KRZYSZTOF RAU – KU PAMIĘCI | IN MEMORIAM

Wspomnienie

Wiesław Czołpiński

Nim zapieje trzeci kur | Until the Cock Crows Thrice, Białostocki Teatr Lalek, 1983
Fot. | Phot. Roman Sieńko

Z niewypowiedzianym smutkiem przyjęliśmy wszyscy wiadomość o śmierci Profesora Krzysztofa Raua, założyciela naszej białostockiej uczelni, jej prorektora, wieloletniego wykładowcy, człowieka, dzięki któremu Białystok nazywany jest „stolicą polskiego lalkarstwa”, wielkiego mistrza ożywionej formy i artysty lalkarza.

¶ Jego imponująca działalność artystyczna i organizacyjna przez dekady wpływała na polską rzeczywistość teatralną, przekształcała ją i rozwijała. Myślę, że Profesor Krzysztof Rau odcisnął swoje piętno na większości zespołów teatralnych w naszym kraju. Kształcił i inspirował rzesze lalkarzy. Wytyczał wręcz nowe szlaki w działalności teatrów instytucjonalnych, ale i niezależnych, a przede wszystkim otwierał swoimi spektaklami przed teatrem lalek kolejne drzwi i nowe możliwości.

¶ Krzysztof Rau urodził się 1 lipca 1937 roku w Pułtusku. Był reżyserem, aktorem lalkarzem, dramatopisarzem i autorem scenariuszy. Studia prawnicze na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu porzucił dla teatru lalek i w sezonie 1959/1960 trafił do zespołu poznańskiego Teatru Lalek Marcinek, gdzie uczył się lalkarstwa pod okiem Joanny Piekarskiej, Moniki Snarskiej, Leokadii Serafinowicz i Stanisława Ochmańskiego. W 1962 roku złożył eksternistyczny egzamin na aktora lalkarza, a w 1968 roku skończył polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. W tym czasie, niejako równolegle, otrzymał uprawnienia reżyserskie. W sezonie 1960/1961 zaczął współpracę z gdańskim Teatrem Lalek Miniatura, gdzie pracował m.in. z Alim Bunschem, Natalią Gołębską i Michałem Zarzeckim. Do współpracy z białostockim Teatrem Lalek Świerszcz zaprosiła go w 1961 roku Joanna Piekarska, kierująca wówczas tą sceną. Tutaj Krzysztof Rau stawiał swoje pierwsze kroki w dziedzinie reżyserii, a także dramatopisarstwa, pełnił obowiązki kierownika literackiego. Z początkowego okresu jego współpracy z białostockim teatrem warto przywołać dwie role: Diabła w Historii o żołnierzu (1962) oraz Cara w Czarodziejskim bębnie (1962).

¶ 1 października 1969 roku Krzysztof Rau został mianowany dyrektorem i kierownikiem artystycznym Teatru Lalek Świerszcz w Białymstoku, którym później – już jako Białostockim Teatrem Lalek – kierował ponad dwadzieścia lat. W ocenie badaczy wypracował wyjątkową renomę tej sceny. Miał istotny wkład w kształtowanie teatru. Zainicjował Scenę dla Dorosłych (1972) oraz Scenę Propozycji Aktorskich (1976), stworzył Ogólnopolski Konkurs Solistów Teatru Lalek (1972, 1973, 1975) przekształcony potem w Międzynarodowy Konkurs Solistów Lalkarzy (1977, 1980), powołał do życia Ogólnopolskie Spotkania Teatrów Lalek (1984, 1987, 1989) i był współorganizatorem Ogólnopolskiego Konkursu Dramaturgicznego (od 1978).

¶ W BTL-u Krzysztof Rau wyreżyserował ponad trzydzieści spektakli, pośród których największymi sukcesami okazały się: Tymoteusz Rymcimci Jana Wilkowskiego (1972), Wesołe Koguciki Atanasa Moczurowa (1972), Kartoteka Tadeusza Różewicza (1972), Sześć małych Pingwinów Borisa Apriłowa (1978), Nim zapieje trzeci kur Wasilija Szukszyna (1983), Spowiedź w drewnie Jana Wilkowskiego (2003) i Czy Pan istnieje, Mr Johnes? Stanisława Lema (2014).

