CHARLOTTE

BRONTË

PROFESOR

przekład:

Katarzyna Malecha

Tytuł oryginału: The Professor

Copyright © 2012, MG

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

ISBN: 978-83-7779-118-9

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Korekta: Michał Borun

Skład: Jacek Antoniuk

www.wydawnictwomg.pl

kontakt@wydawnictwomg.pl

Konwersja do formatu MOBI:

Legimi Sp. z o.o.

Rozdział I

Wprowadzenie

Przeglądając onegdaj swe papiery, znalazłem w biurku poniższą kopię listu, który rok temu wysłałem do dawnego znajomego ze szkoły:

Drogi Charlesie,

Wspominam czasy, gdyśmy byli razem w Eton; żaden z nas nie był, że tak powiem, popularnym typem: Ty byłeś sarkastycznym, spostrzegawczym, błyskotliwym, zimnokrwistym stworzeniem; własnego portretu kreślić nie zamierzam, nie przypominam sobie jednak, by był to portret uderzająco atrakcyjny – nie sądzisz? Nie wiem, jakiż to magnetyzm zwierzęcy sprawił, że lgnęliśmy do siebie; z pewnością nigdy nie żywiłem wobec Ciebie uczuć podobnych do tych, które łączyły Pyladesa i Orestesa, mam też powody, by przypuszczać, że Tyś ze swej strony był równie wolny od jakichkolwiek romantycznych sentymentów w stosunku do mnie. Mimo to po godzinach nauki szkolnej chadzaliśmy stale razem i rozmawiali; rozumieliśmy się, gdy przedmiotem konwersacji byli nasi koledzy bądź nauczyciele, gdy zaś ja poruszałem temat uczucia, napomykałem niejasno o uwielbieniu dla jakiegoś doskonałego czy pięknego obiektu, czy to ożywionego czy nieożywionego, twój sardoniczny chłód mnie nie poruszał. Zarówno wówczas, jak i obecnie odczuwałem swą wyższość w tym względzie.

Dużo czasu upłynęło od ostatniego mego listu do Ciebie, jeszcze więcej zaś, odkądśmy się ostatnio widzieli. Gdy przypadkowo sięgnąłem onegdaj po gazetę z Twojego hrabstwa, oko moje spoczęło na Twym nazwisku. Zacząłem rozmyślać o dawnych czasach; przypominać sobie zdarzenia, które były naszym udziałem, odkądśmy się rozstali; następnie usiadłem i skreśliłem ten list. Nie wiem, co przez ten czas porabiałeś; jeżeli jednak zechcesz posłuchać, dowiesz się, jak świat poigrał sobie ze mną.

Tuż po ukończeniu Eton odbyłem rozmowę z wujami ze strony matki: lordem Tynedale’em i czcigodnym Johnem Seacombe’em. Zapytali, czy nie zechciałbym wstąpić w stan duchowny, wuj-szlachcic zaś zaproponował, że jeśli się zdecyduję, udostępni mi probostwo w Seacombe, którym dysponował; na to mój drugi wuj, pan Seacombe, nadmienił, że po objęciu stanowiska proboszcza w Seacombe-cum-Scaife wolno by mi było uczynić panią domu i głową parafii jedną z mych sześciu kuzynek, a jego córek, których wielce nie lubiłem.

Odmówiłem złożenia ślubów małżeńskich i kapłańskich. Dobry duchowny to rzecz cenna, ja jednakże byłbym bardzo złym duchownym. Jeżeli zaś chodzi o żonę – ach, jakże upiorna jest myśl, że miałbym na całe życie związać się z jedną z kuzynek! Są one bez wątpienia utalentowane i ładne; żaden jednak z ich talentów, żaden z ich uroków nie porusza struny w moim sercu. Pomyśleć, że mógłbym spędzać zimowe wieczory przy kominku w saloniku plebanii w Seacombe sam na sam z jedną z nich, na przykład z tą dużą, ładnie wyrzeźbioną Sarą – nie; w takich okolicznościach byłbym zarówno złym mężem, jak i złym duchownym.

Gdy odrzuciłem propozycje wujów, zapytali mnie, co zamierzam robić, ja zaś odparłem, że się zastanowię. Przypomnieli, że nie mam majątku, ani też widoków na takowy, i po dłuższej chwili lord Tynedale zapytał surowo: „Czy nie myślałeś o tym, by pójść w ślady ojca i zająć się kupiectwem?”. Cóż, myśli takie nie postały nigdy w mojej głowie. Nie sądzę, by mój sposób myślenia czynił ze mnie materiał na dobrego kupca; smak mój i dążenia nie tak się kształtują; jednakże lord Tynedale wypowiedział słowo kupiectwo z takim wyrazem pogardy na twarzy, tak lekceważący sarkazm zabarwił jego głos, że natychmiast podjąłem decyzję. Ojca znałem jedynie z nazwiska, nie lubiłem jednak, gdy nazwisko to wypowiadano z szyderstwem rzuconym mi w twarz. Odpowiedziałem zatem pośpiesznie i serdecznie: „Najlepsze, co mogę zrobić, to podążyć w ślady ojca; tak, zostanę kupcem”. Wujowie nie protestowali; rozstaliśmy się z wrażeniem obopólnej odrazy. Przyglądając się obecnie owej transakcji, stwierdzam, iż miałem całkowitą słuszność, uwalniając się spod jarzma patronatu Tynedale’a, głupcem jednak byłem, że natychmiast przyjąłem na barki inne jarzmo – takie, które mogło się okazać bardziej nieznośne, a którego z pewnością wcześniej nie posmakowałem.

Napisałem natychmiast do Edwarda – znasz Edwarda – mego jedynego brata, starszego ode mnie o lat dziesięć, który ożenił się z córką bogatego właściciela fabryki i posiada obecnie zarówno ową fabrykę, jak i zakład, który przed bankructwem należał do ojca. Wiadomym Ci jest, że ojciec mój, uznawany niegdyś za Krezusa, stracił wszystko na krótko przed śmiercią, matka zaś żyła w nędzy jeszcze sześć miesięcy po nim, nie otrzymawszy pomocy od swych arystokratycznych braci, których obraziła śmiertelnie zawarciem związku z Crimsworthem, fabrykantem z hrabstwa X. U schyłku szóstego miesiąca wydała mnie na świat, następnie opuściła go bez żalu, jak sądzę, ponieważ niewiele było dla niej na tym świecie nadziei czy pociechy.

Krewni mego ojca opiekowali się Edwardem, później zaś mną, aż ukończyłem lat dziewięć. Zdarzyło się w owym czasie, że pojawił się wakat na stanowisku reprezentanta istotnego okręgu w naszym hrabstwie; pan Seacombe postanowił ubiegać się o nie. Stryj Crimsworth, przebiegły kupiec, skorzystał ze sposobności i napisał do kandydata ostry list, w którym utrzymywał, że jeżeli Seacombe i lord Tynedale nie zgodzą się poczynić kroków na rzecz wsparcia osieroconych siostrzeńców, zdemaskuje ich bezlitosne i nikczemne postępowanie wobec siostry i zrobi co w jego mocy, aby obrócić te okoliczności przeciwko panu Seacombe’owi. Zarówno zainteresowany dżentelmen, jak i lord T. dobrze wiedzieli, że Crimsworthowie to ród zdecydowany i pozbawiony skrupułów; zdawali sobie również sprawę z wpływów, które rodzina ta miała w okręgu X; zrobiwszy zatem dobrą minę do złej gry, zgodzili się pokryć koszty mojej edukacji. Posłano mnie do Eton, gdzie spędziłem lat dziesięć – przez ten czas ani razu nie widziałem się z Edwardem. Gdy dorósł, zajął się handlem i wypełniał swe powołanie tak wytrwale, umiejętnie i z takim powodzeniem, że teraz, gdy miał lat trzydzieści, zarabiał krocie. Powiadamiały mnie o tym sporadyczne, krótkie listy, które otrzymywałem od niego jakieś trzy lub cztery razy do roku; wszystkie kończyły się zawsze wyrazem zdecydowanej wrogości wobec rodu Seacombe’ów i skierowanymi do mnie słowami nagany za to, że żyję, jak to ujmował, na utrzymaniu tamtej rodziny. Z początku, w latach chłopięcych, nie rozumiałem dlaczego, skoro nie miałem rodziców, nie powinienem zawdzięczać wykształcenia wujom Tynedale’owi i Seacombe’owi; jednak w miarę dorastania, gdy usłyszałem o rozmiarach zażartej wrogości oraz śmiertelnej nienawiści, jaką przejawiali oni wobec mego ojca, o cierpieniach matki – krótko mówiąc, o całym złu, które ród nasz uczynił – wtedy zacząłem odczuwać wstyd, że przyszło mi żyć w warunkach zależności, toteż powziąłem postanowienie, iż nie przyjmę więcej chleba z rąk, które odmówiły niezbędnej pomocy mej umierającej matce. To właśnie te uczucia powodowały mną, gdym odmówił objęcia beneficjum w Seacombe i wstąpienia w związek z jedną z mych szlachetnie urodzonych kuzynek.

W taki sposób powstał między mną a wujami nieodwracalny rozłam, napisałem zatem do Edwarda: wyłuszczyłem mu, co zaszło i powiadomiłem, że mam zamiar pójść w jego ślady i zostać kupcem. Zapytałem ponadto, czy mógłby dać mi zajęcie. Odpowiedź jego nie wyrażała ani słowa aprobaty dla mego zachowania, oznajmił mi jednak, że jeżeli mam ochotę, mogę przyjechać do hrabstwa X, on zaś „zobaczy, co da się zrobić w kwestii znalezienia dla mnie pracy”. Stłumiłem w sobie wszelkie emocje – nawet komentarz, którym mógłbym w myślach skwitować jego list – spakowałem kufer oraz torbę dywanową i natychmiast udałem się na Północ.

Po trwającej dwa dni podróży (kolej wówczas jeszcze nie istniała) dotarłem pewnego mokrego październikowego popołudnia do miasta X. Zawsze sądziłem, że Edward tam właśnie mieszka, ale popytawszy, dowiedziałem się, że w zadymionej atmosferze Bigben Close usytuowane są jedynie fabryka i magazyn pana Crimswortha; jego rezydencja położona była na wsi, cztery mile stąd.

Późnym wieczorem wylądowałem u bram domostwa, w którym, jak mi powiedziano, mieszkał brat. Podążając w górę aleją, dostrzegłem poprzez igrające o zmierzchu cienie oraz pogłębiające je jeszcze mroczne, ponure mgły, że dom jest duży, a tereny wokół niego dostatecznie rozległe. Przystanąłem na chwilę na trawniku przed domem i oparłszy się plecami o rosnące pośrodku wysokie drzewo, z zainteresowaniem wpatrywałem się w fasadę Crimsworth Hall.

„Edward jest bogaty – pomyślałem. – Podejrzewałem, że nieźle sobie radzi, nie wiedziałem jednak, że jest panem takiej posiadłości”. Przerwawszy wszelkie rozmyślania, domysły, przypuszczenia itd., podszedłem do drzwi frontowych i zadzwoniłem. Otworzył służący, przedstawiłem się, on zaś wziął ode mnie mokry płaszcz i torbę dywanową i zaprowadził do pokoju urządzonego jako biblioteka; na kominku trzaskał jasny ogień, na stole stały zapalone świece; służący oznajmił, że pan nie wrócił jeszcze z miasta, z pewnością jednak zjawi się w domu w ciągu pół godziny.

Zostałem sam, usiadłem więc w stojącym przy kominku miękkim fotelu wyściełanym czerwonym safianem i podczas gdy oczy moje obserwowały płomienie skaczące pośród rozżarzonych węgli oraz popioły opadające co jakiś czas na palenisko, umysł pochłonięty był snuciem domysłów na temat spotkania, które wkrótce miało nastąpić. Pośród wielu wątpliwości, jakie zrodziły się z owych domysłów, jedna rzecz była stosunkowo pewna: nie groziło mi gorzkie rozczarowanie, ochroną przed nim były bowiem niewygórowane oczekiwania. Nie spodziewałem się wylewnych przejawów braterskiej czułości; listy Edwarda nigdy nie pozwoliły mi zrodzić ani pielęgnować tego typu złudzeń. Mimo to jednak, wyczekując jego przyjazdu, byłem podniecony – bardzo podniecony – nie wiem dlaczego; dłoń moja, nieznająca przecież zupełnie uścisku spokrewnionej ręki, zaciskała się teraz, by powstrzymać drżenie, w które wprawić by ją mogła niecierpliwość.

Pomyślałem o wujach; i gdym się zastanawiał, czy żywiona przez Edwarda obojętność będzie równa chłodnej pogardzie, z jaką wujowie zawsze mnie traktowali, usłyszałem, że otwiera się brama prowadząca na aleję: przed domem zaterkotały koła – przyjechał pan Crimsworth; upłynęło parę minut, nastąpiła krótka wymiana zdań ze służącym w hallu, po czym krok jego zbliżył się do drzwi biblioteki – już sam ów krok ogłaszał, że oto idzie pan domu.

Zachowało się w mej pamięci pewne niewyraźne wspomnienie Edwarda takiego, jakim był dziesięć lat temu: wysokiego, żylastego, niedojrzałego młokosa; teraz natomiast, gdy wstałem z fotela i obróciłem się w stronę drzwi biblioteki, ujrzałem przystojnego, silnego mężczyznę o jasnej cerze, solidnej posturze i atletycznych proporcjach; na pierwszy rzut oka dostrzegłem gwałtowność i szorstkość jego obejścia, ujawniające się zarówno w sposobie poruszania, w postawie, w oczach, jak i w ogólnym wyrazie twarzy. Przywitał mnie zwięźle, a w chwili, gdy podaliśmy sobie dłonie, zlustrował mą postać od stóp do głów; usiadł w fotelu wyściełanym safianem i wskazał siedzenie dla mnie.

– Spodziewałem się, że przybędziesz pan do kancelarii w Close – oznajmił; w głosie jego wyczuwało się szorstki ton, prawdopodobnie dlań charakterystyczny; mówił przy tym z gardłowym północnym akcentem, brzmiącym ostro w mych uszach, przyzwyczajonych do srebrzystej wymowy z Południa.

– Właściciel gospody, przy której zatrzymał się dyliżans, skierował mnie tutaj – rzekłem. – Z początku wątpiłem w rzetelność jego informacji, nie wiedziałem bowiem, że posiada pan taką rezydencję.

– Ach, w porządku! – odparł. – Po prostu tkwiłem w kancelarii o pół godziny dłużej, czekając na ciebie, to wszystko. Myślałem, że przybędziesz pan dyliżansem o ósmej.

