Konrad Piskała

Dryland

Copyright © by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Wydanie I

Warszawa

Rodzicom

Barasho horteed ha I nicin (Poznaj mnie, zanim mnie odrzucisz).

przysłowie somalijskie

Halima Ali Durgube, Hagadera¹: „Abdullahi dopiero co przyjechał. Chciałam go przygarnąć, choć jestem tylko daleką ciotką. Jego ojciec od dawna nie żył, a matka pasła kozy w Xarardheere (Harardhere) nieopodal Mogadiszu. Ostatni raz widziałam go wczoraj około ósmej wieczorem. Powiedział: «Ciociu, idę do meczetu. Wrócę niedługo». To były ostatnie słowa, jakie od niego usłyszałam. Byłam zmęczona i położyłam się wcześniej. Około trzeciej nad ranem zauważyłam, że nie wrócił na noc. Znów usnęłam. Potem była modlitwa, a jego miejsce wciąż było puste. Z domu wywołały mnie krzyki. Ktoś wołał, że znaleziono ciało Abdullahiego. Leżał niedaleko obozu Sudańczyków. Odsłoniłam jego twarz, na którą ktoś narzucił kawałek koszulki, i obejrzałam go dokładnie. Wyglądał jak zarżnięte zwierzę. Jego wątroba i nerki zostały zabrane. Ręka była zmiażdżona, a jelita wyciągnięte na zewnątrz. Potrafisz to sobie wyobrazić?! Dziś byłby jego piąty dzień w Kenii. Jestem przekonana, że to działanie szatańskiego umysłu, czegoś złego. Tego nie zrobiła młodzież. Nie, na pewno nie. Oni przecież nie jedzą ludzkiej wątroby ani nerek?! Zwierzęta też nie, bo reszta zwłok była nietknięta. Sądzę, że te organy zabrali ci, którzy jedzą ludzkie ciała. Nie, nie rozmawiałam z urzędnikami, bo wybuchły zamieszki i musiałam zadbać o dzieci. Nie wiem, co się stało ze zwłokami Abdullahiego Mahmuda Osmana. Nie chcę wiedzieć. Niech On ma nas w swojej opiece. Ufamy Bogu, że w przyszłości ochroni nas od krzywd, których doznaliśmy”.²

Dryland

– Byliście w Mandheerze? Jesteście muzułmanami? Z kim chcieliście się spotkać?! Po co tu przyjechaliście?! Przecież tu nic nie ma! Tu jest tylko dryland!...

Patrzę na słońce, które powoli zagarnia coraz więcej przestrzeni. Przesunęło się z podwórza na próg, wskoczyło na ławę i grzeje się na moich kolanach. Dwóch funkcjonariuszy jeszcze godzinę temu siedziało na wprost nas, ale pożeglowali w kierunku przeciwległej ściany. Nie widziałem, aby przesuwali swoje krzesła. Po prostu byli w szczególny sposób zsynchronizowani ze słońcem. Jeden z nich kładzie sobie na karku wilgotną szmatę i szepcze:

– Nic więcej, tylko dryland!

Nie odpowiadam, nie mogę się skoncentrować. Z aresztu dochodzą odgłosy więźniów. Kaszlą, charczą, ale milczą. Nie słychać rozmów. W ich celi nie ma okien, a przecież tutaj nawet przy drzwiach panuje potworna duchota. Powietrze na posterunku jest suche i rozżarzone. Na stołach ani pod sufitem nie ma wentylatorów, więc zalega w bezruchu, płoży się tam, gdzie wepchnął je podmuch z pustyni. Znów kasłanie. Tym razem długie, niekończące się odkrztuszanie śliny, a potem cisza. Jeśli otworzą celę, to buchnie stamtąd woń fekaliów i smrodu ciał upchniętych w ciasnej klatce z żółtej gliny i blachy. Ta słodkawa woń razem z kaszlem sączy się do nas przez szpary pod drzwiami.

– Ustalam z szefem, co z wami zrobić – zwraca się do mnie szczupły funkcjonariusz, wybijając numer na trzymanym w ręku telefonie.

Kazali nam przejść pod ścianę i czekać. Kucam więc na podłodze i na wyciągnięcie ręki mam te przeżarte rdzą drzwi aresztu. Pod ich krawędzią przesuwa się wolno ciemna dłoń, jakby ktoś próbował dotknąć czegoś na zewnątrz. Uchwycić jakąś ratunkową linę, może inną dłoń?

Dwanaście godzin wcześniej

Kiedy rano przyjechaliśmy do Hagadery, na głównym placu pod pojedynczym drzewem stał stół. Nic więcej, żadnych krzeseł, stołeczków. Leżały na nim dokumenty, trochę zapisanych drobnym drukiem kartek, których część przyciśnięta była kamieniem, ale większość fruwała w powietrzu. Ktoś przerwał dyskusję tuż przed naszym przybyciem. Ważniejsze jednak jest to drzewo niż te kartki. Somalijski znajomy mówił mi, że w jego kraju wszystko, co dobre, zdarzyło się pod jakimś drzewem.

– Wielu ludzi uratowało swoje życie dzięki negocjacjom starszyzny opartej o pnie drzew. Tyle pod nimi zawarto porozumień między klanami i tylu uniknięto wojen i krwawych odwetów! A ile podpisano szczęśliwych małżeńskich kontraktów! – zachwycał się pasterską demokracją, a potem powtórzył: – Za mało, przyjacielu, za mało było drzew w Somalii.

Tu w Hagaderze rośnie sucha, koścista akacja o szarej, wypłowiałej korze. Siedzimy w jej cieniu i czujemy, że nasza obecność wywołuje nerwowość wśród sklepikarzy. Jeden oprawia skórę przerzuconą przez rusztowanie ze skrzyżowanych kijów, inny przesypuje ryż z wielkiej torby do małych woreczków, ale wiemy, że obserwują nas z oddali. Zerkają podejrzliwie ze swoich bud z artykułami pierwszej potrzeby. Tylko mężczyźni siedzący na ławce pod jadłodajnią z pasterskimi laskami między kolanami zachowują spokój i patrzą pustym wzrokiem przed siebie. Jest w nich oczekiwanie, to wieczne afrykańskie zatrzymywanie czasu. Obserwowanie jedynego drzewa na placu. Prostowanie nóg, kręgosłupa. Poprawianie ma’awiis, somalijskiego kiltu. Wodzenie wzrokiem za ciemnymi krążkami cienia. Tym swoim siedzeniem wyrażają sprzeciw wobec czasów, które nadeszły i w których nie ma dla nich miejsca. Somalijczycy to ludy pasterskie. Od setek lat ich przodkowie chodzili za wielbłądami oraz bydłem i mają to obserwowanie w genach, we krwi. Ci tutaj nieopodal placu autobusowego też wypasają swoje niewidzialne stada. Po chwili od sklepikarzy odrywa się dwóch mężczyzn i w drgającym od gorąca powietrzu idą w naszym kierunku. Mają na sobie cienkie marynarki, których tutaj się nie nosi. Nie przedstawiają się, ale wskazują ręką posterunek, na który mamy iść. Mieści się kilkaset metrów od placu.

Policjant w pogniecionym mundurze patrzy mi głęboko w oczy, starając się nie okazywać ciekawości. Otworzył księgę raportów i spisał dane. Jest wcześnie rano, a on już wygląda na zmęczonego. Za kilka godzin, gdy będzie nas eskortować do Dadaab, powie, że należy do narodu Kikuju. Narodu, a nie plemienia, bo Kikujów jest ponad pięć milionów i mają własny język. Jest ze środkowej Kenii i tęskni za zielenią, rodziną i kobietami. Nie chodzi nawet o suchy klimat, piasek, surową woń wielbłądziego mięsa. Dotyka go choroba wygnania. Ta szczególna chandra, charakterystyczna dla służby na końcu świata. Rząd w Nairobi kazał mu wypatrywać na pustynnym płaskowyżu hord obcych. Być może również jemu, niczym Giovanniemu Drogo³, żmudne czynności strażnika wypełniają życie. Wyobrażam sobie, jak każdego dnia o brzasku podjeżdża pod posterunek. Gasi silnik samochodu i wolno podchodzi pod drzwi. Nauczył się wkładać pod kątem klucz w zamek, aby się nie zacinał. Starannie stawiać broń pod ścianą i mieć ją zawsze w zasięgu wzroku. Potem zamiata podłogę, gotuje wodę na herbatę na małym palenisku pod wiatą. Otwiera księgę raportów i odwraca kartki bez ślinienia palców, bo papier na tym pustkowiu szybko staje się brudny. Codziennie wypytuje ludzi przychodzących na posterunek: „Kto pojawił się w obozie? O czym się mówi? Czy oni nie idą? Czy ich nie widziano?”. Nauczył się mówić do mężczyzn stanowczo, a do kobiet łagodnie, bo one boją się najbardziej: „Asha, Halima albo Sahra, zajmiemy się tym. Zwrócimy na to uwagę. Dziękuję za waszą pomoc. Robimy to dla wspólnego bezpieczeństwa”.

W jednostce wojskowej w Dadaab, dokąd nas przywiózł, czekaliśmy przez kilka godzin w biurowym pokoju. Czas płynął i przychodziło coraz więcej wyższych rangą żołnierzy, aby sprawdzić, kim jesteśmy. Nie przesłuchują nas, po prostu patrzą. Jeden z oficerów staje przede mną z trzcinką w dłoni, niczym kolonialny zarządca. Ma sporo po pięćdziesiątce. Nalana twarz i małe oczy. Na jego mundurze mnóstwo wojskowych dystynkcji, które nic mi nie mówią, ale grubas musi być wysoko postawiony w wojskowej hierarchii. Na korytarzu komuś rozkazuje, innego beszta bez wyraźnego powodu. Gdy zatrzymuje się przede mną, łapie przez chwilę oddech, a potem z rozchylonymi ustami słucha, jak tłumaczę, że jestem turystą. Nagle zaczyna krzyczeć:

– Mów prawdę! Chcieliście się dostać do Somalii! Byliście w Mandheerze! – Cichnie po sekundzie, jakby zabrakło mu energii albo zapału do dalszej kłótni. – Wszystko z was wyciągniemy! – rzuca. Słychać trzask trzcinki uderzającej w rękę. Wychodzi.

