Redakcja: Wojciech Fusek, Paweł Goźliński

Korekta: Teresa Kruszona

Projekt graficzny okładki: Krzysztof Rychter

Opracowanie graficzne: ProDesGraf

Redaktor prowadząca: Magdalena Kosińska

Fotoedycja: Marta Błażejowska

Przygotowanie zdjęć do druku: Łukasz Irzyk

Zdjęcia (odwołania do numerów stron dotyczą wydania papierowego książki): okładka: Ryszard Szafirski; Archiwum Macieja Berbeki str.: 4, 22, 34, 52, 54, 56, 59, 60, 65, 67, 69, 72, 74, 77, 78, 80, 82, 86, 90, 102, 106, 110, 118, 124, 133, 142, 146, 155, 161, 167, 170, 174, 176, 179, 191, 193, 197, 202, 236, 260, 262, 264, 266, 268, 271, 274, 276, 280, 283, 286, 288, 290, 293, 294, 303, 304, 311, 330, 332, 342, 348, 364, 367, 370, 372, 386, 388, 394, 412, 422, 426, 429, 432; Krzysztof Wielicki str.: 8, 24, 44, 47; Aleksander Lwow str.: 16, 88; Andrzej Zawada/ Fundacja Himalaizmu Polskiego im. Andrzeja Zawady str.: 20, 26, 29, 184, 188, 198; Maciej Pawlikowski/Fundacja Himalaizmu Polskiego im. Andrzeja Zawady str.: 187, 195, 200; Aleksander Lwow/Forum str.: 36, 49, 50; Ryszard Szafirski str.: 92, 100; Zbigniew Terlikowski str.: 94, 252, 254; Lech Korniszewski str.: 99, 122, 128, 136, 140, 144, 158, 164; Janusz Skorek str.: 113; Krzysztof Żurek str.: 151; Archiwum Jerzego Kukuczki str.: 180; Kronos Media str.: 209; Mikołaj Czyżewski str.: 212, 218, 222; Stanisław Dudek str.: 216, 221; Jan Koszczyc Witkiewicz/Muzeum Tatrzańskie str.: 224; Stanisław Ignacy Witkiewicz/Muzeum Tatrzańskie str.: 228; 123RF str.: 230, 296, 322, 336; PAP/Tadeusz Sochor str.: 240; Andrzej Samolewicz str.: 244, 248, 256, 258; Aleksander Kopestyński str.: 308, 318; Wojciech Fusek str.: 313, 317, 321; Zofia Bachleda str.: 315; PAP/Bartłomiej Zborowski str.: 353, 418; Karim Hayat str.: 358, 368, 380; Tomasz Kowalski str.: 360, 363, 366, 370, 376, 379; AFP Photo/Polski Himalaizm Zimowy/Tomasz Kowalski str.: 390; AFP Photo/Polski Himalaizm Zimowy/Adam Bielecki str.: 393; Marek Podmokły/Agencja Gazeta str.: 404, 409, 410

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

Copyright © Agora SA, 2020

Copyright © Jerzy Porębski

Copyright © Dariusz Kortko

Copyright © Berbeka

Na podstawie życia Macieja Berbeki powstał film dokumentalny „Dreamland” w reżyserii Stanisława Berbeki

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2020

ISBN: 978-83-268-3400-4

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Portret Macieja, który wisi przy kominku w salonie domu Berbeków w Zakopanem. To jeden z portretów, które Ewa Berbeka lubiła najbardziej.

ROZDZIAŁ 1.

DREAMLAND

Maciej Berbeka to czarna kropka.

Przesuwa się powoli, coraz bliżej wierzchołka Broad Peaku.

Jest 6 marca 1988 roku, baza polskiej zimowej wyprawy na K2. Luneta – podobno wymontowana z czołgu – przechodzi z rąk do rąk. Uczestnicy wyprawy nie są w stanie dostrzec głównego wierzchołka góry. Z bazy widać tylko Rocky Summit, niewiele, ledwie 23 m od niego niższy. Prawie nic, które w życiu Maćka znaczyć będzie bardzo wiele.

– W bazie nikt nie wiedział, co się działo z Maćkiem – wspomina Paweł Rymarz, warszawski prawnik i przyjaciel Berbeki. – Mało gadał przez radio, zresztą nie było o czym. Co jakiś czas wysyłał sygnał, wciskając guzik. Wtedy ci z drugiej strony słyszeli trzask. Potem tylko mnie opowiadał, że tam, w górze, myślał przede wszystkim o rodzinie. Modlił się. Był skupiony.

W bazie też panuje napięcie. Czekają.

*

– Jestem na szczycie! – słyszą pół godziny później zmęczony głos Maćka. – Wieje silny wiatr – informuje przez radio. – Jeżeli nie zdążę przed nocą do namiotu, będę biwakował w jamie.

Andrzej Zawada, szef ekspedycji, jest szczęśliwy. Narodowa wyprawa może ogłosić sukces. Wprawdzie nie udało się zdobyć K2, ale 6 marca 1988 roku Polak stanął na szczycie Broad Peaku. To pierwsze zimowe wejście na ten szczyt.

– Maciek, czego ci brakuje? – dopytuje Zawada.

– Muzyki, włączcie mi muzykę!

– Jaką?

– Dreamland, znajdźcie dla mnie Dreamland Joni Mitchell.

Dziwna piosenka, opowiada o sprzedawcach na osiołkach, którzy kroją na plastry orzechy kokosowe, czarnych dzieciach przyprószonych mąką do pieczenia. Pojawia się w niej Krzysztof Kolumb pląsający wśród fal i panna Fortuna z różą w myśliwskiej strzelbie. Lśnią wszyscy święci i wszyscy grzesznicy. Czekają na nadejście krainy marzeń.

Jakby artystka, pisząc to, była na haju.

A Berbeka tam, na górze?

*

– Rodzina jest dla mnie najważniejsza. Dlaczego więc ryzykuję stratę wszystkiego? – zastanawiał się osiem lat później i odpowiadał: – Każdy chce zajrzeć za drugą stronę lustra. Zajrzeć i wrócić. Nikt nie myśli, żeby zostać. Bardzo chce się uniknąć ryzyka. Ale nie iść nie można.

Na przełomie 1987/1988 roku Maciej Berbeka wziął udział w pierwszej zimowej wyprawie na K2 (8611 m) kierowanej przez Andrzeja Zawadę. Po trzech miesiącach oblegania góry polscy himalaiści dotarli do wysokości 7300 m. Dalsza wspinaczka z powodu złej pogody okazała się niemożliwa. Maciej Berbeka i Aleksander Lwow postanowili wejść na nieco niższy Broad Peak (8047 m).

ROZDZIAŁ 2.

KAMIENIE

Andrzej Zawada, legendarny „Lider”, od razu musiał o nim pomyśleć. Maciek Berbeka jako jedyny na świecie miał przecież na koncie dwa pierwsze zimowe wejścia na ośmiotysięczniki. 12 stycznia 1984 roku, razem z Ryszardem Gajewskim, zdobywa Manaslu. To pierwsze wejście zimowe na ośmiotysięcznik bez dodatkowego tlenu, co zdaniem Reinholda Messnera było po prostu niemożliwe. Rok później, 12 lutego 1985 roku, Maciek z drugim Maćkiem – Pawlikowskim – jest na Czo Oju. Dlatego wśród polskich himalaistów nie było pewniejszego kandydata do zespołu narodowej zimowej wyprawy na K2.

Zawada od lat o niej marzył. Problemem były pieniądze. Szukał więc sponsorów, w kraju i za granicą. Już jesienią 1981, rok po tym, jak Wielicki i Cichy weszli zimą na Mt. Everest (dowodził oczywiście „Lider”), opowiada w Kanadzie o sukcesach Polaków w górach wysokich. Jeździ z odczytami: Montreal, Ottawa, Toronto, Calgary, Vancouver. Wszędzie pełne sale.

Narodowy Kanadyjski Klub Alpejski zaprasza go do Banff. To narciarski kurort, jest miło. Zawada jeździ na nartach po szerokich, świetnie utrzymanych stokach, cieszy się z dopasowanych, wygodnych butów, doskonali technikę. Jak nie zjeżdża, namawia Kanadyjczyków na K2. Wyprawa mogłaby być polsko-kanadyjska. I sukces też wspólny. Trudny cel, wielka sprawa, sława.