Wyraziłem żal, że zmuszony był czekać; nie odpowiedział, poruszył jednak ogień w kominku, jakby pragnął zamaskować odruch zniecierpliwienia; następnie przyjrzał mi się znowu.

Odczułem w duchu satysfakcję, że w pierwszej chwili spotkania nie okazałem temu człowiekowi ani krztyny ciepła czy entuzjazmu; że przywitałem się z nim w sposób flegmatyczny, spokojny i opanowany.

– Czyś pan całkiem zerwał z Tynedale’em i Seacombe’em? – zapytał gwałtownie.

– Podejrzewam, że nie będę się z nimi więcej kontaktował; wyobrażam sobie, że moja odmowa zbudowała między nami barierę, która zablokuje wszelkie wzajemne stosunki w przyszłości.

– No cóż – odparł. – Równie dobrze mogę waści przypomnieć już teraz, u zarania naszych stosunków, że „nikt nie może służyć dwóm panom”. Znajomość z lordem Tynedale’em i moja pomoc to rzeczy nie do pogodzenia. – Gdy spojrzał na mnie, podzieliwszy się tym spostrzeżeniem, w oczach jego tliła się nieuzasadniona groźba.

Nie miałem ochoty mu odpowiadać, toteż zadowoliłem się snuciem w duchu spostrzeżeń na temat istniejących różnic w budowie ludzkich umysłów. Nie wiem, jakie wnioski wyciągnął pan Crimsworth z mego milczenia – czy uznał je za przejaw krnąbrności, czy też za dowód na to, że zastraszył mnie swym władczym tonem. Przyjrzał mi się przeciągle groźnym wzrokiem, następnie gwałtownie wstał z fotela.

– Jutro – oznajmił – przedstawię pańskiej uwadze różne inne kwestie; teraz jednak nadeszła pora kolacji i pani Crimsworth już pewnie czeka; idzie pan?

Wymaszerował z pokoju, a ja podążyłem za nim. Przechodząc przez hall, zastanawiałem się, jaka też może być pani Crimsworth. „Czy cechy, które cenię – zastanawiałem się – są jej obce, tak jak obce są Tynedale’owi,

Seacombe’owi, pannom Seacombe… czy też owemu wylewnemu krewniakowi, który w tej chwili maszeruje przede mną? Czy może jest od nich lepszą? Czy rozmawiając z nią, będę mógł ujawnić nieco prawdziwą swą naturę, czy…”. – Tu wszedłem do jadalni, przerwawszy dalsze rozmyślania.

Płonące pod kloszem z matowionego szkła światło lampy ukazało elegancki pokój z dębową boazerią; na stole czekała kolacja; przy kominku stała dama: zdawało się, że oczekuje naszego nadejścia; była młoda, wysoka i zgrabna; suknię miała piękną i modną: tyle dostrzegłem na pierwszy rzut oka. Wymieniła z panem Crimsworthem wesołe pozdrowienie; zbeształa go, na wpół żartobliwie, na wpół z dąsem, za spóźnienie; głos jej (zawsze, oceniając charakter człowieka, biorę pod rozwagę jego głos) był pogodny – wskazywał, jak pomyślałem, na raźne usposobienie. Pan Crimsworth wkrótce przerwał jej ożywione połajanki pocałunkiem – pocałunkiem godnym pana młodego (byli małżeństwem od niespełna roku); do stołu zasiadła w pierwszorzędnym nastroju. Dostrzegłszy mnie, przeprosiła, że nie zauważyła mnie wcześniej, następnie podała mi dłoń, tak jak to panie mają w zwyczaju, gdy przypływ dobrego humoru nastraja je pogodnie wobec wszystkich, nawet wobec osób, które są im w najwyższym stopniu obojętne. Przyjrzawszy się teraz bliżej, zauważyłem, że pani Crimsworth miała ładną cerę, rysy zaś wyraziście zaznaczone, ale przyjemne; włosy jej były rude – zupełnie rude. Dużo z Edwardem rozmawiali, nieustannie się drocząc w żartobliwym tonie; była rozdrażniona, czy też taką udawała, ponieważ mąż pojechał dwukółką zaprzęgniętą w narowistego konia, trywializując tylko jej obawy. Niekiedy zwracała się ze skargą do mnie.

– Panie Williamie, czyż to, co mówi Edward, nie jest absurdalne? Twierdzi on, że będzie powoził Jackiem i żadnym innym koniem, tymczasem ta bestia już dwukrotnie go zrzuciła.

Mówiąc, sepleniła nieco, co nie było niemiłe, lecz dziecinne. Wkrótce zauważyłem również, że jej bynajmniej nie drobne rysy miały wyraz nie tyle dziewczęcy, co dziecinny; w oczach Edwarda owo seplenienie i wyraz twarzy były niewątpliwie czarujące, takimi też wydawałyby się większości mężczyzn, lecz nie mnie. Przypatrzyłem się jej oczom, pragnąc wyczytać w nich oznaki inteligencji, których nie zauważyłem w twarzy i nie usłyszałem podczas rozmowy; były to wesołe, raczej niewielkie oczy; ze źrenic wyzierały na przemian żywiołowość, próżność i kokieteria, na próżno wypatrywałem jednak przebłysku duszy. Nie pochodzę z Orientu; białe szyje, karminowe usta i policzki, pukle jasnych loków nie zadowolą mnie, jeśli brak owej Prometejskiej iskry, która trwać będzie, kiedy róże i lilie przekwitną, a lśniące włosy pokryje siwizna. W słońcu i w dostatku kwiaty są bardzo dobre; a jednak przez ile dni w życiu pada deszcz – ile jest pełnych katastrof listopadów, kiedy domowe ognisko spowiłby chłód, gdyby nie rozświetlał go jasny, wesoły blask umysłu.

Przestudiowałem jasne oblicze pani Crimsworth, a wtedy mimowolne, głębokie westchnięcie skwitowało uczucie zawodu; uznała je za hołd złożony swej urodzie, Edward zaś, wyraźnie dumny ze swej bogatej i pięknej młodej żony, rzucił mi spojrzenie – na wpół pokpiwające, na wpół gniewne.

Odwróciłem się od nich i począłem ze znużeniem rozglądać się po pokoju; wtedy to dostrzegłem dwa obrazy osadzone w dębowej boazerii po obu stronach kominka. Przestałem uczestniczyć w żartobliwej pogawędce, która toczyła się między panem a panią Crimsworth i myśli swe poświęciłem studiowaniu tych obrazów. Były to portrety – damy i dżentelmena, oboje ubrani zgodnie z modą sprzed dwudziestu lat. Dżentelmen skrywał się w cieniu. Nie widziałem go dokładnie. Dama skąpana była w pełnym blasku delikatnie przysłoniętej lampy. Natychmiast ją rozpoznałem; widziałem ten obraz już wcześniej, w dzieciństwie; była to moja matka; obraz ten wraz z towarzyszącym mu drugim portretem były jedynymi pamiątkami, jakie ocalały po wyprzedaży majątku ojca.

Pamiętałem, że twarz z obrazu podobała mi się w dzieciństwie, chociaż nie rozumiałem wówczas dlaczego; obecnie wiedziałem już, jak rzadko można spotkać twarz tego rodzaju i wysoko ceniłem sobie jej wyraz, zamyślony i łagodny zarazem. Poważne szare oczy wywierały na mnie przemożny urok, podobnie jak pewne rysy twarzy, które wskazywały na obecność najszczerszych i najczulszych z uczuć. Żałowałem, że to tylko obraz.

Wkrótce opuściłem państwa Crimsworthów; służący wskazał mi drogę do sypialni; zamknąwszy drzwi mego pokoju, odciąłem się od wszelkich intruzów – zarówno od Ciebie, Charlesie, jak i od wszystkich innych.

Do widzenia, tymczasem,

WILLIAM CRIMSWORTH.

Nigdy nie otrzymałem na ten list odpowiedzi, ponieważ zanim go wysłałem, mój stary przyjaciel przyjął był rządową posadę w jednej z kolonii i był już w drodze na arenę swych urzędowych powinności. Co się później działo z Charlesem, tego nie wiem.

Czas wolny, którym dysponuję, a który zamierzałem przeznaczyć dla niego, poświęcę teraz w dużej mierze publice. Moja opowieść nie jest ani podniecająca, ani tym bardziej cudowna; może ona jednak zainteresować osoby, które zaznawszy trudów powołania, jakiemu i ja się oddałem, odnajdą w mych doświadczeniach odzwierciedlenie swoich własnych przeżyć. Przytoczony powyżej list niech będzie wprowadzeniem. Teraz opowiem, co wydarzyło się dalej.

Rozdział II

Po mglistym wieczorze mego pierwszego zetknięcia z Crimsworth Hall nastąpił wspaniały październikowy poranek. Wstałem wcześnie i przechadzałem się po dużej, przypominającej park łące, która otaczała dom. Wschodzące spoza wzgórz hrabstwa jesienne słońce ukazywało w swym świetle przyjemną krainę; spokojne brązowe lasy urozmaicały rzeźbę pól, z których niedawno zwieziono plony; na powierzchni wijącej się między lasami rzeki odbijał się cokolwiek zimny blask październikowego słońca i nieba; wzdłuż brzegów rzeki wyrosły gęsto wysokie, cylindryczne kominy, wyglądające niemalże jak smukłe okrągłe wieże, które wskazywały na obecność fabryk, na wpół ukrytych pośród drzew; przyjemne dla oka tereny na zboczach wzgórz zajmowały tu i ówdzie posiadłości podobne do Crimsworth Hall; ogólnie rzecz ujmując, krajobraz prezentował się wesoło, ruchliwie, urodzajnie. Para, handel i maszyneria dawno już przegnały zeń wszelką romantyczność, zatarły wrażenie odosobnienia. Pięć mil dalej rozpościerała się między niskimi wzgórzami dolina, w którą wtulone było wspaniałe miasto X. Gęste, utrzymujące się stale opary spowijały zabudowania – tam też znajdował się „Zakład” Edwarda.

Wysiliłem oko, by zbadać bliżej ów widok, wysiliłem umysł, by się nad nim przez chwilę zastanowić, gdy zaś przekonałem się, że nie wywołuje on w mym sercu żadnych przyjemnych uczuć i że nie wzbudza żadnych z nadziei, które powinien żywić mężczyzna na widok otwierającej się przed nim wizji kariery, powiedziałem sobie: „Williamie, buntujesz się przeciwko okolicznościom; jesteś głupcem i nie wiesz, czego pragniesz; wybrałeś zawód kupiecki i kupcem zostaniesz. Spójrz! – perorowałem w myślach – spójrz na ten czarny dym w dolinie i wiedz, że tam właśnie jest twoje miejsce! Nie wolno ci tam marzyć, nie wolno snuć domysłów ani teorii – tam się udasz i tam będziesz pracował!”.

Udzieliwszy sobie takiej nauki, powróciłem do domu. Brat mój był w pokoju śniadaniowym. Przywitałem się z nim opanowany – nie mogłem powitać go wesoło; stał na dywanie plecami do ognia – jak wiele wyczytałem z wyrazu jego oczu, kiedy nasze spojrzenia się spotkały, gdy zbliżyłem się do niego, by powiedzieć „dzień dobry”; jak wiele w tym wyrazie było w sprzeczności z moją naturą!

– Dzień dobry – rzekł oschle i skinął głową, po czym nie tyle chwycił, co porwał ze stołu gazetę i zaczął ją czytać, przywołując na myśl pana, który chwyta się pretekstu, by uniknąć nudnej rozmowy z podwładnym. Dobrze się stało, że postanowiłem wytrzymywać to na razie, w przeciwnym bowiem wypadku zachowanie Edwarda sprawiłoby, że wstręt, który właśnie usiłowałem w sobie zdusić, stałby się nie do zniesienia. Spojrzałem na niego: zlustrowałem jego krzepką postać o solidnych proporcjach; w zwierciadle nad kominkiem dostrzegłem swoje odbicie; zabawiałem się, porównując te dwa wizerunki. Z twarzy przypominałem brata, aczkolwiek nie byłem tak przystojny jak on; rysy moje były mniej regularne; miałem ciemniejsze oczy i szersze czoło, postać natomiast o wiele mniej imponującą – szczuplejszą, bardziej wiotką, nie tak wysoką. Fizycznie Edward o wiele mnie przewyższał; gdyby okazało się, że umysł jego jest równie wybitny jak postać, musiałbym stać się jego niewolnikiem – nie wolno mi bowiem oczekiwać po nim lwiej szczodrobliwości wobec słabszych od siebie; jego zimne, chytre oczy, jego surowe, nieprzystępne zachowanie świadczyły o bezwzględności. Czy umysł mój był zatem na tyle silny, abym potrafił stawić mu czoło? Nie wiedziałem; nigdy jeszcze nie zostałem wystawiony na taką próbę.

Pojawienie się pani Crimsworth odwróciło na chwilę bieg moich myśli. Dobrze wyglądała odziana w biel, a twarz jej i strój jaśniały poranną i młodopanieńską świeżością. Zwróciłem się do niej z pewną dozą swobody, mile widzianej, jak mniemałem, zważywszy na jej beztroską wesołość ubiegłego wieczoru, na co jednak odpowiedziała chłodno i powściągliwie; mąż ją pouczył: nie należy spoufalać się zbytnio z jego kancelistą.

Tuż po śniadaniu pan Crimsworth zawiadomił mnie, iż kazał przyprowadzić dwukółkę do drzwi i spodziewa się, że za pięć minut będę gotów do jazdy z nim do miasta X. Nie kazałem mu czekać; wkrótce pędziliśmy już drogą w zawrotnym tempie. Okazało się, iż zaprzężony koń to owo narowiste zwierzę, co do którego pani Crimsworth wyrażała była poprzedniego wieczoru swe obawy. Raz czy dwa Jack próbował się znarowić, ale energiczne i zdecydowane smagnięcie batem zadane okrutną ręką pana, wkrótce wymogło uległość, a nozdrza Edwarda rozdęły się w wyrazie odniesionego tryumfu; w czasie przejażdżki wcale się do mnie nie odzywał; usta otwierał jedynie po to, aby od czasu do czasu przekląć konia.