Pojawia się następny wojskowy, i następny. „Szukacie asz-Szabab. Jesteście z asz-Szabab. Lubicie asz-Szabab…!” W przeciwieństwie do Somalijczyków, którzy mówią o nich niechętnie, kenijscy policjanci i żołnierze powtarzają ich nazwę z pewnym upodobaniem. Ale oni noszą broń. Zielonkawe karabiny M-16 z lufami zatkanymi pakułami chroniącymi je przed piaskiem.

Wreszcie zjawili się śledczy. Posłano po nich aż do Gaarisy (Garissy) oddalonej o kilka godzin drogi. Ubrani są w jasne koszulki z kolorowymi nadrukami. Ten, który siedzi bliżej mnie, jest szczupły, wysoki, przedwcześnie łysieje i wygląda na pedantycznego urzędnika, a drugi, w płóciennych spodniach do pół łydki i z mocno zarysowanym brzuchem, to taki kumpel z podwórka. Sprawiają wrażenie ściągniętych na posterunek prosto z urlopu. Najpierw robią rewizję w naszych rzeczach.

– Arafatka! To się teraz nosi w Europie? – Szczupły patrzy badawczo w moje oczy i wylicza: – Mapa, notebook, pendrive?

Przez kilka godzin wypytują o każdy dzień, godzinę, minutę spędzoną w Kenii. Zagadują o nasze rodziny, szkołę podstawową, pytają, gdzie pracujemy, ile zarabiamy. Mrużą oczy i co jakiś czas zerkają na podwórze, obserwują grupkę młodziutkich żołnierzy zalewanych strugami gorącego afrykańskiego słońca. Rekruci nie wykonują żadnych czynności, po prostu stoją i czekają. Widziałem takich chłopców wielokrotnie w Sudanie. Śledczy są bystrzy. Wiedzą, że podobnie jak ci na zewnątrz, oni również wykonują czynności bez sensu. Powtarzają jednak z uporem: „Jesteście turystami, ale tak naprawdę po co przyjechaliście do Dadaab?! Z kim mieliście się tu spotkać?”. Pytają na przemian, choć bez większej nadziei, że się do czegoś przyznamy. Nie chcę im mówić, że chciałem się tutaj spotkać z Halimą, z tą lub z inną, aby posłuchać o przemocy w obozach. To największy ośrodek dla uchodźców na świecie. Na tej pustyni w namiotach, w porwanych od wiatru szałasach żyje prawie pół miliona uciekinierów z Somalii, Sudanu, Etiopii. To nie są obozy, to aglomeracje, małe miasta zbudowane z drewnianych desek, wybrzuszeń piachu i śmieci, falistej blachy, plastiku, toreb foliowych. Mają szkoły, ambulatoria, boiska, sklepy. Wszystko jest jednak bezbarwne, mętne niczym brudna woda. Obozy pochłaniają uchodźców, kiedy tylko ci tu przyjadą. Zamyka się nad nimi niewidoczna tafla. To otwarte więzienia, bo nie sposób tych miejsc opuścić. Nie można jechać stąd dalej. Uciec choćby do Nairobi. Wrócić też nie ma dokąd. Może mężczyźni, których widziałem na placu, trwający w bezruchu, czekają tak na te swoje stada od dwudziestu lat? Niewiele się zmienia. Codziennie do obozów trafiają nowi uchodźcy. Mają dusze poharatane przez wojnę i głód. Zwłaszcza kobiety, które nierzadko docierają do Dadaab zgwałcone. Są ciche, nie opowiadają o tym, co przeszły na pograniczu. Na jaw wychodzą tylko te najbrutalniejsze zbrodnie. Ostatnio porwano trzynastoletnią dziewczynkę i jej dwie siostry. Bandyci trzymali je przez dwa dni w jakimś szałasie na pustkowiu i gwałcili. Zazwyczaj nie wiadomo, kim są napastnicy. Może to Kenijczycy, Somalijczycy z Kenii, a może Szababowie? Pewnie wszyscy razem. W obozach kobiety również nie mogą czuć się bezpieczne. W ciągu pół roku, od stycznia do czerwca 2011, odnotowano trzysta pięćdziesiąt osiem gwałtów, a to zapewne ledwie ułamek przemocy.

Przenoszą nas z pokoju przesłuchań pod areszt. Siedzimy godzinę albo dwie. Wreszcie chudy, wskazując na celę, mówi z uśmiechem:

– Załatwiłem wam, że spędzicie noc w hotelu. – Stuka paszportami w blat stołu i dodaje: – Dokumentów jeszcze nie oddam.

Zabieramy się z posterunku, ale jeszcze łypię okiem na palce pod drzwiami, które cały czas tkwią w tym samym miejscu, jakby ktoś po drugiej stronie wciąż miał nadzieję złapać i przeciągnąć do ciemnej celi odrobinę światła opadającego na drzwi.

Już wiem, że tym razem nic nie wyjdzie ze spotkania z Halimą ani z nikim innym z obozu. Po nocy w strzeżonym hotelu wracamy pierwszym publicznym autobusem do Gaarisy. Wilson (tak zwracali się do szczupłego oficera) nas eskortuje. Siedzi dwa rzędy dalej, trzyma paszporty w kopercie i udaje, że jedzie sam, ale co kilka kilometrów zerka na nas przez ramię. Na pierwszym punkcie kontrolnym ustawiają wszystkich pasażerów w dwóch szeregach. Oddzielnie czekają mężczyźni i kobiety. Funkcjonariusze sprawdzają linie papilarne. Przy oczach mają lupki ze szkłem powiększającym, za pomocą których porównują opuszki palców z tymi odciśniętymi w papierach. Dowody tożsamości, paszporty, dokumenty podróży – każdy podaje, co ma, a oni podnoszą pod światło, marszczą, zaginają kartki. To upokarzające stawanie w rządku i wyciąganie palców do kontroli powtarza się co kilkanaście kilometrów. Somalijczycy czekają na baczność, nie komentują, nie złoszczą się. Stoją ze spuszczonym wzrokiem i wyciągniętymi palcami. Jeśli stemple i znaki wodne okażą się za mało autentyczne, żołnierze nie puszczają w dalszą drogę. Część pasażerów kuca z bagażami w pyle pod drzewem. Na nas żołnierze nie zwracają uwagi. Robią to tak ostentacyjnie, że Somalijczyk siedzący w następnym rzędzie rzuca złośliwie:

– Was nie kontrolują, bo jesteście biali? – I nie czekając na odpowiedź, zwraca się do swojego towarzysza, wskazując nas wzrokiem: – Czy to jest w porządku?

– Zatrzymali nasze paszporty – wyjaśniam i dla równowagi wytykam palcem Wilsona.

– Aresztowani? – dziwi się Somalijczyk i od razu budzimy sympatię. Uśmiechają się serdecznie. Ktoś mnie poklepuje po ramieniu. Inny częstuje orzeszkami.

– Skąd jesteście?

– Z Polski.

– Polska good!

Następnie rysuje palcem na szybie białą gwiazdę z błękitnej flagi Somalii.

– Pierwsze ramię to prowincja kenijska⁴ ze stolicą w Gaarisie – tłumaczy i wygina grube paluchy. – Drugie – etiopski Ogaden, trzecie – Somaliland, potem Dżibuti oraz Somalia. Ale nie jesteśmy razem – dodaje ściszonym głosem.

W biurze służb antyterrostycznych w Gaarisie znów siedzimy na ławie w pokoju przesłuchań. Jeden z funkcjonariuszy wskazuje na czarno-biały plakat wiszący na ścianie. Widnieje na nim biały mężczyzna z grubą islamską brodą i duży napis: „Wanted”. Niżej inne twarze ściganych za terroryzm. To głównie Pakistańczycy, Saudyjczycy, Egipcjanie.

– Szukamy białych muzułmanów – wyjaśnia.

Kilka miesięcy wcześniej, jak wyczytałem w prasie, udało im się ująć Saschę Alessandra Boettchera, niebieskookiego niemieckiego konwertytę, który zamierzał wesprzeć światowy dżihad. Dwudziestotrzylatek powiedział matce, że nie wróci już żywy, ale dotarł tylko do Mombasy. My – podejrzewali – byliśmy kolejni.

– Walczymy z terroryzmem i stąd wasze kłopoty. Jesteśmy, znaczy rząd Kenii, za was odpowiedzialni – wyjaśnia Wilson i wpycha nas do autobusu jadącego do Nairobi. Jest wyraźnie szczęśliwy, że się nas pozbywa.

Kilka godzin do Nairobi i parę wojskowych posterunków, na których przepuszczają nas bez kłopotu. To już żywa Kenia, z mnóstwem ludzi na drogach. Płyną niby cienkie, wartkie strumienie w różnych kierunkach. Z każdym kilometrem jest ich coraz więcej, aż wylewają się na jezdnię. Podmywają brzegi, więc musimy zwalniać. W małej wsi pod stolicą był ostatni punkt kontrolny. Sprawdzali pojazdy jadące z somalijskiej prowincji. Znów nas wywleczono z autobusu. W niedokończonym parterowym budynku czekamy z kilkoma innymi somalijskimi nieszczęśnikami, których papiery budzą wątpliwości. Wywalają nam bagaże na betonowy stół. Ktoś rozwija ręcznik, inny zagląda do butów, sprawdza bieliznę, przeczesuje książki. Te same pytania.

– Jesteście muzułmanami? Z kim chcieliście się spotkać? Po co byliście w Gaarisie? Przecież tam nic nie ma! Tam jest tylko dryland!

– Z ciekawości – odpowiadam.

Oficer z karabinem przerzuconym przez ramię pochyla się nade mną i syczy:

– Kłamiesz! Tam się nie jeździ z ciekawości! Tam jest bieda.

Przez chwilę wydaje mi się, że mnie uderzy. Przymykam oczy i słyszę, jak za oknem siąpi deszcz. Niespodziewanie nadeszła pora deszczowa. Strumienie wody płyną po dachu. Liście ogromnego bananowca zaglądającego do budynku aż uginają się pod jej ciężarem.

– Z ciekawości – powtarzam.

