskiego, systemów ekonomicznych, jak społeczna gospodarka rynkowa w Niemczech Zachodnich i podobnego charakteru – w Japonii. Systemy te mocno się różniły i różnią od amerykańskiego nastawieniem prospołecznym, zasadami funkcjonowania oraz doktryną.

Wielu autorów wskazuje, że kryła się za tym obawa przed ekspansją komunizmu w Europie i Azji. Trudno temu zaprzeczyć. Wszelako łatwo można sobie wyobrazić odmienną reakcję Amerykanów na ówczesną popularność zarówno partii komunistycznych i socjalistycznych w tych krajach, jak i Związku Radzieckiego. Reakcję konfrontacyjną podobną do tej, jaka zwyciężyła w stosunku do bloku sowieckiego w latach rządów Ronalda Reagana.

W czasach Reagana, Busha seniora i Clintona amerykańskie wzory ustrojowe również promieniowały na świat zewnętrzny. Tym razem jednakże rządy USA promowały the American way of business w sposób znacznie mniej liczący się z odmiennościami kulturowymi różnych krajów i znacznie mniej uwzględniający ich własne doświadczenia z przeszłości.

Były wysoki funkcjonariusz Treasury, profesor z Berkeley, Brad DeLong w następujących słowach opisuje, jak Stany Zjednoczone „narzucały swoją wolę światu”: „Kontynentalnej Europie przykazywano, by wzięła przykład z modelu amerykańskiego i zliberalizowała swoje rynki pracy […]. Japończykom zalecano uspołecznienie strat, jakie narosły w tamtejszym systemie bankowym wskutek pęknięcia bańki spekulacyjnej […]. Wschodnioazjatyckim ‘tygrysom’ nakazywano odejście od niemiecko-japońskiego systemu finansowego i przyjęcie modelu angloamerykańskiego, którego istotę stanowią płynne rynki finansowe” (2002). Joseph Stiglitz (2003) poświęcił temu zagadnieniu wiele uwagi i określa tę dwoistą politykę jako pełną hipokryzji. Sporządza pokaźną listę jej przejawów. Wymieńmy najważniejsze.

1) Kraje rozwijające się przekonywano, by otwarły ich rynki na wszelkie towary importowane, włączając w to najnowocześniejsze wytwory korporacyjnej Ameryki, takie jak usługi finansowe i komputerowe software. Sami jednak – twierdzi Stiglitz – utrzymywaliśmy sztywne bariery handlowe, subsydiowaliśmy farmerów amerykańskich i agrobiznes, zamykając nasz rynek przed rolnikami Trzeciego Świata.

2) Krajom przeżywającym trudności lub recesje zalecano standardową receptę – tnijcie wydatki, chociaż rząd USA rutynowo uciekał się do deficytu budżetowego dla wyjścia z trudności. „Wuj Sam przekształcił się w Doktora Sama, przypisując reszcie świata jedną receptę: Ciąć wydatki budżetowe. Obniżać bariery handlowe. Prywatyzować usługi” (2003, s. 23). USA od lat utrzymują gigantyczną nadwyżkę importu nad eksportem nawet w czasie zrównoważonego budżetu, ale inne kraje przekonywały, że powinny redukować deficyt handlowy.

3) Zawierano porozumienia i kontrakty mające na celu własne trudności i interesy: domagano się od zagranicy, także od niedojrzałych do tego krajów Trzeciego Świata, by otwierano rynki finansowe nawet na kapitał spekulacyjny i futures, choć dobrze wiedziano, jak bardzo mogą one działać destabilizująco. Decydowały jednak interesy Wall Street.

4) W USA Fed troszczyła się nie tylko o stabilne ceny (niską inflację), ale też o wzrost i zatrudnienie (co należy do jej statutowych obowiązków). Natomiast inne kraje przekonywano, by ich banki centralne dbały wyłącznie o stabilne ceny.