Gdy wjechaliśmy do miasta, panowały tam ruch i zgiełk; opuściliśmy czyste ulice, przy których mieściły się domy mieszkalne i sklepy, kościoły i budynki publiczne; opuściliśmy je i znaleźliśmy się w okolicy pełnej fabryk i magazynów; stamtąd przejechaliśmy przez dwie masywne bramy na brukowany plac i oto byliśmy w Bigben Close, przed nami zaś stała fabryka: wypluwała z długiego komina sadzę, a jej grube ceglane mury drżały od ruchu żelaznych trzewi. Robotnicy chodzili w tę i z powrotem; na wóz załadowywano wyroby. Pan Crimsworth rozejrzał się na boki i zdawało się, iż jedno spojrzenie wystarczy, aby pojął, co się dzieje; wysiadł i pozostawiwszy konia oraz dwukółkę pod opieką mężczyzny, który pośpieszył, by przejąć z jego rąk lejce, kazał mi podążyć za sobą do kancelarii. Weszliśmy tam; miejsce to różniło się ogromnie od salonów Crimsworth Hall – było to miejsce dla interesów, z nagą podłogą z drewnianych desek, sejfem, dwoma wysokimi biurkami i taboretami oraz kilkoma krzesłami. Za jednym z biurek siedział człowiek, który zdjął swą kwadratową czapkę, kiedy wszedł pan Crimsworth, by natychmiast znów pogrążyć się w pisaniu, czy też obliczeniach – nie wiem, którą z tych czynności wykonywał.

Pan Crimsworth zdjął płaszcz przeciwdeszczowy i zasiadł przy ogniu, ja zaś nadal stałem w pobliżu paleniska; wkrótce się odezwał:

– Steighton, może pan opuścić pokój; muszę przeprowadzić z tym dżentelmenem pewien interes. Wróci pan, gdy usłyszy dzwonek.

Osobnik zza biurka wstał i wyszedł, zamykając za sobą drzwi. Pan Crimsworth poprawił ogień, następnie skrzyżował ramiona i siedział z zaciśniętymi wargami i zachmurzonym czołem, namyślając się przez chwilę. Nie miałem nic do roboty, toteż przyglądałem mu się – jakże dobrze wyrzeźbione miał rysy! Jakże przystojnym był mężczyzną! Skąd zatem brał się ów wyraz chmurny – owo zacięcie i surowość, odmalowane na czole i we wszystkich jego rysach?

Odwróciwszy się do mnie, odezwał się nagle:

– Przybyłeś pan do hrabstwa, by wyuczyć się na kupca?

– Owszem.

– Zdecydowałeś się pan już zatem w tej kwestii? Proszę natychmiast odpowiedzieć.

– Tak.

– Cóż, nie mam obowiązku ci pomagać, mogę jednak zaoferować pewien wakat, jeśli się pan nadasz. Przyjmę cię na próbę. Co potrafisz? Czy znasz się pan na czymś prócz bezużytecznych bzdetów nauczanych w uniwersytecie – greki, łaciny i tak dalej?

– Studiowałem matematykę.

– Bzdury! Tyle się akurat spodziewałem.

– Potrafię czytać i pisać po francusku i niemiecku.

– Hm! – zamyślił się przez chwilę, po czym otworzył szufladę w najbliższym biurku, wyjął z niej list i wręczył mi go.

– A czy potrafisz przeczytać to? – zapytał.

Był to niemiecki list handlowy – przetłumaczyłem go; trudno było orzec, czy przekład zadowolił Crimswortha; wyraz jego twarzy pozostał niezmieniony.

– Dobrze – odezwał się po chwili – że znasz się pan na czymś pożytecznym, czymś, co być może pozwoli ci opłacić wikt i kwaterunek; skoro znasz pan francuski i niemiecki, przyjmę cię na drugiego kancelistę, zajmiesz się zagraniczną korespondencją kancelarii. Dam ci dobrą pensję – dziewięćdziesiąt funtów rocznie; a teraz – ciągnął, podnosząc głos – usłysz pan raz na zawsze, co mam do powiedzenia o naszych stosunkach i tym podobnych andronach! Traktuję tę sprawę całkowicie serio – wymagam w tym względzie absolutnej powagi; nie zgodzę się na nic innego. To, żeś jest pan moim bratem, nie będzie dla mnie żadnym usprawiedliwieniem; jeżeli uznam, żeś pan głupi, niedbały, roztrzepany, wałkoń, albo że posiadasz pan wady, które szkodzą interesom kancelarii, zwolnię cię jak każdego innego kancelistę. Dziewięćdziesiąt funtów rocznie to ładna pensja i oczekuję, że zapracujesz pan na nią w pełni; pamiętaj też, że w moim zakładzie najważniejsza jest praktyczność – najbardziej odpowiadają mi przedsiębiorcze nawyki, odczucia i idee. Rozumiesz pan?

– Częściowo – odparłem. – Przypuszczam, że chodzi o to, abym zapracował na swą pensję; nie liczył na przychylność z pańskiej strony i nie oczekiwał pomocy ponad to, co zarobię; pasuje mi to doskonale, zgodzę się zatem zostać pańskim kancelistą na takich warunkach.

Odwróciłem się na pięcie i podszedłem do okna; tym razem nie spojrzałem na jego twarz, aby odczytać z niej osąd; nie wiedziałem, co myśli, nie dbałem zresztą o to. Po dłuższej chwili milczenia mówił dalej:

– Spodziewasz się pan, być może, że zamieszkasz w pokojach w Crimsworth Hall i że będziesz jeździł ze mną dwukółką. Chciałbym jednakże, byś pan wiedział, że taki porządek rzeczy byłby mi niewygodny. Lubię mieć w powoziku wolne miejsce na wypadek, gdybym w związku z interesami zapragnął na przykład zaprosić jakiegoś dżentelmena na wieczór do siebie. Poszukasz pan sobie kwatery w mieście.

Odszedłem od okna i powróciłem do kominka.

– Poszukam naturalnie kwaterunku w mieście – odparłem. – Ja również nie chciałbym mieszkać w Crimsworth Hall.

Głos mój był cichy. Zawsze mówię cicho. Mimo to w niebieskich oczach pana Crimswortha tliło się rozdrażnienie; dość dziwny był powzięty przezeń odwet. Odwróciwszy się do mnie, powiedział bez ogródek:

– Jesteś pan, jak mniemam, dość biedny; jak zatem zamierzasz wyżyć do czasu otrzymania kwartalnego wynagrodzenia?

– Dam sobie radę – odparłem.

– Jak zamierzasz wyżyć? – powtórzył głośniej.

– Tak jak będę potrafił, panie Crimsworth.

– Nie waż się pan popaść w długi! To wszystko – odrzekł. – Z tego co wiem, możesz pan mieć kosztowne arystokratyczne nawyki; jeżeli takowe posiadasz, porzuć je; nie toleruję tutaj takich rzeczy i nigdy nie dam ci dodatkowo ani szylinga, bez względu na to, jakie zaciągniesz zobowiązania – pamiętaj pan.

– Tak, panie Crimsworth, przekona się pan, że pamięć mam dobrą.

Nic więcej nie powiedziałem. Uznałem, że nie pora na pertraktacje. Instynktownie czułem, że szaleństwem byłoby często tracić nad sobą panowanie przy kimś takim jak Edward. Powiedziałem sobie: „Umieszczę kielich pod tą kapiącą stróżką; będzie tam stał spokojnie i w bezruchu; gdy się napełni, przeleje się – tymczasem cierpliwości. Pewne są dwie rzeczy. Jestem w stanie wypełniać obowiązki, które nałożył na mnie pan Crimsworth; potrafię sumiennie zapracować na wynagrodzenie, a wynagrodzenie to wystarcza mi do życia. Jeśli zaś chodzi o pozę dumnego, szorstkiego pana, którą brat przybrał wobec mnie, to wina leży po jego stronie, nie po mojej; i czy ta niesprawiedliwość czy jego złe uczucia zawrócą mnie natychmiast z drogi, którą obrałem? Nie; nim z niej zejdę, postąpię przynajmniej na tyle daleko, aby przekonać się, w jakim kierunku zmierza moja kariera. Na razie usiłuję się dopiero przecisnąć przez wejście – przez dość ciasną bramę; końcowy przystanek powinien być dobry”. Gdym tak rozmyślał, pan Crimsworth zadzwonił; wszedł pierwszy kancelista, ów osobnik, którego odprawił był przed naszą rozmową.

– Panie Steighton – rzekł – proszę pokazać panu Williamowi listy z firmy Voss Brothers i dać mu sporządzone po angielsku odpowiedzi; on je przetłumaczy.

Pan Steighton, mężczyzna w wieku lat około trzydziestu pięciu, o twarzy chytrej i ociężałej zarazem, pośpieszył wykonać rozkaz; położył listy na biurku, za którym po chwili usiadłem, by zająć się przekładaniem napisanych po angielsku odpowiedzi na język niemiecki. Tej pierwszej próbie zarobienia na własne utrzymanie towarzyszyło uczucie żywej przyjemności – uczucie niezatrute ani nieosłabione obecnością ciemiężcy, który stał i obserwował mnie przez pewien czas, gdym pisał. Podejrzewałem, że usiłuje poznać mój charakter, mimo to czułem się tak bezpiecznie w obliczu tego badania, jakbym miał na głowie hełm z opuszczoną przyłbicą; przyoblekłem twarz w wyraz pewności, z jaką pokazuje się niekształconemu człowiekowi list napisany greką: widzi on linie, dostrzega litery, ale nie potrafi ich odczytać; moja natura była odmienna od natury brata, a jej oznaki były dla niego jak słowa w nieznanym języku. Wkrótce odwrócił się gwałtownie i opuścił kancelarię; tego dnia wrócił do biura jeszcze dwukrotnie; za każdym razem mieszał i pochłaniał kieliszek brandy z wodą – potrzebne składniki wyjmował z kredensu obok kominka; rzucał okiem na me przekłady – znał zarówno francuski, jak i niemiecki – i ponownie wychodził w milczeniu.

Rozdział III

Służyłem Edwardowi jako drugi kancelista pilnie, punktualnie i wiernie. Obowiązki, które mi powierzono, potrafiłem wykonać i chciałem wykonywać dobrze. Pan Crimsworth uważnie szukał niedociągnięć, lecz nie znajdywał żadnych; kazał mnie również obserwować Timothy’emu Steightonowi, swemu ulubionemu, najważniejszemu pracownikowi. Tim nie krył zdumienia; byłem równie dokładny, jak on, a przy tym szybszy. Pan Crimsworth dowiadywał się, jak żyję, czy nie popadłem w długi – nie, rachunki z właścicielką domu regulowałem zawsze na bieżąco. Wynająłem niewielkie mieszkanko i wykoncypowałem, że opłacę je ze skromnych zasobów w postaci kieszonkowego zaoszczędzonego w Eton; zawsze bowiem obrzydzeniem napawała mą naturę myśl, by prosić o pomoc finansową i wcześnie wyrobiłem w sobie nawyk pełnej wyrzeczeń oszczędności; niezwykle troskliwie gospodarzyłem miesięczną pensją, dzięki czemu uniknąłem później groźby przymusowego zwrócenia się z błaganiem o dodatkową pomoc w nagłej potrzebie. Pamiętam, że wielu nazywało mnie wówczas liczygroszem, ja jednak znajdowałem następujące pocieszenie wobec tych wyrzutów: lepiej być źle zrozumianym dzisiaj, aniżeli odtrąconym w przyszłości. Teraz otrzymałem nagrodę; otrzymałem ją zresztą też wcześniej, kiedy to rozstawałem się z rozgniewanymi wujami, a jeden z nich rzucił na stół przede mną banknot pięciofuntowy, który mogłem tam pozostawić z zapewnieniem, że mam z czego pokryć wydatki związane z podróżą. Pan Crimsworth kazał Timowi sprawdzić, czy moja gospodyni skarży się na mą obyczajność; odpowiedziała, że, jak się jej zdaje, jestem człowiekiem bardzo religijnym i zapytała Tima, czy nie mam zamiaru pewnego dnia zostać duchownym, ponieważ, jak stwierdziła, pomieszkiwali już u niej młodzi wikarzy, których łagodność i opanowanie nie dorównywały moim. Sam Tim był „człowiekiem religijnym”; był zjednoczonym metodystą, co nie przeszkadzało mu (należy o tym wiedzieć) być równocześnie zaprzysięgłym szubrawcem, toteż usłyszawszy o mej pobożności, wyszedł bardzo rad. Obwieścił to panu Crimsworthowi, który nie uczęszczał do żadnego miejsca kultu i nie miał Boga prócz Mammona; przemienił on ową wiadomość w oręż, którym wymierzał atak przeciwko równości mego charakteru. Począł słać pod mym adresem szereg zawoalowanych szyderstw, których sensu początkowo nie rozumiałem, do momentu, gdy gospodyni przypadkiem opowiedziała mi o rozmowie, jaką odbyła z panem Steightonem; to mnie oświeciło; później przychodziłem już do kancelarii przygotowany i potrafiłem przyjmować kolejne porcje bluźnierczych sarkastycznych uwag fabrykanta, gdy znów je we mnie wymierzał, na puklerz nieprzeniknionej obojętności. Wkrótce znużyło go marnowanie amunicji na obstrzał pomnika, nie wyrzucił jednak strzał – po prostu trzymał je cicho w swym kołczanie.

Raz jeden podczas praktyki w kancelarii otrzymałem zaproszenie do Crimsworth Hall; okazją było duże przyjęcie zorganizowane dla uczczenia urodzin pana domu; miał zawsze w zwyczaju zapraszać swych kancelistów na podobne rocznice i nie mógł naturalnie pominąć mnie; trzymano mnie jednak całkowicie na uboczu. Pani Crimsworth, elegancko ubrana w atłasy i koronki, tryskająca młodością i zdrowiem, raczyła okazać mi tylko tyle uwagi, ile zawierało w sobie skinienie z daleka; Crimsworth, rzecz jasna, słowem się do mnie nie odezwał; nie przedstawiono mnie żadnej z licznych młodych dam, które, odziane w srebrzyste obłoki z gazy i muślinu, siedziały w szeregu po przeciwnej stronie długiego, dużego pokoju; prawdę powiedziawszy, byłem dość odosobniony i mogłem jedynie kontemplować piękności z oddali, a gdy owa oślepiająca scena mi się sprzykrzyła – zwrócić uwagę na wzór na dywanie. Na owym dywanie stał pan Crimsworth, z łokciem wspartym o marmurowy gzyms kominka, otoczony grupką prześlicznych dziewcząt, z którymi gawędził wesoło; stojąc tak, spojrzał na mnie: wyglądałem na znużonego, osamotnionego, siedziałem skulony niczym zrozpaczony nauczyciel, czy też guwernantka; był temu rad.

