© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2024

© Copyright by Wacław Myszkowski, 2024

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden fragment tekstu nie może być publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody wydawcy i autora.

Skład i łamanie: Aleksandra Mikołajko, Wojciech Ławski

Projekt okładki: Monika Tokaj, Wojciech Ławski

Opieka redakcyjna: Klaudia Dróżdż

Redakcja: Iwona Huchla

Korekta: Irena Piecha, Iwona Stachowicz

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN 978-83-8308-556-2

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel. 71-344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

Moim wnukom:
Bartkowi, Michałowi i Milence

Spis treści

Medalion księżniczki Anny

Bezdomny Jakub

Drwal i wilk

Gniewna rzeka

Niemy grabarz

Leśna mogiła

Srebrne organki

Złoty Chłopiec

Sadzawka Mateusza

Chytry lis

Trudny wybór

Medalion księżniczki Anny

Gdy księżniczka Anna się urodziła, mówiono o niej, że jest dzieckiem szczęścia, a gdy dorosła, nazywano ją śliczną księżniczką. W połowie 1811 roku podczas urodzinowego przyjęcia wydanego z okazji ukończenia przez nią siedemnastego roku życia została beneficjentką rodowego majątku Berczyńskich. Jej matka, księżna Julia, i ojciec, książę Ludwik Berczyński od początku pokładali w niej wielkie nadzieje. Najpierw nauka języków obcych i gry na fortepianie. Potem najlepsi nauczyciele łaciny, ekonomii i katechezy. Następnie nauka dobrych manier, tańca i jazdy konnej. A na koniec dar w postaci wspaniałego pałacu w Srebrnym Potoku wraz z przyległymi wioskami i tysiącami hektarów ziemi. Anna cieszyła się, że wchodzi w dorosłe życie z wielkim majątkiem, ale jednocześnie się obawiała, czy będzie w stanie zaspokoić oczekiwania rozkapryszonych ciotek, kuzynek i wujków. Bogaci i wpływowi członkowie rodu Berczyńskich uważali jej młody wiek za przeszkodę w prowadzeniu rozległych interesów.

Anna już od najmłodszych lat bawiła się na wszystkich balach, które odbywały się w pałacu jej ojca. Podziwiano jej wyjątkową urodę oraz nienaganne maniery i przepowiadano przyszłość usłaną różami. W wieku siedemnastu lat miała już spore grono wielbicieli, co kazało jej myśleć o dniu, w którym przyjdzie jej powiedzieć sakramentalne „tak”. Kładła się wtedy na łóżku i w blasku palących się świec myślała o problemach, jakie mają bogate panny na wydaniu. Najbardziej lubiła te chwile, kiedy mogła wychodzić na samotne spacery do parku. Najpierw szła do rozległego parku z fontanną Neptuna. Bóg wody, chmur i deszczu pomagał jej poprzez szum wody tryskającej z fontanny snuć plany o tym, co czeka ją w najbliższym czasie. Jej drugim ulubionym miejscem była altanka stojąca pośrodku mniejszego ogrodu, zwanego różanym. Kryła się w altance oplecionej powojem przed wzrokiem rodziców i czytała romanse oraz sekretne liściki, które otrzymywała od zakochanych w niej kawalerów. Bez względu na pogodę zabierała ze sobą małą jedwabną parasolkę. Ten wspaniały wynalazek rodem z dalekich Chin osłaniał jej długie blond włosy od wiatru, a gdy przygrzewało słońce, parasolka chroniła jej delikatną skórę przed opalenizną.

Podczas ostatniego spaceru zastanawiała się nad wyborem kroju i koloru sukni na najbliższy bal. Najpierw przebiegła myślami po kolorach, jakie oferowała jej matka natura w postaci kwiatów rosnących w ogrodzie. Paleta barw była tak duża, że w jej umyśle powstał chaos. Pomyślała, że o wiele łatwiej będzie wybrać kolor dla nowej sukni z tęczy, która po ostatniej burzy pokazała się na niebie. Wielobarwna tęcza unosiła się łukiem nad pałacem i właśnie wtedy Anna wpadła na pomysł, żeby to wspaniałe zjawisko natury jak najlepiej dla siebie wykorzystać. Koncept wydawał się wyśmienity, dopóki nie musiała zadecydować, który z kolorów tęczy umieścić na górze sukni, a który na dole. Postanowiła zostawić to zmartwienie krawcowej, a sama wróciła myślami do czasu, gdy wychowywały się razem z kuzynką Zofią.

Latem chodziły do dużego ogrodu. Wyszukiwały najładniejsze kwiaty, a potem kazały ogrodnikowi je ściąć i zanieść do ich pokoi, żeby mogły czuć zapach kwiatów jeszcze przez całą noc. Jesienią biegały wesoło po parku i chwytały w locie spadające z drzew liście. Myły je w chłodnej wodzie z fontanny po to, by je potem wykorzystać jako zakładki do książek. Zimą lepiły bałwany i spierały się, do kogo są bardziej podobne. Do grubej kuzynki Grety czy jej otyłego męża, barona Gustawa? W zależności od pogody jej ojciec, książę Ludwik, organizował kuligi. Sanie zaprzężone w dwa kare konie sunęły gładko po kopnym śniegu, a one wsłuchiwały się w miarowy dźwięk dzwonków zawieszonych na ich szyjach. Dla zabawy wyszukiwały pozostawione na śniegu ślady dzikich zwierząt i starały się odgadnąć, do którego z nich należą. Po radośnie spędzonym dniu siadały przy kominku i obiecywały sobie, że nic i nikt nigdy ich nie rozłączy. To, że stało się inaczej, nie było ich winą, bo to rodzice kuzynki Zofii kazali jej wrócić do Krakowa.

