© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: Prof. dr hab. n. med. Janusz Gumprecht

Wydawca: Agnieszka Szlanta

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Anna Gidaszewska

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Hubert Grajczak

Zdjęcia: Maja Sosnowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

ISBN: 978-83-01-24330-2

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.039

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 3w21; faks 22 69 54 288; infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorzy

MGR

Maja Sosnowska

MGR PIELĘGNIARSTWA

Olga Krajniak

PROF. DR HAB. N. MED.

Leszek Czupryniak

Klinika Diabetologii i Chorób Wewnętrznych
Warszawski Uniwersytet Medyczny

Wykaz skrótów

ADI acceptable daily intake – dzienna dopuszczalna dawka

CGM continuous glucose monitoring – ciągłe monitorowanie glikemii

CGMS continuous glucose monitoring system – system ciągłego monitorowania glikemii

DDI daily dose of insulin – dobowa dawka insulin

IBS zespół jelita drażliwego

IF intermittent fasting – post przerywany

IG indeks glikemiczny

IPP inhibitory pompy protonowej

ŁG ładunek glikemiczny

NPH insulina izofanowa, o pośrednim czasie działania

OPI osobista pompa insulinowa

OZT ostre zapalenie trzustki

PFRON Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

PTD Polskie Towarzystwo Diabetologiczne

PZT przewlekłe zapalenie trzustki

TAR time above range – czas utrzymywania się glikemii powyżej zakresu docelowego

TBR time below range – czas utrzymywania się glikemii poniżej zakresu docelowego

TIR time in range – czas utrzymywania się glikemii w przedziale docelowym

WBT wymiennik białkowo-tłuszczowy

WW wymiennik węglowodanowy

Podziękowania

Pragniemy serdecznie podziękować Pacjentkom i Pacjentom za inspirację do napisania tej książki i niezliczone pytania kierowane do nas, a także Pani dr Sally Hammoud i Pani Justynie Michalskiej, Pani Urszuli Kowal oraz Pani Elżbiecie Staszewskiej za wkład merytoryczny oraz cenne rady.

Przedmowa

Jeżeli czytają Państwo ten tekst, to znaczy, że trafiła w Państwa ręce szczególna publikacja. Jest to książka o cukrzycy, ale inna od wszystkich dotychczas powstałych. Nasza trójka autorów na co dzień pracuje z osobami z cukrzycą i każdego dnia jesteśmy zasypywani gradem pytań, od bardzo ogólnych, po bardzo szczegółowe, na które pacjenci nie znajdują nigdzie odpowiedzi. Staramy się wyjaśnić wszystkie wątpliwości, przekazać pacjentom – a jest ich bardzo dużo (prawie 4 mln) i będzie coraz więcej – niezbędną wiedzę, której jest ogrom. Czasami jest ona dla pacjentów zbyt złożona, więc postanowiliśmy przygotować zestaw wyczerpujących, ale i zwięzłych odpowiedzi na (prawie) wszystkie pytania, jakie osoba z cukrzycą może mieć do dietetyczki, edukatora, pielęgniarki i lekarza. Wszystkie pytania zawarte w tej książce pochodzą od pacjentów, usłyszeliśmy je wiele razy i wiemy, jak ważne jest udzielanie na nie pełnych i zrozumiałych odpowiedzi.

Niniejsza publikacja adresowana jest do wszystkich osób żyjących z cukrzycą oraz ich bliskich, opiekunów, członków rodzin i w praktyce do wszystkich zainteresowanych tematyką diabetologiczną od strony praktycznej. Informacje, które przedstawiamy, dotyczą każdego typu cukrzycy i pochodzą one od każdej z autorek i autora – i z tego powodu książka powinna być interesująca dla członków zespołów terapeutycznych pracujących z osobami z cukrzycą, czyli dla lekarzy, pielęgniarek, dietetyków, psychologów itd. Zawarte w niej gotowe odpowiedzi na wiele pytań pacjentów mogą stanowić materiał do wykorzystania w codziennej pracy.

Do opracowania niniejszej publikacji skłonił nas jeszcze jeden fakt – bardzo szybki rozwój diabetologii w ostatnich latach. Żyjemy w okresie rewolucji w diagnostyce i leczeniu cukrzycy – pojawiają się nowe technologie, czyli systemy ciągłego monitorowania glikemii i osobiste pompy insulinowe, w bardzo szybkim tempie przybywa dużo nowych, bardzo skutecznych leków na cukrzycę, takich jak flozyny, analogi GLP-1, nowe insuliny. Zmieniają się szybko poglądy naukowe na zasady żywienia – czy jeść pięć posiłków, czy trzy. Post przerywany pomaga czy szkodzi w cukrzycy? Wszyscy potrzebujemy stałych źródeł nowych i wiarygodnych informacji na temat postępu nauki w cukrzycy; postępu, z którego mogą i powinni korzystać nasi pacjenci. Mamy głęboką nadzieję, że takim źródłem stanie się niniejsza publikacja.