– Gówno prawda! Kłamiesz! – warczy, ale odwraca się i wychodzi, z trudem panując nad złością. Zajmują się nami funkcjonariusze z oddziału antyterrorystycznego. Jak się domyślam, z tej samej formacji, która przesłuchiwała nas w Dadaab. Zgarniamy rzeczy z betonowego stołu i zabierają nas okratowanym samochodem do centrali. Jedziemy w ulewnym deszczu. Jest noc. Dwóch siedzi z nami w środku. W półmroku nie widzimy ich twarzy. Powoli obojętniejemy.

Nie wiem, gdzie jesteśmy, ale rozpoznaję uśpione centrum Nairobi. Zabrali paszporty i telefony. Samochód wolno podjeżdża do strzeżonego ośrodka policyjnego. Budynek, w którym usytuowano nową jednostkę, przypomina opuszczoną szkołę. Kenijscy antyterroryści nie mają jeszcze sprzętu ani żadnej łączności z kolegami w Gaarisie. Na paru rozwalonych stołach, pod którymi wysychają zdechłe myszy, stoi jedynie kilka komputerów. Śledczy są chaotyczni. Pytania się nie zmieniają. „Po co pojechaliście do Gaarisy? Kim jesteście? Z kim chcieliście się spotkać? Macie przyjaciół Somalijczyków?” Odpowiadam po raz kolejny: „Z ciekawości. Z nikim. Nie mamy”.

Zaglądają w telefon. Sprawdzają połączenia, książkę adresową, ale zazwyczaj i tak zapisuję afrykańskich znajomych pod polskimi imionami. Pobierają odciski palców, a potem długo spisują zeznania. Głęboko po północy odzyskujemy wolność.

– Byliście w miejscu, gdzie nie powinniście się znajdować – mówi we wczesny niedzielny poranek Alfred, szef wydziału antyterrorystycznego w Nairobi, wręczając nam paszporty. Wyraźnie próbuje zatrzeć złe wrażenie z nocy.

Przy wyjściu jeden z funkcjonariuszy zwraca się do mnie:

– Och, chwileczkę! Jeszcze zdjęcie!

Idę z nim do drugiego pokoju. Ustawia mnie pod białą ścianą.

– Moment, moment! Patrz na wprost!

Wyciąga z tylnej kieszeni spodni telefon, starą nokię. Cyk, cyk! I tak trafiam do archiwum kenijskich antyterrorystów.

W Somalii każda historia zaczyna się pod drzewem, ale dla mnie początek był gdzie indziej. W pustej salce na posterunku przed Nairobi, gdy zrozumiałem, że somalijska narodowość to skaza. Na tych wszystkich punktach kontrolnych, przejściach granicznych, w obcych krajach Somalijczycy są sami. Nie stoją za nimi ambasady, konsulowie czy nawet najsłabsza armia. To bezpaństwowcy, obywatele upadłego państwa. Ich ziemi nikt nie zajął, nikt nie pożąda pustyni. Żadne imperium nie uznało ich za swoich obywateli.

Somalijczycy nie są ofiarami obcych interwencji, kraj zniszczyli sami. Sami też unicestwili wszystkie przejawy narodowej wspólnoty. Państwo wypalili do cna, zdarli do gołej ziemi. „To ludzie niezdolni do budowy czegokolwiek, zawistnicy, nałogowi zdrajcy, urodzeni zabójcy i anarchiści”, usłyszałem na tamtym posterunku. Patrząc w wykrzywioną złością twarz kenijskiego żołnierza, uznałem, że warto poznać tych outsiderów Afryki. Wiedziałem już, że to nie będzie łatwa podróż i potrzebuję przewodnika. Kogoś, kto mi wyjaśni somalijskie piekło, a przede wszystkim mnie do niego wprowadzi.

Ucieczki

Guri ann hooyo lahayni waa lama degaan

(Dom bez matki jest jak pustynia).

Co najmniej tysiąc ludzi przerzuconych w ciągu dwóch lat przez Nysę do Niemiec, setki tysięcy dolarów i marek, siatka organizatorów i przewodników, nici prowadzące przez Warszawę, Mińsk, Kijów i Moskwę do Somalii (…). Dostawał za każdą osobę dziesięć dolarów, ale przez jego ręce przechodziły tysiące, więc w końcu postanowił zająć się organizowaniem przerzutów sam.

„Polityka” z 3.07.1999

Okno było uchylone, a na zewnątrz tramwaje, dzwoniąc, rozbryzgiwały małe kałuże na szynach. Ktoś stał na balkonie tyłem do nas i zaciągał się papierosem. Był nieobecny, przytrzymywał ręką szklane drzwi, abyśmy nie uczestniczyli w jego myślach.

– Jesień jest u nas zupełnie nieznośna. Niby nie pada, a jednak ciągle jest mokro – rzucił około pięćdziesięcioletni mężczyzna z Afryki.

– U nas, czyli…?

– No, w Polsce oczywiście – wyjaśnił i wyciągnął rękę na przywitanie. – Abdulkadir Gabeire Farah.

Od razu przebiegło mi przez myśl, że ma szczególną łatwość zjednywania sobie ludzi. Wrażenie to wywoływał chyba ten nieśmiały uśmiech albo niepewność, z jaką witał obcych. Po chwili pokazywał mi na mapie ważne dla siebie miasta: Hargejsę, Burco, Beledweyne. Ich nazwy nic mi nie mówiły. Miałem jedynie proste skojarzenia: Mogadiszu – film Helikopter w ogniu, Somalia – piraci. Po chwili zerknął na zegarek.

– Przepraszam na moment.

Spokojnie wstał i zniknął w kuchni. Zajrzałem przez uchylone drzwi do środka. W małym pomieszczeniu w mieszkaniu przy ulicy Filtrowej w Warszawie Somalijczycy urządzili prowizoryczne miejsce modlitwy. Odległa Mekka wypada jakoś w kierunku stadionu Skry. Kiedy skończył, wróciliśmy do rozmowy. Włączyłem kasetowy dyktafon. Cicho szumiał mechanizm, gdy Abdulkadir zaczął mówić.

– Moja matka była nomadką…

1.

Ziemie somalijskich nomadów zaczynają się kilkadziesiąt kilometrów za etiopskim Harerem, kiedy mija się wąską dolinę cudów, wyrzeźbiony wiatrem pas skał. Tuż za doliną teren nagle się wypłaszcza. Jeszcze przez kilkanaście kilometrów ziemia próbuje się wznieść, aby po paru odbiciach krajobrazu całkowicie się poddać. Rozpoczyna się ciągnąca w nieskończoność równina z rzadkimi kępami roślin, pożółkłych kaktusów, suchorośli. Długorogie zebu z garbem na karku nie pasują do tego miejsca. Jeszcze gdzieniegdzie można co prawda zobaczyć, jak wolno wędrują po pustkowiu, jak ciężko oddychają i chowają się wzajemnie w swoich cieniach, ale coraz częściej zastępują je wielbłądy. Z początku nieliczne, pojedyncze sztuki, lecz z każdym kilometrem pojawia się ich więcej i więcej. Wkrótce zaczyna lśnić Jigjiga – płaskie miasteczko leżące u podnóża gór Karamara. Z daleka miasto przypomina taflę lustra. Spora część dachów jest przykryta ocynkowaną blachą falistą, która w słońcu puszcza zajączki do nadjeżdżających podróżnych. Na wschód od Jigjigi rozciąga się Abisynia, wysoka niczym wielka twierdza. Nieduże pasmo Karamara było pierwszą linią obrony w kilku wojnach. Stało się nią również podczas włoskiej inwazji. Piątego maja 1936 roku włoskie siły pod dowództwem pułkownika Navarry zajęły Jigjigę, stolicę Ogadenu. Nie był to wielki militarny sukces. Jedyny godny odnotowania fakt miał miejsce dwa dni później. Marszałek Rodolfo Graziani, zwany już wówczas Rzeźnikiem, podczas wizytacji zniszczonego kościoła – prawdopodobnie Świętego Michała – wpadł w szczelinę, co uznał za przygotowaną na siebie pułapkę. Nie wiadomo, czy księża zostali ukarani. W kościele, gdy o to pytałem, nikt tego nie potwierdził, ale to bardzo prawdopodobne. Prawdziwy zamach na jego życie zdarzył się później, 19 lutego 1937 roku. Ciężko ranny Rzeźnik nakazał wówczas zabić prawie trzystu mnichów i ponad dwadzieścia osób świeckich w Debre Libanos.

W tamtych dniach razem z wojskiem włoskim zjawił się w Jigjidze młody żołnierz noszący czerwony tarbusz, wysoki fez. Symbol Somalijczyków i Erytrejczyków służących we włoskich wojskach kolonialnych (Regio Corpo Truppe Coloniali). Muzułmanie dosyć chętnie zaciągali się do włoskiej armii. Nie tylko żołd był pewny i wysoki, ale też mogli walczyć ze swoim odwiecznym chrześcijańskim rywalem.

Dogasała już wojna włosko-etiopska. Włosi powołali Africa Orientale Italiana, w której skład wchodziła La Grande Somalia. Choć istniała ledwie sześć lat, to idea wielkiej Somalii przetrwała do dziś. Hajle Syllasje po przegranej wojnie straszył jeszcze na forum Ligi Narodów: „Jutro przyjdzie wasza kolej”, gdy z Jigjigi wojska faszystowskie ruszały na Somali Brytyjskie. Świat pogrążał się w otchłani drugiej wojny światowej.

Gabeire Farah służył wówczas pod dowództwem księcia D’Aosty (Amedeo di Savoia-Aosta) aż do włoskiej kapitulacji. Po przegranej wojnie Ogaden początkowo pozostał w obrębie Somalii, będącej pod okupacją brytyjską, choć Hajle Syllasje uważał, że powinien wrócić do Etiopii. Argumentował, że już w średniowieczu tereny te należały do nich. Ostatecznie Ogaden, przez Somalijczyków zwany Somali Galbeed, czyli Zachodnią Somalią, został jednak przekazany Etiopii.

To właśnie w Jigjidze, siedemnaście lat później, Gabeire poznał nomadkę Kadidżę (Khadijah) Ahmed. Choć dużo od niej starszy, był dobrą partią, jako człowiek obyty, o łagodnym charakterze. W dodatku pobierał włoską pensję, co w warunkach afrykańskich było nie bez znaczenia. Gabeire pochodził ze środkowej Somalii z okolic Cadaado (Adado), a Kadidża z Burco. Dwa odrębne plemiona, dwa odrębne światy. On czterdziestoletni mężczyzna, ona nie miała jeszcze osiemnastu lat.