Gdy miłe wspomnienia z dziecięcych lat dobiegły końca, zajęła się ostatnim nurtującym ją problemem. Musiała zdecydować, co zrobić ze złotym medalionem, który dostała na siedemnaste urodziny od kuzynki Weroniki.

„Mam założyć medalion na ten bal?” – zastanawiała się. „Czy może dopiero za dwa tygodnie, gdy będzie więcej gości?”

W końcu postanowiła, że wystąpi na obydwu balach ze złotym medalionem na szyi po to, żeby wywrzeć niezapomniane wrażenie na kawalerach, a w rówieśnicach wzbudzić zazdrość. Zadowolona wróciła do swojego pokoju na piętrze. Lubiła w nim przebywać, bo nie dość, że był obszerny, to jeszcze przylegał do alkowy. Dodatkowym atutem było wyjście na taras widokowy. Często korzystała z tarasu, gdyż roztaczał się z niego dobry widok na ogród i park z angielskimi trawnikami. Aby pójść do kuchni, za każdym razem musiała zejść po schodach na parter. Gdy przyszła pora obiadu, weszła na schody, a gdy spojrzała w lustro wiszące na bocznej ścianie, oniemiała z wrażenia.

„Ja to jestem?” – zadała sobie w duchu pytanie. „A może sam anioł zstąpił z nieba, by mi się objawić w całej okazałości?”

Zachwyt, jaki ją ogarniał, mógłby trwać o wiele dłużej, ale była głodna i zmęczona długim spacerem. Po obiedzie poszła do buduaru, wyjęła z szuflady złoty medalion i założyła go sobie na szyję. Usiadła przed wielkim kryształowym lustrem i resztę dnia spędziła na podziwianiu swojej urody.

Na drugi dzień rano poszła jak zwykle na spacer do przypałacowego parku. Gdy znalazła się na końcu parkowej alejki, zawróciła i omiotła wzrokiem cały gmach książęcej rezydencji Berczyńskich. Wiedziała, że pałac w Srebrnym Potoku został zbudowany w XVII wieku i że wznieśli go jej zamożni i sławni w całej Europie przodkowie. Słyszała, jak ojciec mówił, że budowę pałacu zaczęto w stylu gotyckim, ale pod wpływem nowych trendów w europejskim budownictwie dokończono ją już w stylu barokowym. Dzięki temu, że pałac stał pośród trudno dostępnych górskich szczytów, zachował się w nienaruszonym stanie. Jej ojciec chwalił się przy każdej okazji, że w jego pałacu jest sto pokoi, dwadzieścia łazienek i dwadzieścia sypialni. Zachwalał też często stylowe meble, które sprowadzono z Francji, a marmur i ceramikę z Włoch. Gdy przeniosła wzrok na strzeliste wieże stojące po obydwu bokach pałacu, poczuła się tak, jakby ktoś zrobił jej na złość.

„Jak można było wybudować coś takiego?” – pomyślała ze złością. „I kto kazał zawiesić na czubkach wież rodowe proporce z herbami? Przecież ten pałac wygląda teraz jak francuski zamek nad Loarą”.

Aby pozbyć się nieprzyjemnego wrażenia, skupiła wzrok na rzucającej się w oczy bieli frontowej ściany pałacu. Uczyła się podczas lekcji architektury, że mansardowy dach, barokowa fasada i rokokowe obramowania okien tworzą całość nazywaną barokiem saskim. W pałacu w Srebrnym Potoku kontrastowało to dobrze z bielą ścian, a jednocześnie prowokowało do podziwiania kunsztu holenderskiego architekta. W wieży po lewej stronie głównego wejścia do pałacu znajdowała się rodzinna kaplica pod wezwaniem Świętego Jerzego. Wieża z prawej strony została zbudowana chyba tylko po to, by nie zaburzać proporcji całego gmachu rezydencji. Chociaż wśród ludzi krążyły pogłoski, że jej świętej pamięci pradziadek Waldemar więził w tej wieży swoją młodą żonę, ponieważ pokochała innego.

„Wygląda na to, że w długiej i burzliwej historii moich przodków zawarta jest historia nie tylko radosnych i szczęśliwych chwil, lecz także nieszczęśliwej miłości” – przyszło jej nagle na myśl. „A jak ułoży się moje małżeństwo? Czy za kilka lat będę uwielbiana przez wszystkich tak samo jak teraz? A może i mnie będą chcieli zamykać w wieży?”

Odpowiedzi na te pytania poznała niebawem, gdy jej matka, księżna Julia, zaproponowała jej pomoc przy wyborze męża. Zawsze myślała, że męża będzie wybierała sama, a teraz usłyszała, że małżeństwo to nie są żarty i ostateczną decyzję zawsze powinni podejmować rodzice. Nawet nie próbowała zrozumieć, kto i dlaczego obiecał już jej rękę księciu Niemirskiemu. Sama uważała to za niesprawiedliwe i pozbawione uczuć, ale wiedziała, że musi się poddać woli rodziców.