Zaczęły się tańce; przyjemnie byłoby zostać przedstawionym jakiejś sympatycznej i inteligentnej dziewczynie, mieć okazję po temu, aby pokazać, że oto potrafię z przyjemnością odnaleźć się w towarzystwie i sprawić, aby moje towarzystwo było miłe innym – słowem, że nie jestem meblem czy drewnianą kłodą, tylko działającym, myślącym, czującym człowiekiem. Obok mnie prześliznęło się wiele czarujących buź i wdzięcznych postaci, ale to nie moje oczy były adresatem ich uśmiechów, nie moje dłonie podporą dla ich kibici. Odwróciłem się udręczony, opuściłem tancerzy i powędrowałem do wykładanej dębową boazerią jadalni. Z żadną z obecnych w domu istot nie łączyła mnie nić sympatii; poszukałem portretu matki i go odnalazłem. Zdjąłem ze świecznika cienką świecę i uniosłem ją. Wpatrywałem się długo, żarliwie; na widok obrazu serce moje wezbrało. Zauważyłem, że matka przekazała mi wiele ze swych rysów twarzy i jej wyrazu – czoło, oczy, cerę. Skończone piękno nigdy nie zadowoli egoistycznej istoty ludzkiej w tej samej mierze, co wysubtelniona i wyrafinowana własna podobizna; oto powód, dla którego ojcowie z zadowoleniem spoglądają na rysy twarzy córek, na których niejednokrotnie ich własne linie mieszają się korzystnie z łagodną barwą i delikatnym konturem. Zastanawiałem się właśnie, jakie wrażenie obraz ten, dla mnie tak interesujący, wywarłby na bezstronnym widzu, gdy jakiś głos tuż za mną odezwał się tymi słowy:

– Hm! Jest w tej twarzy nieco rozsądku!

Odwróciłem się; u mego boku stał wysoki mężczyzna, młody, choć pewnie jakie pięć lub sześć lat starszy ode mnie… poza tym wygląd jego był zupełnie niepospolity; na razie jednak, jako że nie jestem skłonny odmalowywać szczegółowego portretu, Czytelnik zmuszony będzie zadowolić się zarysem, który właśnie naszkicowałem; tylko tyle bowiem zauważyłem w owej chwili: nie zbadałem koloru jego brwi, ani też oczu; dostrzegłem jego posturę i zarys sylwetki; zauważyłem również jego grymaśny z wyglądu, poddarty nos; obserwacje te, nieliczne i ogólne (z wyjątkiem ostatniej), były wystarczające, pozwoliły mi bowiem go rozpoznać.

– Dobry wieczór, panie Hunsden – wymamrotałem, skłoniwszy się, po czym, jak przystało na nieśmiałka, którym wówczas byłem, zacząłem się wycofywać – dlaczegóż to? Po prostu dlatego, że pan Hunsden był przemysłowcem, fabrykantem, ja zaś byłem zaledwie kancelistą, a instynkt mój nakazywał trzymać się z dala od stojących wyżej ode mnie. Często widywałem Hunsdena na Bigben Close, gdzie pojawiał się niemal co tydzień, by prowadzić interesy z panem Crimsworthem, nigdy jednak z nim nie rozmawiałem, on też nigdy nie przemówił do mnie; mimowolnie żywiłem do niego swoistą urazę, ponieważ niejednokrotnie był niemym świadkiem obelg, jakimi obrzucał mnie Edward. Byłem przekonany, że mógł mnie jedynie uważać za bojaźliwego niewolnika, toteż postanowiłem go unikać i wystrzegać się rozmów z nim.

– Dokąd się pan wybiera? – zapytał, gdy prześliznąłem się bokiem. Zauważyłem już, że pan Hunsden lubował się w obcesowych wypowiedziach i przewrotnie powiedziałem sobie: „Uważa, że może mówić do biednego kancelisty, jak mu się żywnie podoba; tymczasem być może moje usposobienie nie jest tak uległe, jak on sądzi i taka nieokrzesana swoboda ani trochę mi nie odpowiada”.

Odpowiedziałem w sposób błahy, raczej obojętnie niż uprzejmie i jąłem się dalej wycofywać. On tymczasem spokojnie zasadził się na mej drodze.

– Proszę tu chwilę zostać – rzekł. – W sali balowej jest tak gorąco; pan zresztą przecie nie tańczy; nie miał pan dziś wieczór partnerki.

Miał słuszność, a gdy przemówił, jego spojrzenie, ton głosu i obejście nie były mi przykre; zjednał sobie moją amour-propre[1]; nie zwrócił się do mnie z łaski, ale dlatego, że udawszy się do chłodnej jadalni, aby się nieco orzeźwić, pragnął teraz z kimś porozmawiać dla tymczasowej rozrywki. Nie znoszę, gdy kto zwraca się do mnie tonem łaski, ale raczej lubię być usłużnym; zostałem.

– To dobry obraz – mówił dalej, wracając do portretu.

– Czy uznałby pan tę twarz za ładną? – zapytałem.

– Ładną! Nie; jakże może ona uchodzić za ładną, z głęboko osadzonymi oczami i zapadniętymi policzkami? Jest to jednak twarz osobliwa; wydaje się myśląca. Można by z tą kobietą pogawędzić, gdyby nadal żyła, nie tylko na temat sukien, towarzyskich wizyt i komplementów.

Zgodziłem się z nim w duchu, ale nic nie powiedziałem. Mówił dalej:

– Nie żebym darzył podziwem tego rodzaju głowę; brak jej siły i charakteru; zbyt wiele jest w tych ustach czu-łoś-ci (tak właśnie to wymówił, wykrzywiając równocześnie wargi), w dodatku na czole tym wypisano „arystokrata”, jest on także obecny w postawie; a ja nienawidzę waszych arystokratów.

– Uważa pan zatem, panie Hunsden, że pochodzenie szlacheckie można wyczytać w charakterystycznej rzeźbie kształtów i rysów?

– Niech diabli wezmą szlacheckie pochodzenie! Czy kto wątpi, że wasi lordzikowie mają swą „charakterystyczną rzeźbę kształtów i rysów”, tak jak nasi kupcy z hrabstwa mają swoją? Ale która rzeźba jest lepsza? Z pewnością nie lordowska. Co się zaś tyczy ich kobiet, tu sprawa ma się nieco inaczej: dbają one o swe piękno od dzieciństwa i poprzez troskę oraz ćwiczenie mogą osiągnąć w tym względzie pewien stopień doskonałości, zupełnie jak orientalne odaliski. A jednak nawet na tym polu jest to przewaga wątpliwa. Proszę porównać postać z obrazu z panią Edwardową Crimsworth – która z nich jest piękniejszą istotą?

– Proszę porównać własną postać z postacią pana Edwarda Crimswortha, panie Hunsden – odparłem cicho.

– Ach, Crimsworth jest zbudowany lepiej ode mnie, wiem o tym, prócz tego ma prosty nos, wygięte brwi i tym podobne; tych zalet jednak – o ile są to zalety – nie odziedziczył po matce, szlachciance, tylko po ojcu, starym Crimsworthcie, który, jak mówi mój ojciec, był w hrabstwie najprawdziwszym z farbiarzy na niebiesko, jacy kiedykolwiek umieszczali w kadzi indygo, a przy tym najprzystojniejszym z mężczyzn w trzech okolicznych okręgach. To pan, Williamie, jest w tej rodzinie arystokratą, choć ani na jotę nie jest pan tak imponującym jegomościem, jak pański plebejski brat.

Było w bezpośrednim sposobie mówienia pana Hunsdena coś, co zdawało się raczej miłe, coś, dzięki czemu czułem się swobodniej. Kontynuowałem rozmowę z pewną dozą zainteresowania.

– Skąd pan wie, że jestem bratem pana Crimswortha? Sądziłem, że zarówno pan, jak i wszyscy inni dostrzegali we mnie jedynie ubogiego kancelistę.

– Cóż, tak właśnie pana postrzegamy; kimże zresztą pan jest, jeśli nie ubogim kancelistą? Pracuje pan dla Crimswortha, a on panu za to wypłaca pensję – płaci zresztą marnie.

Milczałem. Mowa Hunsdena stawała się teraz nieomal niegrzeczna, ja jednak nie czułem się ani trochę urażony jego zachowaniem, wzbudziło ono we mnie tylko ciekawość; chciałem, by mówił dalej, co też po chwili uczynił.

– Ten świat jest absurdalny – oznajmił.

– Dlaczegóż to, panie Hunsden?

– Dziwię się, że pan pyta; sam pan jest mocnym dowodem na absurdalność, o której wspomniałem.

Zdecydowałem, że mój rozmówca powinien się wytłumaczyć dobrowolnie, że nie powinienem naciskać, toteż ponownie zamilkłem.

– Czy ma pan zamiar zostać kupcem? – zapytał po chwili.

– Trzy miesiące temu miałem taki zamiar.

– Hm! Tym większym jest pan głupcem – doprawdy wygląda pan na kupca! Jakże rozsądną twarz człowieka interesu pan posiada!

– Taką mam twarz, jaką ją Pan Bóg stworzył, panie Hunsden.

– Pan Bóg nie stworzył pańskiej twarzy, czy też głowy, na życie w tym mieście. Na co zdadzą się tutaj pańskie wybrzuszenia w czaszce, świadczące o idealizmie, o zmyśle porównania, o poczuciu własnej wartości, o sumienności? Jeżeli jednak podoba się panu Bigben Close, proszę tu zostać; to pańska sprawa, nie moja.

– Być może nie mam wyboru.

– Cóż, wcale o to nie dbam – wszystko mi jedno, co pan uczyni, dokąd się uda; ale oto i ochłonąłem – pragnę znów zatańczyć; widzę, że w rogu kanapy, obok swej mamy, siedzi przepiękna dziewczyna; proszę się przekonać, czy nie uda mi się w okamgnieniu poprosić jej do tańca! A oto i Waddy – Sam Waddy – przymila się do niej; czy nie wejdę mu w paradę?

I tak oto pan Hunsden się oddalił. Obserwowałem go przez otwarte składane drzwi; zdystansował Waddy’ego, wystarał się o dłoń pięknej dziewczyny i oddalił się z nią, tryumfując. Była wysoką, dobrze zbudowaną, kształtną, olśniewająco ubraną młodą kobietą, kimś w rodzaju pani E. Crimsworth; Hunsden żywiołowo przewirował z nią walca; trwał u jej boku do końca wieczoru i wyczytałem z jej ożywionej, zadowolonej twarzy, że udaje mu się zachowywać zupełnie przyjemnie. Mama (tęga postać w turbanie, nazwiskiem pani Lupton) również wyglądała na bardzo zadowoloną; jej wewnętrzne oko pieściły zapewne prorocze wizje. Hunsdenowie byli starym rodem; i chociaż Yorke (tak bowiem miał na imię mój niedawny rozmówca) z pogardą wyrażał się o dobrym pochodzeniu, w skrytości serca doskonale znał i w pełni sobie cenił znaczenie, jakim dzięki przynależności do owego starego, choć może niezbyt wysokiego rodowodu, cieszył się w takim miejscu, jak rozkwitłe w krótkim czasie miasto X, gdzie, jak przysłowiowo mawiano, mniej niż jeden na tysiąc mieszkańców znał własnego dziadka. Co więcej, Hunsdenowie, niegdyś bogaci, byli nadal niezależni i wieść niosła, że dzięki powodzeniom w interesach Yorke był na dobrej drodze do przywrócenia pierwotnej świetności częściowo zniszczonemu majątkowi. Pani Lupton rozważyła te okoliczności i gdy przypatrywała się dziedzicowi Hunsden Wood, który pieczołowicie zabiegał o względy jej kochanej Sary Marthy, na jej szerokiej twarzy pojawił się uśmiech zadowolenia. Moje obserwacje natomiast nie były tak podszyte troską, co prawdopodobnie zwiększało ich trafność, i wkrótce spostrzegłem, że wątłe doprawdy były podstawy dla matczynego samozadowolenia; zdawało mi się, iż dżentelmen ów o wiele bardziej sam pragnął oczarować, aniżeli poddawał się wrażeniu wywieranemu przez innych. Było w panu Hunsdenie coś nienazwanego, co, gdym go obserwował (nie miałem nic lepszego do roboty), przywodziło niekiedy na myśl cudzoziemca. Sylwetka jego i rysy twarzy wskazywały na angielską krew, chociaż i tam można było czasem dostrzec domieszkę pewnych cech galijskich; nie było w nim jednak angielskiej nieśmiałości: gdzieś w jakiś sposób przyswoił sobie sztukę całkowitego odprężenia i nie pozwalał, by wyspiarska bojaźliwość odgradzała go od wygody czy przyjemności. Nie udawał wyrafinowania, nie można go jednak było nazwać ordynarnym; nie był osobliwy – nie był dziwaczny – mimo to nie przypominał żadnej ze znanych mi dotychczas osób; ogólne jego obejście zdradzało poczucie skończonego, najwyższego samozadowolenia; a jednak od czasu do czasu niczym zaćmienie przemykał przez jego oblicze nieopisany cień, który zdawał się być oznaką nagłego i silnego wewnętrznego zwątpienia w siebie, w swe słowa i czyny – wyraźnego niezadowolenia z życia czy pozycji społecznej, z widoków na przyszłość, czy też ze sprawności umysłu – nie wiem, którym z powyższych; równie dobrze mógł to być po prostu chimeryczny kaprys.

Rozdział IV

Żaden mężczyzna nie lubi przyznawać, iż popełnił błąd w wyborze zawodu, i każdy godzien miana mężczyzny będzie wiosłował pod wiatr i wbrew falom, zanim pozwoli sobie na okrzyk „Zostałem pokonany!”, poddawszy się biernie prądowi, który wyniesie go z powrotem na brzeg. Posada irytowała mnie od pierwszego tygodnia pobytu w mieście X. Samo zajęcie – przepisywanie i tłumaczenie listów handlowych – było dość jałowe i nudne, gdyby jednak chodziło o tę jedynie niedogodność, dawno już nauczyłbym się ją znosić; nie jestem z natury niecierpliwy, a pod wpływem dwojakiego pragnienia: aby zarobić na utrzymanie oraz uzasadnić przed sobą i innymi sens powziętego postanowienia, by zostać kupcem, znosiłbym w milczeniu to, iż najlepsze z mych zdolności rdzewieją skrępowane; nawet w głębi duszy nie szemrałbym, że tęsknię do wolności; tłumiłbym każde westchnienie, jakie me serce wydać by pragnęło, aby oznajmić, że cierpi w zamknięciu, dymie, jednostajności i bezradosnym zgiełku Bigben Close, tłumiłbym także jego silne pragnienie wolności i świeższej scenerii; ustawiłbym w swej małej sypialni w kwaterach pani King obraz przedstawiający powinność oraz talizman wytrwałości, i byłyby to moje domowe bogi, od których ma ukochana, wielbiona skrycie wyobraźnia ni łagodnością, ni siłą nie zdołałaby nigdy mnie oderwać. To jednak nie wszystko; antypatia, która rozkwitła pomiędzy mną a mym pracodawcą z dnia na dzień zakorzeniała się coraz głębiej i spowijała mnie coraz gęstszym cieniem, odcinając dostęp do wszelkich promyków słoneczności życia; zacząłem się czuć niczym roślina, która wzrasta w wilgotnych mrokach pokrytych szlamem ścian studni.