Słowniczek

Białko (w diecie)

To jeden z głównych składników żywności (inaczej makroskładników). Jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Odpowiada za wzrost i regenerację tkanek, w tym gojenie się ran, wspiera układ odpornościowy, a także bierze udział w budowie enzymów, hormonów, mięśni, krwi i umożliwia transport tlenu w organizmie. Jego źródłem są zarówno produkty odzwierzęce (mięso, nabiał, jaja, ryby, owoce morza), jak i roślinne (zboża, rośliny strączkowe, pestki, nasiona, orzechy). Te drugie, choć nie zawierają najczęściej kompletu aminokwasów (podstawowy budulec białka), to umiejętnie połączone ze sobą i wkomponowane w dobrze zbilansowaną dietę wegetariańską lub wegańską mogą stanowić tak samo cenne i kompletne źródło białka. Jeden gram białka dostarcza ok. 4 kcal. Zwiększoną podaż białka zaleca się w sytuacjach szczególnych, takich jak redukcja masy ciała, gdzie pomaga chronić masę mięśniową, utrzymać prawidłowy metabolizm i zwiększyć uczucie sytości po posiłkach. Wyższe zapotrzebowanie na białko występuje także u osób niedożywionych, aktywnie trenujących oraz u pacjentów z przewlekłymi ranami, na przykład w zespole stopy cukrzycowej, aby wspomagać proces gojenia ran. Uwaga, wskazaniem do zmniejszenia podaży białka może być z kolei postępująca niewydolność nerek, która jest jednym z powikłań źle kontrolowanej cukrzycy.

Bolus

To określenie zaczerpnięte z łaciny (= kulka), oznaczające podanie leku w dużej dawce, tak aby uzyskać maksymalny efekt w jak najkrótszym czasie. W diabetologii pojęcie to oznacza dawkę insuliny szybko lub krótko działającej, zazwyczaj tę podawaną przed posiłkiem (tzw. bolus posiłkowy).

Cukier

Hasło to budzi wiele wątpliwości oraz nieporozumień ze względu na jego często błędną interpretację. Cukier to pojęcie wieloznaczne, które może odnosić się zarówno do produktu spożywczego (tzw. cukru stołowego, czyli sacharozy), jak i do grupy związków chemicznych należących do węglowodanów prostych, takich jak monosacharydy (np. glukoza, fruktoza) i disacharydy (np. sacharoza, laktoza) – które w większości przypadków należy ograniczać w zwyczajowej diecie (korzystniej jest bazować na węglowodanach złożonych, w tym błonniku pokarmowym).

Ważne jest zrozumienie, co oznacza to pojęcie, gdy producenci żywności umieszczają je na etykietach produktów spożywczych. Czym innym będzie cukier wymieniony wśród składników, a czym innym będą cukry wymienione w tabeli wartości odżywczych pod węglowodanami. W celu lepszego zrozumienia zagadnienia odsyłamy Cię do pytania nr 13 w książce.

Potocznie, oceniając zawartość cukru w produkcie spożywczym, mamy na myśli węglowodany szybkowchłanialne, czyli mono- i disacharydy, które intensywnie podnoszą glikemię. Mogą one występować naturalnie w produkcie (np. fruktoza w owocach, miodzie) lub być celowo dodawane przez producenta (np. syrop glukozowo-fruktozowy, ekstrakt słodu jęczmiennego, tzw. cukier biały).

Diabetolog vs diabetyk vs dietetyk

Te trzy pojęcia są często mylone, bo brzmią podobnie, ale są to trzy bardzo różne kategorie ludzi:

•  diabetolog = lekarz zajmujący się osobami z cukrzycą, mający specjalizację z diabetologii;

•  diabetyk = osoba z cukrzycą;

•  dietetyk = specjalista od żywienia (nie tylko w cukrzycy).

Dietetyk

To ekspert z zakresu żywienia i żywności, w tym ich wpływu na stan zdrowia człowieka. Zajmuje się m.in. poradnictwem żywieniowym (dla jednostki i ogółu społeczeństwa) – jako działanie profilaktyczne lub część procesu leczenia. Choć zawód ten nadal nie jest w pełni regulowany prawnie (co w naszej opinii powinno zdecydowanie się zmienić), to podlega on m.in. ustawie o niektórych zawodach medycznych. Ważnym aspektem jest to, że świadczenia finansowane ze środków publicznych powinny być udzielane wyłącznie przez osoby z wykształceniem wyższym w tym kierunku, a nie przez absolwentów kursów czy studiów podyplomowych. W związku z dużą odpowiedzialnością zawodową dobrego dietetyka powinna cechować wysoka etyka pracy oraz dbałość o dobro i bezpieczeństwo pacjenta, ciągłe podnoszenie swoich kwalifikacji, a także wysoki poziom wiedzy z zakresu medycyny oraz żywności i żywienia.

Glikemia (potocznie cukier)

To nic innego jak stężenie glukozy (pot. cukru) we krwi w określonym przedziale czasowym. Parametr ten pozwala ocenić wyrównanie gospodarki węglowodanowej organizmu. Określany w jednostce mg/dl.