Gdy emocje związane z „wyborem” kandydata na jej przyszłego męża trochę opadły, przyszedł czas na uroczyste zaręczyny. Od tego czasu co drugie słowo, jakie słyszała w pałacu, brzmiało: Vincent. Jej narzeczony był od niej o trzy lata starszy i wyjątkowo przystojny. Jak nikt inny potrafił zabawiać towarzystwo, a kobiety wręcz go uwielbiały. Vincent nie bronił się przed ich wdziękami i dlatego co jakiś czas wybuchały głośne skandale z jego udziałem. Jeszcze przed ślubem poszła do matki i ze łzami w oczach powiedziała, że nie chce mieć takiego męża, który głupieje na widok każdej spódniczki. Księżna Julia po krótkim namyśle odparła, że małżeństwo oparte jest na wzajemnej tolerancji. Mężowie piją, biją, zdradzają, a czasem też na długo wyjeżdżają. Potem jednak zawsze wracają i przepraszają.

– Oczywiście, jeśli żony im na to pozwalają – dodała księżna ze śmiechem. – Ale tak czy inaczej, ty także, moja córko, musisz się do tego przyzwyczaić.

Jej ślub z księciem Vincentem Niemirskim odbył się w pałacowej kaplicy w Srebrnym Potoku. Sakramentu małżeństwa udzielił im biskup katedry tarnowskiej. Stoły biesiadne ustawiono w Sali Paradnej, a weselni goście mieli się bawić w Sali Balowej. Podczas ślubu miała na sobie białą jedwabną suknię z trenem długim na kilka metrów. Głowę przyozdabiały jej wianek upleciony z białych kwiatów i welon z ręcznie utkanej koronki. Pan młody wydawał się bardzo zadowolony z poślubienia księżniczki z największym w tej części Europy posagiem. Jeszcze przed ślubem ofiarował narzeczonej pierścionek z diamentami, a potem wysyłał codziennie do pałacu kosz świeżych kwiatów. Vincent okazywał małżonce prawdziwe uwielbienie. Nie wiadomo tylko, czy jego zachwyt dotyczył jej majątku czy urody. Tak czy inaczej, robił to na tyle skutecznie, że zaczęła wątpić w prawdziwość zarzutów, jakie spotykały jej męża w ostatnim czasie. Matka panny młodej płakała podczas ceremonii ze wzruszenia. Za to jej ojciec zachowywał się nad wyraz dostojnie, a jeśli coś go martwiło, to obawa, czy rysownik, który miał narysować scenę zaślubin, zdoła wywiązać się należycie z powierzonego mu zadania. Mimo upokorzenia, jakiego doznała od Vincenta, który opił się do tego stopnia, że noc poślubną spędził sam w osobnym pokoju, Anna obiecała sobie, że będzie dla niego dobrą i wierną żoną.

Dzień po hucznym weselu książę Vincent, nie chcąc pozwolić, aby goście, a wraz z nimi młode hrabianki, rozjechali się do domów, zarządził polowanie. Wieść o polowaniu rozeszła się szerokim echem po całej okolicy. Przez kilka dni do pałacu w Srebrnym Potoku przybywali dodatkowi znakomici goście. Hrabiowie, baronowie i książęta. Każdy, kto miał strzelbę i potrafił nacisnąć spust, przyjeżdżał do pałacu i mówił tylko o czekającym ich polowaniu. Nawet książę Vincent przestał mówić do swojej pięknej żony o uczuciu, jakim ją darzy, a wolał rozprawiać o tym, ile zwierzyny uda mu się upolować tym razem.

Gdy w końcu nadszedł ten tak bardzo oczekiwany przez wszystkich dzień, Anna ubrała się w strój do jazdy konnej i dosiadła dorodnego rumaka. Rasowy ogier, który zaczął sprawiać jej kłopoty już w chwili, gdy go dosiadała, był ślubnym prezentem od Vincenta. W otoczeniu znakomitych gości i sfory myśliwskich psów pojechała na czele konnego orszaku w kierunku widniejącego na horyzoncie lasu. Siedziała na coraz bardziej niespokojnym koniu i obserwowała skrycie, jak zachowuje się jej małżonek. Wprawdzie Vincent jechał na koniu z dala od niej, ale słyszała, jak zabawia żądne romantycznych przygód hrabianki, które co chwila wybuchały głośnym śmiechem.

Gdy całe towarzystwo wjechało do lasu i padły pierwsze strzały myśliwych, jej koń zaczął się zachowywać tak, jakby nagle oszalał. Próbowała nad nim zapanować, ale ogier co rusz stawał dęba i w końcu zrzucił ją z siodła. Upadła na ziemię i uderzyła głową o wystający spod mchu korzeń. Straciła przytomność, a gdy się ocknęła, zobaczyła, że leży na wznak ze wzrokiem utkwionym w niebo.

„Co zrobić?” – pomyślała, czując narastający ból głowy. „Udać, że nic się nie stało i nadal uczestniczyć w polowaniu? Czy wrócić do pałacu i wezwać medyka?”

Kiedy czubki sosen odchyliły się pod wpływem wiatru na boki, oślepiło ją słońce. Zamknęła oczy, a gdy je ponownie otworzyła, zobaczyła pochylone nad nią twarze połowy uczestników polowania. Jeden przez drugiego coś do niej mówili, ale ona nic nie słyszała. Zaniepokojona wyciągnęła rękę, licząc na to, że ktoś pomoże jej wstać z ziemi, gdy nagle pojawił się przy niej Vincent. Chwycił jej wyciągniętą po pomoc rękę w swoje dłonie i ucałował, a potem też coś do niej powiedział. Teraz była już pewna, że stało się coś niedobrego. Ogarnięta strachem wstała bez niczyjej pomocy z ziemi. Przebiła się przez otaczający ją krąg gapiów i poszła w tym kierunku, w którym uciekł jej spłoszony koń. Po przejściu kilkunastu kroków zrobiło jej się słabo. Oparła się o drzewo i zastygła w bezruchu.