Czasem wśród nomadów zdarza się romantyczna miłość. Chłopiec stoi przed namiotem swojej ukochanej. Lampa gazowa w środku jest zgaszona, a dziewczyna czeka, aż rodzina zaśnie, i wykrada się na zewnątrz. Dwie ciemne plamy spotykają się na skraju wielkiej przestrzeni, pod gwiazdami. W pobliżu czuwają wielbłądy. Gdy dwa milczące cienie przechodzą obok, skóra na szyjach zwierząt drży. Zakochani idą pod drzewa. Serca biją, dłonie się pocą. Siedzą trzy metry od siebie. On nie śmie jej dotknąć. Skubie tylko korę i przygryza wargi z namiętności, szepcząc słowa wiersza. Jak choćby: „Moja ukochana, moja słodka, jesteś podarunkiem od Allaha”. Czasem jedzą. Ona wkłada mu do ust suszone daktyle. To najwyższy wyraz erotycznej bliskości. Rzadko jednak zakochani nomadowie zostają małżeństwem.

Zastanawiam się, jakim sposobem Gabeire mógł spotkać Kadidżę. Może zetknęli się w Burco, gdy przyszła na targ z wielbłądzim mlekiem, i wtedy zadurzył się w jej ciemnych oczach. Najpewniej jednak – przypuszcza Abdulkadir – ojciec miał przyjaciela, który żonę mu znalazł.

„Nie ożeniłbyś się, Gabeire?” – zapytał. „Ożenił” – odparł i któregoś dnia, jak większość somalijskich kobiet, Kadidża stanęła w obcym mieście, przed nieznanym mężczyzną, aby urodzić mu dziecko. W Somalii nie pyta się o miłość. Mało jest czułych słów. I zapewne Kadidża też ich nie słyszała.

Wykształceni Somalijczycy w Hargejsie z upodobaniem opowiadają żart, jak to pewien Niemiec zauroczony nomadką postanowił przywieźć jej kwiaty. Po uroczystej kolacji spostrzegł, że piękny bukiet spałaszowały miejscowe kozy. Historia być może nie jest prawdziwa – zastrzega Abdulkadir – ale miłość w surowych afrykańskich warunkach to zbytek, luksus, na który nomadowie nie mogą sobie pozwolić. Nie wiadomo, czy Gabeire kochał Kadidżę, ale na pewno wydała na świat syna. Dali mu na imię Abdulkadir, a dokładnie Abdulkadir Gabeire Farah. W Somalii dzieciom dołącza się imiona ojca i dziadka. Którego dnia się urodził? Nie wiadomo. Nomadowie mierzą czas urodzeniami wielbłądów, niekiedy nadejściem suszy lub innego kataklizmu. To początek lat pięćdziesiątych.

Związek nie był szczęśliwy. Być może Kadidża nie potrafiła znieść miejskiego życia. Tęskniła, gdy przez dzielnicę muzułmańską przechodziły stada wielbłądów. Zatrzymywały się pośrodku drogi, obskubywały rzadką roślinność Jigjigi, nie zwracając uwagi na przejeżdżające dwukółki czy nieliczne w tamtych czasach samochody. Może zatrzymywała się przy sklepikach, gdzie nomadowie zdejmowali z wytartych grzbietów zwierząt worki z przemycanymi towarami z portów w Berberze czy Dżibuti. Może czuła się po prostu samotna wśród obcych. Na pewno tej zadziornej młodziutkiej nomadki nie znosiła siostra Gabeire. Codziennie wierciła bratu dziurę w brzuchu, mówiąc: „Gabeire, rzuć ją, to Isaxaaq, z nimi nie da się żyć”. Któregoś dnia ciotka powiedziała: „Kadidżo Ahmed, możesz odejść, jeśli zostawisz mi syna”. Aby ją przekonać, obiecała: „Zaopiekuję się nim. Będzie miał gdzie spać i co jeść. Nauczę go Koranu i wychowam na dobrego człowieka”. I któregoś dnia Kadidża odeszła. Zostawiła chłopca i wróciła do swoich wielbłądów. Do wędrówki po sawannie, namiotów, gwiazd, pod którymi spotykają się zakochani nomadowie.

Życie Abdulkadira Gabeire Faraha zaczęło się w maleńkim sklepiku w Jigjidze. Urodził się obok konserw, pudeł z ryżem, baniaków z olejem, worków mąki. Wśród zapachów proszku do prania i szarego mydła. Ciotka prowadziła sklep, więc opakowań po towarach było pod dostatkiem. Miał cztery lata, kiedy dostał od niej swój kawałek klepiska oraz tekturowy karton po puszkach z olejem jadalnym. Spał niczym pies.

2.

Rozprostował nogi, aby zrobiło się odrobinę chłodniej. Przez szparę pod drzwiami sączyło się rozpalone powietrze z ulicy. Legowisko znajdowało się pod ścianą, niedaleko wejścia. Wsunął jeszcze głowę pod chustę, ale cienki karton nie izolował ciała od ziemi. Ona też z minuty na minutę stawała się coraz bardziej gorąca.

Mimo to próbował jeszcze złapać odrobinę snu. Zawsze, kiedy był głodny, starał się drzemać. Piętnaście minut i organizm zapomina o skurczach i lęku. Dosypia i wyobraża sobie andżero, somalijski naleśnik. Niemal czuje, jak parzy mu palce, gdy bierze go przez cienki, zatłuszczony papier. Ale kiedy mocniej przymyka oczy, pod powiekami przesuwa się inne wspomnienie. Popołudnie na pustej piaszczystej drodze. I matka prowadząca go za rękę. Nie nadąża za nią. Próbuje podbiegać, ale ona idzie coraz szybciej. To ostatni raz, kiedy Kadidża wzięła go od ciotki. Poszli wtedy do studni. Rosły wokół niej drzewa i krzaki tamaryszku korzystające z wody codziennie wylewanej przez praczki. Ściągnęła z niego brudną koszulkę i spodnie. Nago wspinał się po pniach. Skakał z gałęzi na gałąź. Udawał, że strzela do przelatujących ptaków, chmur, słońca. Matka, piorąc jego ubranie, spoglądała na niego z czułością. Nic nie rozumiał, ale zapamiętał tę bliskość. Siłę, z którą zarzucała jego koszulkę na gałęzie drzewa. Z czasem ten obraz się zacierał, nikł, aż w końcu nie wiedział, czy to zdarzyło się naprawdę, czy było tylko jego wyobrażeniem.

Przez cienkie ściany przedzierały się słowa As-salat chajrun min an-naum. Modlitwa jest lepsza od snu. Zrywał się na nogi, składał karton i zaczynał się modlić: „W imię Boga Miłosiernego, Litościwego!”. O rozmowie z Bogiem nie można zapomnieć. Jest czymś tak naturalnym jak oddychanie, picie wody. Ale gdyby zapomniał – wzdrygnął się na samą myśl – to na pewno by oberwał. Halima była surowa. Za każde przewinienie biła, gdzie popadnie. Po głowie, plecach, nogach. Uderzała z całych sił. Kuląc się w rogu sklepu, na swoim psim kartonie, wzorem reszty dzieciaków na ulicy wydzierał się na cały głos: „Nie bij, ciociu! Już nie będę. Proszę, ciociu”. Ból stał się w jego życiu czymś tak samo oczywistym jak głód.

Halima nie miała swoich dzieci. Urodziła kiedyś córkę, ale jej dziecko w jakimś innym mieście też wychowywała inna kobieta. Nigdy o to nie pytał. Nie zastanawiał się, czy tęskni za swoją córeczką. Był nie tylko jej bratankiem, lecz też przyszywanym synem. Tłukła go, ale jedynie w ten sposób umiała wyrazić miłość. Nomadowie nie okazują czułości, a ona nie potrafiła bez lania wychowywać chłopca, który zgodnie z obietnicą daną bratu miał zostać bogobojnym, uczciwym mężczyzną.

Kiedy skończył ostatnie słowa sury, stanął na baczność przed ciotką. Mruczała coś do niego zaspana, ale wyciągnęła kilka groszy z szuflady. Mógł pobiec na śniadanie do Ashy. Sprzedawczyni była gruba i wesoła. Siedziała razem z innymi kobietami przy palenisku na rogu ulicy. Abdulkadir stawał obok i czekał cierpliwie, aż skończą rozmawiać.

– Chodź, mały – wołała wreszcie Asha i zawijała w papier ciepłe andżero.

Chłopiec brał w ręce placek ociekający tłuszczem i rzucał z dumą:

– Asha, daj mi jeszcze dodatki.

Kobiety plotkowały dalej, a ona podawała mu gorącą wodę i sól.

Raz w roku podczas ramadanu mógł bawić się nocą. Wyciągali z kolegami ścierwo psa i nieśli za miasto. Gdy znikały ostatnie zabudowania, zostawiali je, siadali w trawie i patrzyli. O zachodzie słońca zaczynały się nawoływać hieny. Chłopcy im odpowiadali. One wyły, oni wyli. One szczekały, oni szczekali. Zwierzęta podchodziły blisko zwabione wonią ścierwa i porywały kawałek trupa. Gonili je, a hieny odbiegały, odwracając łby w ich kierunku. W ciszy pustyni rozlegał się szybki tupot stóp, a potem bicie serca i głębokie oddechy, gdy pochyleni, z rękami opartymi na kolanach spoglądali w noc. Zwierzęta stawały, a chłopcy mierzyli się z nimi wzrokiem. Światło księżyca obrysowywało ich ciemne postacie. Gdy zaczynali uciekać, one biegły za nimi. Potem znów porwanie kawałka mięsa i gonitwa. Zwierzęta i ludzie rozumieli, że to zabawa. Dzieci ulicy też były hienami, tylko wśród ludzi.