Kanadyjczycy dają się przekonać. 13 grudnia 1981 roku Zawada ma wracać do Polski. Tylko że wszystkie media trąbią: zamach na „Solidarność”, Wałęsa internowany, czołgi na ulicach, masowe zatrzymania. Stan wojenny!

Nigdzie nie poleci, na razie nie zorganizuje też wyprawy na K2. W zamian kanadyjski urząd emigracyjny proponuje mu kartę stałego pobytu, kurs językowy i pieniądze na utrzymanie. „Starsi” emigranci zazdroszczą, bo dotąd nie było tak łatwo zostać w Kanadzie.

Ale Zawada odmawia – w Warszawie została żona, znana aktorka Anna Milewska. Władze pewnie nie dałyby jej zgody na wyjazd z Polski. No i co z wyprawami w wysokie góry? W kraju ma już wydeptane ścieżki, tutaj musiałby zaczynać od nowa.

Wsiada w samolot do Londynu, skąd pierwszym możliwym rejsem wraca do Warszawy.

– Cóż to za porządki! Nie było mnie parę tygodni i już rewolucja? – rozradowany krzyczy do żony, która czeka w hali przylotów lotniska Okęcie.

*

Szybko zrozumie, że stan wojenny to nie temat do żartów. Wiosną 1982 roku udaje mu się wyrwać na kilka dni do Londynu, na konferencję o Himalajach. W hotelu pisze list do przyjaciół, którzy mieszkają w Afryce Południowej: „W Polsce sytuacja ponura, wszyscy są mocno przygnębieni. Nie wiadomo, co będzie dalej. Wyjechać za granicę można tylko służbowo, jak ja, lub jeśli się jest emerytem, i to tylko na zaproszenie rodziny. Żadnych listów wywozić nie wolno (...). Człowiek ciągle naraża się na chamstwo ze strony wszechpotężnych patroli milicji i żołnierzy. Zatrzymują ludzi na ulicy, każą otwierać torebki i teczki, sprawdzają kieszenie. Szukają ulotek i nie wiadomo czego. Samochody osobowe przeszukują dokładnie, potrafią zatrzymać 5-6 razy w ciągu dnia. Po godzinie milicyjnej, jak kogoś złapią, płaci się 5 tysięcy złotych i siedzi do rana w więzieniu – tak jest, kiedy ten ktoś pracuje, jeśli nie, wysyłają do obozu pracy na 50 dni. Mogą każdego bez żadnego nakazu aresztować, pobić, chamsko nagadać i nawet nie można się odwołać, bo to stan wojenny. Do marca był w ogóle zakaz przejeżdżania z miasta do miasta. Ludzie wolą siedzieć w domach, żeby się na to wszystko nie narażać.

Wszędzie kolejki, w sklepach brak wszystkiego, ceny rosną. Może trochę lepiej z żywnością, bo na kartki. Kwitnie czarny rynek. Bony towarowe po 400 zł – dolary trochę droższe. Kto ma samochód, dostaje przydział na 45 litrów benzyny na miesiąc. Telewizja nie do oglądania. Tępa propaganda. Aktorzy odmawiają występów. (...) Z PKO można jedynie podejmować bony. (...) Wszyscy zastanawiają się nad jednym – jak długo ten stan wojenny potrwa. Niestety, nie zanosi się na szybki koniec. W społeczeństwie wyczuwa się postawę biernego oporu, wielu angażuje się w małą konspirację – rozprowadzanie ulotek. Panie przenoszą nielegalne gazetki w... majtkach. Wszyscy pocieszają się dowcipami, niektóre dość posępne: słychać stukanie w nocy do drzwi: Kto tam? – Gestapo. – No, nareszcie!”.

*

W kraju ponuro, biednie, ale mimo to dla Maćka Berbeki to zaskakująco dobry czas. W tych latach odnosi największe sukcesy: w przededniu ogłoszenia stanu wojennego zakopiańska wyprawa zdobywa Annapurnę ekstremalnie trudną, nową drogą na południowej ścianie. 23 maja 1981 na szczycie stają Maciek Berbeka i Bogusław Probulski. Potem są udane zimowe wyprawy na ośmiotysięczniki.

Wszystko ledwie parę lat po ślubie z Ewą Dyakowską.

Mówi, że wiedziała, za kogo wychodzi za mąż. Pokochała himalaistę i nigdy nie próbowała ściągnąć go z gór. Co nie znaczy, że w jej życiu nie było strachu o Maćka. „Przez całe życie nie mogłam się do tego uczucia przyzwyczaić, bo też nie ma jak się do tego przyzwyczaić – opowiadała w książce Jak wysoko sięga miłość?. – Dlatego musiałam znaleźć jakiś wentyl bezpieczeństwa. Zawór, który nie pozwalał rozkręcać się emocjom. No i znalazłam”.

Praca, tyrka, harówka – to był „idealny zagłuszacz strachu” Ewy Berbeki.

„Gdy Maciek wyjeżdżał, robiłam wszystko, żeby mieć mnóstwo spraw do załatwienia. Żeby ten strach przywalić prozą życia, przygnieść toną drobnych i mniej drobnych spraw, zasypać nimi każdą szczelinę, przez którą mogła wypełznąć mara”.

Nie było trudno zapełnić sobie czas. W naznaczonych niedoborem wszystkiego latach 80. Maćkowi i Ewie rodzi się trzech synów: Krzysztof, Mateusz i Staszek. Mateusz żył niewiele dłużej niż dobę. To na razie jedyny mroczny cień, który pojawił się w tamtych latach w życiu Maćka.

Dopiero wyprawa na K2 przyniesie kolejny.

*

Tymczasem u Zawadów kryzys. Anna rozdrażniona, w domu sprzeczki, wieczne napięcia. Andrzej częściej niż zwykle jeździ służbowo do Krakowa. Anna we wspomnieniach: „Może [jeździł] nie tylko służbowo – nie sprawdzałam, nie dociekałam; to były jego sprawy, możliwe, że krzyżowały się, poza mną, jakieś konkurentki?”.

Zawada nie ukrywa zniecierpliwienia. Pisze szkic artykułu: „Jak dotąd, poza Everestem, wszystkie ośmiotysięczniki czekają na swoich zdobywców. Powinniśmy jak najprędzej zorganizować kolejną zimową wyprawę na któryś z nich, nie wyłączając planów największego celu, jakim jest teraz drugi szczyt świata K2. Polacy mają do tego większe podstawy niż inni. Nie wolno nam trwonić sił i środków na drugoplanowe cele. Nie mogliśmy odegrać aktualnej roli przy zdobywaniu ośmiotysięczników latem, nie straćmy okazji zimą. Czas ucieka”.

W styczniu 1983 roku zabiera Jacka Olka, którego poznał w Kanadzie, na rekonesans pod K2. Mają sprawdzić, czy zimą da się w ogóle dojść pod ścianę. Z hotelu w Skardu Zawada pisze do żony: „Lepsze hotele zamknięte, nasz obskurny o pięknej nazwie Shangrila, bez ogrzewania (...). Trwają targi z tragarzami o stawki. Nie mają, niestety, śpiworów, spodni, materacyków. Śniegu jest niewiele, ale tubylcy uważają, że w ogóle jest strasznie i do bazy pod K2 iść nie można! Jednak jest paru, którzy się na to zgodzili, choć obawiają się niskich temperatur”.

Tragarze odprowadzają ich do wioski Dassu, potem towarzyszą jeszcze przez dziesięć dni i zostawiają. Dalej nie pójdą, bo to zbyt niebezpieczne. Zawada i Olek sami przedzierają się przez lodowiec Baltoro. Dochodzą na wysokość 4150 m. Pogoda się psuje, pada gęsty śnieg, jest go coraz więcej. Trzeba założyć rakiety, żeby się w nim nie zapadać.

*

Po powrocie z rekonesansu Zawada opowiada wszystkim o koźle górskim, który padł na lodowcu. Olek wyciął z niego kawał polędwicy na befsztyki. Smażyli je na kocherze. „Nigdy nie jadłem tak pysznego mięsiwa, pachnącego naturalnie górskimi ziołami” – napisze we wspomnieniach.

Ale kozioł to tylko anegdotka dla przyjaciół. Ważniejsze są wnioski z wycieczki: zimą można – choć nie bez kłopotów – podejść pod ścianę K2. Wyprawa jest możliwa.

Co z tego, skoro na trzy kolejne podania o zgodę na zimową wspinaczkę władze Pakistanu odpowiadają twardo: nie!