Gdy poczuła się lepiej, podniosła głowę i zobaczyła stojący na leśnym dukcie powóz przerobiony do transportu prowiantu. Zrozumiała, że może być to dla niej szansa na szybki powrót do pałacu. Z trudem pokonała dystans dzielący ją od powozu i usiadła na obitym skórą siedzeniu. Wtedy przyszedł Vincent. Z uśmiechem usiadł naprzeciwko niej i chciał wziąć ją za ręce, ale ona stanowczo zaprotestowała. Ukryła demonstracyjnie dłonie za plecami i odwróciła głowę. W pierwszej chwili Vincent oniemiał z wrażenia i gdy wydawało się, że zaraz wybuchnie gniewem, machnął lekceważąco ręką i wysiadł z powozu. Stał wściekły obok pojazdu i zastanawiał się, czy wypada, żeby księżna podróżowała takim obskurnym powozem. Widocznie uznał, że sytuacja jest wyjątkowa, bo dał woźnicy polecenie, żeby odwiózł swoją panią do pałacu.

***

Od tamtego feralnego dnia, w którym księżniczka Anna spadła z konia, minęły dwa miesiące. Przez cały ten czas zastanawiała się, czy mogła temu nieszczęściu jakoś zapobiec.

„Po co godziłam się na zamianę konia?” – zachodziła w głowę. „Dlaczego nie zrezygnowałam z polowania już wtedy, gdy zauważyłam, że Vincent uwodzi młode hrabianki? Teraz nie dość, że mnie porzucił, to jeszcze zaczęli unikać mnie moi rodzice. Nawet ci, co jeszcze nie tak dawno temu mówili, że jestem dzieckiem szczęścia, teraz nawet nie zapytają, jak się czuję. Rodzice wręcz marzyli o takim zięciu jak Vincent. Są przekonani, że to ja zniszczyłam nasze małżeństwo, a wraz z tym ich marzenia. Zaraz po ślubie byłam o Vincenta zazdrosna, ale odbierałam to jako początek nadchodzącego uczucia. Nigdy jednak nie przyszło mi nawet na myśl, że już go kocham. Vincent to zwykły bawidamek i hulaka. Szepcze do ucha miłe słówka, a w tym czasie myśli już o innej kobiecie. Gdyby Vincent mnie kochał, nie wyjechałby do Paryża zaraz na drugi dzień po moim upadku z konia. Tłumaczył swój nagły wyjazd umówionymi wcześniej terminami, ale serce mówi mi, że jest inaczej. Vincent nie znosi nawet najmniejszych życiowych kłopotów, a przez to, że teraz nie słyszę i nie mówię, stałam się dla niego życiową przeszkodą”.

Jedyną rozrywką, jaka jej została, były samotne spacery po ogrodzie i przypałacowym parku. Było tam pięknie i przytulnie, a ona jak za panieńskich lat mogła się oddawać marzeniom. Wyobrażała sobie, że jest adorowana przez wysokiego szatyna o ciemnych oczach. Obiekt jej platonicznej miłości był przeciwieństwem Vincenta, który najpierw niczym intruz wtargnął do jej życia, a potem – gdy mógł być dla niej życiowym oparciem – zwyczajnie ją porzucił. Wyobraziła sobie radosne chwile uniesień podczas potajemnych schadzek z ukochanym i rozkosz płynącą z czułych pocałunków. Po godzinie przebywania w parku jej ukryte pragnienia bycia kochaną rozpłynęły się niczym obłok pędzony wiatrem i dla odmiany wróciła myślami do rodziców.

„Tak bardzo się starali mnie wyleczyć” – pomyślała, czując, jak bardzo jest jej ich żal. „A i tak nic z tego nie wyszło. Badali mnie najlepsi europejscy medycy, co kosztowało fortunę, lecz tylko rozkładali ręce i mówili, że najlepszym lekarstwem będzie upływający czas”.

Gdy przechodziła obok pałacowej kuchni, poczuła zapach potraw przygotowywanych na książęcy stół. Weszła do środka i zobaczyła, że kucharki usłużnie się jej kłaniają. Uśmiechały się przyjaźnie i pokazywały dyskretnie palcami, których dań powinna skosztować w pierwszej kolejności. Brała delikatnymi paluszkami małe kęski mięsa albo coś, na co miała akurat ochotę, i wkładała je sobie do ust. Gdy się nasyciła, wyszła z kuchni i weszła po marmurowych schodach na pierwsze piętro. Po ślubie z Vincentem rodzice kazali wstawić do jej buduaru mahoniowe meble, a do przyległej sypialni duże małżeńskie łoże. Na komódce czekała na nią wiadomość. Sięgnęła po kartkę i bez trudu poznała pismo księżnej matki.

Jutro w południe przyjeżdża do pałacu malarz portrecista z Werony. Będzie malował nasze portrety, więc proszę Cię, Anno, żebyś przywitała go z należnym mu szacunkiem.

Ucieszyła ją ta wiadomość, ale już po chwili poczuła, że ogarnia ją niepokój.

„A co będzie, jeśli malarz zapyta mnie, jak chciałabym zostać uwieczniona na płótnie?” – zastanawiała się. „W kapeluszu czy może z gołą głową? Co ja wtedy zrobię? Będę stała przed nim jak niemy słup soli, a on będzie myślał, że Bóg pokarał mnie jeszcze za życia, odbierając mi mowę?”