Antypatia to jedyne słowo, jakim można określić uczucie, którym darzył mnie Edward Crimsworth – było to uczucie w dużej mierze mimowolne, a wzniecał je każdy, najbardziej nawet błahy ruch mój, spojrzenie, czy też słowo. Irytował go mój południowy akcent; irytował go przejawiający się w mowie poziom mego wykształcenia; ma punktualność, pracowitość oraz skrupulatność utrwalały niechęć i okraszały ją wyrazistą przyprawą o cierpkim posmaku zawiści; obawiał się, że i ja z powodzeniem mógłbym pewnego dnia zostać kupcem. Gdybym mu w czymkolwiek ustępował, nie nienawidziłby mnie tak doszczętnie, tymczasem wiedziałem to, co i on wiedział, a co gorsza, podejrzewał, że nałożyłem pieczęć milczenia na bogactwa umysłu, w których on nie miał udziału. Gdyby choć raz udało mu się postawić mnie w ośmieszającym, czy też upokarzającym położeniu, wybaczyłby mi wiele, lecz strzegły mnie trzy dary: przezorność, takt i spostrzegawczość; i mimo że zjadliwość Edwarda grasowała, węszyła, to nie zdołała nigdy oszukać rysich oczu moich przyrodzonych wartowników. Dzień w dzień złośliwość jego obserwowała mój takt, żywiąc nadzieję, że ten zaśnie, gotowa, by zakraść się niczym wąż w godzinę jego snu; lecz takt, jeśli prawdziwy, nie zasypia nigdy.

Otrzymałem wynagrodzenie za pierwszy kwartał i wracałem teraz do mieszkania, a moje serce i duszę opanowała przyjemna świadomość, że pracodawca, który mi zapłacił, skąpił każdego pensa z tego marnego, ciężko zarobionego wynagrodzenia (dawno już przestałem uważać pana Crimswortha za brata – był bezwzględnym, wyzyskującym chlebodawcą; pragnął być nieugiętym tyranem: to wszystko). Niezróżnicowane, acz silne myśli zaprzątały mój umysł; przemawiały we mnie dwa głosy; raz po raz wypowiadały te same, monotonne zdania. Jeden oznajmiał: „Williamie, twe życie jest nie do zniesienia”. Drugi: „Co możesz uczynić, aby to zmienić?”. Kroczyłem szybko, była to bowiem zimna, mroźna noc styczniowa; zbliżywszy się do mieszkania, przeszedłem od rozmyślań nad ogółem spraw do szczegółowych domysłów, zastanawiałem się mianowicie, czy ogień na kominku już wygasł; spojrzawszy w okno mego salonu, nie dostrzegłem wesołej czerwonej poświaty.

– Niechlujny służący jak zwykle nie dopilnował ognia – rzekłem. – Jeżeli wejdę do środka, zobaczę tylko bladą kupkę popiołów; jest taka piękna, gwiaździsta noc – przespaceruję się jeszcze odrobinę dalej.

Noc istotnie była piękna, ulice zaś suche i, jak na to miasto, nawet czyste; przy wieży kościoła parafialnego dostrzec można było wygięty sierp księżyca, a setki gwiazd jaśniały żywym blaskiem na całym nieboskłonie.

Nieświadomie skierowałem się w stronę wsi; dostałem się na Grove Street i właśnie począłem odczuwać przyjemność, jaką sprawiały oczom niewyraźne zarysy drzew wokół domu na końcu ulicy, kiedy jakaś osoba, wychylając się przez żelazną bramę jednego z niewielkich ogródków znajdujących się od frontu schludnych domów mieszkalnych, odezwała się do mnie, gdym mijał ją śpiesznym krokiem.

– Skądże u licha ten pośpiech? Zapewne w taki właśnie sposób Lot opuszczał Sodomę, gdy spodziewał się ognia, który miał się na nią wylać z płonących mosiężnych chmur.

Stanąłem jak wryty i spojrzałem w stronę mówiącego. Poczułem woń i dostrzegłem czerwoną iskrę cygara; zauważyłem także niewyraźny zarys sylwetki męskiej, pochylonej ku mnie nad furtką.

– Widzi pan, rozmyślam sobie pośród pól o zmierzchu – mówił dalej cień. – Bóg jeden wie, jakie to niewdzięczne zajęcie! Tym bardziej że zamiast Rebeki na wielbłądzie, z bransoletami na ramionach i kolczykiem w nosie, los zsyła mi zaledwie fabrycznego kancelistę w opakowaniu z szarego tweedu. – Głos był mi znany; druga wypowiedź pozwoliła mi rozpoznać tożsamość mówiącego.

– Pan Hunsden! Dobry wieczór.

– Istotnie, dobry wieczór, a owszem! A jednak minąłby mnie pan bez słowa rozpoznania, gdyby grzeczność nie nakazała mi przemówić jako pierwszemu.

– Nie rozpoznałem pana.

– Słynna wymówka! Powinien był mnie pan rozpoznać; ja pana rozpoznałem, mimo że pruł pan do przodu niczym parowóz. Czyżby ścigała pana policja?

– Nie byłoby im warto; zbyt mało znaczę, bym mógł ich zanęcić.

– Niestety, o biedny pasterzu! Żałość i niedola! Cóż za powód do żalu, jakże zapewne jest pan tym przybity, sądząc po pańskim głosie! Skoro jednak nie ucieka pan przed policją, przed kimże innym pan ucieka? Przed diabłem?

– Przeciwnie, wyszedłem mu na spotkanie.

– To dobrze – szczęściarz z pana: jest wtorkowy wieczór; do Dinneford powracają dziesiątki kupieckich dwukółek i wozów; diabeł zaś, czy też jego pomocnicy, mają w nich zwyczajowo swoje miejsca; jeżeli zatem wstąpi pan i posiedzi pół godzinki w moim kawalerskim saloniku, być może uda się panu bez wielkiego trudu złapać go, gdy będzie tędy przejeżdżał. Sądzę jednak, iż lepiej byłoby zostawić go dziś wieczór w spokoju, tylu wszakże będzie miał interesantów, których trzeba obsłużyć; wtorek to dla niego dzień pełny zajęcia w X oraz w Dinneford; tak czy inaczej, proszę wejść.

Rzekłszy to, otworzył furtkę.

– Czy pan naprawdę życzy sobie, żebym wszedł? – zapytałem.

– Jeśli ma pan ochotę – jestem sam; przyjemnie by mi było spędzić godzinę lub dwie w pańskim towarzystwie, lecz jeśli nie zechce pan wyświadczyć mi tej uprzejmości, nie będę nalegał. Nie znoszę zanudzać kogokolwiek.

Odpowiadało mi przyjęcie tego zaproszenia, tak jak Hunsdenowi odpowiadało jego wystosowanie. Przeszedłem przez bramę i podążyłem za nim do drzwi frontowych; otworzył je, przecięliśmy korytarz i weszliśmy do saloniku Hunsdena; zamknąwszy drzwi, wskazał mi fotel przy kominku; usiadłem i rozejrzałem się dokoła.

Był to wygodny pokój, przytulny i elegancki zarazem; jasne palenisko wypełniał prawdziwie godny tego hrabstwa ogień, żywy i suty, nie zaś nędzny, skupiony w kącie południowoangielski stosik rozżarzonych węgielków. Stojąca na stole lampa z kloszem roztaczała wokół łagodne, przyjemne i równomierne światło; umeblowanie było nieomal luksusowe jak dla młodego kawalera, składało się z kanapy i dwóch bardzo wygodnych foteli; nisze po obu stronach kominka wypełniały półki z książkami; były dobrze wyposażone, zawartość ułożono w idealnym porządku. Schludność tego pokoju dogadzała mym gustom; nie znoszę nieporządku i zaniedbania. Z tego, co zauważyłem mniemałem, iż poglądy Hunsdena w tej kwestii odpowiadały moim. Gdy przekładał ze stołu na kredens kilka broszur i czasopism, powiodłem wzrokiem wzdłuż półek regału, obok którego stałem. Przeważały na nich dzieła francuskie i angielskie, starzy dramatopisarze francuscy, rozmaici autorzy współcześni, Thiers, Villemain, Paul de Kock, George Sand, Eugène Sue; w języku niemieckim – Goethe, Schiller, Zschokke, Jean Paul Richter; po angielsku były prace w dziedzinie ekonomii politycznej. Więcej nie zdołałem dostrzec, pan Hunsden bowiem przyzwał mą uwagę.

– Napije się pan czegoś – rzekł. – Powinien pan przecież mieć ochotę na orzeźwienie, przeszedłszy nie wiadomo jaki kawał drogi w tę kanadyjską noc; nie będzie to jednak brandy z wodą, nie będzie to butelka portwajnu, ani też sherry. Nie trzymam takiej trucizny. Sam pijam wino reńskie, może pan zatem wybierać: to albo kawa.

Również w tym względzie Hunsden mi odpowiadał: jeżeli istniała jakaś ogólnie przyjęta praktyka, której szczególnie nienawidziłem, to był to zwyczaj pochłaniania spirytualiów i mocnych win. Nie miałem wprawdzie ochoty na jego kwaśny niemiecki nektar, lubiłem jednak kawę, toteż odpowiedziałem:

– Poproszę o kawę, panie Hunsden.

Zauważyłem, że moja odpowiedź go zadowoliła; spodziewał się niewątpliwie ujrzeć chłód w reakcji na oświadczenie, iż nie poczęstuje mnie ani winem, ani mocniejszym alkoholem; obrzucił mą twarz badawczym spojrzeniem, by sprawdzić, czy moja serdeczność była szczera, czy była raczej zwodniczym pozorem grzeczności. Uśmiechnąłem się, ponieważ zupełnie go rozumiałem; lecz o ile poważałem jego sumienną stanowczość, o tyle przejawiany przezeń brak zaufania mnie rozbawił; wydawał się zadowolony, zadzwonił na służbę i zamówił kawę, którą po chwili wniesiono; sam zadowolił się kiścią winogron i ćwiercią kwarty czegoś kwaśnego. Kawa była doskonała; powiedziałem mu o tym i dałem wyraz przemożnej litości, jaką napawał mnie jego godny anachorety posiłek. Nie odpowiedział, nie sądzę zresztą, aby dosłyszał tę uwagę. Twarz jego przesłoniło właśnie jedno z owych chwilowych zaćmień, o których wcześniej wspomniałem, a które zgasiło uśmiech i zamieniło właściwy Hunsdenowi przenikliwy, pokpiwający wyraz oczu na spojrzenie zamyślone i wyobcowane. Przeznaczyłem ów moment milczenia na prędką analizę jego fizjonomii. Nigdy wcześniej nie przyglądałem mu się z bliska; a jako że jestem krótkowidzem, dotychczas mogłem sobie wyrobić jedynie niewyraźne, ogólne pojęcie w kwestii jego wyglądu; obecnie byłem zaskoczony, gdy przyjrzawszy się, zauważyłem, jak drobne, kobiece wręcz, były jego rysy; jego wysoka postać, długie ciemne loki, głos i ogólna postawa, sprawiały wrażenie silne i masywne; nic bardziej mylnego: moje własne rysy odlane były z surowszej i bardziej kanciastej formy niźli jego. Pomyślałem, że między wnętrzem tego człowieka a jego zewnętrzną powłoką widnieje kontrast; jest tam też konflikt; podejrzewałem bowiem, że w jego duszy więcej jest woli i ambicji, niż w ciele jego ścięgien i mięśni. Być może to w owych niezgodnościach „physique” z „morale” tkwiła tajemnica ataków przygnębienia; chciał działać, lecz nie potrafił, a potężny umysł krzywił się z pogardą na swego kruchszego towarzysza. Co się zaś tyczy urody, to pragnąłbym zasięgnąć w tej kwestii opinii kobiety; zdawało mi się, że twarz jego mogłaby wywrzeć na damie takie samo wrażenie, jak bardzo czarująca i interesująca, acz niespecjalnie ładna żeńska twarz na mężczyźnie. Wspomniałem jego ciemne kędziory – były one zaczesane na boki nad dość wydatnym czołem; na policzkach widniała raczej gorączkowa świeżość; jego rysy prezentowałyby się dobrze na płótnie, w marmurze zaś dość miernie: były to rysy plastyczne; charakter odcisnął swe piętno na każdym z nich; mimika przekuwała ich rzeźbę podług własnej woli, a były to przemiany osobliwe: sprawiały, że raz to wyglądał jak posępny byk, chwilę później jak figlarna, psotna dziewczyna; częściej oba te wyrazy się łączyły, układając się razem w dziwne oblicze.

Przerwawszy nagle swój atak milczenia, odezwał się:

– Williamie! Jest pan głupcem, że mieszka pan w tak ponurym lokum u pani King, skoro mógłby pan nająć pokoje tutaj, na Grove Street, i mieć ogród, tak jak ja!

– Mieszkałbym zbyt daleko od fabryki.

– Cóż z tego? Przechadzka w tę i z powrotem dwa lub trzy razy dziennie wyszłaby panu na dobre; poza tym, czy jest pan aż tak skamieniały, że nie pragnie nigdy widoku kwiatu czy zielonego liścia?

– Nie jestem z kamienia.

– Czymże zatem pan jest? Siedzi pan za biurkiem w kancelarii Crimswortha dzień w dzień i tydzień w tydzień, skrobiąc piórem po papierze, zupełnie jak maszyna; nigdy pan nie wstaje; nigdy pan nie mówi, że jest zmęczony; nigdy nie prosi o urlop; nigdy nie szuka odmiany ani odpoczynku; nie pozwala pan sobie na żadne wieczorne wybryki; nie przestaje z hałaśliwym towarzystwem, ani też nie folguje sobie w mocnych trunkach.

– A czy pan tak czyni, panie Hunsden?

– Proszę nie sądzić, że uda się panu zarzucić mnie krótkimi pytaniami; pański przypadek różni się diametralnie od mojego i nonsensem byłoby doszukiwać się podobieństwa. Twierdzę, że gdy ktoś znosi cierpliwie to, co powinno być nie do zniesienia, jest skamieniały.

– Skąd też pan czerpie wiedzę o mej cierpliwości?