Ale Zawada uparty. Szuka sojuszników, przekonuje, pisze prośby. W końcu otwiera kopertę z ministerstwa kultury i turystyki Pakistanu. Pewnie znów odmowa. Czyta raz, drugi, nie wierzy. „Zostałem upoważniony do poinformowania Pana, że rząd Pakistanu zdecydował się udzielić zgody na zdobywanie szczytu. Załączam szczegóły:

– ekspedycja międzynarodowa, polsko-kanadyjska

– nazwa szczytu: K2

– wysokość: 8611

– trasa: Rawalpidi-Skardu- (samolotem lub samochodem) -Shigar-Dassu-Askole-Korofon-Paiju-Urdukas-Concordia-Lodowiec Godwin Austen-szczyt K2, powrót tą samą trasą

– pozwolenie ważne od 15 listopada 1987 do 15 marca 1988

– liczba uczestników: 28”.

*

Zawada w szale organizacji, cały plan ma w głowie. Pierwszy problem – wynajęcie tragarzy. Pobieżnie oblicza, że do bazy trzeba będzie przetransportować 14 ton ładunku. Pakistan chce, żeby zimą płacić tragarzom podwójnie. Majątek! Decyzja: wyprawa zostanie podzielona na dwa etapy. Jesienią, kiedy jest taniej, pod K2 pojedzie pierwsza grupa, która rozbije bazę i popilnuje bagażu. W grudniu zmieni ją zespół, który będzie się wspinał na szczyt.

Drugi problem – nawet dla Kanadyjczyków koszty wyprawy są zbyt wysokie. Muszą poszukać sponsora. Brytyjska firma Karrimor produkująca sprzęt sportowy, znana z doskonałych plecaków i mat do spania (stąd karimata), zgadza się wesprzeć himalaistów. Stawiają jeden warunek: do ekipy dołączy kilku Anglików.

Ale trzon wyprawy to wciąż jednak Polacy. Zawada pod K2 zabiera najlepszych: zimowych zdobywców Everestu Krzysztofa Wielickiego i Leszka Cichego, zimowego zdobywcę Manaslu i Czo Oju Maćka Berbekę, jego towarzysza z Czo Oju Maćka Pawlikowskiego. Do tego Chrobak, Heinrich, Gardzielewski... Elita.

Uczestnicy wyprawy na K2 z prezydentem Pakistanu Muhammadem Zia ul-Haqiem w ogrodach jego pałacu w Islamabadzie. W pierwszym rzędzie (zaczynając od trzeciego od lewej): Jan Piekarski, polski ambasador w Pakistanie, Andrzej Zawada, prezydent Pakistanu Muhammad Zia ul-Haq, Jacek Olek, Robert Clark, ambasador Kanady w Pakistanie, i Nicholas Barrington, ambasador Wielkiej Brytanii.

Współpraca z Karrimorem się opłaca. „Jak przyszedł w paczkach sprzęt i ubrania, to wszyscy spadliśmy z krzeseł – wspominała Ewa Berbeka. – Po raz pierwszy widzieliśmy polary, goreteksy i termiczną bieliznę, nic więc dziwnego, że każdą rzecz dokładnie oglądaliśmy, macaliśmy, a nawet wąchaliśmy. To było jak odkrycie Ameryki! Termiczna bielizna, kalesony, koszulki, na to cienki polar, potem gruby, jedna kurtka, druga kurtka, puchy! Wszystko to, w co teraz ubrani są himalaiści i co jest normą! Ale wtedy był tysiąc dziewięćset osiemdziesiąty siódmy rok”.

U nas normą wciąż były flanelowe koszule, śpiwory i kurtki szyte przez utalentowanych rzemieślników z tego, co udało się zdobyć.

„Przez nasz dom przewinęły się całe hordy wspinaczy, którzy chcieli zobaczyć te cuda na własne oczy i dotknąć niebiańskich materiałów – opowiadała żona Maćka. – Zachwycały nie tylko faktura materiału czy lekkość strojów, ale i design. Bielizna była w kolorze turkusowym, a rzeczy na wierzch w różnych odcieniach fioletu połączonego z turkusową zielenią i szarością. To są kolory Nepalu, więc wszystko zdawało się przemyślane. Kolekcja stanowiła serię limitowaną, uszytą specjalnie na potrzeby wyprawy, i trzeba przyznać, że jak czterdzieści osób włożyło te stroje, to naprawdę robiło wrażenie”.

Kłopot trzeci – w pierwszych dniach października 1987 roku Zawada formuje w Dassu jesienną karawanę (nie ma w niej jeszcze Berbeki) i wyjeżdża na chwilę do kraju. Kiedy wraca z trzonem ekipy, wszystko wydaje się im sprzyjać. W Pakistanie piękna pogoda, słońce pali, nie powinno być żadnych kłopotów. Ale zima nie zamierza czekać. Dopada wyprawę kilka dni potem. Urdukas zawalone śniegiem, nie da się dalej iść.

Zawada prosi o wsparcie polską ambasadę. Prezydent Pakistanu Muhammad Zia ul-Haq posyła na pomoc wojskowe śmigłowce. To one zastąpią tragarzy i przetransportują sprzęt do bazy.

*

Tymczasem w bazie pod K2 śniegu tyle, że trzeba kopać tunele między namiotami. Inaczej niż pod Everestem osiem lat wcześniej. Tam też wiało, ale niebo było czyste. Tutaj z ciężkich chmur wciąż sypie gęsty śnieg. Potwornie zimno. Żeby dojść z namiotu do jadalni, często trzeba zakładać anorak, jak wysoko w górze.

– Mieszkańcy okolicznych wiosek wiedzieli, że wyprawie towarzyszy medyk, więc miałem pełne ręce roboty – opowiada Roman Mazik, lekarz wyprawy. – Pewnego dnia miejscowi zawieźli mnie do wioski, do kobiety chorej na płuca. Podałem jej antybiotyk, trochę się jej poprawiło, więc mąż podarował mi koguta. Nasz kucharz przywiązał go sznurkiem do namiotu i choć dostawał żarcie, chudł w oczach. Wyglądał strasznie, odmroził sobie grzebień, który zmienił kolor z czerwonego na czarny. Na dodatek przestawił mu się budzik i zaczynał piać już o czwartej. W końcu kucharz zlitował się nad nim i skrócił jego męki.

Andrzej Zawada (trzeci z lewej) wspominał drogę do bazy pod K2: „Pogoda była wspaniała. Kto mógł przypuścić, że już za parę dni nadejdzie zima z wielkimi opadami śniegu?”. Maciej Berbeka na zdjęciu drugi z lewej.

„Nie jest, jak mawiają górale, za cudnie – zanotował w pamiętniku Mirosław „Falco” Dąsal. – Nafty do kuchni wystarczy może na 4-5 dni, helikoptery, które mają dostarczyć niezbędny sprzęt i żywność, zajęte są innymi, ważniejszymi sprawami. W rejonie przełęczy Siachen doszło ponownie do krwawych starć pomiędzy dzielną armią Pakistanu a uzurpującymi sobie prawo do K2 i okolic najeźdźcami hinduskimi. Teraz wszystkie trzy helikoptery zaangażowane są w loty militarno-bojowe i nie interesuje ich nie wiadomo komu potrzebna, niechby i międzynarodowa, wyprawa”.

Myli się. Śmigłowce przylatują, a pakistańscy oficerowie chętnie odwiedzają bazę. Pytają o metody ochrony przed mrozem i chorobami. Chcą je wykorzystać w wojnie z Indiami.

Poza tym nuda.

– Czasami robiło się okno pogodowe, ale nigdy nie trwało dłużej niż dzień, maksymalnie dwa – wspomina Krzysztof Wielicki. – W nocy były piękne gwiazdy, wszyscy szykowali się do wyjścia w góry, ale ta bajka szybko się kończyła. Ledwie udało się wbić w ścianę, znowu następowało załamanie. Wyjść było dużo, ale wiele z nich w dupówie.

Przy takiej pogodzie niewiele da się zrobić. Jeden obóz w miesiąc, na więcej nie można liczyć. Trzeba odreagować frustrację i nudę. Do „odreagowywania” Berbeka był zawsze pierwszy. Specyficzne, absurdalne poczucie humoru oraz śmiech i dowcip jako narzędzia komunikacji ze światem – to jego znaki rozpoznawcze.