¶ Premiera Kartoteki Stanisława Różewicza ze scenografią Wiesława Jurkowskiego inaugurowała działalność białostockiej sceny dla dorosłych. Spektakl wskazywany był jako jedna z najciekawszych realizacji dramatu Różewicza. Nim zapieje trzeci kur, ze scenografią Wiesława Jurkowskiego, to spektakl uznany za najwybitniejsze osiągnięcie Krzysztofa Raua.

¶ Jako dyrektor Białostockiego Teatru Lalek zapraszał do współpracy tak znakomitych twórców, takich jak Jan Wilkowski, Adam Kilian, Ali Bunsch, Wiesław Jurkowski, Wojciech Wieczorkiewicz, Jan Berdyszak. To pod jego okiem debiutowali znani i cenieni artyści – Wojciech Szelachowski, Piotr Tomaszuk, Tadeusz Słobodzianek, Włodzimierz Fełenczak, Grzegorz Kwieciński, Mikołaj Malesza.

¶ Zainicjował i zrealizował również budowę gmachu dla Białostockiego Teatru Lalek, ukończoną w 1979 roku. Był to pierwszy w Polsce profesjonalny budynek stworzony z myślą o potrzebach sceny lalkowej. Po zakończeniu swojej dyrekcji w 1989 roku przeniósł się do warszawskiego teatru Lalka, gdzie pracował do 1992 roku.

¶ Potrzebę poszukiwania form i środków wyrazu artystycznego poza ramami instytucji realizował, zakładając w 1992 roku grupę 3/4 Zusno – teatr wędrowny, sięgający do źródeł lalkarstwa, kameralny i poetycki. Siedzibą zostało gospodarstwo na Suwalszczyźnie. Największym sukcesem Zusna okazał się Gianni, Jan, Johann... (1994) grany w konwencji teatru rąk. Przyniósł zespołowi wiele prestiżowych nagród, pokazywany był na licznych festiwalach, z Fringe Festival w Edynburgu w Szkocji włącznie. W 1997 roku za działalność Teatru 3/4 Zusno Krzysztof Rau otrzymał Paszport „Polityki”.

Gianni, Jan, Johann... Teatr 3/4 Zusno, 1994
Fot. | Phot. Pete – Teatr 3/4 Zusno

¶ W najlepszym okresie funkcjonowania teatru Krzysztof Rau podjął kolejne wyzwanie. Otrzymał propozycję od władz Bielska-Białej, by przenieść się wraz z zespołem do Teatru Lalek Banialuka, którego kierownictwo przyjął w 1997 roku. Bielski teatr przekształcił w Ośrodek Teatralny mający działać na zasadzie zrzeszenia grup teatralnych, stawiający na samodzielne inicjatywy aktorskie. Od 1997 roku zaczął organizować Międzynarodowe Kursy Mistrzowskie, w ramach których warsztaty w Bielsku-Białej prowadzili artyści tej rangi, co Leszek Mądzik i Peter Schumann. Krzysztof Rau miał również duży wpływ na zmianę formuły bielskiego festiwalu lalkowego – przekształcił go w Międzynarodowy Festiwal Sztuki Lalkarskiej o konkursowym charakterze.

¶ Po odejściu z Teatru Banialuka na początku 2001 roku reżyserował dla Teatru Dzieci Zagłębia w Będzinie, Teatru Lalek Pleciuga w Szczecinie, Olsztyńskiego Teatru Lalek, Białostockiego Teatru Lalek, Teatru Lalki i Aktora w Łomży, Teatru Lalki Tęcza w Słupsku. W 2003 roku jego spektakl Osiem dni stworzenia świata ze szczecińskiej Pleciugi otrzymał ATEST – Świadectwo Wysokiej Jakości i Poziomu Artystycznego. Wyreżyserował również spektakl w teatrze dramatycznym – Prezydentki Wernera Schwaba w Teatrze im. Wilama Horzycy w Toruniu.

¶ Pasja i zainteresowanie kształceniem aktorów lalkarzy, talent organizacyjny i przy tym ogromna determinacja doprowadziły do powołania w 1974 roku 3-letniego Studium Aktorskiego Teatru Lalek przy Białostockim Teatrze Lalek, przekształconego rok później w białostocki Wydział Lalkarski Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie (obecnie działa jako białostocka Filia Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie). Początkowo pełnił funkcję prodziekana Wydziału, a później również prorektora Wydziału Sztuki Lalkarskiej, nauczał wielu przedmiotów kluczowych dla teatru ożywionej formy.