– Ależ panie, sądzi pan, że taka z niego zagadka? Owej nocy zdawał się pan zaskoczony, że wiem, z jakiej pochodzi rodziny; teraz zaś zdziwienie budzi w panu to, że nazwałem go cierpliwym. Jak pan myśli, na cóż mam oczy i uszy? Niejeden raz, gdym był w pańskiej kancelarii, Crimsworth potraktował pana jak psa; wołał na przykład o księgę, a gdy podał mu pan niewłaściwą, albo taką, którą on za niewłaściwą uznał, niemalże rzucił ją panu w twarz; kazał panu zamykać bądź otwierać drzwi, jak gdyby był pan jego pachołkiem; nie mówiąc już o pańskim położeniu na przyjęciu jakiś miesiąc temu, kiedy to nie miał pan miejsca ni partnerki i tylko krążył niczym biedny, obdarty zausznik; a jaki pan był cierpliwy w obliczu każdej z tych okoliczności!

– No i cóż z tego, panie Hunsden?

– Nie potrafię powiedzieć, cóż z tego; wniosek, jaki można wysnuć odnośnie do pańskiego charakteru zależy od natury kierujących pańskim postępowaniem pobudek; jeżeli jest pan cierpliwy, ponieważ spodziewa się pan w końcu coś od Crimswortha uzyskać, mimo jego tyranii, a być może właśnie za jej pośrednictwem, to świat nazwie pana interesownym i wyrachowanym, choć może i bardzo mądrym jegomościem; jeżeli jest pan cierpliwy, ponieważ uważa pan, iż jego obowiązkiem jest odpowiadać uległością na obelgi, to jest pan skończonym durniem, co zupełnie mi nie odpowiada; jeżeli zaś jest pan cierpliwy, ponieważ natura pańska jest flegmatyczna, bezbarwna i niepobudliwa i nie potrafi pan rozniecić w sobie woli buntu, toć przecież Bóg stworzył pana na zmiażdżenie; proszę się zatem położyć, i to położyć płasko, i pozwolić, by rozjechał pana wóz Dżagannatha[2].

Krasomówstwo pana Hunsdena nie było, o czym należy wiedzieć, gładkie i płynne z natury. Mowa jego mnie drażniła. Widzę w nim chyba jedną z tych osób, które, choć dość wrażliwe na własnym punkcie, są samolubnie bezlitosne wobec wrażliwości innych. Co więcej, mimo że nie był podobny do Crimswortha ani do lorda Tynedale, był uszczypliwy i, jak podejrzewałem, na swój sposób apodyktyczny: w natarczywości samych wymówek, za pomocą których usiłował prowokować uciśnionych do rebelii przeciw ciemiężycielowi, pobrzmiewał despotyzm. Przyglądałem mu się teraz z większym rozmysłem niż wcześniej i zauważyłem wypisane w oczach jego i na twarzy postanowienie, aby rościć sobie prawo do wolności nieograniczonej, która mogłaby niejednokrotnie naruszać prawowitą wolność bliźnich. Przejrzałem prędko owe myśli, po czym mimowolnie roześmiałem się cicho, sprowokowany wewnętrznym odkryciem niekonsekwencji natury człowieczej. Było tak jak myślałem: Hunsden spodziewał się, iż ze spokojem będę znosił jego błędne, obraźliwe podejrzenia i uszczypliwe, pełne buty złośliwości; tymczasem jego irytował śmiech niewiele głośniejszy od szeptu.

Czoło jego spochmurniało, cienkie nozdrza rozdęły się nieco.

– Tak – zaczął – mówiłem, że jest pan arystokratą, a kto, jeśli nie arystokrata, śmiałby się i patrzył w ten sposób? Jest to śmiech zimny, złośliwy, spojrzenie leniwie wichrzycielskie. Cóż byłby z pana za szlachcic, Williamie Crimsworth! Jest pan do tego stworzony; szkoda, że los pokrzyżował plany naturze! Proszę spojrzeć na te rysy, postać, nawet dłonie – wszędzie widać ów wyróżnik – brzydki wyróżnik! Gdyby jeszcze tylko posiadał pan majątek i rezydencję, i park, i tytuł, mógłby pan korzystać z luksusów, bronić praw swej klasy, wpajać swym dzierżawcom nawyk poszanowania parów, zawsze i wszędzie sprzeciwiać się rosnącej w siłę władzy ludu, popierać wasz zepsuty porządek i być dla jego dobra przygotowanym na brodzenie po kolana we krwi motłochu; tymczasem nie ma pan władzy, nie może pan nic uczynić, jest pan rozbitkiem wyrzuconym na brzeg handlu; zmuszonym do zderzenia z ludźmi przedsiębiorczymi, z którymi pan sobie nie radzi, ponieważ nigdy nie zostanie pan kupcem.

Pierwsza część przemowy Hunsdena nie poruszyła mnie wcale, spowodowała co najwyżej, iż jąłem się zastanawiać nad przewrotnością, z jaką, powodowany uprzedzeniami, oceniał on mój charakter; ostatnie zdanie natomiast nie tylko mnie poruszyło, ale i mną wstrząsnęło; był to cios bolesny, ponieważ zadany bronią, którą dzierżyła prawda. Jeżeli się teraz uśmiechałem, to tylko z pogardy wobec samego siebie.

Hunsden dostrzegł swą przewagę; poszedł za ciosem.

– Nic pan nie zarobi na handlu – perorował. – Nic poza skórką wysuszonego chleba i łykiem czystej wody, o których pan obecnie żyje; pańską jedyną szansą na dostatnie życie jest ożenek z bogatą wdową bądź ucieczka z dziedziczką.

– Tego rodzaju wybiegi pozostawiam tym, którzy je obmyślają – odparłem, powstając.

– A nawet tutaj sprawa jest beznadziejna – ciągnął chłodno. – Jaka wdowa zechciałaby pana? A tym bardziej, jaka dziedziczka? Nie jest pan wystarczająco zuchwały i śmiały dla pierwszej ani wystarczająco przystojny i fascynujący dla drugiej. Być może sądzi pan, że wygląda na rozumnego i wytwornego; niechże pan wystawi na sprzedaż swój umysł i wyrafinowanie i proszę mnie potem powiadomić listownie, ile też ludzie gotowi są za nie zapłacić.

Taką oto melodię obrał tego wieczoru pan Hunsden; struna, na której grał była rozstrojona, on jednak nie miał zamiaru uderzać w inną. Niechętny dysharmonii, której miałem dość każdego dnia i przez cały dzień, doszedłem nareszcie do wniosku, iż od zgrzytliwej rozmowy wolę ciszę i samotność; życzyłem mu dobrej nocy.

– Cóż to! Wychodzi pan, mój chłopcze? Dobranoc zatem; sam pan trafi do drzwi. – A gdy ja opuściłem pokój i dom, on wciąż jeszcze siedział przy kominku. Uszedłem już spory kawałek drogi do domu, nim zauważyłem, że idę bardzo szybko i oddycham bardzo ciężko i że paznokcie niemal wbiły się już w zaciśnięte w pięści dłonie, a zęby miałem również mocno zaciśnięte; odkrywszy to, uspokoiłem krok, rozluźniłem pięści i szczęki, lecz nie potrafiłem równie prędko osłabić przypływu wyrzutów, który wzbierał pośpiesznie w mym umyśle. Dlaczego zdecydowałem się zostać kupcem? Dlaczego wszedłem dziś wieczór do domu Hunsdena? Dlaczego jutro o świcie muszę udać się do fabryki Crimswortha? Zadawałem sobie te pytania przez całą noc i przez noc całą żądałem zawzięcie, by dusza moja na nie odpowiedziała. Nie zaznałem snu; głowa mi płonęła, stopy były skute lodem; nareszcie zabiły fabryczne dzwony, a ja wraz z innymi niewolnikami zerwałem się z łóżka.

Rozdział V

Wszystko osiąga w pewnej chwili swój kres, zarówno każdy rodzaj uczucia, jak i każde położenie w życiu. Rozważałem w myślach ów komunał, gdym o mroźnym brzasku styczniowego poranka śpieszył stromą i oblodzoną już teraz ulicą prowadzącą z domu pani King do Bigben Close. Robotnicy wyruszyli blisko godzinę wcześniej, więc gdy dotarłem na miejsce, rozświetlona fabryka pracowała już pełną parą. Jak zwykle udałem się na swoje miejsce w kancelarii; dopiero co rozpalony na kominku ogień na razie dymił tylko; Steightona jeszcze nie było. Zamknąłem drzwi i usiadłem za biurkiem; dłonie, umyte niedawno w na wpół zamarzniętej wodzie, były nadal zdrętwiałe; nie mogłem pisać, dopóki nie odzyskały sprawności, toteż zacząłem rozmyślać, a tematem mych rozważań był ów „kres”. Niezadowolenie z siebie targało niezmiernie strumieniem mych rozważań.

„Dalej, Williamie Crimsworth” – mówiło sumienie, czy też czymkolwiek jest ów głos wewnętrzny, który udziela nam nagany. – „Dalej, pojmij dobrze, czego pragniesz, a czego nie chcesz. Mówisz o kresie; powiedz, proszę, czy twoja wytrzymałość osiągnęła kres? Ma ona nieledwie cztery miesiące. Jakże stanowczym byłeś w swym mniemaniu, gdy powiedziałeś Tynedale’owi, iż pragniesz podążyć śladem ojca, a jakże pięknie ci ów krok wychodzi! Jakże przepadasz za X! Nawet w tej chwili, jakże miłe wspomnienia przywołują jego ulice, sklepy, magazyny, fabryki! Jakże radujesz się na myśl o tym dniu! Przepisywanie listów do południa, samotny obiad w mieszkaniu, przepisywanie listów do wieczora, samotność; nie znajdujesz bowiem przyjemności ani w towarzystwie Browna, ani Smitha, ni Nicholla ani Eccle’a; co się zaś tyczy Hunsdena – wyobrażałeś sobie, iż można czerpać przyjemność z jego towarzystwa – ha! ha! Czy smakowała ci próbka jego charakteru, której żeś skosztował ubiegłego wieczoru? Czy była słodka? Jest on przecież utalentowanym człowiekiem o oryginalnym umyśle, tymczasem nawet on ciebie nie lubi; szacunek do samego siebie zabrania ci żywić do niego sympatię; on zawsze działał ci na szkodę i zawsze będzie ci szkodził; wasze położenie jest różne, a gdyby było jednakie, umysły wasze nie mogłyby się upodobnić; porzuć zatem nadzieję na zebranie nektaru przyjaźni z owej kolczastej rośliny. Halo, Crimsworth! W jakimże to kierunku błądzą twoje myśli? Porzuć myśl o Hunsdenie, tak jak pszczoła porzuciłaby myśl o skale, ptak zaś o pustyni; dążenia twoje rozpościerają ochocze skrzydła, by udać się ku krainie wizji, gdzie – w nadchodzącym świetle dnia – w świetle dnia miasta X – ośmielasz się snuć marzenia o podobieństwie usposobień, oparciu, zjednoczeniu. Żadnego z nich nie poznasz na tym świecie; są to anioły. Udoskonalone dusze ludzi sprawiedliwych mogą się z nimi spotkać w niebie, lecz twoja dusza nigdy nie zostanie udoskonalona. Wybija ósma! Ręce ci się rozgrzały, bierz się do roboty!”.

– Do roboty? Dlaczegóż miałbym pracować? – odezwałem się ponuro. – Nie potrafię zadowolić Crimswortha, chociaż mozolę się jak niewolnik. „Do roboty, do roboty!” powtarzał wciąż wewnętrzny głos. – Mogę pracować, ale nic dobrego z tego nie wyniknie – warknąłem; mimo to wyciągnąłem pakiet listów i zabrałem się do pracy – pracy niewdzięcznej i przykrej jak ta, którą wykonywał Izraelita czołgający się po spieczonych słońcem polach egipskich w poszukiwaniu słomy i ściernia dla wypełnienia dziennego wyrobu cegieł.

Około dziesiątej usłyszałem, jak na podwórze zajeżdża dwukółka pana Crimswortha, on zaś po minucie czy dwóch wszedł do kancelarii. Zwykle po wejściu rzucał okiem na Steightona i na mnie, odwieszał swój płaszcz przeciwdeszczowy i przez minutę stał plecami do ognia, po czym wychodził. Nie odstąpił dzisiaj od swych zwykłych nawyków – z tą jedynie różnicą, że gdy spojrzał na mnie, na czole jego, prócz zwykłej surowości, widniała nieuprzejmość; w oczach, zamiast chłodu, była zajadłość. Przyglądał mi się minutę czy też dwie dłużej niż zazwyczaj, ale wyszedł w milczeniu.

Nadeszła dwunasta; wybił dzwon, obwieszczając przerwę w pracy; robotnicy rozeszli się na obiad; wyszedł również Steighton, życząc sobie, bym zamknął drzwi kancelarii, klucz zaś zabrał ze sobą. Przewiązywałem właśnie plik papierów i odkładałem je na miejsce, aby następnie zamknąć biurko, gdy w drzwiach ponownie zjawił się Crimsworth i wszedłszy, zamknął je za sobą.

– Zostań tu na chwilę – rzekł głębokim, brutalnym głosem, nozdrza jego się rozdęły, z oczu zaś wystrzeliły złowieszcze iskry.

Będąc sam na sam z Edwardem, przypomniałem sobie o łączących nas stosunkach, a wspomnienie to sprawiło, że zapomniałem o różnicach stanowisk; odłożyłem na bok szacunek i ostrożność wypowiedzi; odparłem prosto i zwięźle.

– Pora udać się do domu – stwierdziłem, zamykając biurko na klucz.

– Zostaniesz pan tutaj! – powtórzył. – I ręka precz od tego klucza! Zostaw go w zamku!

– Dlaczego? – zapytałem. – Czy jest jakiś powód, bym zmieniał swe zwykłe plany?

– Rób, co każę – zabrzmiała odpowiedź. – I żadnych pytań! Jesteś mym sługą, masz być posłuszny! Co też tam knujesz…? – Mówił jednym tchem, lecz nagła pauza dowiodła, że gniew wziął chwilowo górę nad mową.

– Proszę samemu sprawdzić, jeżeli chce pan wiedzieć – odparłem. – Oto otwarte biurko, oto papiery.

– Do licha z tym twoim zuchwalstwem! Cóżeś tam knuł?

– Wykonywałem pańską pracę i robiłem to dobrze.

– Hipokryta i krętacz! Gładkolicy, mazgajowaty łojarz! – (ostatnie z mian występuje, jak się zdaje, jedynie w tym hrabstwie, a odnosi się do rogu z czarnym, zjełczałym tranem wielorybim – zwykle mocuje się go przy kołach wozów i stosuje do ich naoliwiania).

– No, Edwardzie Crimsworth, dość już tego. Pora, abyśmy zakończyli współpracę. Wypełniłem już trzymiesięczny okres próbny na służbie u ciebie i uważam, iż żadna katorga pod słońcem nie przyprawia o większe mdłości. Poszukaj sobie innego kancelisty. Ja tu dłużej nie zostanę.