Sklepik Halimy nie przynosi odpowiednich dochodów. Pod rządami Etiopczyków Jigjiga nie jest dobrym miejscem do życia. Biedne miasto na pustyni utrzymuje się głównie z przemytu. Tyle że czasy są niebezpieczne. Stolicę Ogadenu uznaje się za siedlisko separatystów. Gubernatorem jest Gyrmamie Nyuaj, jeden z inicjatorów „zamachu grudniowego”. Wspólnie z bratem generałem Mengystu Nyuajem, dowódcą gwardii cesarskiej, generałem Tsyggie Dibu, szefem cesarskiej policji, oraz pułkownikiem Uerkenehem Gebejehu, szefem ochrony pałacu – będą próbowali obalić cesarza Hajle Syllasje. Zamach się nie uda, a pucz zostanie utopiony we krwi. Kiedy Somalia ogłasza niepodległość, Halima sprzedaje sklepik w Jigjidze i rusza do Mogadiszu, do brata. Abdulkadir ma około siedmiu lat.

Droga do Mogadiszu prowadzi przez Hargejsę leżącą kilkanaście kilometrów od Jigjigi. Stolica Somali Brytyjskiego robi na chłopcu ogromne wrażenie, ale to jeszcze nic w porównaniu z tym, co widzi na południu. Mogadiszu wyłania się zza zakrętu niczym miasto z baśni tysiąca i jednej nocy. Pełne pałaców, willi, ogrodów. Nad oceanem ciągną się białe budynki z kopulastymi dachami, ozdobione arkadami kolumnowymi, wykuszami, balkonami, krużgankami. Stolica ma – tak zachwycającą chłopca – rzadką, lecz soczystą roślinność posadzoną wśród szerokich ulic, po których wciąż mkną włoskie vespy. Na Liido fotografują się jeszcze Włosi i brytyjscy żołnierze z Królewskich Sił Powietrznych (RAF). W porcie tragarze brodzą po pas w wodzie, załadowując na statki skrzynie z rzeczami włoskich przesiedleńców. Zbliża się schyłek kolonialnych mocarstw, gdy Abulkadir po raz pierwszy spotyka ojca. Mężczyzna ma głowę owiniętą cimaamad, chustą arafatką, i jego skóra wydaje się chłopcu zbyt czarna, a spojrzenie surowe. Ojciec prowadzi go za rękę do budynku burmistrza.

– Trzeba małemu papiery wyrobić. To mój pierworodny – mówi do urzędnika.

Wymyślają mu rok urodzin, miesiąc i dzień.

Jeden z ocalałych budynków historycznych w Mogadiszu.

Mogadiszu wyłania się zza zakrętu niczym miasto z baśni tysiąca i jednej nocy. Pełne pałaców, willi, ogrodów. Nad oceanem ciągną się białe budynki z kopulastymi dachami, ozdobione arkadami kolumnowymi, wykuszami, balkonami, krużgankami.

Mieszkają na Xamarweyne (Hamar Weyne) niedaleko pałacu prezydenckiego, ładnego, choć niezbyt okazałego budynku zwanego Villa Somalia. Dom ojca jest drewniany. Nocami słychać, jak w ścianach drążą termity. Gabeire ma w nim na własność sześć pokoi i w jednym Abdulkadir mieszka z ciotką. W prezencie otrzymuje prostą, rozkładaną leżankę. Pierwszej nocy jest tak szczęśliwy, że nie może zasnąć. Nie jest to cienki karton w Jigjidze, tylko prawie łóżko. Przekręca się z boku na bok. Podchodzi do okna, za którym widzi kolejny drewniany budynek i następny. Ma przed sobą uśpione miasto, które go nęci i kusi. Wraca na leżankę. Szczekające psy zagłuszają świszczący oddech ciotki. Potem znów ogarnia go nagła euforia, wstaje i ponownie się kładzie, aby poczuć pod plecami miękkość szarego materiału z worków, w których przywożono zboże do Mogadiszu. Przeciąga palcami po ostrych niciach pachnących jeszcze ziarnem i ziemią. Tak zaczyna się jego najlepszy rok życia. Może dlatego z początku nie zauważa, że ojciec zaczyna chorować. Słabnie z miesiąca na miesiąc, a potem coraz szybciej i szybciej. Z tygodnia na tydzień, z dnia na dzień. Z początku tylko poleguje, gdy upał jest zbyt natrętny. Dłużej łapie oddech w czasie drogi do domu. Potem nie chodzi już nawet do swojego biibito, baru dla byłych wojskowych, gdzie całymi dniami przy szklaneczce shaah – somalijskiej herbaty z mlekiem, kardamonem oraz goździkami – weterani wojskowi debatują nad tym, czy Włosi dadzą im odszkodowania wojenne. Bywali na tych mityngach razem. Ojciec trzymał go mocno za rękę, gdy przeciskali się między stolikami. Przed każdym się zatrzymywał. Ktoś wręczał mu artykuł z gazety o Włochach albo przyciszał radio, a starszy Gabeire wymieniał pozdrowienia, uśmiechał się, kłaniał, zagadywał o wojenne rany. Potem, gdy zasiedli w zapadniętych krzesełkach, ojciec zaciągał się tytoniem, a starszy mężczyzna w wypłowiałej wojskowej koszuli w kolorze khaki wychodził na środek. Mówił chrapliwym głosem. Krzyczał, oskarżał, groził i wskazywał palcem mityczną Italię leżącą gdzieś za oceanem. To było ich całe życie. Nie mieli niczego poza tym snem, a odszkodowania nigdy nie dostali. Ojciec choruje coraz ciężej, aż wreszcie przestaje się pojawiać nawet na wspólnych posiłkach. W końcu całymi dniami leży w swoim pokoju, oglądając z okna skrawki błękitnego nieba. Gabeire gaśnie, a Halima coraz częściej szepcze przed snem, że Bóg wzywa brata do siebie. Kiedy ojciec zaczyna wymiotować krwią, żona sposobem nomadów podaje mu tłuszcz, aby odzyskał siły. Może daje mu również wyciąg z żywicy kadzidłowca, który na bazarze Bakaaraha (Bakaara) leży w wielkich płóciennych workach i lśni niby grube, brązowe kryształy trzcinowego cukru. Kadzidło o ciężkiej woni nie tylko pobudza organizm, ale też odpędza złe duchy. Lekarza się nie wzywa, bo w Mogadiszu są jedynie dwa szpitale, a medyków ledwie kilkunastu.

Budzi go hałas, ktoś biega po korytarzu. Po chwili za drzwiami rozlega się wołanie: „Gabeire nie żyje! Gabeire umarł!”. Halima wpada do jego pokoju i zrywa z krzesła jego białą koszulę do szkoły. Jedyną, jaką ma. Słyszy, że drą ją na długie pasy. Potem chlupot wody niesionej do pokoju ojca. Wie, że myją ciało z krwi, wycierają do sucha, perfumują, układają, obwiązują. „Gabeire umarł! Gabeire odszedł!” – lament kobiet płynie po korytarzu. Drewniany dom skrzypi przy każdym ich ruchu. Czuje każdy krok domowników. Ciężar leżącego ojca. O świcie ciało Gabeire zawinięte w kafan (biały materiał) składają w zagłębieniu w ziemi. Na sukno, w którym spoczywa ciało ojca, sypie się żółty piach i chłopiec myśli, że to straszne, gdy najukochańsi ludzie cię chowają. Pierwszy raz tak boleśnie doświadcza rzeczywistej i namacalnej śmierci.

– „Ziemia opada na kafan i będzie tam spoczywała aż do zmartwychwstania, aż do dnia Sądu” – zwraca się do niego wuj, ale Abdulkadir nie może wykrztusić słowa, bo jego serce przepełnia dojmujące wrażenie przerażającej pustki. Po raz pierwszy zrozumiał, że został sam. Nie ma nikogo. Jeszcze nie wie, że nigdy już nie pozbędzie się tego uczucia. Zawsze będzie się czuł opuszczony, zdany tylko na siebie, przeciwko całemu światu.

3.

Ma gdzie mieszkać, bo został stary parterowy dom po ojcu, ale ani macocha, ani ciotka Halima nie mają żadnych dochodów. Żonie ojca mówi po pogrzebie:

– Będę się starał uratować siebie, a wy pomóżcie sobie!

Żyją pod jednym dachem, ale właściwie oddzielnie. Mijają się w drzwiach pokrytych niebieską farbą, rozmawiają oparci o ścianę łuszczącą się ze starości, ale rzadko wspólnie jedzą. Decyduje, że będzie sprzedawać cukierki z miodem i owoce. Najlepiej idą na Afar Irdood, placu targowym w jego dzielnicy. Rano handlują tam zwierzętami. Już o świcie, gdy powietrze jest rześkie, słychać jęki koźląt na postronkach, gdakanie kur powiązanych za nogi i trzepocących skrzydłami, gardłowe porykiwanie wielbłądzich samic, a pod wieczór, gdy pył opada, razem z wielką kulą słońca, zaczynają swój spektakl piłkarze. Plącze się wtedy wśród dopingujących kibiców i wystawia im przed oczy płaską deseczkę z równo rozłożonymi cukierkami lub rożkami orzeszków ziemnych zawiniętych w gazetę. Niektórzy rzucają brzęczącą monetkę, a on podaje starannie odliczone dziesięć cukierków albo kilka gramów orzeszków do łuskania. Jeszcze nie wie, że kibice piłkarscy to nie są dobrzy klienci. Gdy ich zespół przegrywa, potrafią sprzedawcom ze złości wywrócić taczki z owocami. Nieco później, gdy awansował trochę w ulicznym handlu i stał pod stadionem z owocami przywożonymi z Afgooye, przekonał się o tym na własnej skórze. Po zakończonym spotkaniu piłkarskim otworzyła się brama i wylał się tłum wściekłych somalijskich kiboli. Pierwszy, który dobiegł do taczki, bez pytania wziął mango, potem drugie, trzecie. Zaczęli kraść następni i następni. Próbował zasłaniać towar rękami, darł się, tupał, gryzł ręce zabierające żółte owoce, ale nie zdołał ich powstrzymać. Ukradli mu wszystkie, co do jednego. Musiał później zwrócić pieniądze właścicielowi owoców. Nigdy więcej nie poszedł na stadion, nie oglądał żadnego meczu.