– Kanadyjczycy przywieźli foliowe torebki strunowe, które można było szczelnie zamknąć – wspomina Leszek Cichy. – W Polsce jeszcze takich nie było. Sikaliśmy do nich, klęcząc w śpiworze. Obozowa starszyzna, czyli Gienek Chrobak i Zyga Heinrich, uważała, że nie powinno się sikać w namiocie, tylko wychodzić. Ale w takie zimno? Zrobiliśmy więc z Maćkiem Berbeką napis: „Laboratorium Moczu” i udekorowaliśmy ich namiot kilkudziesięcioma napełnionymi i zamarzniętymi woreczkami z moczem. Oczywiście była awantura, ale skończyło się na śmiechu.

Na śmiechu musiało się kończyć, bo w bazie szybko wyczerpały się zapasy alkoholu. Zawada nigdy zresztą nie brał go zbyt dużo.

– Ale i na to były sposoby – wspomina Ryszard Gajewski. – Firma Inter Fragrance dawała na wyprawy jakieś pachnidła na spirytusie. Okropne, ale wypijaliśmy po nakrętce. Jakoś trzeba było przetrwać.

*

Maciek nigdy nie pisał listów z wypraw. Spod K2 też nie. Ale było radio. Monika Olszewska, matka Ewy Berbeki, wspominała, że jej córka była zadowolona, bo po raz pierwszy na bieżąco wiedziała, co się dzieje z mężem. Nie, to nie Maciek się z nią kontaktował. To Bogdan Jankowski wysyłał przez radio informacje dla polskich mediów. Były one również źródłem informacji dla rodzin himalaistów.

Maciej Berbeka w bazie pod K2. Razem z Maciejem Pawlikowskim, Krzysztofem Wielickim i Jonathanem Tinkerem 5 stycznia założyli pierwszy obóz na wysokości 6100 m.

Za to Andrzej Zawada wysyłał do żony długie listy. Raczej mało optymistyczne. 14 lutego 1988 roku tak pisze do żony: „Jest bardzo ciężko, ludzie zaczynają być zmęczeni tym wyczekiwaniem. W ciągu 50 dni pobytu w bazie mieliśmy tylko 5-6 dni pogody. Co można zrobić w takich warunkach? Mamy założone tylko dwa obozy, z najwyższym poświęceniem. Chłopcy złapali różne odmrożenia. Czasami przeczekiwali potworne wichury po 2 i 4 dni w obozie I lub II. Mamy co prawda jeszcze dokładnie miesiąc przed sobą, ale czy ta pogoda się poprawi? Potrzebujemy 10 dni ciszy, żeby założyć obóz III i IV i zrobić chociaż jeden czy dwa ataki szczytowe. Nastrój wśród uczestników dobry, bardzo koleżeńska atmosfera, wszyscy się już poznali i myślą o jednym – jak zdobyć w tych warunkach K2. Wspinamy się w mieszanych zespołach – chłopcy dobrali się według kondycji i umiejętności, a nie według narodowości”.

*

5 stycznia Maciej Berbeka, Krzysztof Wielicki, Maciej Pawlikowski i Anglik Jonathan Tinker (bardzo się z Maćkiem zaprzyjaźnił, w 1993 roku wraz z nim zdobędzie Everest od strony chińskiej) rozbijają pierwszy obóz na wysokości 6100 m. Dopiero po miesiącu staje obóz drugi, 600 m wyżej. Przetrwa tylko jedną noc.

Zawada relacjonuje przez radio polskiemu ambasadorowi w Islamabadzie: 29 stycznia, po długim oczekiwaniu na pogodę, Leszek Cichy i Krzysztof Wielicki zdołali założyć obóz drugi na wysokości 6800 m. Przenocowali tam i zrezygnowali na drugi dzień z powodu bardzo złej pogody i silnego wiatru. Zabezpieczyli jak mogli namiot, w którym zostawili śpiwory i cztery butle tlenu.

Do „dwójki” próbuje dotrzeć Maciek Berbeka. Wraz z nim idą Kanadyjczyk Pierre Bergeron i Maciek Pawlikowski. Nie wiedzą, że po obozie nie ma już śladu, choć namiot był obciążony butlami tlenowymi i przymocowany linami. Jednak nie wytrzymał naporu huraganowego wiatru.

Gdy wiatr słabnie, kolejne zespoły ruszają do góry z nadzieją, że dobra pogoda utrzyma się choć przez kilka dni. Na zdjęciu: Maciej Berbeka na stoku K2.

Klną na czym świat stoi – to jeden z niewielu sposobów, jaki mają, żeby wyrzucić z siebie napięcie i stres.

– Nie ma namiotu, dostaliśmy w dupę strasznie, wieje jak skurwysyn, ale co zrobić... – Maciek Berbeka relacjonuje kolegom w bazie. A potem zaczyna śpiewać: Poszła Karolina do Gogolina... .

Zawada traci cierpliwość: – Dobra, dobra... Ale co z tym namiotem?

Berbeka: – Po pierwszym namiocie nie ma śladu. Został tylko czekan.

– Ale mówisz poważnie czy nie? Coś tam sobie śpiewasz, a ja chcę wiedzieć – złości się Zawada.

– Zostało mi tylko śpiewanie – odpowiada Berbeka. – Nie ma namiotu. Nie ma, kurwa, nic! Tylko ten czekan.

Cichy stoi obok Zawady. Cieszy się i z dumą dopowiada: – To mój czekan!

Berbeka, Bergeron i Pawlikowski planują przeczekać noc w trójkę w jednym namiocie, ale rano rezygnują. – I w ruki chałodna, i w jajca chałodna – informuje Maciek.

„Falco” też odpowiada żartem: – Jajca niektórym już niepotrzebne, ale ruki mogą się jeszcze przydać.

Muszą wracać do bazy, lekarz opatruje im odmrożone palce stóp.

Do góry ruszają kolejne zespoły, a Zawada robi dobrą minę do złej gry. Z bazy śle informacje, że jest nadzieja na zdobycie szczytu K2, i dopiero po powrocie przyzna dziennikarzom: „Warunki były tak ciężkie, że w pewnym momencie po prostu nie miałem serca wysyłać do góry kolejnych zespołów”.

Tymczasem pod K2 niewiele się dzieje, a himalaiści z mozołem zdobywają kolejne metry góry. W radiowych rozmowach z bazą nadrabiają humorem.

Alek Lwow: – Piździ strasznie, cztery razy bardziej niż tam u was na dole – melduje. – Musimy poczekać na słoneczko. Przepraszam, że tak niewyraźnie mówię, bo mam rybę w gębie.

Baza: – To już wszystko wiemy. A chociaż dobrą rybę wpierdalasz?

– Najlepszą.

Kilka dni potem Zawada pyta Andrzeja Heinricha o pogodę: – U nas w bazie jest jakieś minus pięć stopni, jakby odwilż. A jak na górze?

Heinrich: – Huraganowy wiatr.

Andrzej Zawada w liście do żony: „Nastrój wśród uczestników dobry, bardzo koleżeńska atmosfera, wszyscy się już poznali i myślą o jednym: jak zdobyć w tych warunkach K2”. Na zdjęciu: w środku Maciek Berbeka, po lewej – Krzysztof Wielicki, z prawej Kanadyjczyk Francois Gagnon.

5 lutego Lwow melduje: – Wstaliśmy o wpół do siódmej, ale położyliśmy się z powrotem do śpiworów. Wiatr non stop. Pogoda tak beznadziejna, że nie znajduję słów, żeby ją opisać. Samopoczucie dobre, nastrój podły.

Heinrich: – Wieje tak mocno, że można się udusić, a jak się odwrócisz od wiatru, to się próżnia robi i też się dusisz. Człowiek w panikę wpada.

Naprawdę nie da się wspinać.

*

Lekarz wyprawy Michał Tokarzewski rozmawia z Alkiem Lwowem, który czeka w obozie pierwszym na poprawę pogody: – Siedzę w bazie w naszym „salonie”, dobrze sobie robię i czekam na ciebie, bo mi tutaj samotnie.

Lwow: – No widzisz, a ja nie mogę nawet ręki do śpiwora włożyć, bo muszę radiotelefon trzymać. Słyszałem, że wczoraj wychlaliście ostatnią butelkę napoju.

– Wypiliśmy połowę, ale bez specjalnych wrażeń. Jakieś to chyba, kurwa, oszukane było. Naprawdę, za dużo frajdy z tego nie mieliśmy.

Lwow rozżalony: – Tylko dlaczego ta frajda zawsze mnie omija? Już drugi raz się zdarzyło, że ja w górze dupę moczę, a wy tam sobie dogadzacie.