Przez resztę dnia myślała tylko o mającym przyjechać malarzu z Werony. Wieczorem poczuła się tak zmęczona, że gdy tylko położyła głowę na poduszce, od razu usnęła. Rano obudziła się wcześniej niż zwykle i poszła do księżnej z zamiarem wyperswadowania jej pomysłu. Napisała, że jest jeszcze za młoda, aby uwieczniać swoją podobiznę na płótnie. Matka odpisała jej, że nie ma się czego obawiać, ponieważ malarz najpierw namaluje portrety księcia i księżnej Berczyńskich, a dopiero później córka będzie mogła kazać artyście namalować swoją podobiznę. Anna zrozumiała, że jedyne, co może teraz zrobić, to wrócić do swojego pokoju i czekać, aż wskazówki zegara pokażą południe. Za pięć dwunasta stanęła przy oknie wychodzącym na drogę dojazdową do pałacu i czekała.

„Dlaczego ja nie mam takiego talentu, jak ten malarz z Werony – pomyślała z żalem – żeby móc za pomocą zwykłego pędzla i odrobiny pigmentu uwiecznić na płótnie nie tylko sam wygląd człowieka, ale także to, co drzemie w jego duszy?”

Gdy w końcu zobaczyła dwukołową bryczkę podjeżdżającą pod bramę pałacu, całą swoją uwagę skupiła na wyglądzie malarza. Niewiele mogła z góry zobaczyć, bo ubrany był w czarny płaszcz, a na głowie miał kapelusz z rondem. Malarz z Werony zapłacił furmanowi za podwiezienie, a potem rozejrzał się wokoło i ruszył w kierunku głównego wejścia do pałacu.

Zrobiła krok, żeby przywitać malarza, tak jak chciała tego matka, ale gdy sobie uzmysłowiła, co to dla niej będzie oznaczało, postanowiła odłożyć ceremonię powitania do następnego dnia. Poszła do alkowy i na wszelki wypadek zamknęła drzwi na klucz. Z kłopotu wybawiła ją księżna matka, która na drugi dzień z samego rana przyszła do jej sypialni i dała jej do przeczytania pierwszą tego dnia zapisaną wiadomość. Przeczytała, że malarz nazywa się Mario Montefiori i pochodzi z Werony. Na miejsce, w którym będzie malował portrety, wybrał bibliotekę na parterze. Odpisała matce, że cieszy się bardzo z poznania kogoś, kto obdarzony jest prawdziwym talentem, ale spotkać się z malarzem może dopiero po śniadaniu.

O zwykłej porze zeszła do jadalni i usiadła przy stole. Kucharki krzątały się jeszcze wokół stołu, więc skorzystała z chwili wolnego czasu i rozejrzała się po jadalni. Sufit ozdobiony był wyblakłymi już kasetonami. Ściany wymagały renowacji, a podłoga wyłożona była parkietową mozaiką, która nadawała się do wymiany. Środek jadalni zajmował długi stół i dwanaście krzeseł obitych aksamitem. Na stole stały trzy srebrne świeczniki. Do podawania i jedzenia potraw używano porcelanowych mis, a do picia – pozłacanych kielichów. Jej ojciec powiedział kiedyś, że dobra kuchnia słynie nie z bogato wyposażonego wnętrza, w którym spożywane są posiłki, tylko z dobrych kucharzy i smacznego jadła.

Gdy po śniadaniu wyszła z jadalni i zobaczyła czekającego na nią malarza, podeszła do niego i podała mu rękę. Czując, że nie potrafi już dłużej powstrzymać ciekawości, podniosła wzrok i zobaczyła, że ma przed sobą niezbyt urodziwego południowca. Mario był średniego wzrostu. Miał długie ciemne włosy opadające luźno na ramiona, a kilkudniowy zarost tylko go postarzał. Zaintrygowały ją za to jego błyszczące i zmysłowe oczy.

„Adonisem to on z pewnością nie jest” – pomyślała o malarzu, a gdy zauważyła, że jego wzrok omiata jej odsłonięty dekolt, bardzo ją to zdenerwowało. „Nie dość, że jest brzydki, to jeszcze bezczelny. Dobrze chociaż, że jest Włochem, bo gdybym nawet odzyskała kiedyś mowę, to i tak nie mogłabym się z nim porozumieć”.

Jej radość trwała jednak krótko, bo po południu księżna Julia przekazała jej drugą w tym dniu zapisaną wiadomość:

Pan Montefiori już od wielu lat maluje portrety na polskich dworach i nauczył się dobrze mówić po polsku.

Żeby nie uprzedzić się do Maria zaraz na początku, pomyślała, że malarz namaluje to, co ma namalować, a potem wróci do swojej Werony i wszyscy o nim zapomną. Już jednak na drugi dzień rano ciekawość wzięła górę i zeszła do biblioteki. Artysta na jej widok przerwał malowanie portretu księżnej Julii i zaprosił ją wymownym ruchem ręki, żeby podeszła do sztalugi. Nie uważała tego za konieczne, więc pokiwała przecząco głową i udała się do jadalni. Ojciec czekał już na nią przy stole. Usiadła obok ojca i wzięła kartkę z zapisaną wiadomością:

Czy zauważyłaś, że Twoja matka na samą myśl, iż malarz namaluje jej portret, straciła apetyt?

Uśmiechnęła się, a potem odpisała ojcu na odwrocie tej samej kartki, że widziała się już z matką, a ojcu życzy smacznego.

Po śniadaniu wchodziła już po schodach z zamiarem udania się do buduaru, gdy usłyszała głos dochodzący z głębi serca.