Dziennie wyciąga kumin tano (dziesięć groszy). Można za to kupić andżero albo talerz gorącej zupy. Często oddaje te grosze Halimie. Nie, nie z miłości, tylko z obowiązku. W końcu jest jedynym mężczyzną w domu. Kiedy nic nie zarobi, udaje przed nią, że nie jest głodny. Jest niby włoski vagabondo. Nie ma pracy, ale ubiera się elegancko i trzyma wykałaczkę w zębach. Vagabondo – jak sobie wyobraża ośmioletni chłopiec – choć dwa dni nic nie je, to udaje, że jest syty i bogaty. Koledzy wołają na niego Django, od przezwiska głównego bohatera filmu Osvalda Civiraniego, lub Catango – nie wie dlaczego. Całe Mogadiszu w tamtym czasie kocha Franka Nero, a kiedy włoskie westerny podbijają Somalię, w 1969 roku ginie prezydent Abdirashid Ali Sharmarke. Jak głosi uliczna plotka powtarzana w Mogadiszu, został zastrzelony przez dalekiego kuzyna. Jedni mówią, że wtedy po raz pierwszy ujawniła się somalijska zawiść, bo Abdirashida zabito ze zwykłej zazdrości o władzę. Inni przekonują, że zamachowców kupił Siad Barre.

W rewolucyjnej mowie z 24 października, pod znamiennym tytułem „Nie było wyboru”, przyszły dyktator wspomniał: „Zmarły prezydent Abdirashid Ali Sharmarke został zamordowany przez prostego żołnierza, który go nie znał i nie miał z nim żadnych zatargów. Nie damy się panoszyć złoczyńcom i łamiącym prawo (…)”⁵. Po przemówieniu armia przejęła całkowitą kontrolę nad państwem, a nowym prezydentem Somalii został generał Siad Barre, syn klanu Daarood (Darod).

W długie leniwe popołudnia, gdy upał daje się najbardziej we znaki, po powrocie ze szkoły siada na gambar, niskim stołeczku obitym skórą, tuż przy swojej złożonej pryczy, i myśli, gdzie szukać jedzenia. Macocha wynajmuje pokoje. Po czternastej wszyscy lokatorzy coś gotują – spaghetti, zupy, przekręcają ryby na patelni. Te zapachy płyną pod drzwiami, nęcą, kuszą, kręcą w nosie. Zwija się z głodu. Słyszy za ścianą skwierczenie smażonych jajek, bulgotanie wywaru z mięsa, a nawet rozpoznaje dźwięki nalewania zupy na talerz, rwania palcami chleba czy wręcz wkładania do wrzątku długiego makaronu, który zwija się pod wpływem temperatury. Każdego dnia po powrocie ze szkoły towarzyszy lokatorom w tych ucztach. Nie widzą go, a on posila się wraz z nimi. Potem staje przy podarowanej przez ojca pryczy i marzy. „Może powinienem się ożenić? Żona by mi gotowała” – zastanawia się w takich momentach. „Kuzyn na pewno pomoże się dostać do policji”.

Wiercąc się z głodu, szacuje, ile może zarabiać zwykły mundurowy. Jakieś dwieście szylingów na miesiąc – kalkuluje. Patrzy w sufit i wylicza: „Czterdzieści szylingów dałbym Halimie, żonie sto. Reszta dla mnie. Coś bym odłożył” – sumuje przyszłe zyski. „Gorzej, jeśli będą dzieci”. Po chwili dochodzi do wniosku, że jako policjant nie ma przyszłości. Pod drzwiami nieustannie wzbiera rzeka zapachów. Nęci i kusi. „Muszę kupić znaczki skarbowe na podanie o pracę, a to całe trzy szylingi!” Drapie się po głowie. Skąd je wziąć?

I tak się kończą rojenia o pracy w policji. Wtedy zaczyna mu się marzyć stanowisko w polityce. Chce być ministrem albo najlepiej prezydentem. Właściwie nie jest ważne kim, byle być „kimś”! Człowiekiem z pozycją. Widywał dygnitarzy wjeżdżających do białej Villa Somalia samochodami, na których powiewały dumnie maleńkie flagi. Obserwował, jakim szacunkiem cieszą się generałowie. Kiedy przemawiali, patrzył na oklaskujące ich tłumy. Rozumiał, że aby być prezydentem, musi skończyć szkołę. Niemal wszyscy ówcześni władcy afrykańscy byli dobrze wykształceni. Jomo Kenyatta z Kenii skończył studia w Wielkiej Brytanii, Julius Kambarage Nyerere z Tanzanii – uniwersytet w Edynburgu, Mohammed Siad Barre – wojskową akademię we Włoszech, Milton Obote z Ugandy – prawo w USA, Nimejri Dżafar Muhammad z Sudanu – szkołę wojskową. W Afryce tylko studia lub kariera wojskowa zapewniają byt.

Chłopiec patrzący na ocean z portu w Mogadiszu.

Po raz pierwszy zrozumiał, że został sam. Nie ma nikogo. Jeszcze nie wie, że nigdy już nie pozbędzie się tego uczucia. Zawsze będzie się czuł opuszczony, zdany tylko na siebie, przeciwko całemu światu.

4.

– Jadłeś tylko raz dziennie? – pytam, gdy robimy sobie przerwę na herbatę.

Wlewając wrzątek do szklanek, zaczyna się śmiać. To śmiech szyderczy, gorzki. Robi mi się głupio, gdy patrzy na mnie z irytacją i pobłażaniem. Widzę w jego spojrzeniu pewność, że nie będę potrafił oddać głodu, który chce mi opisać. Skurczów żołądka, senności, zawrotów głowy i tej nagłej potrzeby, aby zjeść cokolwiek, natychmiast, już. Nawet za cenę kary czy więzienia. Ani stanu poniżenia, gdy siedzi się w kucki obok jadłodajni i połyka niedojedzone przez kogoś resztki. Czy nagłej radości, gdy ktoś lituje się na tobą i wynosi w zatłuszczonej gazecie trochę kurczaka i ryżu, aby nakarmić cię niczym psa. Pytam chyba z dziesięć razy:

– Co czułeś?

Odpowiedź jest niezmiennie ta sama:

– Nic, naprawdę nic.

Strach pojawił się później, gdy już się uratował z biedy. Od tamtej pory codziennie trawi go lęk, że znów znajdzie się tam, gdzie był, że wróci żebrać pod jadłodajnię. Ów lęk jest irracjonalny, ale człowiek, który zaznał głodu, boi się już nieustannie. Zawsze będzie odkładał chleb na czarną godzinę. Ten chleb pleśnieje na półce, wysycha na kamień, marnuje się, ale musi go mieć, by móc po niego sięgnąć, gdy zaczyna się bać.

– Ach… raz dziennie – wzdycha Abdulkadir. – Nie jeść dwa dni to było dla mnie normalne. Zdarzały się i trzy. Czasem zwędziłem mango albo banany z bazaru, ale to nie jest dobry posiłek. Po owocach ciągle byłem głodny, bo one nie sycą. Tu nie chodziło nawet o pełny żołądek, ale o głowę. – Stuka się czubkiem palca w czoło. – Szedłem do ciotki sześć kilometrów w jedną stronę, aby dostać szklankę mleka, a przecież to, co wypiłem, spaliłem po drodze. Śmiejesz się? Nie śmiej się. Głód mnie uczył. Był ze mną cały czas, oswajałem go. Nie zrozumiesz tego – złości się. – Z cukrem? – zwraca się do mnie, wsypując sobie dwie łyżeczki. Kręcę głową, że bez.

Dzwoni telefon. Abdulkadir wyciąga z kieszeni gustownego czarnego smartfona, to drogi model jednej z lepszych marek. Dyskutuje z kimś po somalijsku. Nie kłócą się, ale rozmawiają żarliwie, jakby kawałki drewna trzeszczały w ogniu. Miesza w tej rozmowie języki. Wtrąca angielskie lub arabskie słowa. Po chwili rozłącza się i dzwoni do kogoś innego. Teraz mówi po polsku, wplatając w zdania angielskie wyrazy. Czuję, że jesteśmy w globalnej wieży Babel, języki się zacierają.

– W Mogadiszu było trochę Europejczyków. Wierzyliśmy, że jesteście tak bogaci, że co rano myjecie ręce coca-colą i fantą. Budziłem się i myślałem, gdzie wyrwać coś do jedzenia. W szkole udawałem, że nie jestem głodny. Większość coś miała. Owoce, kanapki. Wiesz, jak trudno jest być głodnym, gdy inni jedzą i kiedy nie można się przyznać do głodu?

– Kradłeś?

– Tak – szepcze, ale wyznaje to niechętnie i przeciąga palcem po szramie nad okiem. – To cięcie od żyletki. Chciałem wyrwać komuś chleb i mnie zranił. Nie czułem żadnych wyrzutów sumienia. – Wzrusza ramionami. – Bo niby dlaczego? Było mi obojętne, czy kogoś krzywdzę, to było niczym polowanie. On ma, ty nie masz.

– To było wstyd być głodnym? Przecież w Afryce wiele osób nie dojada, a bieda jest powszechna?

– Ech, Konrad… – Abdulkadir wzdycha ciężko. – Nic nie rozumiesz. Powiedz mi, gdzie szanują biednych? Kto lubi żebraków? Oni są męczący. Zawsze coś od ciebie chcą, nawet jeśli tylko patrzą. – Wybucha ironicznym śmiechem.

5.

Ze swojej leżanki ma widok na wąskie podwórko i drewniane domostwo sąsiadów rozdzielone drogą. Wystarczy unieść się na łokciach, aby zobaczyć, jak ktoś idzie nią na targ, pchając przed sobą taczkę ze śniętymi rybami, albo niesie na karku kosz pełen owoców. Mieszkają przy bocznej uliczce, na której niewiele się dzieje. Cień od rana złazi ze ścian, a kobiety przysiadają przez domem i martwo obserwują suszącą się bieliznę. Słuchają, jak wiatr tarmosi kilka wysuszonych mangowców. Jeśli urodziłeś się w Afryce w latach pięćdziesiątych, to miałeś małe szanse na wyrwanie się z biedy, a jeśli w dodatku byłeś sierotą, to dożycie wieku dorosłego nie było wcale pewne.