5) Uderzająca była zwłaszcza hipokryzja w sprawie systemów emerytalnych. Administracja Clintona broniła w kraju publicznych ubezpieczeń społecznych, sprzeciwiała się ich prywatyzacji, dowodząc, że obecny system jest tani i bezpieczny. Przypominała, że to właśnie dzięki temu systemowi niemal całkowicie wyeliminowano biedę wśród ludzi starych. Natomiast zagranicy zalecano system kapitałowy.

6) „U siebie – pisze Stiglitz – opieraliśmy się przed zmianami prawa o bankructwach, chcąc jakoś chronić dłużników. Natomiast, gdy jakiś kraj popadał w kryzys finansowy, troską USA było, by jak najszybciej zabezpieczyć spłatę długów bankom amerykańskim i zachodnim, nawet jeśli trzeba było dostarczyć dłużnikom wiele miliardów dolarów” (2003, s. 24).

7) Stiglitz wypomina również Stanom Zjednoczonym, że z dużą energią domagają się od krajów rozwijających się przestrzegania własności intelektualnej, zapominając zarazem, że USA same nie respektowały praw autorskich aż do 1891 r.

Stiglitz demaskuje te przejawy hipokryzji. Jest przekonany, iż właśnie te zalecenia i wymuszenia (słynne conditionality, budzą niechęć w świecie do Stanów Zjednoczonych. Konkluduje: „Jeśli promowanie amerykańskiego kapitalizmu było jednym z głównych celów polityki tego kraju, to była to polityka samodestrukcyjna”. Jego zdaniem, pęknięcie giełdowej bańki powinno ożywić debatę nad alternatywnymi wersjami gospodarki rynkowej (2003, s. 279). Przede wszystkim należy przyjąć do wiadomości, że „istnieją inne kraje, które wierzą, że ich system ekonomiczny jest dla nich lepszy. Nawet przy niższych dochodach, mają więcej pracy i więcej stabilności, a dłuższe wakacje i mniejszy stres wyrażają się w dłuższym życiu. Są tam mniejsze nierówności, mniej biedy, mniej przestępstw, i wreszcie mniej ludzi spędza znaczną część życia w więzieniach. Trzeba więc uznać istnienie różnych opcji, opartych na rachunku zalet i wad” (2003, s. 278–279).

Stiglitz koncentruje swą uwagę na „burzliwych” latach 90. XX wieku, zaś George Soros wypowiada walkę ekipie Georga W. Busha. Jeszcze w książce z 2002 r. „George Soros on globalization”, jego krytyka była bezosobowa. Kończy się, utrzymanym w pojednawczym tonie, apelem do władz, by porzuciły militaryzm na rzecz międzynarodowej współpracy w dziele upowszechniania idei społeczeństwa otwartego.

W nowej roli zdeklarowanego opozycjonisty Soros wystąpił w marcu 2003 r., na krótko przed inwazją na Irak. Oto jego nowe credo, „Oczywiście, jestem w zasadniczej opozycji do polityki administracji Busha. I to nie tylko w sprawie Iraku, ale bardziej zasadniczo. Mój obecny sprzeciw jest znacznie dalej idący niż w stosunku do administracji Clintona. Jestem bowiem przekonany, że administracja Busha prowadzi USA i świat w złym kierunku. W przeszłości zwalczałem komunizm, koncentrując moją działalność filantropijną na pomocy społeczeństwom zamkniętym w imperium sowieckim, w ich przejściu do społeczeństwa otwartego. Obecnie doszedłem do wniosku, że walka o globalne społeczeństwo otwarte musi być prowadzona w samych Stanach Zjednoczonych” (2003). To ostatnie stwierdzenie oznacza, że dla Sorosa Stany Zjednoczone oddalają się od idei społeczeństwa otwartego, o co obwinia ekipę Busha, po nazwisku wymieniając także jego najbliższych współpracowników, nie tylko ministra obrony, lecz także generalnego prokuratora.

Istotnie, wiele faktów wydaje się świadczyć o szybko postępującej erozji mitu anglosaskiego systemu społeczno-ekonomicznego, do czego w ogromnej mierze przyczyniła się otwarcie imperialna polityka Georga Busha – juniora.