„Przestań przesiadywać w pokoju niczym ptaszek w złotej klatce” – radził jej wewnętrzny głos rozsądku. „Idź między ludzi i pokaż im, że mimo choroby nadal istniejesz”.

Głos był tak nieustępliwy i przekonujący, że przebiegła myślami po całej książęcej rodzinie, aby wybrać tego, kogo mogłaby odwiedzić w pierwszej kolejności. Przychylnych jej osób znalazła w rodzinie wiele, ale nie ominęły jej też wątpliwości.

„Żeby się bawić, trzeba móc z ludźmi rozmawiać” – pomyślała. „Nawet gdy ktoś się śmieje albo płacze, przynajmniej może się wytłumaczyć, dlaczego to robi. A co ja mogę? Będę stała w otoczeniu dworskich dam, książąt i wielmożnych panów i będę patrzyła, jak uśmiechają się dwuznacznie na mój widok?”

Gdy przyszło jej na myśl, że ma jeszcze swoich poddanych zamieszkujących okoliczne wioski, o mało się nie roześmiała.

„Może twoi poddani są prostymi i niewykształconymi ludźmi – skarcił ją wewnętrzny głos – ale oni będą ci współczuli, gdy się dowiedzą o twojej chorobie, a już na pewno nie będą się z ciebie śmiali”.

Na samą myśl, że będzie traktowana przez ludzi tak, jak na to zasługuje, kazała koniuszemu osiodłać konia i pojechała do najbliższej wioski. Przez całą drogę się zastanawiała, co za tajemnicza siła pcha ją do tych biedaków, a gdy wjechała pomiędzy czworaki, jej niepewność jeszcze tylko wzrosła. Widok uciekających w popłochu wieśniaków sprawił, że poczuła się zlekceważona i obrażona.

„Oni chyba poszaleli!” – pomyślała ze złością. „Przecież jestem ich panią i powinni mnie godnie przyjąć, a nie uciekać jak szczury do nory”.

Z dumnie podniesioną głową przejechała przez środek wioski, a gdy zobaczyła, że ma przed sobą już tylko zaorane pola, zawróciła konia i zmusiła go do galopu.

„Jak mogłam wpaść na taki idiotyczny pomysł – zastanawiała się, kłując wierzchowca ostrogami – żeby dzielić się swoim nieszczęściem z wiejską biedotą?”

Spoconego konia zostawiła przed wejściem do pałacu, a sama wbiegła po schodach na górę i zamknęła się w buduarze. Gdy zaczęła się rozbierać, powrócił głos, który tak skutecznie zakłócał jej wewnętrzny spokój.

„A kim ty właściwie jesteś?” – usłyszała. „Co takiego jest w tobie, że boją się ciebie nawet twoi poddani? Kot ucieka przed psem, owca przed wilkiem, więc dlaczego dzieci na twój widok zaczynają płakać, a dorośli chowają się w domach?”

Obiecała sobie, że dla świętego spokoju jeszcze raz pojedzie do tych biedaków na wsi, ale dwa dni później miał przyjechać z Paryża jej mąż Vincent i to zmartwienie było teraz dla niej ważniejsze od kłopotów z wieśniakami. Dwa dni miała na to, żeby wymyślić, jak przywitać kogoś, o kim wolałaby raczej zapomnieć. Myślała, myślała, aż w końcu wymyśliła, że przyjmie męża tak, jak sobie na to zasłużył. Czyli uprzejmie, ale na dystans.

Na drugi dzień rano znowu usłyszała ten sam wewnętrzny głos:

„Jedź do tych biedaków jeszcze dzisiaj, ale nie jako księżniczka i wielka pani, tylko ich dobrodziejka. Nie zwracaj uwagi na ich stare chaty, potargane odzienie i bose stopy, bo oni są tacy biedni również z twojej winy”.

Zaraz po śniadaniu przejrzała skrzynię, w której guwernantka trzymała odzież, i wybrała mocno już podniszczoną suknię. Starała się, żeby nikt nie zobaczył, jak wyjeżdża konno z pałacu z małym zawiniątkiem w ręce, i chyba jej się to udało. Żeby nie popełnić tego samego błędu co wczoraj, ukryła konia w zaroślach i przebrała się w suknię guwernantki. Wyszła na drogę przecinającą wieś na dwie połowy i zobaczyła grupkę dzieci bawiących się wesoło. Wszystkie miały bose stopy, a ich odzienie było tak podarte, że wisiały na nich same strzępy. O dziwo, wprawdzie twarze dzieci były brudne, ale uśmiechnięte.

„O Boże – pomyślała zaskoczona widokiem – kiedy to ja śmiałam się tak radośnie po raz ostatni?”

Gdy zobaczyła stojącą przed chatą młodą wieśniaczkę, podeszła do niej i pokazała ręką na swoje usta i uszy. Kobieta musiała zrozumieć, co oznacza ten gest, bo z żalu załamała ręce. Chciała zaprosić gościa do chaty na skromny poczęstunek, lecz Anna przytupnęła kilka razy nogami, dając wieśniaczce do zrozumienia, że musi iść dalej. Nagle kobieta coś sobie przypomniała i pokazywała ręką na koniec wioski. Księżniczka zrozumiała, że to tam powinna teraz pójść, więc podziękowała skinięciem głowy i wróciła na piaszczystą drogę. Szła przez środek wioski i widziała już tylko same uśmiechnięte twarze wieśniaków. Nikt z mieszkańców przed nią nie uciekał, a gdyby poprosiła o jedzenie, z pewnością nikt by jej nie odmówił.