Wie, że niektórzy w Mogadiszu nie mają nawet tej prostej leżanki, ale i jego ubóstwo jest prawie absolutne. Od lat chodzi w jednym i tym samym ubraniu – zgniłozielonych spodenkach i ciemnej koszulce, którą kupił sobie sam na Dhagaxtuur. Mówili o nim: targ złodziei. Miejscowi przestępcy nie sprzedawali na tym skwerze nic szczególnego, bo w Mogadiszu biedni okradali równie biednych. Plagą w tamtych czasach były złodziejskie podkopy pod domami i znikające talerze, sztućce, majtki, koszule. Dlatego po każdym praniu kobiety bacznie pilnowały swoich sznurów z kolorowymi szmatkami. Nie lubi tego marazmu, tej pustki, która rozciąga się w prawie całym Mogadiszu. Jest wszędzie poza bazarami, sklepami, rządowymi budynkami i hotelami. Wciąż boi się Halimy. Ciotka już go nie bije, ale wystarczy, że warknie, krzywo na niego spojrzy, a znów staje się zalęknionym chłopcem z Jigjigi. Nie ma w nim odrobiny buntu. Woli schodzić jej z oczu. Znika z domu o świcie i wraca po zmroku. Po szkole obchodzi swoje rewiry, obwąchuje znane sobie miejsca. Restaurację przy porcie, gdzie zapach smażonego mięsa miesza się z wonią morza. Ludzie jedzą tam na zewnątrz i zawsze można coś porwać, gdy kelnerzy nie patrzą. Pewniakiem był zawsze targ, gdzie potrafił zarobić kilka groszy jako pomocnik tragarzy. Czasem zaglądał do znajomych, czy akurat nie jedzą obiadu. Tu nigdy się nie je samemu, więc mógłby się przyłączyć.

– Catango, idę do baru. Pójdziesz ze mną? – rzucił któregoś dnia Abdullahi Haji Gooboon, starszy o kilka lat sąsiad. Spotkał go na ulicy i chciał, aby mu towarzyszył przy jedzeniu. Abdullahi w jadłodajni zamówił zupę – kharmiir, chleb – mufu, mięso, trochę oleju sezamowego i herbatę. Wrzucił wszystko do dużego talerza i zmieszał. Somalijczycy lubią jeść taką papkę. Na stołach posiłek podaje się w dużych płaskich półmiskach i wszystko jest wymieszane – makaron z ziemniakami, cztery rodzaje mięsa, sosy, warzywa. Jedzenia musi być dużo i powinno ociekać tłuszczem.

Abdullahi wstał i podszedł do kelnera poprosić, aby przyniósł im drugi talerz. Abdulkadir kątem oka widział, jak rozmawiają między stolikami, na których rozłożono kartki szarego papieru. Porcja na półmisku nie wydawała mu się duża. Wręcz przeciwnie – im dłużej się jej przyglądał, tym mniejsza się stawała, a przecież mieli się jeszcze nią podzielić. Nagle wstał, włożył ręce w namoczony chleb z sosem i cały posiłek zgarnął z półmiska na krzesło, na którym siedział. Któryś z gości spojrzał na niego zdziwionym wzrokiem, ale nie zareagował. Po chwili wrócił Abdullahi. Spojrzał na wyczyszczony półmisek i warknął:

– Catango, do cholery, co jest? Gdzie się podziało jedzenie?

– Zjadłem! Przepraszam, naprawdę. Głodny byłem – odparł, czując, jak jego zgniłozielone spodenki nasiąkają herbatą.

Zapadło milczenie. Siedział z kamienną twarzą, odruchowo wycierając palce w papier, jakby po posiłku. Abdullahi popatrzył na niego z niedowierzaniem i niesmakiem. Wreszcie tylko machnął ręką i bez słowa wyszedł z baru. Ledwie zniknął za drzwiami, Abdulkadir bez większych wyrzutów sumienia odkleił wszystko spod tyłka, wrzucił na półmisek i zjadł łakomie. To był pierwszy posiłek od dwóch dni – wspomina.

– Abdulkadir, czemu ty nie pójdziesz do domu dziecka? – zapytał jeden z jego kuzynów. Był bokserem o płaskim nosie i też kiedyś spędził kilka lat w domu dziecka.

Następnego dnia wskazał mu ministerstwo zajmujące się opieką socjalną. Mieściło się niedaleko luksusowego hotelu Al Aruba.

– Idź, poproś, może cię przyjmą, sieroto! – rzucił ze śmiechem, poklepując młodszego kuzyna po ramieniu. – Tylko ciotce nie mów, bo cię stłucze – dodał na odchodne.

Dozorca skierował go od razu do dyrektora. Puka.

– Wejść!

Otwiera drzwi i staje niepewnie pośrodku sali.

Oprócz dyrektora w pokoju są jacyś urzędnicy. Wszyscy to poważni panowie z zaokrąglonymi brzuchami.

– Salam alejkum.

– Co chcesz, chłopczyku?

– Jestem sierotą. Chodzę do szkoły i chcę pójść do sierocińca.

Dyrektor podrapał się po głowie.

– Nie da rady – odrzekł. – Sierociniec jest pełny, nie ma wolnych miejsc.

Abdulkadir pokornie wyszedł, ale nie wrócił do domu. Czekał pod drzwiami, aż urzędnik skończy pracę. Kiedy go zobaczył na korytarzu, zaczął prosić:

– Adeer, wujku. Nie mam gdzie iść. Potrzebuję pomocy. – Szedł za nim krok w krok, a właściwie biegł, bo dyrektor się śpieszył. Próbując za nim nadążyć, szeptał: – Adeer, adeer, czemu nie chcesz mi pomóc?

Dyrektor wydawał się niewzruszony, ale kiedy dotarli do bramy ministerstwa, odwrócił się i powiedział:

– Wróć za tydzień, mały, a najlepiej za dwa.

Następnego ranka Abdulkadir znów czekał przed drzwiami tego samego gabinetu. Dyrektor zobaczył go z daleka.

– To znowu ty? Mówiłem, że za tydzień.

– Proszę wujka, nie mam gdzie iść.

Wyczuwając, że chłopiec nie odpuści, dyrektor dał mu skierowanie do ośrodka.

Dom dziecka w Mogadiszu to były białe budynki przykryte blachą falistą, w których upchnięto po czterdzieści łóżek. Między nimi znajdowały się łaźnia i toaleta. Było surowo i skromnie, ale Abdulkadir nie narzekał. Po raz pierwszy w życiu miał dostawać jedzenie za darmo. Nie musiał wreszcie wyczekiwać przed stadionem z cukierkami, wyjadać resztek z jadłodajni ani nawet polować na mango, które spada tragarzom z koszy na bazarze. Ciotce nic nie powiedział, bo o sierocińcu w Mogadiszu krążyły złe opinie. Koledzy straszyli, że już pierwszej nocy go zgwałcą. Bał się, ale głód był silniejszy od strachu.

Nie mógł się doczekać pierwszego obiadu. Ustawili ich w rzędzie na piaszczystym boisku. Czekały wszystkie klany: Dir, Daarood, Reer Sheik Isaxaaq (Isaaq), Hawiye.

– Chłopcy, teraz wszyscy ściągacie koszulki i spodenki – zarządza wychowawca.

Abdulkadir pierwszy zrzuca ubranie i układa rzeczy pod jedną z bramek, ale nie wie po co. Nieznajomy chłopak stojący obok zwraca się do niego, szybko ściągając koszulkę przez głowę:

– Tamta beczka! Widzisz?

Stała na końcu placu. Beczka jak beczka, przypominała te w porcie składowane w ogromnych stosach przy statkach. Trzyma się w nich najczęściej słodką wodę lub ropę.

– W niej jest nasz obiad.

– Jedzenie?

Chłopak ponownie wskazuje głową na przeciwległą część placu.

– W beczce są spaghetti, mięso i sos pomidorowy. Obok w wiadrze jest mleko. Kiedy nauczyciel gwizdnie, to biegnij ile sił. Kto pierwszy, ten je.

Wychowawca czeka, aż się rozbiorą. Kiedy cała grupa stoi już w samych majtkach, strofuje:

– Spokój, nie pchać się! Nie przekraczać linii.

Abdulkadir przyjmuje pozycję startową. Ugina nogi, aby ciało było bardziej sprężyste, rozkłada ręce, by mieć więcej przestrzeni. Chłopcy się tłoczą. Napierają jeden na drugiego. Każdy chce się znaleźć w pierwszej linii. Są w różnym wieku. Szczupli i grubi, wysocy i niscy. Napięcie niczym przed zawodami sportowymi. Beczka jest tylko jedna, a ich ponad stu.

Abdulkadir Gabeire Farah na terenie dawnego sierocińca.

Dom dziecka w Mogadiszu to były białe budynki przykryte blachą falistą, w których upchnięto po czterdzieści łóżek. Między nimi znajdowały się łaźnia i toaleta. Było surowo i skromnie, ale Abdulkadir nie narzekał. Po raz pierwszy w życiu miał dostawać jedzenie za darmo.

Czekają, czekają. Mijają sekundy. Każdy trzyma w ręku miskę i kubeczek. Jeśli go wypuścisz, to koniec. Nie będzie czym nabrać gorącego makaronu. Nagle gwizd. Urrra!!! – krzyczą i ruszają. Ktoś się potyka, przewraca. Inni przeskakują nad skulonym ciałem. Odpychają się nawzajem, ciągną za ręce. Ubrań nie ma, więc nie ma za co szarpać. Wszystko trwa kilkanaście sekund, ale Abdulkadirowi wydaje się, jakby przebiegł maraton. Bose stopy uderzają o piaszczystą ziemię. Kto starszy, silniejszy, ten dobiega pierwszy. Bywało zresztą różnie. Potężnie zbudowany nastolatek nieraz przegrywał ze słabszymi, ale sprytniejszymi malcami. Kto dobiegł do celu, nachylał się nad beczką i nabierał kopiastą miskę makaronu z mięsem. Potem wznosił ją w górę i uciekał ze swoją porcją do cienia. Kiedy zwycięzcy zanurzają już palce w spaghetti i oddają się rozkoszy jedzenia, przy beczce wciąż trwa kotłowanina. Beczka jest wysoka i stoi stabilnie na niewielkim podwyższeniu. Z każdym nabraniem makaronu jest coraz mniej i mniej. Trzeba się coraz głębiej schylać. Nie dla wszystkich starcza. Abdulkadir pamięta, jak po pierwszym wyścigu podszedł do niego chłopak, który mu wskazywał beczkę. Popatrzył w jego miskę.