Bibliografia

Adams Walter, Brock James, (1986), The bigness complex. Industry, labor, and government in the American economy, New York.

Aschauer David, (1997a), Do states optimize? Public capital and economic growth, Jerome Levy Economics Institute working paper nr 189, Annandale-on-Hudson.

Aschauer David, (1997b), Dynamic output and employment effects of public capital, Jerome Levy Economics Institute working paper nr 190, Annandale-on-Hudson.

Bowles Samuel, Gordon David, Weisskopf Thomas, (1990), After the waste land. A democratic economics for the year 2000, New York.

Brenner Robert, (2002), The boom and the bubble. The US in the world economy, London–New York.

Cochran Thomas C., (1955), The American business system. A historical perspective 1900–1955, Cambridge.

DeLong Brad, (2002), Rady dla najlepszego, „Rzeczpospolita”, 3–4 sierpnia.

Erenburg Sharon J., (1994), Linking public capital to economic performance, Public capital: The missing link between investment and economic growth, Economics Public Policy Brief nr 14, Annandale-on-Hudson.

Fairlie Henry, (1987), Plan Marshalla, „Konfrontacje”, nr 5.

Galbraith John K., (1952), American capitalism, the concept of countervailing power, Boston.

Galbraith John K., (1957), Monopoly and the concentration of economic power w: A survey of contemporary economics, ed. by Howard S. Ellis, Homewood.

Galbraith John K., (1979a), Ekonomia a cele społeczne, Warszawa.

Galbraith John K., (1979b), Annals of abiding liberal, Boston.

Harrington Michael, (1987), The next left. The history of a future, New York.

Heller Walter W., (1966), New dimensions of political economy, New York.

Kochan Thomas, (2000), A manifesto for America’s workers, „Financial Times”, 28 sierpnia.

Kowalak Tadeusz, (1996), Problemy społeczne Stanów Zjednoczonych, Warszawa.

Kozłowski Sławomir, (2004), Systemy ekonomiczne. Analiza porównawcza, Lublin.

Krugman Paul, (2002), America revels in a replay of the Gilded Age, „The Times”, 26 października.

Landauer Carl, (1964), Contemporary economic systems. A comparative analysis, Philadelphia.

Marglin Stephen, (1990), Lessons of the golden age. An overview w: The Golden age of capitalism. Reinterpreting the postwar experience, ed. by Stephen Marglin, Juliet Schor, Oxford.

Micklewright John, (2002), Social exclusion and children. A European view for a US debate, CASE paper 51, London.

OECD, (1970), Inflation. The present problem, Paris.

OECD, (1977), Towards full employment and price stability, Paris.

Rieger Elmar, Leibfried Stephan, (2003), Limits to globalization. Welfare states and the world economy, Cambridge.

Sombart Werner, (2004), Dlaczego nie ma socjalizmu w Stanach Zjednoczonych?, Warszawa.

Soros George, (1996), Niepewna przyszłość Europy, „Rzeczpospolita”, 26 września.

Soros George, (1997), Globalne społeczeństwo otwarte, „Rzeczpospolita”, 24–26 grudnia.

Soros George, (2003), America’s role in the world, wykład wygłoszony w Waszyngtonie, w marcu, ksero.

Stiglitz Joseph E., (1998), More instruments and broader goals.Moving toward the post-Washington consensus, wykład wygłoszony 7 stycznia w Helsinkach, tekst dostępny na stronie internetowej: http://www.wider.unu.edu.

Stiglitz Joseph E., (2003), The roaring nineties. A new history of the world’s most prosperous decade, New York.

Vickrey William, (1996), Fifteen fatal fallacies of financial fundamentalism. A disquisition on demand side economics, Columbia University Working Papers Server Project.

Wallis Wilson A., (1963), Neo-mercantilism and the unmet social need-ers w: The new argument in economics. The public versus the private sector, ed. by Helmut Schoeck, James W. Wiggins, New York.

Wonnacott Paul, Wonnacott Ronald, (1979), Economics, New York.