– Jak to, ośmielasz mi się składać wymówienie? Zatrzymaj się przynajmniej, by odebrać pensję. – Zdjął ciężki bicz powozowy, który powiesił był obok przeciwdeszczowego płaszcza.

Pozwoliłem sobie na śmiech zaprawiony odrobiną pogardy, której nie starałem się okiełznać ni ukryć. Rozgorzała w nim furia, a gdy wydał z siebie pół tuzina wulgarnych, bezbożnych przekleństw, nie odważywszy się jednak unieść bicza, ciągnął dalej:

– Przejrzałem cię i znam cię na wskroś, ty podły, skomlący lizusie! Cóżeś ty o mnie rozpowiadał po całym mieście? Odpowiadaj!

– O tobie? Ani nie mam ochoty, ani też nic mnie nie kusi, by o tobie rozmawiać.

– Łżesz! Masz w zwyczaju mówić o mnie; w nawyk ci weszło ciągłe narzekanie na sposób, w jaki cię traktuję. Wszędzie żeś rozpowiadał, że mało ci płacę i że cię biję jak psa. Szkoda, żeś nie jest psem! Zaraz zabrałbym się do dzieła i ani na moment nie przerwał, zanim nie oderwałbym tym batem każdego skrawka twojego ciała od kości.

Machnął narzędziem. Koniuszek bata musnął mi czoło. Przez moje żyły przebiegł ciepły dreszcz podniecenia, zdawało się, że krew nabrzmiewa mi w aortach, po czym popędziła szybka i gorąca swymi kanałami. Zgrabnie się podniosłem, podszedłem do niego i stawiłem mu czoło.

– Opuść bat! – rzekłem. – I wyjaśnij natychmiast, o co ci chodzi.

– Chłoptasiu! Do kogo ta mowa?

– Do ciebie. Sądzę, że nie ma tu nikogo innego. Mówisz, żem cię oczerniał, że narzekałem na niską pensję i złe traktowanie. Wskaż podstawy do tych twierdzeń.

Crimsworth nie miał za grosz godności, więc gdy stanowczo zażądałem wyjaśnień, udzielił mi ich podniesionym, karcącym głosem.

– Podstawy! Już ci je wyłuszczam; a obróć się do światła, bym mógł zobaczyć, jak twoją bezczelną twarz oblewa siny rumieniec, gdy usłyszysz dowód na to, żeś łgarz i hipokryta. Wczoraj na publicznym spotkaniu w ratuszu miałem przyjemność usłyszeć obraźliwe aluzje odnoszące się do mych spraw prywatnych, a kierowane pod mym adresem przez mówcę, mego oponenta w kwestii, nad którą debatowano; były to obłudne frazesy o pozbawionych wrodzonych uczuć potworach, rodzinnych despotach i tym podobne bzdury; a gdy powstałem, by udzielić odpowiedzi, plugawa tłuszcza podniosła wrzask, w którym padło twoje nazwisko, co od razu pozwoliło mi odkryć, gdzie w sali tkwiło zarzewie ataku. Gdym się rozejrzał, ujrzałem owego podstępnego łajdaka Hunsdena w roli przywódcy. Miesiąc temu, gdyś był w mym domu, przyuważyłem, jakżeś trwał pogrążony w tajemnej rozmowie z Hunsdenem, wiem też, żeś ubiegłej nocy był w jego mieszkaniu. Zaprzecz temu, jeśli masz czelność.

– Och, nie zamierzam temu przeczyć! Jeżeli zaś Hunsden podjudził ludzi do wygwizdania ciebie, to postąpił słusznie. Zasługujesz na publiczne potępienie; bo gorszego człowieka, surowszego chlebodawcy, bardziej brutalnego brata świat chyba nie widział.

– Chłoptasiu! Chłoptasiu! – powtórzył Crimsworth i trzasnąwszy batem tuż nad moją głową, dopełnił apostrofę.

Wystarczyła chwila, by mu go wyszarpnąć z ręki, przełamać na dwoje i cisnąć pod palenisko. Rzucił się gwałtownie do ataku, przed którym się uchyliłem i rzekłem:

– Tknijże mnie tylko, a każę cię postawić przed najbliższym sędzią pokoju.

Ludzie pokroju Crimswortha, gdy im się spokojnie acz stanowczo przeciwstawić, zawsze tracą coś ze swej ogromnej buty; nie miał zamiaru stawać przed sędzią pokoju, a podejrzewam, że uznał, iż mówię poważnie. Przyjrzawszy mi się osobliwie i przeciągle, wzrokiem jednocześnie wściekłym i osłupiałym, zdawał się przypominać sobie, że przecież pieniądze dawały mu wystarczającą przewagę nad takim żebrakiem jak ja i że miał w swych rękach pewniejsze oraz bardziej godne sposoby na dokonanie zemsty, aniżeli cokolwiek ryzykowna chłosta.

– Bierz swój kapelusz – powiedział. – Bierz co twoje i wyjdź tymi drzwiami; wynoś się do swej parafii, nędzarzu: żebrz, kradnij, głoduj, jedź na zsyłkę, rób to, co ci się żywnie podoba; nie waż się jednak stawać mi znów przed oczami! Jeżeli kiedykolwiek usłyszę, że stopa twoja postała choćby na skrawku należącej do mnie ziemi, wynajmę człowieka, któremu każę cię wychłostać.

– Nie będziesz miał raczej po temu okazji; gdy już zniknę z terenu twojej posiadłości, cóż mogłoby mnie podkusić, bym znów nań powrócił? Opuszczam więzienie, opuszczam tyrana; opuszczam los gorszy od najgorszego, jaki mnie może teraz spotkać, nie obawiaj się zatem mego powrotu.

– Idź, bo inaczej sam cię zmuszę! – wykrzyknął Crimsworth.

Z rozmysłem podszedłem do biurka i wyjąłem zeń rzeczy, które należały do mnie, schowałem je do kieszeni, zamknąłem biurko i położyłem na nim klucz.

– Co tam wyciągasz z biurka? – zapytał fabrykant. – Zostaw wszystko na swoim miejscu albo poślę po policjanta i każę mu cię przeszukać.

– W takim razie spraw się prędko – odparłem i sięgnąłem po kapelusz, założyłem rękawiczki i bez pośpiechu wyszedłem z kancelarii; wyszedłem, by już więcej do niej nie powrócić.

Przypominam sobie, że gdy dzwon fabryczny wybił godzinę obiadu, jeszcze przed wejściem pana Crimswortha i zanim nastąpiła opisana powyżej scena, byłem dość mocno głodny i z niejaką niecierpliwością czekałem, aż uszu mych dojdzie dźwięk obwieszczający porę posiłku. Teraz jednak o tym zapomniałem; wrzawa i poruszenie, jakie towarzyszyły zdarzeniom minionej pół godziny, wymazały z moich myśli obraz kartofli i pieczonej baraniny. Myślałem jedynie o chodzeniu, tak aby działanie mięśni zharmonizowało się z działaniem nerwów; szedłem zatem prędko i daleko. Jakże mógłbym postąpić inaczej? Z mego serca zdjęto ciężar; czuło się ono lekkie i wyzwolone. Uszedłem z Bigben Close, nie naruszywszy postanowienia; nie ucierpiał mój szacunek do samego siebie. Nie forsowałem okoliczności; okoliczności dały mi wolność. Życie znów stało przede mną otworem; jego widnokręgu nie ograniczał już wysoki czarny mur otaczający fabrykę Crimswortha. Minęły dwie godziny, zanim targające mną uczucia uspokoiły się na tyle, by pozwolić mi dostrzec, o ile szersze i jaśniejsze są granice, na które zamieniłem ów okopcony gorset. Gdym spojrzał w górę, oto znajdowała się przede mną Grovetown, wieś willowa położona około pięciu mil za miastem. Krótki dzień zimowy, jak wyczytałem z chylącego się nisko słońca, dobiegał właśnie kresu; chłodna mgła lodowa unosiła się z rzeki, nad którą położone jest X – wzdłuż brzegu tej rzeki ciągnęła się ścieżka, po której kroczyłem; mgła przyćmiewała ziemię, nie przesłoniła jednakże czystego lodowatego błękitu styczniowego nieba. Wszędzie wokół panował niezmącony spokój; owa pora dnia sprzyjała ciszy, ponieważ robotnicy wciąż jeszcze przebywali w murach fabryk, jako że nie nastała jeszcze wieczorna godzina opuszczenia stanowisk pracy; powietrze wypełniał jedynie szum wartko płynącej wody, była to bowiem szeroka i obfita rzeka, a wody jej wezbrały po roztopach późnego śniegu. Stałem przez chwilę, wychylając się przez murek i spoglądałem w nurt: obserwowałem wartki pęd fal. Pragnąłem móc wycisnąć w pamięci wyraźny i trwały obraz tej sceny i zatrzymać go na przyszłe lata. Zegar kościelny w Grovetown wybił czwartą; gdy spojrzałem w górę, dostrzegłem ostatnie promienie słońca, migocące poprzez bezlistne konary bardzo starych dębów otaczających kościół – jego światło ubarwiło i ucharakteryzowało ów pejzaż tak, jak pragnąłem. Postałem jeszcze chwilę, dopóki nie zamilkł całkowicie słodki, powolny dźwięk dzwonu; wtedy, nasyciwszy uszy i zaspokoiwszy uczucia, opuściłem murek i raz jeszcze zwróciłem twarz w stronę miasta X.

Rozdział VI

Wróciłem do miasta głodny; obiad, o którym zapomniałem, powrócił nęcąco w mej pamięci; z zaostrzonym apetytem wkroczyłem raźno na wąską ulicę prowadzącą do mego mieszkania. Było już ciemno, gdy otworzyłem drzwi frontowe i wszedłem do domu. Zastanawiałem się, jak potoczy się teraz moje życie; noc była zimna i drżałem na myśl o palenisku pełnym wygasłych popiołów. Gdy wszedłem do saloniku, ku memu radosnemu zaskoczeniu okazało się, że palenisko zostało wyprzątnięte, a w kominku pali się dobry ogień. Ledwie zauważyłem to zjawisko, a już dostrzegłem kolejny powód do zdziwienia; stojący w pobliżu kominka fotel, w którym zwykłem siadywać, był już zajęty; siedział w nim człowiek z założonymi na piersi ramionami i nogami wyciągniętymi na dywanie. Chociaż jestem krótkowidzem, tylko jeden rzut oka wystarczył, bym w nikłym blasku ognia rozpoznał w tej osobie mego znajomego, pana Hunsdena. Biorąc pod uwagę sposób, w jaki się rozstaliśmy poprzedniego wieczoru, nie mogłem, rzecz jasna, być szczególnie rad, że go widzę, toteż gdy podszedłem do kominka, aby poprawić ogień i rzuciłem chłodno „Dobry wieczór”, moja postawa, która odzwierciedlała to, co czułem, nie zdradzała serdeczności; mimo to w duchu zastanawiałem się, co też go tutaj sprowadza; zastanawiałem się również, jakież to pobudki nakazały mu tak czynnie mieszać się między mnie a Edwarda; zdawało się, że to jemu właśnie zawdzięczam mile widzianą dymisję; mimo to jednak nie potrafiłem się zmusić do zadawania pytań, do okazania odrobiny podnieconej ciekawości; jeżeli zechce się wytłumaczyć, droga wolna, ale wyjaśnienia te muszą być całkowicie dobrowolne; przypuszczałem, że ma zamiar je złożyć.

– Ma pan wobec mnie dług wdzięczności – tak brzmiały pierwsze słowa, jakie wypowiedział.

– Doprawdy? – odrzekłem. – Mam nadzieję, że nieszczególnie wielki, jestem bowiem zbyt ubogi, aby nakładać na siebie jakiekolwiek poważne zobowiązania.

– Wobec tego proszę od razu ogłosić się bankrutem, ponieważ jest to zobowiązanie przytłaczającej wagi. Gdy tu przyszedłem, ogień na kominku był już wygasł, kazałem więc go ponownie rozpalić i zmusiłem tego nadąsanego, ponurego sługę, by tu został i rozniecał ogień miechem dopóty, dopóki nie zapłonie znów porządnie; a teraz proszę powiedzieć „Dziękuję”!

– Najpierw muszę coś zjeść; nie potrafię dziękować, gdy przymieram głodem.

Zadzwoniłem na służbę i zamówiłem herbatę oraz zimne mięso.

– Zimne mięso! – wykrzyknął Hunsden, gdy służący zamknął drzwi. – Ależ z pana obżartus! Mięso do herbaty! Umrze pan z przejedzenia.

– Nie, panie Hunsden, nie umrę. – Odczuwałem konieczność sprzeciwiania mu się; głód wprawił mnie w rozdrażnienie, drażniła mnie obecność gościa, drażniła też niezmienna szorstkość jego obejścia.

– Właśnie z przejedzenia jest pan takim zrzędą – oznajmił.

– Skąd pan to wie? – zapytałem. – To właśnie podobne do pana zachowanie: wygłosić pragmatyczną opinię, nie zapoznawszy się wcześniej z okolicznościami sprawy; nie jadłem dzisiaj obiadu.

Wypowiedź moja była dość opryskliwa i cierpka, Hunsden jednak w odpowiedzi tylko spojrzał mi w twarz i się roześmiał.

– Biedne stworzenie! – jęknął po chwili. – Nie jadło obiadu, co? Jakże to! Pewnie jego pan nie wypuścił go do domu. Czyżby Crimsworth nakazał panu pościć za karę, Williamie?

– Nie, panie Hunsden. – Szczęśliwie w tym nieprzyjemnym momencie przyniesiono herbatę i natychmiast zabrałem się za chleb z masłem oraz zimną wołowinę. Pochłonąwszy zawartość talerza, stałem się nieco bardziej ludzki, dałem więc panu Hunsdenowi do zrozumienia, iż nie musi tak siedzieć i się przypatrywać i że jeżeli ma ochotę, może podejść do stołu i pójść w me ślady.

– Tyle że nie mam na to najmniejszej ochoty – odparł, po czym, pociągnąwszy za sznur od dzwonka, wezwał służącego i oznajmił, że pragnie szklanki grzanki na wodzie[3]. – I jeszcze nieco węgla – dodał. – Dopóki jestem tu gościem, w kominku pana Crimswortha ma być dobry ogień.

Gdy rozkazy zostały wykonane, pan Hunsden przysunął fotel na kółkach do stołu, ustawiając go naprzeciw mnie.

– A zatem – ciągnął. – Podejrzewam, że stracił pan posadę.