Tokarzewski: – Tutaj piździ jak skurwysyn, chałupką trzęsie, więc się spokojnie nastawiaj jutro na to, że schodzisz down.

– A w tej twojej skrzyni z medykamentami jest jeszcze coś ciekawego do wypicia albo chociaż do włożenia sobie w dupę?

– Poza jedną ampułką niczego nie ma.

– Masz na myśli te ampułki, które schowałeś w pudełkach po kawie?

– Ty, ty! Wara!!!

Lwow: – Czyli ani haszu, ani alkoholu, ani dziewczyn... To nic, to dobranoc.

Lekarz: – Aluś, ale dla ciebie na powrót to ja coś jednak mam.

– Tak, tak. Pewnie parę tych chusteczek higienicznych nasączonych spirytusem do wyssania.

– Blisko, blisko. Jak to mówią górale: „Ty to masz taką pizdę, co by mi się zdała”.

Lwow: – To od siódmej rano zapierdalam na dół.

*

Krzysztof Wielicki i Leszek Cichy wchodzą najwyżej – na 7200 m, pokonując tzw. Czarną Piramidę. Zakładają tam obóz trzeci.

– Niesamowite – zauważy potem Wielicki. – Taką wysokość latem można osiągnąć w cztery dni. Nam zajęło to ponad dwa miesiące.

*

W bazie pod K2 jest mnóstwo czasu na rozmyślania. Najchętniej o domu, żonach, dzieciach. I o górach.

Filozofię górską Zawady można łatwo opisać, bo mówi: „Uważam, że potrzeba wspinania tkwi głęboko w naszej psychice. Pokonać nieosiągalne to odwieczne wyzwanie”.

O motywach: „Przez całą moją działalność górską traktowałem alpinizm jak sport, i to sport wyczynowy, związany z dużymi ambicjami uzyskiwania wyników. Ale na szczęście alpinizm nie jest tylko sportem. Jest to działalność niezmiernie bogata, tyle ma różnych stron, tyle różnych znaczeń. Jest jak życie. Jest to właściwie samo życie”.

O cenie wspinaczki: „Nie potrafiłbym konsumować słodyczy cywilizacji, gdybym nie był przekonany, że w warunkach ekstremalnych potrafię zaryzykować własne życie. Nie umiałbym żyć bez tej pewności, że mogę rzucić wszystko, wrócić w góry i zrobić coś takiego, co nie ma żadnego związku z wygodnym, leniwym i bardzo nieciekawym życiem mieszczucha”.

O przeżyciach: „Ważne jest uczucie jedności z naturą ogarniające nas w czasie wspinaczki, uczucie zespolenia ze spokojem gór”. I jeszcze: „Alpinizm, mimo udogodnień technicznych, to wciąż kontakt z przyrodą nieskażoną cywilizacją i nieustanna walka, w której nie zawsze jest dane zwyciężyć człowiekowi”.

O radości: „Nie wierzę alpiniście, który powie, że odczuwa radość z przebywania na tych wysokościach. Są to jednak warunki nienormalne dla człowieka, niezależnie od tego, czy się wspina, czy tylko przebywa na dużej wysokości. Ból głowy, mdłości, ciężkie sprawy. A mimo to... W końcu jest to sprawa właściwie intelektualna. Chodzi o realizację idei, którą ma się w głowie”.

A co o wspinaczce i górach sądził Maciej Berbeka?

Nie prowadzi zapisków, z kolegami nie gada o takich rzeczach, woli żartować, żonie się nie zwierza. Rzadko też udziela wywiadów. W 1996 roku rozmawiał jednak z dziennikarzem „Gazety Wyborczej” Dariuszem Wołowskim. Nagranie trwało kilka godzin, ale po powrocie do Warszawy okazało się, że na taśmie są tylko szumy. Dziennikarz słowa Berbeki rekonstruował z pamięci:

– Po co tam idziemy? Mnie odpowiada najbardziej trywialne: „bo góry są”. Bywa tak, że nie potrafię wysiedzieć w domu, nosi mnie. Jest jakiś głód, chęć sprawdzenia, przeżycia. Na wysokości człowiek czuje się jakoś inaczej, nawet fizycznie. To dziwny stan. Wracając z Himalajów, czuję się odmieniony.

– W tym kraju przyjęło się mówić, że robi się coś dla czegoś – opowiada o Berbece Andrzej Dziuk, twórca i dyrektor zakopiańskiego Teatru Witkacego, z którym Maciek związał się w swoim nizinnym życiu. – Dla kraju, dla polskiego alpinizmu, rekordu. A jeśli się mówi, że coś robi się dla siebie, to najczęściej deprecjonuje ten wyczyn. A Maciek, mam takie poczucie, szedł w góry dla siebie. I to było w nim fantastyczne. Przy czym to „siebie” trzeba pisać dużą literą. To wielkie, ale przede wszystkim głębokie „ja” Maćka nie ładowało sobie prestiżu wspinaczką. W jego wspinaniu chodziło o pokorę i wiarę. To było coś poza racjonalnością. Nie należy tego definiować ani o tym dużo mówić. Maciek był człowiekiem ciszy. I w ciszy rzucał się w swoje pasje. Jak pracował, to w opętaniu, oddawał się bezgranicznie.

Ryszard Gajewski, jeden z najbliższych przyjaciół Maćka, całą jego górską filozofię zamyka w jednym zdaniu: – Powoli, ale skutecznie przeć do góry.

Może dlatego Berbeka zgadza się pójść z Lwowem na Broad Peak.

*

Wielicki: – Nie wiem, jak to się stało, kto wymyślił ten Broad Peak. Czy to pomysł Zawady, Maćka Berbeki, Alka Lwowa? Dla mnie to było wariactwo. Nie mogliśmy wejść na K2, osiągnęliśmy 7200 m, a tu nagle dwóch ludzi wybiera się na górę ośmiotysięczną, na której wcześniej nie byli latem.

A wszystko zaczęło się tak:

26 lutego Lwow po raz piąty schodzi ze ściany K2 do bazy. Towarzyszy mu wyczerpany Tinker. Lwow obliczy, że był to 90. dzień wyprawy i 64. dzień pobytu w bazie. Czas najwyższy na rozstrzygnięcia. Kalkuluje: jest dobrze zaaklimatyzowany, ale coraz bardziej wyczerpany zimnem, wiatrem i brakiem sukcesu. Zawada czuje, że przegrał z K2, wszyscy to czują. A obok wznosi się Broad Peak, ośmiotysięcznik również nigdy nie zdobyty zimą. Pięknie widać go z bazy, pogoda na nim lepsza, wiatr rozpędza chmury. Droga na szczyt wydaje się łatwa.

Zawada w sprawozdaniu dla „Taternika” napisał: „Alek Lwow zwrócił się do mnie, abym wyraził zgodę na jego samotny atak na Broad Peak. Znając jego predyspozycje psychiczne, uznałem ten pomysł za mało poważny. Już w fazie organizacji wyprawy miałem kłopoty z dołączeniem Lwowa do składu ekipy, bo groziła mu sprawa dyscyplinarna za dwukrotne naruszenie przepisów – wszedł bez zezwoleń na Lhotse i Czo Oju”.

Ale Lwow wie, że Zawada pragnie sukcesu. Na organizację wyprawy wydał majątek – wprawdzie nie swój, ale czuje odpowiedzialność za te ciężkie tysiące dolarów i miliony złotych. Nie może wrócić z pustymi rękami. Broad Peak? Pierwsze w historii zimowe wejście dokonane w Karakorum? Brzmi nieźle.

„Zastosowaliśmy perfidną metodę męczenia Andrzeja na zmianę” – wspominał Lwow. I dodaje, że to Berbeka po organizowanej przez Zawadę wyprawie na Czo Oju lepiej znał jego czułe miejsca. Maciek Berbeka powtarza więc „Liderowi”, że chce iść z Lwowem. Uważa, że zdobycie szczytu jest całkiem realne.

– Ale nie mamy zezwolenia – za każdym razem przypomina mu Zawada.

– Nasz oficer łącznikowy nie ma nic przeciwko, poprze nas – odpowiada Lwow.

Berbeka: – No to jak?

Zawada w sprawozdaniu: „Kiedy Maciej Berbeka zgłosił chęć pójścia razem z Lwowem, wiedziałem, że decyzja jest przemyślana i odpowiedzialna”.