Kiedy doszła na koniec wioski, zobaczyła starą i rozpadającą się chatę. Podeszła do drzwi i pchnęła je z całych sił. Drzwi ustąpiły, więc weszła do środka. Na prowizorycznym palenisku pośrodku izby stał kocioł z gorącą wodą. Ogień w palenisku już przygasał i to dało jej do myślenia.

„Skoro ogień już gaśnie – pomyślała – to znaczy, że nikt dawno do niego nie podkładał”.

Zmartwiła się, bo cały jej trud mógł pójść na marne, i nagle wyczuła, że ktoś stoi za jej plecami. Obejrzała się za siebie i zobaczyła staruszkę z wiankiem z polnych kwiatów na głowie. Chciała się wytłumaczyć, że weszła do cudzego domu bez pytania o zgodę, ale staruszka przeszła obojętnie obok niej i podeszła do paleniska. Podrzuciła drwa do ognia i płomienie rozświetliły izbę. Anna sądziła, że staruszka okaże jej zaraz swoją niechęć albo złość, a tymczasem doświadczyła z jej strony wielkiej chęci niesienia pomocy. Obserwowała zielarkę, jak szykuje dla niej lecznicze zioła, i zastanawiała się, czy to wszystko ma jakiś sens. Wiedziała, że medycy leczą chorych ziołami, ale czy pomogą na taką chorobę jak jej? Gdy staruszka skończyła przebierać zioła, pokazała, jak ma robić sobie okład na uszy. Księżniczka chciała zapłacić za zioła, ale to tylko zielarkę rozgniewało. Pokazała na drzwi i wręcz zażądała, żeby sobie poszła.

Najpierw udała się do tego miejsca, gdzie ukryła konia. Przebrała się w strój do jazdy konnej i wróciła do pałacu. Potem poszła do kuchni i kazała kucharkom parzyć zioła. Jej niecodzienne zachowanie sprawiło, że śmiała się z niej cała pałacowa służba. Gdy dotarło to do jej rodziców, księżna matka zażądała od niej, żeby przestała ośmieszać siebie i całą książęcą rodzinę. Anna nie przejęła się słowami matki i kurowała się tak długo, aż zioła się skończyły. Żeby przekonać się, czy ziołowa kuracja jej pomogła, podeszła do kominka, na którym stał zabytkowy zegar, i nastawiła uszu. Miała przez chwilę takie wrażenie, że coś słyszy, ale nie była pewna. Żal i dławiąca w gardle niemoc wyprowadziły ją na taras przylegający do jej buduaru. Zrobiła to w chwili, gdy nad pałacem przelatywał klucz żurawi. Widok był przepiękny, ale jak brzmi żurawi klangor, a także z jaką radością żurawie ogłaszają swój odlot do ciepłych krajów, tego też nie usłyszała. Stała rozgoryczona na końcu tarasu i spoglądała w dół. Nie wiadomo, jak by to się dla niej skończyło, gdyby nie to, że na srebrnym świerku wylądowało stado kolorowych ptaszków. Odwróciło to na chwilę jej uwagę i podsunęło myśl, żeby zainteresować się malarzem z Werony.

„Jeśli i on nie wniesie do mojego życia odrobiny nadziei – pomyślała – to zostanie mi tylko skok z tarasu w nicość”.

Aby wypełnić czymś ten czas, którego potrzebował artysta do namalowania portretów obojga jej rodziców, postanowiła jeszcze raz zobaczyć to miejsce w lesie, gdzie spadła z konia. Zamierzała zrobić to już wcześniej, ale nie miała odwagi. Gdy wjechała na swoim ulubionym koniu do lasu, pierwsze, co rzuciło jej się w oczy, to były dorodne buki i stare dęby.

„Aż dziw bierze – zauważyła w duchu – że podczas pamiętnego polowania nie zwróciłam na nie uwagi”.

Gdy uzmysłowiła sobie, że traciła wtedy niepotrzebnie czas na obserwowanie poczynań Vincenta, jej koń stał się niespokojny.

„Czyżby to miejsce było nawiedzone przez złe duchy?” – pomyślała z obawą.

Zsiadła z konia i wtedy z pobliskich zarośli wyszła jej znajoma zielarka. Staruszka podeszła do niej z koszykiem pełnym ziół i pokazała, że należy je wypić. Anna wzięła od zielarki koszyk, po czym dosiadła konia i wróciła do pałacu.

„Skoro sekretem natury jest cierpliwość, to będę cierpliwa”.

Piła zioła dwa razy dziennie przez tydzień i gdy zaczęła już wątpić w ich leczniczą moc, nagle wydało jej się, że coś słyszy. Dziwny odgłos w uszach skojarzyła z tym, co słyszała, gdy ojciec otwierał zamek w drzwiach do piwnicy z winami. Gdy po raz drugi usłyszała ten sam dźwięk, z bijącym sercem zbiegła po schodach na parter i wyszła z pałacu. Poszła do parku i była jeszcze kilka metrów od fontanny, gdy usłyszała wyraźny szum wody. Nie mogąc uwierzyć w swoje szczęście, podeszła do fontanny i uchwyciła się rękami za jej brzeg. Patrzyła przez chwilę, jak krople wody niczym łzy obmywają jej ręce, a potem zanurzyła dłonie w chłodnej wodzie i opryskała sobie twarz. Nie miała czym obetrzeć twarzy, więc pozwoliła, aby woda spływała jej po policzkach.

„W ten oto sposób – pomyślała – zmywam z siebie najgorszy rok mojego życia”.