– Daj talerz – powiedział, widząc, że nowy zdobył niewiele. Zawinął na łyżkę trochę makaronu i podzielił się z nim. – Gaarane – przedstawił się.

– Catango.

Zrobiło mu się ciepło z wdzięczności, bo nikt dotąd nie zrobił czegoś podobnego. Od tej pory trzymali się razem. Kolejnego dnia Abdulkadir też się nie najadł. Trzeciego nabrał tyle, ile chciał. Następnego znów nic. Ustawiał się w różnych miejscach, raz z lewa, raz z prawa, ale nigdy nie wiedział, czy danego dnia pójdzie spać głodny, czy najedzony. Wieczorem z Gaarane i kilkoma innymi chłopcami sami robili dla siebie posiłki. Każdy z nich musiał coś załatwić – olej, sól, makaron, dwa lub trzy pomidory. Potem w puszce po mleku w proszku gotowali to na palenisku. Już zanim się ugotowało, wkładali palce do wrzącej wody, by wyciągnąć nitki makaronu. Jedli zachłannie i w największym pośpiechu, aby w ciszy uśpionego sierocińca nikt ich nie usłyszał.

Po jakimś czasie zaproponował Gaarane, z którym mieszkał w pokoju, pewien sposób na zdobycie obiadu.

– Robimy tak – tłumaczył, kiedy zapadł już wieczór, a w sierocińcu zarządzono ciszę nocną. – Biegniemy razem. Stajesz mi na ramionach i nabierasz. Potem podajesz innym. Reszta nas osłania, żeby nas nie przewrócili. Razem zdobędziemy więcej – zachęcał.

Gwizdek! Start. Dobiega do beczki, mocno się zapiera. Kolega wskakuje mu na plecy. Zanurza i podaje pełną miskę. Potem drugą, trzecią, czwartą. Sposób nie był doskonały, ale zawsze udawało się wywalczyć więcej niż w pojedynkę.

Abdulkadir zapamiętał wizytację. Minister ubrany w koszulkę z krótkimi rękawami obszedł baraki sierocińca. Zajrzał do sypialni i pokiwał z zadowoleniem głową, widząc starannie pościelone łóżka i prężących się przy nich chłopców. Zerknął też do łazienki, by sprawdzić, czy umywalki lśnią, a nawet do toalet, które co prawda cuchnęły, ale znajdowały się w pewnym oddaleniu od sypialni. Dopiero gdy zobaczył obiadowy bieg do beczki, poszarzał na twarzy i kazał zbudować stół.

– Tak jedzą zwierzęta – powiedział przy nich do dyrektora sierocińca. – Przecież oni nie mogą walczyć o jedzenie jak hieny.

Wkrótce przy boisku stanął długi drewniany stół.

– Somalia sobie życzy, abyście jedli jak ludzie – powiedział dyrektor, gdy po raz pierwszy podano im posiłek na stole, a jemu z Gaarane było nawet szkoda tych wyścigów.

Pierwszego lipca 1970 roku Siad Barre wygłasza przemówienie „O stanie państwa”. Muszą słuchać:

Pierwszy lipca jest dniem, w którym Somalijczycy wyszli z ciemności obcych rządów i zaczęli nową erę nadziei, dniem, w którym z dumą i godnością przejęli władzę w swoim kraju. My, w Demokratycznej Republice Somalii, nie zamierzamy wzniecać ognia w Rogu Afryki. Słyszeliśmy, a niektórzy z nas widzieli, jakie są skutki i następstwa wojny, która dwukrotnie dotknęła świat i pozostawiła po sobie niewypowiedziany smutek i cierpienie. To, co zamierzamy zrobić, to doprowadzić do pokojowego i przyjaznego rozstrzygnięcia sporów, które angażują nas i naszych sąsiadów, które sieją ziarno podejrzeń i nienawiści między narodami oraz rządami w naszej części świata (…). Intensywne programy [crash programmes], które przygotowujemy, wykształcą nasze społeczeństwo tak, by uświadomiło sobie olbrzymi niewykorzystany potencjał tkwiący w projektach samopomocowych i wzajemnej współpracy.

Somalijski satrapa zaciskał pętlę. Służbom bezpieczeństwa przyznał prawo umożliwiające aresztowanie i więzienie wszystkich krytykujących rząd. Mogli być przetrzymywani bez sądu i bez końca.

Jeszcze chodzili do szkoły, spali w sierocińcu, wciąż dostawali posiłki, ale w barakach, niczym w ulu, huczało od plotek. Zamkną nas! Wszyscy wrócimy na ulicę – szeptali między sobą. Nie minęło wiele czasu od przemówienia generała Barrego, gdy jakiś ważny minister zebrał ich na szkolnym placu pod somalijską flagą z białą gwiazdą. Było południe.

– Będziecie mogli pomóc naszemu państwu w jego rozwoju. Koniec ze szkołą, czas do pracy! Rewolucja wzywa każdego – usłyszeli.

Dom dziecka został rozwiązany.

Starszych chłopców przydzielono do straży więziennej, wojska lub policji, a nieco młodszych do pracy na roli. Abdulkadir właśnie skończył jakieś dwanaście lat. Na twarzy wyrastały mu pierwsze blade kłaki przypominające kępki pożółkłej trawy. Przed selekcją po raz pierwszy ogolił brodę. Stali w okręgu, a wojskowi wybierali przyszłych żołnierzy. Gaarane wyglądał dojrzale i trafił do wojska, on na pole. Wkrótce pod sierociniec podjechały ciężarówki, aby ich zabrać w głąb kraju na zapowiedziane przez dyktatora crash programmes.

Wieś Kapan Las niedaleko miasta Marka (Merca), leżącego nad oceanem, miała się stać jego domem. Całe życie spędził w mieście, a tu odgórnie zdecydowano, że ma sadzić bawełnę. Kiedy zeskoczył z wojskowej ciężarówki, zdziwiła go ta ogromna połać brunatnej ziemi sięgająca horyzontu. W Somalii ziemi jest mnóstwo. Wydaje się, że sami mogliby wyżywić cały świat, gdyby tylko mieli wodę.

Abdulkadir przerywa opowieść i nagle zaczyna nucić rzewną pustynną piosenkę, dziwnie brzmiącą tu, w Warszawie:

– „Byłeś kwiatem, który kwitnie i rozwija się, ale czas upływa, upływa i teraz już zaczynasz umierać, więdnąć…”

Dali im mundury, koce, miski, aluminiowe łyżki i co rano przed świtem wyganiali na rozległe brunatne pola ze skawaloną żółtawą glebą. Szli w szeregu, wsadzali do ziemi maleńkie nasionka i śpiewali: „Byłeś kwiatem, który kwitnie i rozwija się, ale czas upływa, upływa i teraz już zaczynasz umierać, więdnąć…”. Jedno ziarnko i jedno słowo znika w ziemi.

Kiedy wracał po zmroku do wsi, bolały go wszystkie mięśnie i kręgosłup. Nie był przyzwyczajony do pracy fizycznej. Czuł, że jeśli zostanie tu dłużej, to zmarnieje – „czas upływa, upływa i teraz już zaczynasz umierać, więdnąć…”. Czy można zostać ministrem bez nauki? – chodziło mu po głowie. Rozumie, że prezydent Somalii steruje każdym obywatelem. Jemu wybrał zawód. Ma pracować w somalijskim państwowym gospodarstwie rolnym i każdego dnia małym patykiem wiercić dziury w ziemi, a potem wkładać w nie ziarenka bawełny. Pielęgnować i zbierać białe kokony dla dobra ojczyzny. Socjalistyczne państwo przyszło do nomadów niepostrzeżenie. Siad Barre upaństwowił banki, szpitale, a także dużą część rolnictwa. Nawet stada wielbłądów zaczęły nagle należeć do wszystkich, ale na tym Barre nie poprzestał. Na sposób sowiecki zapragnął kolektywizować też ludzi, ich pragnienia, sny, marzenia. Nocą z pryczy w drewnianym baraku, w którym mieszkali chłopcy z sierocińca, Abdulkadir spoglądał na leżących w półmroku kolegów. Słuchał, jak chrapią i mruczą przez sen, nieświadomi, że prezydent nawet ich snom nadawał formę zbiorową. Miały należeć do kraju. Służyć reżimowi.

Obserwował błonkoskrzydłe owady, które wypalały się w lampie naftowej, i tęsknił. Płonął jak one, gdy myślał o tych kolegach, którzy zostali w Mogadiszu. Tamci kiedyś zostaną urzędnikami, ministrami, a ja przesiedzę całą młodość w tym otwartym więzieniu, w tym wiejskim obozie. Co ze mną będzie? – myślał, gdy świt wdzierał się przez dziurę okienną, za którą rozciągała się ponura afrykańska przestrzeń. Pustka bez żadnego sztucznego światełka. Wieś w Somalii, zwłaszcza w tamtych czasach bez telefonów, telewizji czy internetu, była niczym bezludna wyspa.

Po miesiącu wypłacili im pierwszą pensję. Za cztery tygodnie harówki od szóstej rano do szóstej wieczorem dostał od somalijskiego PGR-u trzydzieści szylingów. Stanowiło to równowartość pięciu dolarów. Schował pieniądze, zapakował swoje rzeczy i chyłkiem o świcie opuścił wioskę. Chłopców z sierocińca było siedemdziesięciu dwóch, uciekł stamtąd jako jedyny.

Wrócił do ciotki. Dom ojca na Xamarweyne należał w części do niego, ale rodzina nie była zadowolona z jego powrotu. Macocha, widząc chłopca wchodzącego do domu z małą drewnianą walizeczką w rękach, rzuciła zgryźliwie:

– A co tu robisz? Czemu nie pracujesz?

Wzruszył ramionami.

– Bo nie chcę!

– Z czego będziesz żył?

– Martwisz się? Karmiłaś mnie? Jestem mężczyzną, poradzę sobie – odpowiedział ze złością.

Konsultacja merytoryczna: Hanna Rubinkowska

Redakcja: Anna Adamiak, Katarzyna Pawłowska

Korekta: Marek Arcisz

Projekt okładki: Krzysztof Rychter na podstawie koncepcji graficznej Przemka Dębowskiego

Fotografie wykorzystane na I stronie okładki i we wnętrzu książki: Konrad Piskała

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-466-5

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Aneta Więckowska / Virtualo Sp. z o.o.