*

– Sprinterskie wejście na Broad Peak? – Jan Piekarski, polski ambasador w Islamabadzie, upewnia się, czy dobrze słyszy. Zwykle jego rozmowy z Zawadą są nudne: co w bazie, kto choruje, kto w którym obozie, jak daleko do wierzchołka. Tym razem jednak zaczynają grać emocje. Piekarski jest stanowczy. Co to w ogóle za pomysł? Pozwolenie jest na K2. Mają zdobyć ten szczyt, żadna inna góra nie wchodzi w grę. Kropka.

Ale z Zawadą nawet ambasador musi się liczyć. Tym bardziej że „Lider” chce sukcesu i nie ustępuje: – Po tylu dniach mamy [pod K2 – przyp. aut.] założone dopiero dwa obozy, o trzecim można nie mówić, w górze jest silny wiatr, a Broad Peak jest tuż obok, o 600 m niższy, więc w ten sposób chcielibyśmy się zabezpieczyć... Mam w tej chwili tutaj dwójkę bardzo silną, która jest zdecydowana wyruszyć. Chcieliby to zrobić w ciągu trzech-czterech dni.

*

Pomysł Lwowa i Berbeki zaskakuje też uczestników wyprawy. Andrzej Heinrich, już za życia jedna z legend himalaizmu, uczestnik niemal wszystkich najważniejszych polskich wypraw w góry wysokie, rozmawia przez radio z Mirosławem Dąsalem, który siedzi w obozie na zboczu K2.

– Rozwścieczyła mnie wiadomość, że Andrzej załatwia zezwolenie na Broad Peak.

Dąsal: – My też jesteśmy mocno zaskoczeni, może to gdzieś w kuluarach się wykluło?

Heinrich: – Teraz, bracie, bez poręczówek iść tak na friko, bracie, na te załamania pogody, to jest cholernie niebezpieczne!

*

Berbeka i Lwow nie czekają na oficjalne pozwolenie. Rankiem 3 marca 1988 roku opuszczają na nartach bazę pod K2. Pogoda nie jest najlepsza, pada drobny śnieg. Szybko docierają na morenę lodowca, gdzie zwykle rozkładają bazy ekipy szturmujące Broad Peak. Zaczyna świecić słońce – dobry znak. Ale miękki śnieg lepi się im do raków, zapadają się po kolana. Do kitu z taką pogodą! O zmierzchu rozbijają biwak. Rano słuchają radiowej korespondencji między ambasadorem Piekarskim a Zawadą:

– Pozdrowienia od prezydenta Zia ul-Haqa, który dzwonił do mnie wczoraj za dziesięć dwunasta w nocy i pytał, co u was dobrego słychać – mówi Piekarski.

Zawada: – Dziękujemy za pozdrowienia od prezydenta.

Piekarski: – Wykorzystałem tę okazję, żeby oczywiście załatwić wam Broad Peak. Dzisiaj rano już formalnie jest pozwolenie! Wszystkie sprawy załatwione.

– Dzień dobry, panie ambasadorze – włącza się Maciek Berbeka. – Pozdrawiamy z wysokości 6000 m!

Wspinaczka idzie sprawnie, drugi biwak zakładają na 6500, ostatni na 7300 m, na skraju pól lodowych, pod kopułą szczytową. Znowu świeci słońce, wspaniale! Ale tylko do zmroku. Po zachodzie mróz przenika do kości, nie pozwala zasnąć, zapiera dech w piersiach. Przed świtem zaczynają gotować wodę na herbatę, ale śnieg nie chce się topić. Najpierw długo ogrzewają zewnętrzne botki i ochraniacze, potem je zakładają. Wychodzą dopiero o 8.30. Późno. Na szczęście śnieg jest twardy, a pola lodowe dość łatwe do pokonania. Idą szybko.

„Trzy miesiące czekaliśmy w bazie i pogoda nie dała nam szans ataku. Postanowiliśmy spróbować na sąsiednim Broad Peaku. Tam była szansa” – mówił w wywiadach Berbeka. 3 marca 1988 roku. Maciek (po prawej ) i Alek Lwow (po lewej) żegnają się z Andrzejem Zawadą i wyruszają z bazy na nartach pod Broad Peak.

Potem jest już gorzej. Śnieg staje się grząski, zapadają się, tempo gwałtownie spada. Jest już południe, a oni mają bardzo daleko do przełęczy między wierzchołkami głównym a pośrednim. Stamtąd na szczyt jeszcze dwie-trzy godziny!

Zimowy zdobywca Everestu Leszek Cichy: – Mieliśmy w bazie lunetę, więc widzieliśmy ich dokładnie. Pogoda była dobra.

Partner Cichego z Everestu, Krzysztof Wielicki, zdobył Broad Peak cztery lata wcześniej, latem 1984 roku, i to w ekspresowym tempie. Właściwie wbiegł na szczyt i wrócił w ciągu jednej doby. Teraz udziela wskazówek przez radio: – Na wysokości 6800 macie półkę, na której niektórzy zatrzymują się na biwak. A w zasadzie to wszyscy rozbijają namioty na 7200, pod kopułą szczytową, ale bardziej z prawej strony. I tam się z reguły zakłada obóz.

Berbeka: – A to jest na piargu czy na lodzie?

Wielicki: – Na lodzie. Jak będziecie tam szli, radzę związać się liną, bo są szczeliny.

Berbeka: – Czy tam jakichś strzępów namiotów można się spodziewać?

Wielicki: – Na 7200 na pewno nie.

*

Następnego dnia Zawada od rana tkwi przy radiu:

– Halo, halo! Jestem tak podniecony, że muszę z wami porozmawiać. Jak wam noc przeszła?

Berbeka: – No nie najlepiej. Zasypało nas, bo wiało, ale żeśmy się wygrzebali trochę później o godzinę, niż planowaliśmy. No i drepczemy sobie. Mamy tu piękny widok, takiego widoku ja jeszcze nie miałem, słuchaj, Maszerbrum, Nanga Parbat, Ogre i tak dalej, i tak dalej. No same góry!

Lwow: – Dotarliśmy na wysokość 7200, tam, gdzie się zakłada normalnie trzeci obóz. Z tego punktu planowaliśmy atak szczytowy.

Berbeka: – Nie ma lodu, weszliśmy na chujowy śnieg do połowy łydki i on nas przez co najmniej godzinę męczył. Jaki odcinek przeszliśmy?

Cichy: – Oceniamy, że jesteście na 7650, może 7700, czyli macie około 200 m do przełęczy.

Berbeka: – To optymistyczna wiadomość, bo nam się wydawało, że ugrzęźliśmy w tym śniegu zasranym.

– Wygląda na to, że posuwacie się bardzo szybko, świetne tempo – uspokaja Cichy. – Krzysiek podpowiada, żeby ten malutki seraczek ominąć z lewej, a potem prosto na górę do przełęczy.

Biwak na ścianie Broad Peaku na wysokości około 6500 m. Aleksander Lwow zanotował w pamiętniku: „5 marca zapanowała wspaniała pogoda. Był to jeden z najpiękniejszych dni wyprawy”. Na zdjęciu: Maciej Berbeka przed namiotem. W tle widok na K2.

Ale nie jest tak prosto, jak mówią w bazie. Za serakiem drogę do przełęczy zagradza olbrzymia szczelina. Wydaje się, że to koniec marzeń o Broad Peaku.

„Poczułem się zmęczony, zniechęcony i bezradny – wspominał Lwow. – Samo obejście szczeliny nie było problemem technicznym, ale wymagało sporo czasu”.

Co robić? Lwow czuje, że nie jest dobrze. Nawet jeśli pokonają szczelinę i dojdą na szczyt, nie uda im się wrócić do namiotu przed nocą. Czeka ich biwak w śnieżnej jamie. Tylko że są w strefie śmierci, powyżej 7500 m. Człowiek zwykle jest w stanie tam przetrwać nie dłużej niż trzy, cztery dni. Potem może zdarzyć się wszystko: masywny krwotok, zator płuc, uszkodzenie mózgu. Szaleństwo.

*

– Maciek nie był za dobry w skale, nie był finezyjnym wspinaczem, nie ta budowa ciała – mówi Ryszard Gajewski. – Był za to bardzo wytrzymały i mocny psychicznie. Dlatego tak dobrze czuł się zimą w wysokich górach, bo tam właśnie to jest kluczowe.

*

Berbeka staje na krawędzi szczeliny. Mówi do Lwowa, że trzeba iść dalej.

„Trzeba? – wspominał później Lwow. – Bez przekonania ruszyłem w ślad za Maćkiem”.

Berbeka znajduje zwężenie pod skałami, potem 300 m stromego podejścia przeciętego dwoma dwumetrowymi uskokami.