¶ Tak pisał o początkach kształcenia lalkarzy w Białymstoku: Wydawało się nam, że jeżeli przyjmiemy dwudziestu młodych ludzi do przyteatralnego studium, poświęcimy im trzy lata ze swego życia, żeby później przez następne trzydzieści budować razem teatr, to będzie to rachunek korzystny dla nich i dla nas wszystkich, a przede wszystkim dla teatru, z którym się identyfikowaliśmy. Jako ówczesny szef Białostockiego Teatru Lalek podjąłem wytrwałe peregrynacje po ludziach i po urzędach, by zamiar wcielić w życie. Misja ta okazała się bardzo trudna, pełna nieoczekiwanych zwrotów akcji, przeciw wszystkim i wszystkiemu, ale ostatecznie zakończyła się powodzeniem.

¶ W 2024 roku nasza uczelnia, której początek dała niezmącona wiara Krzysztofa Raua w kształcenie lalkarzy w Białymstoku, będzie obchodzić jubileusz 50-lecia. Białostockiej Akademii Teatralnej oddał Profesor całą swoją pasję, zbudował „lalkarskie imperium”.

¶ Niezwykle trudno w tym smutnym momencie, w wielkim skrócie, podsumować imponującą skalę dokonań i spuścizny Profesora. Niech przyszłość odda temu wyjątkowemu i wybitnemu twórcy chwałę, na jaką w pełni zasługuje. We wspomnieniach, w sercach naszej uczelnianej społeczności Krzysztof Rau pozostanie na zawsze.

¶ Profesorze! Dziękujemy za wszystko.

In Memory

Wiesław Czołpiński

Czy Pan istnieje, Mr Johnes? | Do You Exist, Mr. Johnes?, Białostocki Teatr Lalek, 2014
Fot. | Phot. Bartek Warzecha

It was with unspeakable sadness that we all received the news of the death of Professor Krzysztof Rau, the founder of our Białystok School, its Vice-Rector, a long-time lecturer, a man thanks to whom Białystok is called “the capital of Polish

puppetry”, a great master of the live form and a puppet artist.

¶ His impressive artistic and organizational activity for decades influenced, transformed and developed Polish theatrical reality. I think that Professor Krzysztof Rau left his mark on most of the theatre companies in our country. He educated and inspired multitudes of puppeteers. He even set out new trails in the activities of institutional theatres and also independent theatres, and above all, he opened new doors and new opportunities for puppet theatre with his performances.

¶ Krzysztof Rau was born on 1 July, 1937 in Pułtusk. He was a director, puppet actor, dramatist. He abandoned his law studies at Adam Mickiewicz University in Poznań for puppet theatre. In the season 1959/1960, he joined the company of Teatr Lalek Marcinek in Poznań, where he learned puppetry under the eye of Joanna Piekarska, Monika Snarska, Leokadia Serafinowicz and Stanisław Ochmański. In 1962, he took an external exam to become a puppet actor, and in 1968 he graduated from the University of Warsaw with a degree in Polish studies. At that time, as if in parallel, he received his directing degree. In the season 1960/1961, he began working with Teatr Lalek Miniatura in Gdańsk, where he worked – among others – with Ali Bunsch, Natalia Gołębska and Michał Zarzecki. He was invited to work with Białystok’s Teatr Lalek Świerszcz in 1961 by Joanna Piekarska, who was in charge of the theatre at the time. Here Krzysztof Rau took his first steps in the field of directing and writing, and also served as literary manager. From the early period of his co-operation with the Białystok theatre, two roles are worth mentioning: the role of the Devil in Historia o żołnierzu (Soldier’s Story; 1962) and the role of the Tsar in Czarodziejski bęben (The Magic Drum; 1962).

¶ On 1 October 1969 Krzysztof Rau was appointed director and artistic manager of Teatr Lalek Świerszcz in Białystok, which he later – as Białostocki Teatr Lalek (BTL) – managed for more than twenty years. According to theatre scholars, he developed an exceptional reputation for the stage. He had a significant contribution to the shaping of the theatre. He initiated the Adult Stage (1972) and the Actors’ Proposal Stage (1976), created National Competition of Puppet Theatre Soloists (1972, 1973, 1975) later transformed into International Competition of Puppet Theatre Soloists (1977, 1980), established National Meetings of Puppet Theatres (1984, 1987, 1989) and was co-organizer of National Dramatists’ Competition (since 1978).