Każdą częścią swojego ciała i umysłu czuła, jak wstępują w nią nowe siły, a do pałacu wracała z mocnym postanowieniem zachowania w tajemnicy tego, że odzyskała słuch. Gdy przechodziła obok kuchni, usłyszała słowa rozmowy.

– Nasza księżniczka Anna – powiedziała wesołym głosem jedna z kucharek – zamiast pić ziółka, powinna się raczej zainteresować tym, co robi jej mąż w Paryżu.

– Vincent – usłyszała kpiący głos innej kucharki – przepuszcza fortunę na francuskie kurtyzany, a biedna Anna karmi się ziółkami i czeka stęskniona na jego powrót.

Mogła wejść do kuchni i wyrzucić wszystkie kucharki z pracy, ale tego nie zrobiła. Poszła do buduaru na piętrze i położyła się na łóżku. Do tego czasu każde takie niepowodzenie kończyło się dla niej płaczem. Teraz po raz pierwszy zamiast użalać się nad swoim losem postanowiła zainteresować się terminem, w którym malarz skończy malowanie portretu matki. Czekała na to przez tydzień i już po krótkich oględzinach portretu księżnej Julii stwierdziła, że podobieństwo obrazu do oryginału jest wręcz uderzające. Jej matka uśmiechała się do niej z portretu dokładnie tak samo, jak robiła to, gdy zdarzyło jej się mieć dobry humor. Drugim ważnym wydarzeniem tego dnia była wiadomość, że artysta zaczął już malować portret księcia Ludwika. Dobrze pamiętała, z jakim trudem przychodziło jej pogodzenie się z tym, że nie może usłyszeć, co mówi malarz do jej matki podczas malowania jej portretu.

„Teraz będzie inaczej” – pomyślała uradowana. „Wystarczy tylko w dniu, kiedy malarz będzie malował portret księcia, stanąć za regałem z książkami i pilnie nasłuchiwać, o czym rozmawiają”.

Po tym, jak malarz zwracał się do jej ojca, wywnioskowała, że albo się go zwyczajnie boi, albo darzy go wielkim szacunkiem. Zdumiała się bardzo, gdy usłyszała, że malarz pyta o Vincenta.

– Mój zięć – usłyszała spokojny i wyważony głos ojca – jest człowiekiem o wielkich możliwościach. Od lat mieszka w Paryżu, a obraca się w takich sferach, które mają dostęp do samego Napoleona Bonaparte. Kosztuje mnie to wprawdzie sporo pieniędzy, ale dzięki temu wiem, co robi francuski cesarz, a także co zamierza zrobić w przyszłości.

– Ja też to wiem, Wasza Książęca Mość – odparł Mario wesołym głosem – chociaż mnie nic to nie kosztuje.

– Skoro tak – zdumiał się książę – to powiedz mi, proszę, co wiesz o przyszłych planach Napoleona, bo ja chętnie tego posłucham.

– Widzę, książę, że się na mnie obraziłeś – rzekł malarz – ale nie miałem nic złego na myśli. Chciałem tylko zauważyć, że chociaż cesarz Napoleon jest geniuszem wojny i wygrywa kolejne bitwy, to w końcu poniesie taką klęskę, z której już się nie podniesie.

Przez dłuższy czas panowała głucha cisza. Wykorzystał to malarz i zapytał księcia, czy chociaż raz pomyślał o szczęściu swojej córki. Gdy Anna to usłyszała, poczuła, jak ogarnia ją złość.

„Tym razem ten biedny malarzyna posunął się za daleko!” – pomyślała oburzona.

Potem jednak zaczęła słuchać, jak na te obraźliwe słowa zareaguje jej ojciec. Najpierw usłyszała odgłos odsuwanego fotela, a chwilę później donośny głos księcia.

– Napoleon to geniusz! – krzyczał tak, że słychać go było w całym pałacu. – Nigdy nie przegrał i nie przegra żadnej bitwy. Nasi wrogowie jeszcze niejeden raz będą chcieli wymazać Polskę z mapy Europy, ale gdy będziemy trzymali z Francją i rodem Bonapartów, zawsze będziemy istnieli jako naród.

„Co mam teraz zrobić?” – zastanawiała się Anna. „Przyłączyć się do gniewu ojca czy obserwować, co jeszcze się wydarzy?”

– A co się tyczy mojej córki – usłyszała cichszy o pół tonu głos ojca – jest to sprawa wyłącznie mojej rodziny, a tobie, mój panie, nic do tego.

Wzięła z półki pierwszą z brzegu książkę i wyszła zza regału. Nawet nie spojrzała na malarza, bo jakim prawem ten prostak interesował się jej osobą?

Na drugi dzień rano zeszła jak zwykle do jadalni. Usiadła przy stole i zaczęła nasłuchiwać, o czym rozmawiają rodzice. Matka chciała zwołać dla niej kolejne konsylium medyków. Ojciec radził, żeby z tym jeszcze trochę zaczekać. Nie mogła uwierzyć własnym uszom, gdy usłyszała, jak matka pyta ojca o zdanie na temat jej małżeństwa z Vincentem!

– Jeśli chodzi o mnie – odparł ojciec – uważam, że i tak mieliśmy wielkie szczęście.

– Ty, Ludwiku, nazywasz to szczęściem? – zapytała oburzona księżna. – Przecież to jest dla nas wielka tragedia.

– No pomyśl tylko sama – poprosił ojciec. – Co by się stało, gdyby nasza córka spadła z konia jeszcze przed ślubem z Vincentem? Nadal byłaby starą panną, a my musielibyśmy patrzeć na to do końca życia.