„Na chwilę zatrzymaliśmy się – pisał Lwow. – Wypiliśmy po łyku z termosu, przegryzając kawałkiem prince polo. Bazę poinformowaliśmy, że kontynuujemy wspinaczkę. Powoli i z trudem przetorowałem jeszcze kilkadziesiąt metrów w parszywym śniegu. Potem na prowadzenie wyszedł Maciek i tak już pozostało”.

Maciek bardzo chce stanąć na Broad Peaku, więc idzie jak czołg. Lwow słabnie, zostaje w tyle.

Berbeka przez radio prosi Zawadę: – Porozmawiaj z nim, bo on mi się tu łamie.

– A co mu jest? – pyta kierownik.

– Nie wiem, wolniej idzie i marudzi. Jakby co, to mam plan, że biorę linę, zapierdalam w górę i po jasności wracam – odpowiada Berbeka.

– No jasne, szkoda byłoby zmarnować ten wysiłek – potwierdza Zawada.

*

Lwow czuje, że ma odmrożone nogi. Nie chce iść wyżej.

– Andrzeju – mówi Zawadzie. – Chciałem ci zakomunikować, że decyduję się schodzić.

– Ale co się dzieje, źle się czujesz?

– Chciałbym zachować siły na zejście, a zaczynam już zauważać, że słabnę.

Zawada: – Tak jak patrzymy w lornetce, to jesteście jakieś 80 m od przełęczy...

– Tak, jesteśmy bliziutko tej przełęczy, tylko tam hula straszliwy wicher.

Zawada: – To jaką decyzję podejmujecie?

Berbeka: – Jeżeli moglibyśmy, to Alek by schodził, a ja bym szedł do góry. Powiedz mi tylko, która godzina.

Zawada: – Wpół do czwartej, wpół do czwartej.

Berbeka: – Jeżelibym do piątej nie był na szczycie, to zawracam.

Ambasador Piekarski słucha radiowej rozmowy w Islamabadzie. Zaniepokojony. Dlaczego Berbeka idzie sam?

Zawada: – To niedobrze, jak się rozdziela zespół, ale co robić? Berbeka powiedział, że będzie szedł do góry do godziny piątej, więc sądzę, że nie ma szans, żeby osiągnąć wierzchołek.

Chrobak z obozu na K2: – Nie puszczajcie Maćka, przecież tam jest trudny odcinek na grań! Biwak dla niego będzie niezwykle ciężki do przetrzymania, a potem zejście jest jeszcze. Zatrzymajcie go! Na tej wysokości to już człowiek dobrze nie myśli, jest zaprogramowany na szczyt.

*

Leszek Cichy: – Widzieliśmy, jak się rozdzielili, jak Maciek idzie na przełęcz, potem po grani, na widoczny z bazy Rocky Summit. Potem już nic.

Lwow: „Schodziłem powoli i ostrożnie, co chwilę spoglądając w górę ku Maćkowi dochodzącemu do przełęczy. Namiot, do którego zdążałem, był zaledwie małym punktem daleko w dole. Gdy dotarłem do niego, zapadał zmrok, a wiatr szalał z pełną siłą. Załamanie pogody stało się faktem. Pozbawiony radiotelefonu mogłem tylko czekać. Dramat rozgrywał się poza mną, choć byłem jednym z jego uczestników. Dla Maćka, dla wszystkich kolegów w bazie i na stokach K2 oraz dla mnie – de facto odciętego od świata – zaczęły się godziny próby. Próby nerwów dla jednych, sił, doświadczenia i twardości dla drugich”.

*

Maciej Berbeka zda potem dziennikarzom suchą relację: „O godzinie 18 byłem na szczycie, tonąc we mgle”.

*

Mirek Dąsal, Mirek Gardzielewski i Krzysztof Wielicki grają w karty.

– Kiedy schodząc, Maciek dał znać, że nic nie widzi, bo jest mgła, wieje i pada, ale że będzie schodził i szukał namiotu, zrozumieliśmy, że mogą być jaja – wspomina Wielicki.

Nie wahają się. Całą trójką wyruszają z bazy na Broad Peak. Ci, którzy zostali, próbują dodać Berbece otuchy.

Cichy: – Słyszę cię, Maciek. Słyszę. Baza słyszy. Schodź ostrożnie w dół, powoli, staraj się iść w tym samym kierunku, w którym żeś schodził. Czy jesteś odmrożony?

– Nie czuję palców.

– Jesteśmy na nasłuchu, trzymaj się, no!

Jacek Olek: – Dwa Mirki plus Wielicki idą do góry.

Berbeka: – Nie czuję się najlepiej, ale muszę zejść.

– A co z nogami?

– Są drętwe.

Cichy do ekipy ratunkowej: – Gdzie jesteście?

Wielicki: – Jesteśmy pod ścianą, strasznie w dupę wzięliśmy, cholera, ta zamieć tu taka... Doszliśmy do kijków, są kijki pozostawione przez Alka i Maćka.

Cichy przerywa: – Słuchaj, jest Maciek, wyłącz się, wyłącz!

Berbeka: – Jestem znów w martwym punkcie, nic nie widzę. Nie wiem, gdzie iść.

Zawada: – W końcu się trochę przejaśni, jak poprzednio...

*

„Ruszyłem w dół, żeby zdążyć przed nocą – relacjonował Maciek Berbeka po powrocie z Pakistanu. – Ale przyszło załamanie pogody. Zapadł zmrok, czekałem na księżyc, ale on wyjrzał tylko na chwilę przez ciężkie chmury. Nie wiedziałem, gdzie góra, gdzie dół. Zejście, które powinno trwać sześć godzin, przedłużyło się do 36. Koledzy myśleli, że już nie wrócę”.

*

Maciek utrzymuje łączność z bazą. Zawada pyta, czy ma coś do jedzenia.

– Mam kilka cukierków!

– Prosimy, łącz się co godzinę – błaga kierownik.

Ale Maciek łączy się sporadycznie, co doprowadza Zawadę do szału. Kolejny seans dopiero rano. Maciek relacjonuje: – Wstałem, minąłem szczelinę, cały czas zapierdalam. Widoczność zerowa. Chyba się zgubiłem.

– Nie widzisz śladów?

– Wszystko zawiane.

*

Jest rok 1988, wiadomości nie rozchodzą się tak szybko jak dziś, nikt jeszcze nie słyszał o internecie, mediach społecznościowych, komunikatorach, Skypie. Jest tylko radio i teleks. W Polsce nikt więc jeszcze nic nie wie o zdobyciu przez Berbekę zimą Broad Peaku.

Rankiem 7 marca do Ewy, żony Maćka, dzwoni Hania Wiktorowska. To główna sekretarz Polskiego Związku Alpinizmu, żywa legenda. Jej głos w słuchawce oznaczać może albo triumf, albo tragedię. – Maciek wszedł na szczyt, ale jeszcze z niego nie zszedł – mówi.

Ewa zamiera. Przecież to oznacza, że całą noc spędzi w strefie śmierci! Z każdą kolejną godziną jego szanse będą topniały.

Dwie godziny później znowu Wiktorowska: – Jeszcze go nie ma i nie bardzo wiemy, co się dzieje, bo na górze rozpętała się burza.

Ewa Berbeka powie potem dziennikarzom: – Chodziłam dzień i noc, nie mogłam sobie znaleźć miejsca. Wszyscy myśleli, że Maciek nie żyje. To był moment, w którym chyba po raz pierwszy odczułam ciężar jego pasji. Dotarło do mnie, że naprawdę może się źle skończyć. Że mogę go stracić. To trwało wieczność. Klęczeliśmy i modliliśmy się o cud. Nasz najstarszy syn Krzyś miał wtedy siedem lat, a Staś trzy.

Dwaj kolejni – Franek i Jasiek – mają się dopiero urodzić, za półtora roku i za ponad dziesięć lat.