¶ In BTL, Krzysztof Rau directed more than thirty performances, among which the greatest successes were: Tymoteusz Rymcimci by Jan Wilkowski (1972), Wesołe Koguciki (Merry Cockerels) by Atanas Moczurov (1972), Kartoteka (The Card Index) by Tadeusz Różewicz (1972), Sześć małych Pingwinów (Six Little Penguins) by Boris Aprilov (1978), Nim zapieje trzeci kur (Until the Cock Crows Thrice) by Vasily Shukshin (1983), Spowiedź w drewnie (Confession in Wood) by Jan Wilkowski’s (2003) and Czy Pan istnieje, Mr Johnes? (Do You Exist, Mr. Johnes?) by Stanisław Lem’s (2014).

¶ The premiere of Stanisław Różewicz’s Kartoteka with stage design by Wiesław Jurkowski inaugurated the activity of Białystok stage for adults. The performance was pointed out as one of the most interesting realizations of Różewicz’s drama. Nim zapieje trzeci kur with stage design by Wiesław Jurkowski is a play considered Krzysztof Rau’s most outstanding achievement.

Kartoteka | The Card Index, Białostocki Teatr Lalek, 1972
Fot. | Phot. Roman Sieńko

¶ As director of Białostocki Teatr Lalek, he invited such great artists as Jan Wilkowski, Adam Kilian, Ali Bunsch, Wiesław Jurkowski, Wojciech Wieczorkiewicz and Jan Berdyszak to work with him. It was under his supervision that well-known and highly regarded artists – Wojciech Szelachowski, Piotr Tomaszuk, Tadeusz Słobodzianek, Włodzimierz Fełenczak, Grzegorz Kwieciński, Mikołaj Malesza – made their debuts.

¶ He also initiated and implemented the construction of the building for Białostocki Teatr Lalek, which was completed in 1979. It was the first professional building in Poland designed to meet the needs of puppet stage. His directorship ended in 1989, and then he moved to Warsaw’s Teatr Lalka, where he worked until 1992.

¶ He realized the need to search for forms and means of artistic expression outside the framework of institutions by founding 3/4 Zusno Group in 1992 – a traveling theatre, reaching back to the sources of puppetry. It was intimate and poetic theatre. A farm in the Suwałki region became theatre’s base. Zusno’s biggest success was Gianni, Jan, Johann... (1994) performed in the convention of hand theatre. It brought the theatre many prestigious awards and was presented at numerous festivals, including Fringe Festival in Edinburgh, Scotland. In 1997, Krzysztof Rau received the “Polityka” Passport for the activity of Teatr 3/4 Zusno.

¶ In the best period of the theatre’s creative activity, Krzysztof Rau took on another challenge. He received a proposal from the authorities of Bielsko-Biała to move with the company to Teatr Lalek Banialuka, whose management he accepted in 1997. He transformed Bielsko-Biała Theatre into a Theatre Centre designed to operate on the basis of an association of theatre groups, focusing on independent acting initiatives. Since 1997, he began organizing International Master Courses, with workshops in Bielsko-Biała led by artists, such as Leszek Mądzik and Peter Schumann. Krzysztof Rau also had a major impact on changing the formula of the Bielsko-Biała puppet festival – he transformed it into the International Festival of Puppetry Art with a competitive character.

¶ After leaving Teatr Lalek Banialuka in early 2001, he directed a number of productions for Teatr Dzieci Zagłebia in Będzin, Teatr Lalek Pleciuga in Szczecin, Olsztyński Teatr Lalek, Białostocki Teatr Lalek, Teatr Lalki i Aktora in Łomża and Teatr Lalki Tęcza in Słupsk. In 2003, his play entitled Osiem dni stworzenia świata (Eight Days of the Creation of the World) from Szczecin’s Pleciuga received an ATEST – Certificate of High Quality and Artistic Level. He also directed a performance in a drama theatre – Werner Schwab’s First Ladies in Teatr Wilama Horzycy in Toruń.

¶ His passion and interest in the training of puppet actors, his organizational talent and, at the same time, his great determination led to the establishment of a 3-year Puppet Theatre Acting Studio at the Białostocki Teatr Lalek in 1974, transformed a year later into Białystok Puppetry Department of the State Drama School in Warsaw (now operating as the Białystok Branch Campus of Aleksander Zelwerowicz National Academy of Dramatic Art in Warsaw). Initially serving as Vice-Dean of the Puppetry Department and later also as Vice-Rector of the Puppetry Art Department, he taught many subjects crucial to the theatre of live form.