– Owszem – odrzekłem; nie miałem ochoty demonstrować zadowolenia, jakie w związku z tym odczuwałem, toteż pod wpływem chwili podjąłem temat w taki sposób, jakbym uznawał całe zdarzenie za krzywdę, nie zaś dobrodziejstwo. – Owszem, straciłem ją dzięki panu. Crimsworth wyrzucił mnie nagle z powodu jakiejś pańskiej ingerencji, do której, jak rozumiem, doszło na publicznym spotkaniu.

– Ach! Jak to! Wspomniał o tym? Zauważył, że daję chłopcom znaki, czy tak? I cóż on też powiedział o swym przyjacielu Hunsdenie – coś miłego?

– Nazwał pana podstępnym łajdakiem.

– Ach, na razie jeszcze mnie nie zna! Jestem jednym z tych nieśmiałków, którzy nie od razu objawiają całą swą naturę, on zaś dopiero zaczyna mnie poznawać; przekona się jednak, że mam trochę zalet – i to doskonałych! Hunsdenowie zawsze byli niezrównani w demaskowaniu łotrów; haniebny, skończony łajdak to ich naturalna zdobycz – gdy tylko takiego napotkają, nie potrafią się odeń odczepić; użył pan właśnie miana „pragmatyczny” – jest ono własnością naszej rodziny; towarzyszyło nam z pokolenia na pokolenie; mamy doskonałego nosa do nadużyć; drani wyczuwamy na milę; jesteśmy urodzonymi reformatorami, radykalnymi reformatorami; rzeczą niemożliwą było zatem dla mnie mieszkać w jednym mieście z Crimsworthem, co tydzień mieć z nim styczność, być świadkiem jego postępowania wobec pana (o którego zresztą prywatnie wcale nie dbam; biorę jedynie pod uwagę brutalną niesprawiedliwość, z jaką pogwałcił on pańskie naturalne prawo do równości)… Powiadam, iż rzeczą niemożliwą było dla mnie patrzeć na to i nie czuć, jak anioł, czy też demon mej rasy dokonuje we mnie swego dzieła. Poszedłem więc za głosem instynktu, przeciwstawiłem się tyranowi i zerwałem łańcuch.

Ta przemowa zainteresowała mnie bardzo, ponieważ naświetliła charakter Hunsdena i wyjaśniła przesłanki, jakimi się kierował; zainteresowała mnie do tego stopnia, że zapomniałem na nią odpowiedzieć i siedziałem milczący, dumając nad ogromem idei, które mi podsunął.

– Czy jest mi pan wdzięczny? – zapytał teraz.

Prawdę mówiąc, byłem wdzięczny, czy też nieomal wdzięczny i wydaje mi się, że prawie go w tej chwili polubiłem, pomimo zastrzeżenia, iż postąpił w ten sposób nie ze względu na mnie. Jednak natura ludzka jest przewrotna. Nie mogłem odpowiedzieć na jego bezceremonialne pytanie twierdząco, toteż odrzuciłem wszelką skłonność ku poczuciu wdzięczności i oznajmiłem, że jeżeli oczekuje jakiejkolwiek nagrody za swe orędownictwo, to powinien jej poszukać w lepszym świecie, ponieważ tutaj jej raczej nie odnajdzie. W odpowiedzi obwołał mnie „arystokratycznym nicponiem o oschłym sercu”, na co ja ponownie zarzuciłem mu, iż odjął chleb od mych ust.

– Ten chleb był brudny, człowieku! – wykrzyknął Hunsden. – Brudny i niezdrowy! Przeszedł przez ręce tyrana, bo mówię panu, Crimsworth jest tyranem – tyranem wobec swoich robotników, tyranem wobec swoich kancelistów, a pewnego dnia stanie się tyranem wobec własnej żony.

– Nonsens! Chleb to chleb, a wynagrodzenie to wynagrodzenie. Swoje straciłem – i to za pańską sprawą.

– W tym, co pan mówi, jest jednak sens – odparował Hunsden. – Muszę przyznać, że jestem dość mile zaskoczony, słysząc od pana tak praktyczną uwagę, jak ta ostatnia. Z wcześniejszych studiów nad pańskim charakterem wnosiłem bowiem, że sentymentalny zachwyt, jaki sprawiła panu dopiero co odzyskana wolność, przynajmniej na chwilę uśpi wszelką myśl o przezorności oraz roztropności. Cenię u pana to, że nieustannie myśli pan o sprawach materialnych.

– Nieustannie myślę o sprawach materialnych! Jakże mógłbym tego nie czynić? Muszę żyć, do życia zaś potrzebuję tego, co nazwał pan „sprawami materialnymi”, a co zdobyć mogę jedynie poprzez pracę. Powtarzam, to pan odebrał mi pracę.

– Co pan zamierza uczynić? – dopytywał się chłodno Hunsden. – Ma pan wpływowych krewnych; podejrzewam, że prędko znajdą panu inną posadę.

– Wpływowych krewnych? Jakichże to? Chętnie poznam ich nazwiska.

– Seacombe’ów.

– Bzdura! Zerwałem z nimi.

Hunsden spojrzał na mnie z niedowierzaniem.

– Zerwałem – oznajmiłem – i to definitywnie.

– Chce pan chyba przez to powiedzieć, że to oni zerwali z panem, Williamie.

– Jak pan woli. Zaproponowali mi swój patronat pod warunkiem, że wstąpię do stanu duchownego; odrzuciłem zarówno warunki, jak i wynagrodzenie; opuściłem oziębłych wujów, wolałem rzucić się w ramiona starszego brata, z których czułego uścisku wydarła mnie właśnie okrutna ingerencja człowieka obcego – krótko mówiąc: pańska.

Mówiąc to, nie umiałem powstrzymać półuśmiechu; podobny połowiczny wyraz uczucia pojawił się w tej samej chwili na ustach Hunsdena.

– Ach rozumiem! – odparł, patrząc mi w oczy, i było jasne, że spogląda prosto w głąb mego serca. Minutę czy dwie siedział z brodą wspartą na dłoni, oddając się pilnie nieprzerwanym studiom nad mą twarzą, po czym rzekł:

– Naprawdę nie może pan niczego oczekiwać od Seacombe’ów?

– Owszem, mogę, odmowy i odrzucenia. Po cóż pyta pan dwa razy? Jakże ręce splamione atramentem kancelarii, uwalane oliwą ze składu wełny, mogłyby znów otrzymać pozwolenie na to, aby dotknąć arystokratycznych dłoni?

– Niewątpliwie nie obeszłoby się bez trudności; w wyglądzie pańskim, rysach twarzy, mowie, a nieledwie również usposobieniu, we wszystkim tym wciąż jeszcze tkwi skończony Seacombe; dziwię się, że pana wydziedziczyli.

– Istotnie, wydziedziczyli mnie, toteż nie mówmy już o tym więcej.

– Żałuje pan, Williamie?

– Nie.

– Dlaczego nie, mój chłopcze?

– Ponieważ nie są to ludzie, wobec których mógłbym kiedykolwiek odczuwać sympatię.

– Według mnie jest pan jednym z nich.

– To dowodzi jedynie, że nic pan na ten temat nie wie; jestem synem swej matki, nie jestem jednak siostrzeńcem swych wujów.

– Tak czy owak, jeden z pańskich wujów jest lordem, mało znanym wprawdzie i niezbyt zamożnym, drugi zaś zasiada w parlamencie: powinien pan mieć wzgląd na dobra doczesne.

– Nonsens, panie Hunsden. Wie pan przecież, a jeżeli nie, to panu powiem, że nawet gdybym chciał okazać wujom uległość, to i tak nigdy nie udałoby mi się zniżyć się przed nimi z odpowiednim wdziękiem, który pozwoliłby mi zaskarbić sobie ich przychylność. Poświęciłbym własną wygodę, nie zyskawszy w zamian ich patronatu.

– Bardzo możliwe – a zatem obrachował pan, iż najmądrzej będzie żyć, samemu o sobie decydując?

– W rzeczy samej. Muszę decydować sam o sobie – muszę aż do śmierci; nie potrafię bowiem ani pojmować, ani przyswajać sobie, ani też postępować podług decyzji innych ludzi.

Hunsden ziewnął.

– Cóż – rzekł – w tym wszystkim tylko jedno wydaje mi się jasne, a mianowicie, że owo całe zamieszanie to nie moja sprawa. – Przeciągnął się i ponownie ziewnął. – Ciekawe, która godzina – mówił dalej. – Mam spotkanie o siódmej.

– Według mego zegarka jest trzy kwadranse po szóstej.

– Cóż, w takim razie pójdę. – Wstał. – Nie będzie się pan więcej parał kupiectwem? – zapytał, opierając łokieć o gzyms kominka.

– Nie, sądzę, że nie.

– W przeciwnym razie byłby pan głupcem. Być może spojrzy pan przychylniejszym okiem na propozycję wujów i wstąpi do duchowieństwa?

– Bym mógł to uczynić, w całej mej wewnętrznej i zewnętrznej istocie musiałaby wpierw zajść dziwna przemiana. Dobry duchowny to jeden z najlepszych ludzi.

– Doprawdy! Tak pan uważa? – wtrącił drwiąco Hunsden.

– Owszem, i mam rację. Nie posiadam jednak owych szczególnych cech, których potrzeba dobremu duchownemu; wolałbym już cierpieć skrajną nędzę, aniżeli obrać zawód, do którego nie mam powołania.

– Piekielnie trudno zadowolić takiego klienta jak pan. Nie chce pan zostać kupcem ani duchownym; nie może pan zostać ani prawnikiem, ani doktorem, ani też dżentelmenem, ponieważ jest pan bez pieniędzy. Wobec tego zalecałbym podróże.

– Jak to! Bez pieniędzy?

– Podróżuj pan po to, by je zdobyć. Potrafi pan mówić po francusku – niewątpliwie ze wstrętnym angielskim akcentem… niemniej jednak potrafi pan. Niech pan jedzie na kontynent i przekona się, co też tam pana spotka.

– Bóg mi świadkiem, że pragnę wyjechać! – wykrzyknąłem z mimowolną żarliwością.

– Proszę jechać: co u licha pana powstrzymuje? Za pięć lub sześć funtów mógłby pan pojechać na przykład do Brukseli, jeśli potrafi pan oszczędnie się gospodarzyć.

– Jeżeli nie potrafię, nauczy mnie tego konieczność.

– A zatem niechże pan jedzie i niech własny rozum służy mu za przewodnika, gdy już się pan tam znajdzie. Znam Brukselę niemal tak dobrze jak X i jestem pewien, że komuś takiemu jak pan spodoba się ona bardziej niźli Londyn.

– Ale zajęcie, panie Hunsden! Muszę udać się tam, gdzie można znaleźć zajęcie; i w jaki sposób mógłbym w Brukseli zdobyć rekomendację, list polecający czy posadę?

– I znów przemawia przez pana ostrożność. Za nic nie postąpi pan o krok naprzód, dopóki nie pozna pan każdego cala drogi. Nie ma pan może arkusza papieru, pióra i atramentu?

– Mam nadzieję, że tak – ochoczo wyjąłem artykuły piśmiennicze, domyśliłem się bowiem, co on zamierza. Usiadł, skreślił kilka linijek, złożył, zapieczętował i zaadresował list i podał mi go.

– Oto, o wcielenie roztropności, jest pionier, który wykarczuje pierwsze przeszkody i trudności na pańskiej drodze. Dobrze wiem, mój chłopcze, że nie jest pan jednym z tych, którzy nakładają sobie pętlę na szyję, nie sprawdziwszy uprzednio, jak się jej pozbyć, i ma pan rację. Człowiek lekkomyślny napawa mnie odrazą i nic nigdy nie skłoniłoby mnie do mieszania się w jego sprawy. Ludzie, którzy zachowują się lekkomyślnie wobec siebie samych, są zwykle dziesięć razy bardziej nierozważni wobec swych przyjaciół.

– Jest to, jak mniemam, list polecający? – rzekłem, biorąc epistołę.

– Owszem. Mając go w kieszeni, nie ryzykuje pan, że zostanie zupełnie bez środków do życia, co, jak wiem, byłoby w pana mniemaniu upodleniem – w moim zresztą również. Osoba, której przekaże pan list, ma na ogół w swej gestii rekomendację do dwóch czy trzech szacownych miejsc.

– To mi będzie odpowiadało – odparłem.

– Gdzie zatem pańska wdzięczność? – zapytał pan Hunsden. – Czy umie pan powiedzieć: dziękuję?

– Mam piętnaście funtów i zegarek: ofiarowała mi go osiemnaście lat temu matka chrzestna, której nigdy nie widziałem – odpowiedziałem raczej niedorzecznie; następnie zadeklarowałem, że jestem szczęśliwym człowiekiem i wyznałem, że nie zazdroszczę żadnej istocie w chrześcijańskim świecie.

– A co z wdzięcznością?

– Wyjeżdżam natychmiast, panie Hunsden – jutro, jeśli wszystko będzie dobrze: nie zostanę w X ani dnia dłużej, niźli to konieczne.

– Bardzo dobrze; przyzwoicie byłoby jednak złożyć należne wyrazy wdzięczności za pomoc, którą pan otrzymał; prędko! Za chwilę wybije siódma; czekam na podziękowanie.

– Proszę zejść mi z drogi, panie Hunsden: potrzebuję klucza, który leży na gzymsie kominka. Nim udam się na spoczynek, spakuję walizę.

Zegar domowy wybił siódmą.

– Ten młodzian to istny bezbożnik – rzekł Hunsden i sięgnąwszy po leżący na kredensie kapelusz, opuścił pokój, śmiejąc się do siebie. Miałem połowiczną ochotę, by pójść za nim: naprawdę zamierzałem opuścić X następnego ranka, a kolejna okazja, by się z nim pożegnać, miała się już nie nadarzyć. Drzwi frontowe zamknęły się z trzaskiem.

– Niech idzie – rzekłem. – Pewnego dnia spotkamy się znowu.

[1] amour-propre (fr.) – miłość własna. (Wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki).

[2] Jeden z trzech olbrzymich wozów wiozących figury trojga bóstw hinduistycznych (Dżagannathy, Subhadry i Balaramy) podczas procesji na tzw. festiwalu wozów; w czasach kolonialnych w chrześcijańskiej Europie wierzono, że fanatyczni wyznawcy hinduizmu rzucali się pod koła tych wozów dla osiągnięcia wyzwolenia.

[3] grzanka na wodzie (ang. toast-and-water) – rodzaj angielskiego napoju orzeźwiającego; niezbyt mocno spieczoną grzankę należy zalać wrzątkiem i pozostawić do wystygnięcia, następnie całość odcedzić i pić na zimno.

Spis treści

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Rozdział I. Wprowadzenie

Rozdział II

Rozdział III

Rozdział IV

Rozdział V

Rozdział VI

Przypisy