*

Lwow czeka na Berbekę w obozie na wysokości 7200 m. Potem napisze: „Wicher szarpał namiotem, widoczność nie przekraczała 20 m, padał śnieg. Maciek nie powrócił ani wieczorem, ani w nocy. Przez cały następny dzień zamieć nie słabła. Po raz pierwszy w życiu byłem przekonany, że lada moment wiatr porwie mnie razem z namiotem i rzuci w przepaść. Przez dwie godziny bezsilny i przerażony przytrzymywałem stelaż rękami, całym ciężarem ciała przyciskając go do podłoża. Nigdy nie sądziłem, że istnieje uczucie, które można nazwać »obojętnym przerażeniem«. Zacząłem rozważać warianty ewentualnego samotnego zejścia. Szanse na szczęśliwy powrót Berbeki malały z każdą godziną. Dziwiłem się sam sobie, z jakim spokojem myślę o rzeczach tak dramatycznych czy wręcz tragicznych. Nie bałem się – pewnie dlatego, że nie ma strachu w ludziach pozbawionych wyboru. Byłem zdecydowany czekać jeszcze do następnego ranka, a potem ratować, co się da, czyli siebie”.

Schodzący z Broad Peaku Maciej Berbeka (z lewej) i Aleksander Lwow. Z bazy wychodzą im naprzeciw: Krzysztof Wielicki, Mirosław Gardzielewski i Mirosław „Falco” Dąsal. Zdjęcie wykonane w miejscu spotkania.

Sytuacja wydaje się beznadziejna. Dwie noce w strefie śmierci, poza namiotem, bez picia, jedzenia, przy temperaturze dochodzącej do minus 40 stopni.

*

– Myśleliśmy tylko o tym, żeby zszedł, żeby się nic złego nie zdarzyło – mówi Cichy. I jeszcze: – To była pierwsza zimowa wyprawa w Karakorum. Gdyby doszło do wypadku, Pakistan pewnie zablokowałby możliwość zimowej wspinaczki, a my, zarażeni ideą przez Andrzeja Zawadę, chcieliśmy za rok czy za dwa wrócić pod K2.

*

„O godzinie 18 leżałem już w śpiworze – wspomina Lwow. – Czekać – to było jedyne zajęcie, jakie mi pozostało. W pewnym momencie usłyszałem słaby krzyk, ale łomot ścianek zagłuszał, a zaciągnięty kaptur kurtki puchowej tłumił wszelkie dźwięki. Byłem pewien, że to halucynacja, może nawet początek szaleństwa – tyle się o tym czytało. Wyjrzałem z namiotu i poświeciłem w czarną otchłań zamieci. Nic. Nim jednak zdołałem dobrze ułożyć się na powrót w śpiworze, znowu usłyszałem wołanie. Tym razem w ciemności przez moment mignęło mi słabe światełko. Była 19, gdy Maciek niczym zjawa dotarł do namiotu. Bez słowa stanął w absydzie i czekał, póki nie ściągnąłem mu raków. Był bardzo wyczerpany”.

Berbeka doda, że światło Lwowa uratowało mu życie, bo w śnieżycy ledwo widział własne stopy, szedł na oślep i już zaczął skręcać w niewłaściwą stronę. Mały cud, bo niebo na chwilkę się przetarło i wtedy zobaczył światło latarki Lwowa, kontur namiotu.

*

– W jakim on jest stanie? – pyta Cichy przez radio. – Krótko powiedz, chociaż dwa słowa.

Lwow: – Nie najgorzej jak na tyle dni.

W bazie wybuch radości.

Zawada: – Maciek, przekazujemy ci najserdeczniejsze życzenia i w ogóle ściskam cię mocno w imieniu wszystkich.

Berbeka: – Dziękuję, Andrzeju, dziękuję. Także i dla Alka. Gdyby go tutaj nie było, to cienko, cienko by było.

Zawada: – No więc tam, w Polsce... Już cała Polska jest postawiona na nogi.

Berbeka: – Najpierw trzeba poczekać, a potem stawiać.

Zawada: – Wzywam grupę ratowniczą na Broad Peak.

Wielicki: – Zaraz wychodzimy, lejemy ostatnią wodę do termosu, ubieramy się i wychodzimy.

Lwow: – A my się prawdopodobnie koło 11 już wygramolimy...

– Następnego dnia naszym oczom ukazał się najpierw Alek zjeżdżający na linie i jakiś czas potem Maciek schodzący bardzo powoli – wspomina Marek Dąsal. – Szliśmy tuż obok niego. Już się nie spieszyliśmy.

*

Wszyscy nocują w namiocie, który ekipa ratunkowa rozbiła w miejscu, gdzie zwykle urządzane są pierwsze obozy.

9 marca 1988 roku. Maciej Berbeka (na zdjęciu z prawej) u podstawy ściany po zejściu z Broad Peaku.

Wielicki dociera tam pierwszy, z Lwowem. Mówi mu, że Maciek Berbeka wcale nie był na szczycie Broad Peaku.

*

Wątpliwości pojawiły się tuż po tym, jak Berbeka poinformował bazę, że jest na szczycie. Zawada wpadł w euforię. Ale obok Cichego, który obsługuje radio w bazie, stał Krzysztof Wielicki. Coś mu nie pasowało. Berbeka meldował, że dotarł na Broad Peak pół godziny od ostatniego łączenia. Za szybko.

Cholera, on nie jest na szczycie, tylko na przedwierzchołku!

Wielicki szepcze do Cichego: – To jest Rocky Summit. Rocky Summit.

Ale nie powie tego na głos.

Czy Berbeka mógł się aż tak pomylić? Z Rocky Summit na szczyt Broad Peaku jest niecała godzina drogi. Pisał o tym Kurt Diemberger, jeden z czwórki pierwszych zdobywców szczytu, jeszcze w 1957 roku: „Po południu docieramy na 7800 m, pomiędzy środkowym a głównym wierzchołkiem. Tempo pięć oddechów na krok. Męczarnia, idziemy na sile woli. Jest osiemnasta i wraz z Marcusem [Schmuckiem] staję na szczycie Rocky Summit. Rozglądamy się i grań szczytowa pod nami opada łagodnie w dół i znów się wznosi. Właściwy szczyt, wyższy o 15-20 m, oddalony jest jeszcze o godzinę drogi! Jest zbyt późno na atak, musimy się wycofać”. Tamtego dnia Diemberger, wracając ze szczytu, spotkał pod Rocky Summit Hermanna Buhla. Wszedł z nim ponownie na wierzchołek.

Berbeka o tym zapomniał?

9 marca 1988 roku. Maciej Berbeka po zejściu z Broad Peaku w otoczeniu tragarzy. Ma naszyjnik z banknotów jednorupiowych – trofeum dla zdobywcy szczytu.

Ryszard Gajewski tłumaczy: – Nie wiedział! Maciek przygotowywał się do wyprawy na K2. Nie znał topografii Broad Peaku. Przecież wtedy nie było Google’a, nie dało się ściągnąć map i zdjęć, żeby sobie w bazie wszystko dokładnie pooglądać.

Zawada też nie informował Berbeki, że to dopiero Rocky Summit. Próbował za to go uspokajać: – Nie jest tak późno, jeszcze się nie przejmuj. Jak się czujesz?

Berbeka: – W miarę dobrze, gdyby dalej wiało, to kopię jamę.

Zawada: – Zrób zdjęcia.

Ale Maciek nie miał siły, żeby robić zdjęcia.

*

Po Wielickim i Lwowie do namiotu rozbitego przez ratowników wchodzi Maciek Berbeka asekurowany przez Dąsala i Gardzielewskiego. Przygotowują się do snu, gdy Maciek mówi: – Zapomniałem zabrać kamienie ze szczytu na pamiątkę.

W bazie pod K2 na odmrożonego i osłabionego Maćka czekał już śmigłowiec, którym odleciał do szpitala w Skardu.

Wielicki szepcze do Lwowa: – Mówiłem? Kamienie są tylko na przedwierzchołku. Na szczycie głównym jest wyłącznie śnieg.

9 marca tuż przed południem wszyscy są już w bazie. Na Maćka czeka śmigłowiec, ma go zwieźć do szpitala w Skardu. Tragarze zakładają mu naszyjnik z rupii i dolarów. To taki wysokogórski wawrzyn. I wtedy powstaje najsłynniejsze zdjęcie tamtej wyprawy. Wieniec jakby ciążył Maćkowi, ciągnął go ku ziemi. Opiera się ciężko na kijach. Na jego twarzy dziwny grymas: radości i bólu jednocześnie.

Koledzy obściskują Maćka, drzwi helikoptera się zatrzaskują. Tyle.

Nikt nie mówi o żadnych wątpliwościach. Ani słowa.

Dlaczego nikt mu nie powiedział? Po co Zawada zameldował, że polsko-kanadyjska wyprawa odniosła sukces? I że znany himalaista Maciej Berbeka stanął na Broad Peaku? Trzecim ośmiotysięczniku zdobytym przez niego zimą. Absolutny rekord świata!

[...]