¶ This is how he wrote about the beginnings of puppeteer training in Białystok: “It seemed to us that if we took twenty young people into a theatre study, if we devoted three years of our lives to them so that later for the next thirty we could build theatre together, we would finally all benefit from it, and above all, the theatre with which we identified would benefit. As the head of Białostocki Teatr Lalek of that time, I undertook a persistent peregrination to visit people and offices to put the intention into practice”. This mission turned out to be very difficult, full of unexpected twists and turns, against everyone and everything, but it was ultimately successful.

Sześć małych Pingwinów | Six Little Penguins, Białostocki Teatr Lalek, 1978
Fot. | Phot. Roman Sieńko

¶ In 2024, our Academy, which was founded by Professor Krzysztof Rau’s unbroken faith in the education of puppeteers in Białystok, will celebrate its 50th anniversary. Professor Krzysztof Rau gave all his passion to Białystok National Academy of Dramatic Art and created a “puppetry empire”.

¶ It is extremely difficult, at this sad moment, to summarize in a nutshell the impressive scale of Professor’s achievements and legacy. May the future give this unique and outstanding artist the glory He fully deserves. In the memories, in the hearts of our academic community, Professor Krzysztof Rau will remain forever.

¶ Professor! Thank You for everything.

REDAKTOR NACZELNA | EDITOR : Lucyna Kozień

KOLEGIUM REDAKCYJNE | EDITORIAL COMMITTEE : Tadeusz Kornaś, Lucyna Kozień, Agata Kucińska, Karol Suszczyński, Marzenna Wiśniewska, Marek Waszkiel

WSPÓŁPRACA REDAKCYJNA | EDITORIAL COOPERATION : Małgorzata Słonka

TŁUMACZENIE | TRANSLATIONS : Aleksandra Rodzińska-Chojnowska (s. | p. 14, 23, 34, 42, 63), Katarzyna Siergiej (s. | p. 4, 28, 50, 57)

PROJEKT TYPOGRAFICZNY | TYPOGRAPHIC DESIGN : Piotr eL

WYDAWCA | PUBLISHER : Polski Ośrodek Lalkarski POLUNIMA, ul. K. Kalinowskiego 1, 15-875 Białystok
Instytut Książki, ul. Z. Wróblewskiego 6, 31-148 Kraków
Dział Wydawnictw Instytutu Książki, ul. J. Parandowskiego 19, 01-699 Warszawa

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Nr 1 (151) 2023 „Teatru Lalek” ukazał się ze środków
Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Issue 1 (151) 2023 of “Teatr Lalek” was published thanks to the funds
of the Ministry of Culture and National Heritage

ADRES REDAKCJI | ADDRESS : POLUNIMA, ul. K. Kalinowskiego 1, 15-875 Białystok

TEL. | PHONE: +48 85 742 50 31 w. 128 (biuro POLUNIMA), +48 504 171 795 (redakcja)

E-MAIL : lucynakozien2@gmail.com, redakcja.teatrlalek@gmail.com

http : www.polunima.pl, www.teatrlalek-pismo.pl

SPRZEDAŻ PROWADZĄ | SALES LEAD : Salony EMPiK na terenie całego kraju | EMPiK salerooms nationwide

sklep.instytutksiazki.pl, www.e-kiosk.pl, www.nexto.pl, www.egazety.pl, www.virtualo.pl

Dział Wydawnictw Instytutu Książki, ul. J. Parandowskiego 19, 01-699 Warszawa

TEL./FAKS | PHONE/FAX : +48 22 697 05 34, czasopisma@instytutksiazki.pl

prenumerata krajowa | national subscription Biuro POLUNIMA (50 zł rocznie | annually)

numer konta | account number: 34 1020 3352 0000 1402 0126 6097

OKŁADKA, SKŁAD | COVER, TYPESETTING : Mirosław Baca

DRUK | PRINTED BY : Sindruk, Opole

NAKŁAD | CIRCULATION : 700 egz. | copies

ISSN 0239-667X

Cena 15 zł (VAT 8%)

OKŁADKA | COVER : I Neville Tranter w | in Salome Fot. | Phot. Wim Sitvast

II Krzysztof Rau (1937–2022) Fot. | Phot. Bogdan Ziarko
III Momo, Teatr Lalek Arlekin, Łódź Fot. | Phot. HaWa

Wydawca przyjmuje zamówienia na zamieszczanie w piśmie reklam. | The publisher accepts offers for insertion of advertisements.